لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف پ

پ.

(حرف) پِ یا پی یا باء معقوده یا باء فارسی، نشانهء حرف سیم است از حروف تهجی و آن یکی از حروف شفوی است. و این حرف خاص زبان فارسی باشد و عرب آنرا ندارد و در تعریب به باء و فاء بدل شود چون اَپرویژ اَبرویز (لقب خسرو دوم) و پرگار و پالوده. فرجار و فالوذَج، و در حساب جُمل «پ» نمایندهء عددی نیست مگر آنکه آنرا بجای «با» گیرند لیکن نزد فارسی زبانان در حروف ابتثی فارسی سه باشد.
ابدالها:
در فارسی گاه به «باء موحده» بدل شود. چون:
اَپاختر = باختر (مغرب)
پدید = بادید
پگاه = بگاه
گاه به «فا» مبدل شود. چون:
گشتاسپ = گشتاسف
پادزهر یا پازهر = فادزهر یا فازهر
پالیز = فالیز
اسپند = اسفند
گوسپند = گوسفند
امشاسپند = امشاسفند
سپید = سفید
پیروزه = فیروزه
پیل = فیل
پارس = فارس
پیروز = فیروز
و گاه به «ج» تبدیل شود:
پالیز = جالیز
و گاه بدل «واو» آید. چون:
چارپا = چاروا
حرف «پ» در اتباع، گاه به جای حرف اول کلمهء نخست آید. چنانکه گویند:
چرند و پرند.
خرت و پرت.
ترت و پرت.

پا.

(اِ) رِجل. از اندامهای بدن و آن از بیخ ران تا سر پنجهء پای باشد شامل ران و زانو و ساق و قدم. پای. و گاه بمعنی قسمت زیرین پا آید که عرب قدم گوید و آن از اشتالنگ تا نوک ابهام است :
با جهل شما درخور نعلید بسر بر
نه درخور نعلی که بپوشیده به پائید.
ناصرخسرو.
در این میان بهتر بنگریست هر دو پای خود بر سر چهار مار دید. (کلیله و دمنه).
پا تهی گشتن به است از کفش تنگ
رنج غربت به که اندر خانه جنگ.مولوی.
پای پیش و پای پس در راه دین
می نهد با صد تردد بی یقین.مولوی.
|| گام. خِطوه. قَدم. || کنار. قسمت تحتانی چیزی چون بنا یا دیوار و درخت و هر چیز دیگر. بن. بنیاد. تحت. مقابل فوق. پائین. تَک. تَه. اَسفل. (غیاث اللغات) : برو بخانه شو چو او بیاید اینجا آی به پای خضرا. (تاریخ سیستان). بر خضراء کوشک یعقوب نشستی تنها تا هرکه را شغلی بودی به پای خضرا رفتی سخن خویش... با او بگفتی. (تاریخ سیستان). گفتا به پای منارهء کهن بودی؟ گفتا بودم. (تاریخ سیستان). چون بر رعیت زیادت و بیدادی باشد تدبیر خویش به پای منارهء کهن کنند. (تاریخ سیستان).
در اوراق سعدی چنین پند نیست
که چون پای دیوار کندی بایست.سعدی.
مده جام می و پای گل از دست
ولی غافل مباش از دهر سرمست.حافظ.
در زیر شاخ و پای درختان میان باغ
دینار توده توده کند پیش باغبان.؟
|| محل. جای، چنانکه در پاتوغ. || تمکین و استقرار و تاب و طاقت. (غیاث اللغات).
- امثال: از پا پس میزند با دست پیش می کشد، نظیر: از بام خواندن و از در راندن و: چه خوش نازیست ناز خوبرویان ز دیده رانده را دزدیده جویان بچشمی خیرگی کردن که برخیز بدیگر چشم دل دادن که مگریز.نظامی.
از پا راه بروی کفش پاره میشود از سر کلاه؛ زیان هر دو طرف امر مساوی است.
پا از گلیم خویش چرا بیشتر کشیم، نظیر: پا به اندازهء گلیم دراز باید کرد.
زین سرزنش که کرد ترا دوست حافظا بیش از گلیم خویش مگر پا کشیده ای.
حافظ.
مکن ترک تازی بکن ترک آز
بقدر گلیمت بکن پا دراز.؟
پا پای خر دست دست یاسه - به این کار عقلم نمی ماسه. مادرشوئی از کردان خمی دوشاب داشت، روزی حاجتی را از خانه غیبت میکرد آبی فراوان بر زمین خانه پاشید تا اگر عروس بخوردن دوشاب رود آثار پای او برجای ماند. چون از خانه بشد عروس که نامش یاسه [ مخفف یاسمین ] بود بر خری نشسته بسر خم شد و کاسه ای چند از دوشاب برگرفت و اثر دست او بر خم بماند و چون مادرشوهر بخانه بازگشت و ردّ پای خر تا نزدیک خم بدید و نشان دست عروس بر خم مشاهده کرد متحیر ماند و گفت...
سر بی گناه پای دار میرود اما سر دار نمیرود؛ بی گناه ممکن است چندی متهم و بهتان زده ماند لیکن عاقبت بی تقصیری او آشکار شود. نظیر:
پاکدل را زیان بتن نرسد
ور رسد جز به پیرهن نرسد.اوحدی.
یک پا چارق یک پا گیوه؛ در نهایت فقر و نیازمندی.
یک پایش این دنیاست یک پایش آن دنیا؛ بغایت پیر و مرگش نزدیک است. نظیر:
آفتاب سر دیوار است، آفتاب لب بام است.
- از پا افتادن؛ ضعیف شدن.
- ازپاافتاده؛ ضعیف :
ای به بذل سیم و زر از غایت جود و کرم
دست راد تو زپاافتادگان را دستگیر.؟
- از پا داشتن؛ برپا داشتن :
بیا بزم شادی بر او بریم
بداریمش از پا و ما می خوریم.اسدی.
- از پا درآمدن؛ به آخر رسیدن. برسیدن. بنهایت رسیدن. ضعیف شدن. مردن :
گر از پا درآید نماند اسیر
که افتادگان را بود دستگیر.
سعدی (بوستان).
- این پا آن پا کردن؛ مردد بودن. دودل بودن.
- بپا استادن؛ قیام :
ملک با رای تو قرار گرفت
بخت در پیش تو بپا استاد.فرّخی.
- بپا بودن؛ ایستاده بودن. قائم و برجای بودن. استوار بودن :
بفعلش بپایست اخلاق نیک
بشاهی بپایست هر لشکری.منوچهری.
هر کس که او خویشتن بشناخت... آنگاه بداند که مرکب است از چهار چیز که تن وی بدو بپاست. (تاریخ بیهقی).
اندر طلب حکم و قضا بر در سلطان
مانند عصا مانده شب و روز بپائید.
ناصرخسرو.
اگر شمشیر و قلم نیستی این جهان بپا نیستی. (نصیحة الملوک).
- بپا خاستن؛ قیام. ایستادن. استادن.
- بپا شدن؛ برخاستن. پدید آمدن : خواست شوری بپا شود سواران سوی عامه تاختند و آن شور بنشاندند. (تاریخ بیهقی).
- بپا ماندن؛ ایستاده ماندن. استوار ماندن. برجای ماندن.
- بپای کردن؛ ایستاندن. انعقادِ احتفال گونه ای.
- بپای کسی بافته نبودن؛ شایسته و سزاوار نبودن او آن کار را : اما ترا در طالع زرع سخن نیست که نه بپای چون توئی بافته اند. (قابوسنامه).
- برپا خاستن؛ قیام. ایستادن.
- برپا شدن؛ منعقد شدن. انعقاد، چنانکه جشنی یا عزائی. مهیا کرده شدن :
داند خرد همی که بدین عادت
کاری بزرگ را شده برپائی.ناصرخسرو.
- برپا کردن؛ انگیختن، چنانکه فتنه و شری را.
- || منعقد ساختن، چنانکه جشنی یا عزائی را.
- برپا ماندن؛ استوار ماندن. برجای ماندن.
- پا از پا برنداشتن؛ یک جا ثابت ایستادن (اسب، انسان و غیره).
- پا از پیش دررفتن کسی را؛ تهیدست و مفلس شدن او. بی پا شدن او.
- پا از پیش دررفته؛ مفلس. تهیدست.
- پا از جائی کشیدن؛ دیگر بدانجای نشدن.
- پا از خجلت برنگرفتن؛ حرکت نکردن از شرمساری. از خجلت بر جای خود ساکن ماندن :
پیش رفتار تو پا برنگرفت از خجلت
سرو سرکش که بناز از قد و قامت برخاست.
حافظ.
- پا از سر کردن؛ با شتاب و شوقی سخت سوی مقصدی رفتن.
- پا از سر نشناختن، سر از پا نشناختن؛ با اشتیاق فراوان بسوی مقصودی شتافتن.
- پا از گلیم خویشتن درازتر کردن؛ از حد خویشتن درگذشتن.
- پا افتادن برای کسی؛ در تداول عوام، اتفاق نیک غیرمنتظری او را پیش آمدن.
- پا افشردن.؛ رجوع به پای فشردن شود.
- پا انداختن برای کسی؛ در تداول عوام، ایجاد علل و اسبابی تا حادثهء خوب یا بد برای آن کس پیش آید.
- پااندازان رفتن؛ شلنگ اندازان و بکاهلی راه رفتن.
- پا بپا کردن؛ مردّد بودن.
- || قبول کردن طلب خود را از طلبی که بدهکار از دیگری دارد. داینی را از دینی در مقابل دینی دیگر بری کردن. تهاتر. حواله کردن.
- پا بجائی نگذاشتن؛ هیچگاه بدانجای نرفتن.
- پا بر پا پیچیدن؛ رَصف.
- پا بر جای کردن؛ اثبات. تثبیت.
- پابرچین رفتن؛ در تداول عوام، آرام و آهسته رفتن چنانکه آوائی از پا برنیاید.
- پا برتر نهادن؛ از حد خود تجاوز کردن :
هرکه پا از حد خود برتر نهد
سر دهد بر باد و تن بر سر نهد.عطار.
- پا بر زمین زدن؛ پا بزمین کوفتن. بی صبری و ناشکیبائی نمودن با کوفتن پای بر زمین.
- پا بریدن از جائی؛ دیگربار بدانجای نشدن.
- پا بسنگ آمدن کسی را؛ بدشواری و مانعی برخوردن وی. پیش آمدن مخاطره ای.
- پا به دامن کردن؛ گوشه گرفتن.
- پا به دو گذاشتن؛ در تداول عوام، ناگاه بسرعت فرار کردن.
- پا پس آوردن؛ صاحب برهان قاطع گوید: کنایه از ترک دادن و قطع نظر کردن و واگذاشتن و بازماندن از طلب بعجز و منهزم شدن در رزم باشد.
- پا پی چیزی بودن (نبودن)؛ آنرا دنبال و تعقیب کردن (نکردن). بدان محل و وزن و اعتبار دادن (ندادن). اصرار و ابرام کردن (نکردن) در اجرای امری.
- پا پیش گذاشتن؛ اقدام کردن به امری.
- پا جفت کردن؛ در کاری سعی فوق از مقدور بجای آوردن. (غیاث اللغات).
- پا خوردن؛ در تداول عوام، فریب خوردن در حساب.
- || پیخسته شدن چیزی: قالی تا پا نخورد لطیف نمیشود.
- پا دادن ؛ روان کردن. قوت و قدرت دادن. (تتمهء برهان).
- || پیش آمدن خیری کسی را.
- || (اصطلاح نظامی) پا را گاهِ مشق صف جمع، بقوت و نظم بر زمین کوفتن.
- پا در کفش کسی کردن؛ به ایذاء وی برخاستن یا در کاری مزاحم او شدن. دخالت در کار کسی کردن. از کسی بد گفتن. انبازی کردن در کار کسی بناواجب.
- پا در هوا گفتن؛ دعاوی بی بیّنه و دلیل کردن. لغو گفتن.
- پا در یک کفش کردن؛ لجاج و اصرار ورزیدن در کاری.
- پا روی حق گذاشتن؛ حقی را منکر شدن. انکار حقیقتی یا دربایستی کردن.
- پا روی دُمِ کسی گذاشتن؛ وی را بر اثر آزار و ایذاء به کینه جوئی برانگیختن.
- پا روی دُمِ مار نهادن؛ فتنه ای خفته را بیدار کردن. دشمنی صعب را بخشم آوردن. نظیر: کام شیر خاریدن. کام شیر آژدن. پیشانی شیر خاریدن. به دم مار خفته پا گذاشتن. چشم بلا خاریدن. دنبال ببر خائیدن. جبههء شیر خاریدن. چنگال شیر خاریدن. سینهء کرگدن خاریدن. کام افعی خاریدن. گردن ضیغم غضبان خاریدن :
نکردی مشورت با ما در این کار
نهادی پای بر دنبال گزمار.نزاری قهستانی.
- پا روی هم انداختن؛ پا صلیبی کردن آنگاه که بر کرسی یا جائی بلند نشسته باشند.
- پاسپر کردن؛ پی سپر کردن: ثطأه؛ پاسپر کرد آنرا. (منتهی الارب).
- پا سپوختن کسی؛ حفز: حفزَتهُ برجلها؛ پا سپوخت او را، یعنی با اردنگ و تیپا و نوک پای او را براند.
- پا شدن؛ برخاستن.
-امثال: به او نگفته از آنجا پا شو اینجا بنشین؛ در همه چیز شبیه به اوست.
- پا کشیدن از جائی؛ دیگر بدانجای نرفتن.
- پا گرفتن؛ استوار شدن.
- پا گرفتن برف؛ بسیار باریدن آن بحدّی که مدتی برجای ماند.
- پا گرفتن قبر؛ تسنیم. خرپشته ساختن قبر را.
- پا نهادن بر سر چیزی؛ برآمدن بر وی :
یا بر مراد بر سر گردون نهیم پای
یا مردوار بر سر همت نهیم سر.
خواجه یحیی گرّای سربدار.
- پایش جائی بند نبودن؛ اعتباری نداشتن او. فاقد هرگونه اعتبار بودن وی.
- || به دینی متدیّن نبودن.
- پایش روی پایش بند نشدن؛ بسیار مست بودن. مست طافح بودن. سیاه مست بودن.
- پای کسی حساب کردن؛ به حساب او گذاشتن.
- پای کسی را گرفتن؛ به او عاید بودن. به او راجع بودن.
- دو پا داشتن دو تا هم قرض کردن؛ بجلدی گریختن. بشتاب گریختن.
- دو پا در یک کفش کردن؛ سماجت و ابرام در امری کردن.
- زیر پا کردن مالی؛ در تداول خانگی، پنهانی و برخلاف حق متصرف شدن آن.
- زیر پای کسی پوست خربزه گذاشتن؛ او را فریفتن.
- زیر پای کسی را کشیدن؛ با مهارت او را به ابراز راز خویش واداشتن.
- زیر پای کسی صابون مالیدن؛ زیر پای کسی پوست خربزه گذاشتن. او را بفریب دچار خطری کردن.
- زیر پای کسی نشستن؛ او را پنهانی با گفتارهای دروغین یا وعده های عُرقوبی فریفتن.
- سرپا بودن؛ قائم بودن. برجای بودن. ایستاده بودن.
رجوع به کلمات ذیل و نظایر آنها در ردیف خود شود: آهوپا. بی پا. پایاپا. تی پا. کیپا. هزارپا. هم پا. بزرگ پا. کوچک پا. بی دست و پا. چارپا. دوپا. کله پا رفتن. کله پا شدن. سرپا. سراپا. سرتاپا. گریزپا. خرپا. تیزپا. بادپا. سگ پا. برهنه پا. سپیدپا. سبزپا. چراغپا. دیوپا. پنج پا. کوتاه پا. درازپا. بلندپا. پابرجا. پابرهنه. پاتی.

پا.

(اِخ)(1) نام کرسی پادُکاله(2) از ناحیهء آراس(3)دارای 652 تن سکنه.
(1) - Pas.
(2) - Pas-de-Calais.
(3) - Arras.

پاآورنجن.

[رَ جَ] (اِ مرکب) خلخال، و آن حلقه ای است سیمین یا زرین یا فلزی دیگر که زنان در مچ پای کنند. پای برنجن. پااورنجن.

پاآهو.

(اِ مرکب) آهوپا. به اصطلاح بنایان، خانهء شش پهلو. (جهانگیری) :
زین دیو وفا چرا طمع داری
همچون من از این بنای پاآهو؟ناصرخسرو.
و این قلب آهوپاست. خانهء مسدّس یا مقرنس. و رجوع به آهوپای شود.
پاار.
[اِ] (اِخ)(1) فردیناند. نام قول و ترانه ساز و پیانوزن ایتالیائی. قسمت اعظم زندگانی وی در فرانسه گذشت و در مدت اقامت خود بدانجا قطعات دلکش و دقیق تألیف کرد که مشهورترین آنها به «متر دو شاپل»(2) موسوم است. مولد وی بسال 1771 م. (1184ه.ق.) وفات در سنهء 1839م. (1254 ه.ق.).
(1) - Paer, Ferdinand.
(2) - Maitre de Chapelle.

پاافزار.

[اَ] (اِ مرکب) پاپوش. کفش. خف. پافزار. پااَوزار.

پاافشار.

[اَ] (اِ مرکب) دو تختهء کوچک باشد بمقدار نعلین که بافندگان پای بر زبر آن نهند و چون یک پای بیفشارند نیمی از رشته ها که می بافند فرود آید و چون پای دیگر بیفشارند نیمی دیگر. و آنرا پای اوژاره و لوح پای نیز گویند :
نیست بافنده او به دست افزار
نه به ماکونورد و پاافشار.آذری.
|| جای پا در پیانو و چرخ خیاطی و غیره(1).
.
(فرانسوی)
(1) - Pedale

پاالا.

[اُ] (اِخ)(1) بندری به ایتالیا کنار دریای تیره نی دارای 9053 تن سکنه. این بندر کرسی ناحیهء سیرکانداریو و مولد سن فرانسوا دُپل است.
(1) - Paola.

پاالی.

[اُ] (اِخ)(1) پاسکال. یکی از وطن پرستان کُرس که بسال 1755 م. (1168 ه . ق.) به ریاست جزیرهء کُرس رسید و جز قسمتی از ساحل آن جزیره را به اختیار اهالی ژِن که آن هنگام سیادت بحری در دست آنان بود نگذاشت و با وسایلی اندک خدمات بسیار انجام کرد ولی بسال 1768 م. (1181 ه . ق.) از کنت دُ وُ هزیمت یافت و به انگلستان رفت و هنگام انقلاب فرانسه به کُرس بازگشت و انگلیسیان را بدانجا دعوت کرد و بهمین سبب نیز کنوانسیون او را از حقوق مدنی محروم کرد. دولت انگلیس نیز حکومت جزیرهء کُرس را بدیگری داد، و پااُلی به گمنامی در لندن درگذشت. ولادت وی به سال 1725 م. (1137 ه . ق.) و وفاتش به سال 1807 م. (1221 ه . ق.) بوده است.
(1) - Paoli, Pascal.

پاالی.

[اُ] (اِخ)(1) هیاسینت. سرداری از مردم کرس. مولد او در حدود سال 1690 م. (1101ه . ق.) نزدیک کرت (کُرس) و در سنهء 1768 م. (1181 ه . ق.) در ناپل درگذشت. وی یکی از دوازده نمایندهء اهالی کُرس نزد دولت ژِن که آن هنگام بحریه ای قوی در اختیار داشت بود و در طغیان سال 1734 م. (1146 ه . ق.) به اتفاق ژیافِری(2) و آندره سک کالدی(3) بفرماندهی سپاهیان ملی برگزیده شد ولی در سال 1739 م. (1151 ) ه . ق. مغلوب سپاهیان فرانسه و در ناپل منزوی گشت و از جانب پادشاه ایتالیا فرماندهی دسته ای از سپاهیان عقب نشستهء کُرس را عهده دار گردید. پسر وی کلمان پااُلی(4) در استرتا دُ مرزاگلیا(5) نزدیک باستیا(6) بسال 1715 م. (1126 ه . ق.) ولادت یافت و پیش از سال 1800 م. (1214 ه . ق.) درگذشت. وی در جنگها با پدر خویش شرکت و معاضدت میکرد و بعدها نیز معاون و دستیاری وفادار برای برادر بزرگتر خود پااُلی پاسکال گردید.
(1) - Paoli, Hyacinthe.
(2) - Giafferie.
(3) - Andre Ceccaldi.
(4) - Clement Paoli.
(5) - Stretta de Morosaglia.
(6) - Bastia.

پاانداز.

[اَ] (ن مف مرکب، اِ مرکب) فرشی که در سوی دَرِ ورود اطاق افکنند. || آنچه در پای عروس یا داماد ریزند از زر یا جامه ها و جز آن. || آنچه در گاه ورود عروس بخانهء شوی در بیرون خانه از اسب و ملک پیش کشند. || (نف مرکب) قواد. زنی که بساط طرب و عیش و نوش آماده کند مردان و زنانِ کامجوی را.

پااندازان رفتن.

[اَ رَ تَ] (مص مرکب)شلنگ اندازان به کاهلی رفتن.

پااورنجن.

[اَ / اُو رَ جَ] (اِ مرکب) خلخال. رجوع به پاآورنجن شود.

پااوزار.

[اَ / اُو] (اِ مرکب) رجوع به پاافزار شود.

پائیدن.

[دَ] (مص) توقف کردن. ببودن. بایستادن. ماندن. درنگ کردن :
ای ز همه مردمی تهی و تهک
مردم نزدیک تو چرا پاید(1).
ابوشکور (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
اگر خفته ای زود برجه ز جای
وگر خود بپائی زمانی مپای.دقیقی.
بترس ای گنهکار و نزد من آی
به ایوان چنین شاد و ایمن مپای.فردوسی.
بدو گو که برخیز و نزد من آی
چو نامه بخوانی زمانی مپای.فردوسی.
مگیریدشان بهر جان زریر
بر اسبان جنگی مپائید دیر.فردوسی.
پس از رفتنت نام ماند بجای
بمازندران پوی و ایدر مپای.فردوسی.
تو امروز پیش صف اندر مپای
یک امروز و فردا مکن رزم رای.فردوسی.
جهاندیده دستور گفتش بپای
بکینه شدن مر ترا نیست رای.فردوسی.
مکن سست از این آمدن هیچ رای
چو خواهی که برگردی ایدر مپای.فردوسی.
کنون رنج بردار و ایدر بپای
بدین مرز چندانکه خواهی بپای.فردوسی.
بدیدار تو چشم روشن کنم
روان را ز رای تو جوشن کنم
چو خواهی کز ایدر شوی باز جای
زمانی نگویم برِ ما بپای.فردوسی.
بهمسایگی داور پاک، جای
بیابی بدین تیرگی درمپای.فردوسی.
وز آن پس بسوی خراسان کسی
فرستاد و اندرز کردش بسی
بدو گفت [ پرویز ] با کس مجنبان زبان
از ایدر برو تا در مرزبان
به گستهم گو ایچگونه مپای
چو این نامهء من بخوانی بپای.فردوسی.
چو نزدیکت آیند روزی مپای
سر و تاج گودرز بگسل ز جای.فردوسی.
عنان را چو گردان یکی برگرای
برین کوه سر، زین فزونتر مپای.فردوسی.
تو لشکر بیارای و چندین مپای
که از باد آتش بجنبد ز جای.فردوسی.
همی گفت دارم سخنها بسی
که آنرا نداند جز از من کسی
جوان گفت برگوی و چندین مپای
بیاموز ما را تو ای نیک رای.فردوسی.
یکی روی بنمای و خیز ایدر آی
چو نامه بخوانی بزابل مپای.فردوسی.
بزن کوس رویین و شمشیر و نای
بکشمیر و کابل فراوان مپای.فردوسی.
چو این نامهء من بخوانی مپای
سبک باش و با گیو خیز ایدر آی.فردوسی.
مرا ایزد از بهر جنگ آفرید
چه پایم چو جنگ آمد اکنون پدید؟
فردوسی.
گرت رای جنگست جنگ آزمای
وگر رای برگشتن ایدر مپای.فردوسی.
که گفتی مرا چند خسبی مپای
بجشن جهاندار کیخسرو آی.فردوسی.
ترا زنده خواهم که مانی بجای
سر خویشتن گیر و ایدر مپای.فردوسی.
بدو گفت برگرد و ایدر مپای
چه دانی که ایدر مرا چیست رای؟فردوسی.
این همی گوید کای بخت بیکباره مرو
وآن همی گوید کای دولت یک روز بپای.
فرخی.
از حرص رزم کردن در بزم رزم سازی
وز بهر خصم جستن در یک مکان نپائی.
فرخی.
خازنت را گو که سنج و رایضت را گو که ران
شاعرت را گو که خوان و صاحبت را گو که پای.
منوچهری.
دهقان به سحرگاهان کز خانه بیاید
نه هیچ برآساید و نه هیچ بپاید.منوچهری.
از باغ بزندان برم و دیر بیایم
چون آمدمی نزد شما دیر نپایم.منوچهری.
کنون افتادگان ایدر مپائید
کجا من میشوم با من بیائید.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چه پائی تو ای پیر مانده شگفت
که بارت شد و کاروان برگرفت.اسدی.
چون بیائی نپائی ایدر دیر
بار [ بر ] بندی و شوی زایدر.مسعودسعد.
مجلس خواجه چو دنیاست توقف نسزد
خیز تقصیر مکن عذر منه بیش مپای.
انوری.
مکش بچهء مار مردم گزای
چو کشتی در آن خانه دیگر مپای.سعدی.
شنید از درون عارف آواز پای
هلا گفت بر در چه پائی درآی.سعدی.
|| ثبات. دوام کردن. دوام آوردن. بردوام داشتن. مدام بودن. جاوید بودن. قرار کردن. قرار گرفتن. بر جای ماندن. استوار بودن. پاینده بودن. قائم بودن، و بدین معنی پایِستن نیز آمده است: الجوهر؛ آنچه بخود پاید. (مهذب الاسماء) :
دریا دو چشم و آتش بر دل همی فزاید
مردم میان دریا وآتش چگونه پاید.رودکی.
جهانا همانا فسوسی و بازی
که بر کس نپائی و با کس نسازی.
ابوالطیب مصعبی (از تاریخ بیهقی).
نپاید جهان بر تو ور پایدی
ازو هر بدی کآیدی شایدی.ابوشکور.
یکی دان ازو هرچه آید همی
چو جاوید با تو نپاید همی.فردوسی.
مروت نپاید اگر چیز نیست
همان جاه نزد کسش نیز نیست.فردوسی.
نپاید جهان ای برادر به کس
نماند جز از نام نیکو و بس.فردوسی.
مرا خوار داری و بیقدر خواهی
نگر تا بدین خو که هستی نپائی.فرخی.
نپاید وی اندر جهان شاد و خرم
تو در سایهء رأفت او بپائی.فرخی.
جهان هرگز بحالی برنپاید
پس هر روز روز دیگر آید
چنان کاندر پس گرماست سرما
دگر ره در پی سرماست گرما.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
قائد گفت بتو خوارزمشاهی نپاید. (تاریخ بیهقی).
این جهان سربسر آهوست در او یک هنر است
که نپاید غم و تیمارش چون عز و جلال.
قطران.
اولاد جهان چون همی نپایند
پاینده نباشد همی پدرْشان.ناصرخسرو.
ما را همی فریبد گشت دمادم تو
من در تو چون بپایم چون تو همی نپائی؟
ناصرخسرو.
گرنه همی پاید این عطای خدایت
تو که عطا یافتی ز بهر چه پائی؟
ناصرخسرو.
سفله جهانا چو گِردگَرد بنائی
هم بسر آئی اگرچه دیر بپائی.ناصرخسرو.
کامستی اگر پایدی ولیکن
کامی که نپاید نباشد آن کام.ناصرخسرو.
کتاب ایزد است ای مرد دانا معدن حکمت
که تا عالم بپایست اندرین معدن همی پاید.
ناصرخسرو.
شتابنده جمله که یک دم زدن
نپاید کسی را برادر نه یار.ناصرخسرو.
آنجا که شوی همی بپایدْت
وینجای همیشه می نپائی.ناصرخسرو.
چون عز من و ذل تو نپایست
هم ذلّ من و عزّ تو نپاید.مسعودسعد.
بپای و ببال و ببار و بتاب
چو کوه و چو سرو و چو ابر و چو خور.
مسعودسعد.
زمانه برْبود از من هر آنچه بود مرا
بجز که محنت من نزد من همی پاید.
مسعودسعد.
گوز بر پشت قبه کی پاید؟سنائی.
عبر کنعانی و حکم لقمانی باید تا بر حاشیهء اوراق روزگار پاید. (مقامات حمیدی). آنچه نپاید دلبستگی را نشاید. (گلستان سعدی).
چو زین سر هست ز آن سر نیز باید
که مهر از یک طرف دیری نپاید.اوحدی.
|| منتظر بودن. منتظر شدن. انتظار داشتن. انتظار کشیدن. چشم داشتن :
ترا مرگ آمد چه پائی دگر
ببند از پی رزم جستن کمر.فردوسی.
اگر شب رسد روشنی را مپای
هم اندر زمان سوی فرمان گرای.فردوسی.
همی گفت بیژن نیاید همی
به ارمان ندانم چه پاید همی.فردوسی.
ترنج زرد همی خواست شد بباغ امیر
سپهر گفت مر او را که وقت نیست، بپای.
فرخی.
بگاه معصیت بر اسپ ناشایست
بایست و نابایست و هر کس را نپایستی.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 473).
به آه گفت رفیقان مرا همی پایند
کنار گیر وداعی هلا که را پائی(2).سوزنی.
ما در این حالت که دو هندو از پس سنگی سر برآوردند و آهنگ قتال ما کردند بدست یکی چوبی و در بغل آن دیگر کلوخ کوبی، جوان را گفتم چه پائی. (گلستان سعدی). || ترقُّب. ترصّد. کمین کردن. تپیدن :
ایستاده همی ز بهر گریز
رایت آفتاب را پایند.مسعودسعد.
|| کشیدن. گذشتن. زمان بردن :
بس نپاید کو بپرواز اندر آید گرم و خوش
گر بپرواز اندر آید مملکت گیرد قرار.
فرخی.
بس نپاید تا بروشن روی و موی تیره گون
مانوی را حجت آهرمن و یزدان کند.
عنصری.
نه دیر پاید تا پیش تو خراج آرند
ز مصر و کوفه و بغداد و بصره و اهواز.
سوزنی.
|| حراست کردن. نگاهبانی کردن. نگهبانی کردن. نگاه داشتن. حفظ کردن. مواظب بودن. مراقب بودن. مراقبت کردن. نگریستن. پاس داشتن. چشم برنداشتن. در نظر داشتن :
تو گاوان را بگوباره نشائی
چگونه ویس را از رام پائی؟
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
مرا فرهنگ و نیکونامی آموز
مرا پاینده باش از بد شب و روز.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
زبان را بپای از بداندیش و دوست
که نزدیکتر دشمن سرّت اوست.اسدی.
بگرد از وی و سوی یزدان گرای
بهر کار فرمان یزدان بپای.اسدی.
چو دستت رسد دوستان را بپای
که تا در غم آرند مهرت بجای.اسدی.
چو پیروز گردی بترس از خدای
همان از کمین مر سپه را بپای.اسدی.
چنین گفت دانا که با خشم و جوش
زبانم یکی بسته شیر است زوش
ببند خرد در همی پایمش
که بکْشدْم ترسم چو بگشایمش.اسدی.
هان کوزه گرا بپای اگر هشیاری
تا چند کنی بر گل مردم خواری
انگشت فریدون و کف کیخسرو
بر چرخ نهاده ای چه می پنداری.
(منسوب به خیام).
و خدای تعالی ذوالکفل را بپایید از جهودان. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
بپای پردگیان را بغرچگان مگذار
که پرده دار نباشد که پرده در نبود.سوزنی.
من ندانستم از اول که تو بی مهر و وفائی
عهد نابستن از آن به که ببندی و نپائی.
سعدی.
و این معنی در تداول عامه نیز بسیار است چنانکه در خانه پا، بنه پا، بپا و نظایر آنها. || قسمت کردن. بخشیدن. بخش کردن :
شب و روز را چار بهره بپای
یکی بهره دین را بپیش خدای
دگر باز تدبیر و فرجام را
سوم بزم را چارم آرام را.اسدی.
شاهد دیگری برای چنین معنی یافته نشد، مثل این مینماید که این مصدر فارسی را از پایَلْمَق ترکی ساخته اند(؟؟). این کلمه در زبان ترکی بمعنی بخشیدن و قسمت کردن، و پای بمعنی سهم و بخش است. || محلّ دادن. وزن نهادن. مهم شمردن. رعایت حق او کردن :
تو چون نام نیاکان را نپائی
برادر را و مادر را نشائی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو در دشمنی جائی افتدْت رای
در آن دشمنی دوستی را بپای
چنان بر سوی دوستی نیز راه
که مر دشمنی را بود جایگاه.اسدی.
گل نصیحت من خواه بوی و خواه مبوی
ترا طریقت من خواه پای و خواه مپای.
سوزنی.
|| ماندن. گذاشتن :
چنین است کردار گردنده دهر
نگه کن کزو چند یابی تو بهر
بخور هرچه داری بفردا مپای
که فردا مگر دیگر آیدْش رای
ستاند ز تو دیگری را دهد
جهان خوانیش بیگمان برجهد.
فردوسی (شاهنامه ج 5 ص 2555)
گرت هیچ گنج است ای پاکرای
بیارای دل را بفردا مپای.فردوسی.
|| پایداری کردن. استقامت کردن. پا فشردن. ثبات ورزیدن :
چون حرب شما را بسخن سخت کنم تنگ
هرچند که بسیار بیائید نپائید.ناصرخسرو.
بر مدحت میری ز چه پائید چو از حرص
فتنهء غزل و عاشق مدح امرائید.
ناصرخسرو.
گفتی ببرم جان تو اندیشه در آن نیست
اندیشه در اینست که بر گفت نپائی.
خاقانی.
عتاب آید که چرا حصار ماندی و چرا نپائیدی تا من ترا بازخواندمی. (کتاب المعارف).
|| باقی ماندن. ماندن. بقاء. زیستن : ماه در یک برج نیاساید و آفتاب در یکی [ فصل ] نپاید. (مقامات حمیدی).
گر راست سخن گوئی و در بند بپائی
به زآنکه دروغت دهد از بند رهائی.سعدی.
پدرکش پادشاهی را نشاید
وگر شاید بجز شش مه نپاید.؟
- امثال: هرچه دیر آید دیر پاید، نظیر: هرچه زود آید دیر نپاید. دولت تیز را بقا نبود.
در کلمات ذیل و نظایر آنها: بنه پا. خانه پا. بپا. دیرپای. رجوع به کلمات مرکبهء با پائیدن شود.
(1) - ن ل: مردمان نزد تو چرا پایند؟
(2) - ن ل: ... همی بایند،... که را بائی.
و در این صورت شاهد نیست.

پائیز.

(اِ) خزان. خریف. برگ ریزان. تیر. تیرماه. بادبیز. بادبز. سفیدبری. (برهان). و آن مدت ماندن آفتاب است در بروج میزان و عقرب و قوس. سومین فصل سال. و کلمهء پائیز با اینکه میان عامه بسیار متداول است در نظم و نثر فصحا یافته نشد.
- پائیز عمر؛ روزگار پیری.
- امثال: جوجه را در پائیز میشمارند؛ یعنی جوجه های بهاره تا بپائیز رسند برخی در چاه و چاله افتد و بعضی را مرغان شکاری و شغال و روباه رباید و مثل در نظایر این مورد مستعمل است. نظیر: گوسفند را در آغل شمارند.

پائیزه.

[زَ / زِ] (ص نسبی) پائیزی. مقابل بهاره: کشت پائیز.

پائیزه.

[زَ / زِ] (مغولی، اِ) پایزه. فرمانی بود که پادشاهان به کسی میدادند تا به هر جای که رود همه فرمانبردار وی باشند. برای شواهد رجوع به کلمهء پایزه شود. و در کتب، پائیزه به این معنی دیده نشد و بمتابعت فرهنگ نویسان ضبط کردیم.

پائیزه کاری.

[زَ / زِ] (حامص مرکب)کشت و زرع در پائیز. مقابل بهاره کاری.

پائیزی.

(ص نسبی) خریفی. خزانی.

پائیزی نسوی.

[زیِ نَ سَ] (اِخ)مجدالدین محمد الپائیزی النسوی. از شعرای عصر سلطان علاءالدین محمد خوارزمشاه (596 - 617 ه . ق.) است. محمد عوفی در لباب الالباب آورده است که: در شهور سنهء ست مائه او را در نسا دیدم و شاهنشاهنامه ای می ساخت و وقایع سلطان خوارزمشاه را نظم میکرد. او را قصائد و مقطعات کمتر است اما رباعیات ایهام و ذوالوجهین بسیار است و همه مطبوع و بیتی چند ایراد کرده آمد. می گوید، رباعی:
باشد که خدای روزگاری بدهد
وین واقعه را سرو کناری بدهد
پیراهن کاغذین کنم پیش خطت
تا با خط تو مرا قراری بدهد.
*
در پیش تو گر بگریم ای دلدارم
تا ظن نبری که از تو در آزارم
خط تو که دود آتش نیکوئی است
در چشم من آمد آب از آن می بارم.
*
در مجلس تو هرکه دمی ساغر زد
پا از شرف و قدر بر اوج خور زد
با دست تو بسیار بکوشید شها
دریا، چو توان نداشت کف بر سر زد.
*
دردا که دمی یار در راز نزد
با من نفسی بوصل دمساز نزد
هر تیر جفا که داشت بر سینهء من
زد تا پر و هیچیک بمن باز نزد.
و هم او راست وقتی در پیش معشوقه میگریست و معشوقه بآستین اشک از رخسار او می سترد، رباعی:
اشک من اگر ستردی ای عهدشکن
بس منت نیست زآستینت بر من
چون کار تو آب روی بردن باشد
بر روی من آب کی توانی دیدن؟
(لباب الالباب ج 2 صص345-346).

پائیژ.

(اِ) پائیز. خزان. خریف.

پائین.

(ص نسبی، ق) تحت. تحتانی. زیر. زیرین. سِفل. پست. دون. فرود. فرودین. مقابل بالا و بالائین :
فرستاده گر کشتن آئین بدی
سرت را کنون جای پائین بدی.اسدی.
به تبعیت فرهنگ نویسان این شاهد نوشته شد و بی شبهه مصراع دوم، «سرت را کنون خاک بالین بدی»، بوده است. صفّ نعال. || ذیل. دامنه. پای :
بپائین کُه شاه خفته بناز
شده یک زمان از شب دیرباز.فردوسی.
|| از سوی پای باشد آنجا که مردم خفته بود مقابل سَرین و بالین :
در بستر بُد یار و من از دوستی او
گاهی بسرین تاختم و گاه بپائین.
؟ (از فرهنگ اسدی نسخهء خطی نخجوانی).
پر از درّ خوشاب بالین اوی
عقیق و زبرجد بپائین اوی.فردوسی.
سَرین سوده پائین فروریخته.نظامی.
- پائین آمدن؛ فرود آمدن. هبوط. هابط شدن. بزیر آمدن. منحطّ شدن. انحطاط: پائین آمدنِ قیمت غله و جز آن؛ ارزان شدنِ آن. تنزل کردنِ آن. نازل شدنِ آن.
- || خوابیدن و فروریختن و رُمبیدن سقف و دیوار و چاه و جز آن.
- پائین آوردن؛ فروآوردن. هبوط دادن. هابط کردن.
- پائین افتاده بودن شکم؛ بمزاح، گرسنه گردیده بودن.
- پائین انداختن؛ فروافکندن.
- پائین رفتن؛ هبوط.
- پائین کشیدن (چراغ را)؛ روشنی چراغ را فرود آوردن چندانکه به فرومردن نزدیک شود. مقابل برکردن.

پائین بازار رودبار.

[رِ رو] (اِخ) نام محلی میان گَزَن و لوا در کنار راه جادهء قزوین و رشت در 267000گزی تهران.

پائین پرست.

[پَ رَ] (نف مرکب) مطیع. بنده. خدمتکار :
نداری شرم ازین خورشید نوشاد
کنی پائین پرستی چند را یاد.
امیرخسرو دهلوی.
پائین پرستی.
[پَ رَ] (حامص مرکب)اطاعت. بندگی. خدمتکاری :
بدرگاه خسرو خرامش کنم
بپائین پرستیش رامش کنم.نظامی.
روا باشد که با این سحر و نیرنگ
به بی سنگی زنم قاروره بر سنگ
کنم آنگاه با صد زیردستی
کنیزان ترا پائین پرستی.امیرخسرو دهلوی.
پائین تر.
[تَ] (ص تفضیلی) اسفل. پست تر. زیرتر. || دورتر.

پائین تنه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) مقابل بالاتنه. قسمت زیرین جامه چون به دو بخش مساوی کنی. || قسمت زیرین بدن از کمر بپائین. || شرم مرد یا زن.

پائین جام.

(اِخ) بلوکی از ولایت جام خراسان دارای 76 قریه.

پائین خواف.

[خوا / خا] (اِخ) بلوکی از ولایت باخرز و خواف خراسان. قرای آن 36 و مساحت 120 فرسنگ مربع تقریبی است. مرکز آن قصبهء رود است. حدّ شمالی آن میان ولایت باخرز و شرقی مرز افغانستان و جنوبی جلگهء خواف و غربی بالاخواف است.

پائین خیابان.

(اِخ) بلوکی از ناحیهء آمل در مازندران که قرای آن 33 و مساحت 2 فرسنگ مربع و سکنه 2559 تن است. حد شمالی اهلمرستاق و شرقی شهر آمل و جنوبی بالاخیابان و غربی مانزور سفلی است.

پائین دروازه.

[دَرْ زَ] (اِخ) نام محلتی است به مشرق شهر اصفهان.

پائین دست.

[دَ] (اِ مرکب) طرف پائین.

پائین دسته.

[نِ دَ تَ / تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ثلث اخیر رودجامگان (ذوات الاوتار) بالای نیم کاسه یا کاسه.

پائین رخ.

[رُ] (اِخ) بلوکی از ولایت تربت حیدریهء خراسان. قراء آن 62 و مساحت پانزده فرسنگ مربع و مرکز آن قصبهء بُرس است. این ناحیه از شمال به نیشابور و از مشرق به سرجام و از جنوب به بالاولایت و از مغرب به ربع شامات سبزوار محدود است.

پائین شهر.

[شَ] (اِخ) قریه ای است به سه فرسنگ ونیمی شمال و مغرب میناب.

پائین کوه.

(اِخ) ناحیتی است به شمال اردلان.

پائین گنج افروز.

[گَ اَ] (اِخ) مرکز بلوک مشهد گنج افروز در ناحیهء بابل (بارفروش).

پائین ولایت.

[وَ یَ] (اِخ) بلوکی از ولایت اسفراین خراسان دارای 27 قریه.

پائین ولایت.

[وَ یَ] (اِخ) بلوکی از تربت حیدریهء خراسان. قراء آن 38 و مساحت به 4 فرسنگ مربع بالغ است. مرکز آن شهر تربت است و حدّ شمالی تربت حیدریه و شرقی رشخوار و جنوبی محولات و غربی آزغند.

پائین ولایت.

[وَ یَ] (اِخ) بلوکی است از ولایت مشهد خراسان. قرای آن 84، مساحتش 24 فرسنگ مربع و مرکز آن قریهء آب مال است. از شمال به بلوک کلات و از مشرق به زوردآباد و از جنوب به بیرجام و از مغرب به تبارکان محدود است.

پائین ولایت باخرز.

[وَ یَ تِ خَ] (اِخ)بلوکی از ولایت باخرز و خواف. شمارهء قرای آن 21 و مساحتش 44 فرسنگ مربع است و مرکز آن قصبهء طیبات است. این ناحیه از شمال به پائین جام و از مشرق به مرز افغانستان و از جنوب به پائین خواف و از مغرب به بلوک میان ولایت باخرز محدود است.

پائینی.

(ص نسبی) منسوب به پائین.

پاب.

(اِخ) شهرکی است به ماوراءالنهر از فرغانه آبادان و با کشت و برز بسیار. (حدود العالم).

پابازی.

(حامص مرکب) رقص :
بیفشان زلف و صوفی را بپابازی و رقص آور
که از هر رقعهء دلقش هزاران بت بیفشانی.
حافظ.
پابپا کردن.
[بِ کَ دَ] (مص مرکب) مردد بودن. حیران بودن. || حواله کردن طلبی را عوض طلب کس دیگر. داینی را از دینی در مقابل دینی دیگر بری کردن. || تهاتر.

پا بدامن کشیدن.

[بِ مَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) گوشه گرفتن. || صبر کردن. (برهان). || قناعت کردن. (برهان).

پا بدو گذاشتن.

[بِ دَ / دُو گُ تَ] (مص مرکب) غفلةً بسرعت گریختن.

پا بر پا پیچیدن.

[بَ دَ] (مص مرکب)رَصف.

پابرجا.

[بَ] (ص مرکب) ثابت. ثابت قدم. راسخ. پایدار. استوار :
چرا چو لالهء نشکفته سرفکنده نه ای
که آسمان ز سرافکندگیست پابرجا.خاقانی.
دل چو پرگار به هر سو دورانی میکرد
وندر آن دایره سرگشتهء پابرجا بود.حافظ.
|| دائم. همیشه.

پابرجائی.

[بَ] (حامص مرکب) ثبوت. ثبات. پایداری. استواری. استقامت.

پابرجا بودن.

[بَ دَ] (مص مرکب) ثبوت. ثابت بودن. راسخ بودن. پایدار بودن. ثابت قدم بودن. استوار بودن.

پابرجا کاشتن.

[بَ تَ] (مص مرکب) (... درختی یا گیاهی)؛ خزانه نکردن آن. نشا نکردن آن.

پابرجا کردن.

[بَ کَ دَ] (مص مرکب)اثبات.

پابرجای.

[بَ] (ص مرکب) ثابت. ثابت قدم. راسخ. پایدار. پادار. استوار. ثبت :
ظلم ازو لرزان چو رایت روز باد
رایتش چون کوه پابرجای باد.خاقانی.
و رجوع به پابرجا شود.
- پابرجای کردن؛ ثابت کردن.

پابرچین رفتن.

[بَ رَفْ تَ] (مص مرکب) آرام و آهسته رفتن چنانکه آوائی از پای برنیاید.

پا بر زمین زدن.

[بَ زَ زَ دَ] (مص مرکب) پا بزمین کوفتن به ناشکیبائی یا خشم.

پابرسران.

[بَ سَ] (اِ مرکب)(1) ذوات الاذرع الرأسیه. رده ای بزرگ از جانوران جز شاخه نرم تنان که در اطراف سر آنها تعدادی بازو که بجای اعضاء حرکتی (پاها) و وسیلهء شکار این جانورانند قرار دارد. سرپاییان. رأسی رجلی.
.
(فرانسوی)
(1) - Cephalopodes

پابرکاب.

[بِ رِ] (ص مرکب) مستعد رفتن. (غیاث اللغات).

پابرمه.

[بَ مَ] (ص) در دیوان سوزنی دیده شده و معنی آن معلوم نیست و ظاهراً در صفت زین اسب آمده است :
زین پابرمه نگه کن چو خوهی گشت سوار(1)
تا نیفتی چو شوی حمله ور و حمله پذیر.
سوزنی.
پابرنجن.
[بِ رَ جَ] (اِ مرکب) پابند. خلخال. رجوع به پاآورنجن و پااورنجن شود.
(1) - در دیوان سوزنی (چ 1 ص43) شعر اینگونه آمده است که در آنصورت شاهد نیست:
زیر پا تیز نگه کن چو خوهی گشت سوار
تا نیفتی چو شوی حمله ور و حمله پذیر.

پابرهنگی.

[بِ رَ نَ / نِ] (حامص مرکب)حفوه. حفاوت. حفا. بی کفشی.

پابرهنه.

[بِ رَ نَ / نِ] (ص مرکب) حافی. حافیه. تهی پا. بی کفش :
عاقل بکنار آب تا پل می جست
دیوانهء پابرهنه از آب گذشت.؟
|| تهیدست. مفلس. احفاء؛ پابرهنه گردانیدن.

پابریده بودن.

[بُ دَ / دِ دَ] (مص مرکب)(... از جائی)؛ ترک مراوده کردن از آن جای. یا به ترک مراوده واداشته شدن از جایی.

پابست.

[بَ] (ن مف مرکب) پای بند. مقیّد. دل بسته. دلباخته :
شیخی بزنی فاحشه گفتا مستی
پیوسته بدام دیگری پابستی.خیام.
- پابست اَمری بودن؛ بدان تعلق خاطر و دلبستگی داشتن.
- پابست کسی بودن (شدن)؛ دلباخته یا دلبستهء کسی بودن یا شدن.
|| (اِ مرکب) بنیاد عمارت. (غیاث اللغات). پای بست. || محکم. (غیاث اللغات).

پابسته.

[بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)محبوس. به بندکرده :
دشمنت خسته و بشکسته و پابسته به بند. (از تاریخ بیهقی).
پابسن.
[بِ / سِن ن / سِ] (ص مرکب)بزادبرآمده. آنکه سنی از او گذشته باشد.
- پابسن گذاشتن؛ به سنین میان جوانی و پیری رسیدن.

پابلند.

[بُ لَ] (ص مرکب) ستور که قوائم بلند دارند چون اشتر و استر و اسب و خر. مقابل کوتاه پا چون گوسفند و بز و میش.

پا بلند کردن.

[بُ لَ کَ دَ] (مص مرکب)دویدن. بشتاب رفتن :
عزم تو پای باد بند کند
باد هرچند پا بلند کند.امیرخسرو.
و این تعبیری هندیست.
پابماه.
[بِ] (ص مرکب) مُقرب. زنی که نزدیک رسیده بود به زه. زنی آبستن که زادن او نزدیک شده باشد. بودن زن حامل بماهی که در آن ماه زاید. اِشهار.

پابماهی.

[بِ] (حامص مرکب) نزدیکی وضع حمل زن. اِقراب.

پابنا.

(اِخ)(1) از بلاد هندوستان جزو امپراطوری انگلیس از ایالت بنگاله کنار رود ایچاماتی(2)، یکی از شعب رود گنگ پس از تشکیل دلتا، دارای 15265 تن سکنه.
(1) - Pabna.
(2) - Itchamati.

پابند.

[بَ] (اِ مرکب) آنچه بر پای دواب بندند. نوار یا طنابی که بر مچ ستور بندند و به میخ استوار کنند. شکال. رِساغ. رِصاغ. || بندی که بر پای مجرم نهند. پاوَند. || (ن مف مرکب) مقید و گرفتار. پای بند. مقابل مجرّد.
- پابند چیزی بودن؛ بدان تعلق خاطر و دلبستگی داشتن.
- پابند چیزی شدن؛ بدان موآخذ گشتن. بدان معاقب شدن :
عاقبت هر کسی ز پست و بلند
بجزای عمل شود پابند.مکتبی.
- پابند کردن ستور؛ سکندری خوردن. رو رفتن. شخشیدن. تپق زدن. سر سم رفتن.

پابندبریده.

[بَ بُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)عنان گسسته. افسارگسیخته. || مجازاً، لاابالی.

پابنده بکاول.

[بَ دَ بَ وِ] (اِخ) یکی از امرای عهد میرزا شاهرخ بن تیمور. در آن اوان که شاهرخ در اصفهان بود پسرش میرزا الغ بیک گورکان از سمرقند ایلچی نزد میرزا میرک احمد که در اوزجند حکومت میکرد فرستاد و چون او به معاذیری متوسل شد میرزا الغ بیک متوجه اندکان گشت و قلعهء حسنی(1) را که از قلاع آن حدود بود مسخر ساخت و به پابنده بکاول سپرد. (حبیب السیر ج 2 ص 192).
(1) - کذا، و در حاشیه: احسی نسخه (ن ل).

پابوس.

(مص مرکب مرخم، اِ مص مرکب)پای بوس. تشرف بخدمت. پا بوسیدن. (غیاث اللغات). زیارت: به پابوس علی بن موسی الرضا علیه السلام مشرف شدن. || (نف مرکب) پابوسنده. (غیاث اللغات).

پابیانیتسه.

[زِ] (اِخ)(1) رجوع به پابیانیس شود.
(1) - Pabianitze.

پابیانیس.

(اِخ)(1) شهری از لهستان در جنوب لدز(2) دارای 35000 تن سکنه. و از آنجا پارچه های پنبه ای و کاغذ و محصولات شیمیائی خیزد.
(1) - Pabjanice. Pabianice.
(2) - Lodz.

پاپ.

(اِخ)(1) خلیفهء دین عیسی علیه السلام. عنوان رئیس و پیشوای مذهب کاتولیک. از اصل یونانی پاپاس(2) بمعنی پدر. پس از عیسی یکی از حواریون بنام پطرس مردم را بدین مسیح دعوت کرد و چون او درگذشت جانشینان وی که یکی پس از دیگری ادای این وظیفه بر عهده داشتند به ریاست کلیسای رُم منصوب میشدند و عنوان پاپی را حائز میگشتند. تا سال 726 م. مطابق با سال 108 ه . ق. پاپ جز در امور دینی دخالت نمیکرد لیکن از آن پس اندک اندک به امور سیاسی نیز بپرداخت و کار بجائی کشید که دیرگاهی بعزل و نصب فرمانروایان اروپای غربی برمیخاست و حتی جنگهای صلیبی که میان مسلمین و عیسویان روی داد و 200 سال بکشید بتحریض و اغراء پاپ آغاز شد. مقرّ پاپ تا سال 1309 م. / 9-708 ه.ق. شهر رُم بود ولی در این سال پاپ کلمان پنجم کرسی ریاست روحانی را به فرانسه انتقال داد و در شهر آوینیون(3) بنشست. پاپ (گرگوار) یازدهم در سال 1377 م. (779 ه . ق.) به دعوت مردم رُم بدانجا بازگشت و چون گرگوار فرمان یافت مردم شهر آوینیون به انتخاب پاپ برخاستند و ازین طریق میان پاپهای این دو شهر تا هفتادویک سال مناقشه ای عظیم درگرفت. در قرن شانزدهم که لوتر(4) و کالوَن(5) قیام کردند و زبان به انتقاد پاپ و دیگر رؤسای روحانی گشودند پیروان مسیح به دو دستهء کاتولیک و پرتستان منقسم شدند و از آن پس نفوذ پاپ رو به نقصان نهاد و چون از سال 1780 م./1194 ه . ق. شهر رُم پایتخت دولت ایتالیا شد ریاست دنیوی پاپ بنهایت رسید. از قرن شانزدهم به بعد پاپ از میان کاردینالها انتخاب میشود.
(1) - Pape.
(2) - Pappas.
(3) - Avignon.
(4) - Luther.
(5) - Calvin.

پاپ.

(اِخ)(1) (دو...) نام کتابی است تألیف ژُزف دُ مِتر. مؤلف در این کتاب لزوم قدرت قطعی را در یک جامعه که بنام خدا تعلیم میدهد، اثبات میکند. کتاب مزبور بسال 1819 م./1234 ه . ق.) تألیف شده است.
(1) - Pape (du...).

پاپا.

(اِخ) پاپ.

پاپا.

(اِخ)(1) یکی از بلاد مجارستان بر ساحل تاپلکزا(2) دارای 14600 تن سکنه.
(1) - Papa.
(2) - Tapolcza.

پاپاآغاجه.

[جَ] (اِخ) نام یکی از زنان سلطان حسین میرزا بایقرا. وی از او دختری بنام منور سلطان بیگم آورد و این منور سلطان بیگم بحبالهء نکاح یکی از نبیرگان میرزا الغ بیک درآمد. رجوع به حبیب السیر ج 2 ص300 شود.

پاپائین.

(فرانسوی، اِ)(1) مادهء تخمیری قابل حل که از میوهء پاپایه گیرند.
(1) - Papaine.

پاپاخ.

(اِ) قسمی کلاه بزرگ ترکان مایل بتدویر از پوست ناپیراستهء گوسفند با پشم بلند از برون سو.

پاپاس.

(اِخ)(1) عنوان کشیش مسیحیان مشرق.
(1) - Papas.

پاپاس.

(اِخ) نام درهء کوچکی در ولایت ادرنه در قرق کلیسیا که در نزدیکی حدود شرق رومیلی است و آبهای آن به دریای سیاه ریزد.

پاپاسکوئی.

(اِخ) دیهی است بزرگ به رومیلی شرقی.

پاپاسلی.

(اِخ) دیهی است بزرگ به رومیلی شرقی در 25000گزی فلبه(1) در امتداد راه آهن.
(1) - Philippopoli.

پاپاسی.

(اِ) خردترین و کم بهاترینِ نقود، مانند پشیز و کمتر.
- یک پاپاسی نداشتن؛ هیچ نداشتن.
- یک پاپاسی نیرزیدن؛ هیچ نیرزیدن.

پاپاق.

(اِ) کلاه قزاقان و بعض قبائل ترک. رجوع به پاپاخ شود.

پاپای.

(فرانسوی، اِ) میوهء پاپایه.

پاپایه.

[یِ] (فرانسوی، اِ)(1) گیاهی خاص بعض نواحی امریکا، و میوهء مأکول آن پاپای نام دارد.
(1) - Papayer.

پاپ پن هایم.

[پِنْ] (اِخ)(1) گدوفروا هانری دُ. نام سرداری آلمانی در جنگهای سی ساله. مولد او 1594 م. مطابق با 1003 ه.ق. و بسال 1632 م. مطابق با 1042 ه . ق. در لوتزون کشته شده است.
(1) - Pappenheim, Godofroi Henri de...

پاپ پوس.

(اِخ)(1) از دانشمندان معروف ریاضی دان اسکندریه، وی در اواخر مائهء چهارم میلادی میزیست و او را کتابی است به یونانی بنام «مجموعه های ریاضی» و کتابی دیگر در جغرافیا. متن یونانی کتاب دوم از میان رفته ولی ترجمهء لاطینی آن موجود است، و از کتاب نخستین او نیز نسخهء ناتمامی در دست است.
(1) - Pappus.

پاپتی.

[پَ] (ص مرکب) در تداول عامیانه، پابرهنه. || یک لاقبا. سخت فقیر و بی چیز.

پاپژ.

[پَ] (اِ مرکب) زمین پست و بلند و ناهموار. || گل کهنه و نرم. طین. (برهان). و نیز رجوع به پژ شود.

پا پس آوردن.

[پَ وَ دَ] (مص مرکب)ترک دادن. (رشیدی) (برهان). || قطع نظر کردن. واگذاشتن. || بازماندن از طلب بعجز. || منهزم شدن در رزم. (برهان).

پاپک.

[پَ] (اِخ) رجوع به بابک شود.

پاپ کارپان تیه.

[یِ] (اِخ)(1) (ماری...) دانشمند علوم تربیتی فرانسه که در شهر لافلش بسال 1815 م. (1230 ه . ق.) متولد شد و مؤسس نخستین مدارس مادری(2)اوست. وی بسال 1878 م. (1294 ه . ق.) درگذشت.
(1) - Mme Marie Pape - Carpantier.
(2) - ecoles Maternelles.

پاپکان.

[پَ] (ص نسبی) منسوب به پاپک. پسر پاپک. رجوع به بابک شود.

پاپل.

[پُ] (اِخ) موضعی است به خوزستان.

پاپن.

[پَ] (اِخ)(1) دنی. طبیعی دان فرانسوی مولد بسال 1647 م. مطابق با 1082 ه . ق. در بلوآ(2) و وفات بسال 1714 م. (1126 ه . ق.). وی نخستین کس است که قوهء محرکهء بخار را شناخت. و چون از مذهب پروتستان پیروی میکرد بر اثر الغاء فرمان نانت از فرانسه به انگلستان رفت و آنجا به حرمت تمام پذیرفته شد و سپس به آلمان رفت و در برخی از مدارس به تدریس پرداخت. وی مخترع دیگ بخاری است که به نام او خوانده می شود.
(1) - Papin, Denis.
(2) - Blois.

پاپوآزی.

(اِخ)(1) رجوع به گینهء جدید شود.
(1) - Papouasie.

پاپوآس.

(اِخ)(1) پاپوس(2). نام سیاه پوستانی که در اقیانوسیه، گینهء جدید و مجمع الجزایر سلیمان و هبرید جدید و کالدونی جدید و جزایر فیجی پراکنده اند.
(1) - Papouas.
(2) - Papous.

پاپوس.

(اِخ) رجوع به پاپوآس شود.

پاپوش.

(نف مرکب، اِ مرکب) کفش. پای افزار. پاافزار. پوزار. پااوزار. نعل. حِذاء :
به اقتضای زمان کار خویشتن بگذار
که سعی بیهده پاپوش میدرد، «مثل است».
سلیم.
- پاپوش برای شیطان دوختن؛ سخت گربز بودن.
- پاپوش برای کسی دوختن؛ او را بزحمت و رنج و تعب و زیان و خسارتی دچار کردن. به حیله او را گناهکار یا مدیون کردن.

پاپوشیه.

[شی یَ] (اِخ) رجوع به بابوشیّه شود.

پاپونی.

(اِخ) موضعی است به چهار فرسنگ ونیمی شمال کازرون.

پاپه ئیتی.

[پِ] (اِخ)(1) پاپه ئت(2). نام بندر جزیرهء تائیتی، کرسی مستعمرات فرانسه در اقیانوسیه دارای 31900 تن سکنه که ششصد تن از آنان اروپائیانند.
(1) - Papeiti.
(2) - Papeete.

پاپهن.

[پَ] (اِ مرکب) اشتر. شتر (در بعض لهجه ها).

پاپی.

(اِخ) نام یکی از طوایف ایل پیشکوه از قبائل کرد ایران تقریباً دارای 1000 خانوار که در سیزار و کوههای هشتادپهلو و قیرآب و شمال دزفول مسکن دارند.

پاپیاس.

(اِخ)(1) (سن...) کشیشی از اهل هیِراپولیس(2) که ظاهراً در آغاز قرن دوم میلادی میزیست و بنابه روایتی قدیم شاگرد و پیرو یوحنا القدیس(3) بوده است. وی تفسیری بر انجیل بزبان یونانی(4) نگاشت که اکنون قسمتی از آن در دست است.
(1) - Papias (Saint).
(2) - Hierapolis.
(3) - Saint Jean.
(4) - Explication des discours du Seigneur. Feve de l Inde. Feve de
Saint-Ignace.

پاپی بودن.

[پَ / پِ دَ] (مص مرکب) در امری اصرار ورزیدن. تعقیب آن کردن.

پاپیتال.

(اِ)(1) نوعی از پیچک. پلک. دُردُس. وَلو. بَلْوه.
. (لاتینی)
(1) - Hedera helix

پاپیته.

[تَ / تِ] (اِ) قسمی حبوب از نوع باقلی که دانه های آن 5/1 درصد حاوی استریکنین(1) است.
(1) - Strychnos ignatii.

پاپیچ.

(ن مف مرکب، اِ مرکب) پاتابه. بادیج. پالیک. || (نف مرکب) پای پیچنده. به پای پیچنده.
-عمل کسی پاپیچ او شدن؛ نتیجهء گناهی عاید او گردیدن.

پاپیرگرافی.

[رُگْرا / رُگِ] (فرانسوی، اِ)(1) فن چاپ کردن و نقاشی و نوشتن برای چاپ سنگی بر نوعی از مقوای سخت(2) یا سنگ چاپ مصنوع.
(1) - Papyrographie. .
(فرانسوی)
(2) - Papier-pierre

پاپیروس.

(لاتینی، اِ)(1) بَردی. پیزُر. لُخ. اَباء. حفا. تک. جگَن. چغ (در مازندران). پاپورس (یونانی). ورق پوست گیاه پاپیروس که در قدیم چون کاغذ بکار بود. || کتاب خطی بر ورق پوست این گیاه نوشته.
(1) - Papyrus.

پاپیریوس.

(اِخ)(1) سکستوس. کشیشی رومی که تدوین مجموعهء قوانین رومی بدو منسوب است و این مجموعه را قانون مدنی پاپیریوس(2) می نامیدند.
(1) - Papirius, Sextus.
(2) - Jus Civile Papirianum.

پاپیریوس کورسر.

[سُ] (اِخ)(1)لوسیوس. سردار و جبّار (مسیطر)(2) رومی قرن چهارم میلادی.
(1) - Papirius Cursor, Lucius. .
(فرانسوی)
(2) - Dictateur

پاپی شدن.

[پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب)پاپی شدن امری را؛ اصرار ورزیدن در آن. دنبال کردن آن.

پاپینیانوس.

(اِخ)(1) یکی از قدماء دانشمندان فقه و علم حقوق و او را در آن فن کتابی است. مولد وی بسال 142 م. در فینیقیه. وی در عهد مارک اورل(2) و سپتیم سِوِر(3) مصدر بعض خدمات قضائی شد و در دورهء فرمانروائی کاراکالا(4) بسال 212 م. بفرمان امپراتور کشته شد.
(1) - Papinianus.
(2) - Marc Aurele.
(3) - Septim-Severe.
(4) - Caracalla.

پاپیون.

[پی یُنْ] (فرانسوی، اِ)(1) پروانه. || نوعی دستمال گردن به شکل پروانه.
(1) - Papillon.

پاپیون.

[یُنْ] (اِ)(1) نوعی از بوزینه به افریقا، کوتاه بالا و پرقوت با سری بزرگ و دمی کوتاه.
(1) - Papion.

پاپی یوت ژاسمن.

[پی، یُ تِ مَ](اِخ)(1) مجموعه ای از اشعار به لهجهء «آژنی» (1835-1843م.).
(1) - Papillotes de Jasmin.

پات.

(اِ) اورنگ. سریر. تخت. (جهانگیری) (رشیدی) (برهان). || نوعی از زیان و باختن در شطرنج از قبیل لات و مات. نماندن بهره برای حریف شطرنج و بازنده شدن او.

پاتابه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) پاپیچ. چیزی که پیاده روان به پا پیچند. پالیک. بادیج.
- پاتابه باز کردن در جائی؛ رحل اقامت افکندن در آنجا. اِلقاء عصا. القاء جران.
- امثال: دیبا (اطلس) کهنه شود اما پاتابه نشود؛ آزاده مرد و شریف هرچند تهیدست باشد بکار حقیر و فرومایه تن درندهد، نظیر: صوف که کهنه گردد پاتابه نکنند. (جامع التمثیل).
صوف کهنه شود لیکن پاتابه نشود، نظیر: از اسب افتاده ایم اما از اصل نیفتاده ایم. اَلحُرُّ حرٌّ و اِن مَسَّهُ الضّر.

پاتابه فروش.

[بَ / بِ فُ] (نف مرکب)فروشندهء پاتابه و مچ پیچ. لوّاف. (مهذب الاسماء).

پاتارن.

[رَ] (اِخ)(1) نامی است که در قرون وسطی در اروپا خاصه در ایتالیای شمالی به اعضاء فرق مخالفین کلیسا و اهل ردّه میدادند.
(1) - Patarins.

پاتالی پوترا.

(اِخ)(1) شهری در هندوستان پایتخت سلسلهء ماگادها(2) و از قرن سوم پیش از میلاد مسیح تا قرن پنجم میلادی کرسی مذهبی پیروان بودا بود و امروز آن را پاتنا گویند و آن شهری بسیار قدیم است. این شهر در آغاز دهی کوچک بنام کوسوماپورا(3) بود و بدست یکی از سلاطین سلسلهء ماگادها موسوم به آجاتاثاترو(4) پسر بیم بی سارا(5) اندکی پیش از مرگ بودا ساکیامونی در حدود سال 480 ق. م. بنا شد و او بنا بر داستانی در همین جا سکونت گزیده است. این شهر بعدها پایتخت سلسلهء ماگادها گردید و بدست چاندراگوپتا(6) سرسلسلهء موریا(7) و نوادهء او آثُکا(8) یا پیاداسی(9)وسعت یافت. و او بسال 244 یا 242 ق. م. سومین مجلس خلفای بودا را همینجا در محل آثُکاراما تشکیل کرد.
(1) - Patalipoutra.
(2) - Magadha.
(3) - Kousoumapoura.
(4) - Adjatacatrou.
(5) - Bimbisara.
(6) - Tchandragoupta.
(7) - Maurya.
(8) - Acoka.
(9) - Piyadasi.

پاتانی.

(اِخ) کشور یا مجموعه ای از امارات به شبه جزیرهء مالاکا در ساحل شرقی خلیج سیام و تابع دولت سیام. مساحت 12950هزار گز مربع. دارای صدهزار تن سکنه.

پاتاوه.

[وَ / وِ] (اِ مرکب) پـاتابه. پاپیـچ. پالیک. بادیج :
صوف ارچه شود کهنه دوزند کلاه از وی
دیبا چو شود کهنه پاتاوه نخواهد شد.
نظام قاری.
اگرچه هر دو سفیدند کاسر و سالو
از این کنند بدستار از آن به پاتاوه.
نظام قاری.
- پاتاوه باز کردن؛ القاء جران. القاء عصا. رحل اقامت افکندن.

پاتاوی.

(اِ) نوعی از مرکبات و آن در ولایات ساحلی بحر خزر بسیار است. پتاوی. فتاوی. شاید منسوب به باتاویا.

پاتپراس.

[تِ] (اِ) به لغت زند و پازند، جزا و مکافات بدی را گویند. (برهان قاطع). اصل پهلوی این کلمه پاتفراس(1) و معادل اوستائی آن پئی تی فرَثَ(2) و در پارسی باستانی پتی پرث(3) است(4) که در فارسی بادافراه و بادافَرَه گفته میشود. بنابراین لغت منقول در برهان قاطع (پاتپراس) پهلوی است نه زند.
(1) - patifras.
(2) - paiti fraca.
(3) - patiparc. تألیف
(4) - Manuel du Pehlevi. C. de
Harlezچ پاریس 1880 م. ص 222.

پاتخت.

[تَ] (اِ مرکب) کرسی. عاصمه. پایتخت. قطب. دارالملک. پادشائی. حضرت. واسطه. قاعده. قاعدهء ملک. قصَبه. مستقر. مقر. مستقر ملک. نشست. نشست گاه. دارالسلطنه. تختگاه. امّالبلاد. دارالاَماره. سریرگاه. دار مملکت. دارالمُلک.

پاتختی.

[تَ تی] (اِ مرکب) میز پای تخت. میز شب که بر آن گلدان یعنی ظرف بول گذارند. || فردای شب زفاف. روز بعد از عروسی. || جشن فردای شب عروسی.

پاترا.

(اِخ) محلی خرم و نَزه در لیکیه نزدیک مصبّ رود اکسانتوس برابر جزیرهء رُدِس. (از قاموس کتاب مقدّس).

پاتراس.

(اِخ)(1) شهری است در یونان (مُرِه) دارای 64000 تن سکنه، واقع در کنار خلیجی به همین نام بساحل ایونی و انگور کُرَنت از آنجاست.
(1) - Patras.

پاترس.

[تَ] (اِ مرکب) تخویف طفل و عبد و اَمه برای بازداشتن آنان از اعمال بد یا واداشتن به کار نیک، و با رفتن صرف شود (پاترس رفتن).

پاترسک.

[تَ سَ] (اِ مرکب) پاترس. با رفتن صرف شود و پاترسک رفتن بمعنی تهدید کردن اطفال و زیردستان است.

پاترسن.

[تِ سُ] (اِخ)(1) شهری است در اتازونی واقع در ایالت نیوجرزی دارای 145000 تن سکنه و صنعت ابریشم بافی دارد.
(1) - Paterson.

پاترکل.

[رُ] (اِخ)(1) یکی از اَبطال یونان، دوست اَخیلوس که در جنگ «ترواده» حضور داشت و آنگاه که اخیلوس از آگاممنون برنجید و دست از جنگ بداشت و به خیمهء خویش بازگشت، وی سلاح اَخیلوس بپوشید و بجنگ مردم ترواده شتافت و در جنگ با هکتور کشته شد و اَخیلوس به انتقام وی به یاری یونانیان بار دیگر بجنگ درآمد.
(1) - Patrocle.

پاترکولوس.

[تِ] (اِخ)(1) وِلِّه ایوس. مورخ لاطینی مؤلف کتاب «تاریخ» که خلاصه ای است از تاریخ عمومی. مولد بسال 19 ق. م. و وفات در سنهء 31 م..
(1) - Paterculus, Velleius.

پاترلژی.

[رُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) علم احوال و آثار آباء مسیحی. || کتاب راجع به احوال و آثار ایشان. || مجموعه ای از تآلیف آنان.
(1) - Patrologie.

پاترنو.

[تِ نُ] (اِخ)(1) ناحیه ای است در ایالت کاتان واقع در جزیرهء صقلیّه (سیسیل) دارای 17354 تن سکنه و چشمه های آب معدنی و نمک.
(1) - Paterno.

پاترو.

(اِخ)(1) اُلیویه. وکیل دعاوی فرانسوی از دوستان بوالو. او بشکرانهء عضویت آکادمی فرانسه خطابه ای بدانجا ایراد کرد و خطابهء او مورد توجه دیگر اعضاء شد و این رسم بعد از آن جاری گردید. مولد وی بسال 1604م. مطابق با 1031 ه . ق. به پاریس و وفات در سنهء 1681 ه . ق. مطابق با 1092 ه . ق.
(1) - Patru, Olivier.

پاتریا.

(اِخ)(1) دریاچه ای به ایتالیا نزدیک خلیج گائت(2) که بوسیلهء تنگه ای بدان متصل شود. این دریاچه دارای هفت هزار گز طول و سه هزار گز عرض است و ماهی بسیار دارد. خرابهء لیترنوم(3) و قبر سیپیون(4) در کنار آن است.
(1) - Patria.
(2) - Gaete.
(3) - Liternum.
(4) - Scipion.

پاتریارش.

(اِخ)(1) نامی که در تورات به نخستین رؤسای خانواده ها میدادند. || شیوخ و آباء. || لقب رئیس کلیسای یونانی و بعض کلیساهای دیگر. و بطْریق معرّب آن است.
(1) - Patriarche.

پاتریارکا.

(اِ)(1) مقام و منصب پاتریارش. || قلمرو پاتریارش. بطریقی.
(1) - Patriarcat.

پاتریزی.

(اِخ)(1) فرانچسکو. حکیم و عالم و شاعر ایتالیائی. مولد وی بسال 1529 م./ 936 ه . ق. در جزیرهء خِرسو (دالماسی). او فلسفهء ارسطو را مورد انتقاد سخت قرار داده است. وفات وی بسال 1597م./1006 ه . ق. بوده است.
(1) - Patrizzi, Francesco.

پاتریس.

(اِ)(1) عنوان مشاورین محرم امپراتوران روم. این رتبه که مادام العمری بود بعهد قسطنطین ایجاد شد.
(1) - Patrice.

پاتریس.

(اِخ)(1) پاتریک (سن...). نخستین کشیش اعظم و رئیس روحانی ایرلند. مولد او بسال 377 م. در جوار دُمبارتن و وفات 460م. و ذُکران وی بهفدهم ماه مرسه (مارس) است.
(1) - Patrick (Patrice) (Saint).

پاتریسی.

(اِخ)(1) از نخستین ازمنهء حضارت روم مردم به دو دسته تقسیم شدند، نخست طبقهء حاکمه که امتیازات خاص داشتند و امور روحانی و سیاسی مختص آنان بود و از خاندانهای اولی روم بودند و پاتریسی نام داشتند. دوم طبقه ای که طبقهء حقیر محسوب میشدند و حق مواصلت با طبقهء بالاتر نداشتند و حقوق دیگری دارا بودند و آنان را پلب(2) می نامیدند و شاید این طبقه از اسیران جنگی پدید آمده بود و چون افراد این طبقه محتاج بحمایت بودند از این جهت تحت الحمایهء افراد طبقهء پاتریسی میشدند و ازین روی بین این دو طبقه رابطهء اجتماعی حامی و محمی، نوعی از ولاء برقرار گردید. سپس عدم تساوی این دو طبقه در حقوق موجب نزاعهای خونین در روم شد تا آنگاه که طبقهء پلب ها از طبقهء پاتریسی انحصار حقوق مدنی و علی الخصوص سیاسی را منتزع ساخت. وقایع عمدهء این منازعات از این قرار است: اجتماع ملت به کوه مقدس به سال 493 ق. م. متعاقب تأسیس تریبونهای ملت. قانون مزارعه سپوریوس کاسیوس(3)(سال 486 ق. م.). قبول مواصلت بین طبقهء پاتریسی و پلب ها به پیشنهاد کانوله یوس(4)به سال 445 ق. م. ورود طبقهء پلب در محاکم قضائی و مجلس سنا (409-400 ق. م.).
(1) - Patriciens.
(2) - Plebeiens.
(3) - Spurius Cassius.
(4) - Canuleius.

پاتسی.

(اِ) عنوان رئیس شهر در سومر، و مردم این شهر عقیده داشتند که پاتسی ها امور شهرها را بر وفق میل خدایان اداره میکنند و بنابراین پاتسی ها پادشاهان کوچکی بودند که امور مذهبی و کشوری و لشکری شهر را در دست داشتند. رجوع به ایران باستان ج 1 ص 115 شود.

پاتشولی.

(هندی، اِ)(1) (از: پاتش، نام هندی این گیاه + لاف، برگ) گیاهی از طایفهء نعناع که برای دور کردن حشرات در جوف البسهء پشمی نهند. || عطری که از این گیاه گیرند.
(1) - Patchouli.

پاتکول.

(اِخ)(1) یوهان راینهولد. سپاهی و سائس معروف از مردم لیونی از صاحب منصبان پطر کبیر. مولد بسال 1660م. مطابق 1071 ه . ق. و وفات بسال 1707م. مطابق با 1119 ه . ق.
(1) - Patkul, Johan Reinhold.

پاتل.

[تِ] (اِخ)(1) پیِر. نقاش فرانسوی بمائهء هفدهم میلادی. وی در تصویر مناظر بارع و صاحب مهارت است. وفات ظاهراً بسال 1676م. (1086 ه . ق.).
(1) - Patel, Pierre.

پاتلن.

[تِ لَ] (اِخ)(1) نام وکیل عدلیه ای در یکی از داستانهای قرن پانزدهم میلادی و اکنون مترادف مکر، حیله، دسیسه، خیانت، تملق و تزویر. از داستان مضحکی که راجع به او در مائهء پانزدهم میلادی معروف بود «بردیس» و «پالاپرا» در مائهء هیجدهم کمدی مفرحی تصنیف کردند (1706م. مطابق با 1118 ه . ق.) که داستان آن از این قرار است: ارباب گیوم (آن یله) چوپان خود را به سرقت گوسفندان متهم ساخت و کار آنان به محاکمه کشید. در محکمه ناگهان چشم گیوم به وکیل مدافع متهم مذکور موسوم به پاتلن افتاد و بخاطر آورد که وی شش گز ماهوت ازو گرفته و بها نداده است از این روی افکارش مشوش شد و دو موضوع فوق را بهم آمیخت. قاضی که چیزی از گفته های او درنمی یافت هر لحظه سخنان نامنتظم او را می گسیخت و میگفت: «آقای گیوم از گوسفندان خود سخن گوئید» و این جمله در زبان فرانسه مثل شده است و مراد از آن این است که به مطلبی که رشتهء آن گسیخته است بازگردید. نظیر، از نان و گوشت حرف بزن.
(1) - Patelin.

پاتله.

[تِ لَ / لِ] (اِ) پاتیل. پاتیله. دیگ حلوائیان. دیگ دهان فراخ حلواپزی. لوید. تیان. طنجیر :
روز به آکنده شدم یافتم
آخر چون پاتلهء سفلگان.ابوالعباس.
و رجوع به پاتیل و پاتیله شود.
پاتلی کلات.
[کَ] (اِخ) موضعی به جنوب مکران.

پاتمس.

[مُ] (اِخ)(1) یکی از جزایر اسپراد(2)، و گویند یوحنا القدّیس کتاب المعراج = الرؤیا = مکاشفات(3) را در آنجا تألیف کرد.
(1) - Pathmos.
(2) - Sporades.
(3) - Apocalypse.

پاتن.

[تَ] (فرانسوی، اِ)(1) کفشی که در گل پوشند. || تخت کفشی از چوب یا فلز که زیر آن تیغه ای آهنین از طول هست و آنرا برای لغزیدن و سُریدن روی یخ بزیر کفش بندند و این کار نوعی ورزش زمستانی است.
(1) - Patin.

پاتن.

[تَ] (اِخ)(1) گی. طبیب فرانسوی متولد بناحیت اوآز(2) او بحسن قریحه و ذوق سلیم معروف و نامه های شیرین و دلپسند فکاهی او مشهور است.
(1) - Patin, Gui.
(2) - Hodence-en-Bray (Oise).

پاتن.

[تَ] (اِخ)(1) هانری. عالم لاطینی فرانسوی مؤلف آثار عمده در باب تراژدی های یونان و شعر لاطینی. مولد 1793م. مطابق با 1208 ه . ق. وفات بسال 1876م. مطابق با1293 ه . ق.
(1) - Patin, Henri.

پاتنگان.

[تِ] (اِ) بادنجان. باذنجان :
ریش چون بوگانا سبلت چون سوهانا
سر بینیش چو بورانی پاتنگانا.ابوالعباس.
سر و تن چون سر و تن پنگان
از درون چون برون پاتنگان.سنائی.
و رجوع به بادنجان شود.
پاتنه.
[تَ نَ] (اِخ)(1) شهری به هندوستان بر ساحل گنگ. دارای 12000 تن سکنه. صنایع آن ذوب فلز و بافتن قالی و محصول عمدهء آن تریاک است.
(1) - Patana.

پاتنی.

[تِ] (اِ) چَچ. آلتی چوبین چون پنجهء انسان با دستهء بلند که در خرمن ها بدان غله برافشانند و کاه از دانه جدا کنند. پَتِنی. غله برافشان. و در لهجهء شهمیرزاد (دیهی بر چهارفرسنگی شمال شرقی سمنان)، هشتالَم. پنجه. شَنَه. || سینی چوبین بر گونهء برهونی که غله بدان افشانند. غله برافشان. دانه برافشان. پرپاش.

پاتو.

(اِ) خانهء عطارد و آن برج جوزا و سنبله است. || خانهء بهرام (مریخ) و آن برج حمل و عقرب باشد. (برهان قاطع) :
گر تیر فلک عرض دهد منصب کلکش
بی آب شود خنجر بهرام به پاتو.
شمس طبسی.
|| ظرفی از گل که گندم و جو در آن کنند. و بی هیچ شک کلمهء پاتو مصحف تاپوی معمول همه نواحی ایران است که بمعنی خمهای گلین برای داشتن گندم و جو و آرد دارند، و معنی خانهء عطارد و خانهء بهرام که به کلمه میدهند بنظر نمی آید بر اساسی درست باشد، و شاید پاتوی شمس طبسی هم همان تاپو است. || (اِخ) نام مبارزی. || نام موضعی.

پاتوراژ.

(اِخ)(1) بلده ای به بلژیک دارای 11600 تن سکنه. مصنوعات آن سفالینه و جامه های سپید.
(1) - Paturages.

پاتوغ.

(اِ مرکب) (از: «پای» فارسی، بمعنی محل و جای + توغ ترکی)(1) و آن نیزهء کوتاهی است که دُم اسب بر سر آن بندند و بر فراز آن گوئی زرین آویزند و پیشاپیش حکام و سرداران برند، و معنی ترکیبی آن محل عادی اجتماعات لوطیان در محلت یا شهر یا قریه ای است.
(1) - Thongh. Toug.

پاتوغدار.

(نف مرکب) کسی که در پاتوغ سمت پیشوائی و ریاست دارد و او به صفات شجاعت و عفت متصف است.

پاتولوژی.

[تُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) مبحث علل و اعراض امراض.
(1) - Pathologie در فرهنگهای جدید معادل فارسی آن آسیب شناسی آمده است.

پاتوه.

[تُ وَ / وِ] (اِ مرکب) پاتابه. پاپیچ. پاتاوه.

پاتویه.

[توی یِ] (اِخ)(1) لوئی. یکی از آباء یسوعی و متکلم فرانسوی متولد در دیژن، که در آثار ولتر مورد طعن و طنز است.
(1) - Patouillet. Louis.

پاته.

[تِ] (اِخ)(1) کرسی بلوک لواره از ناحیهء اُرلئان دارای 1391 تن سکنه. ژاندارک در این جا انگلیسیان را بسال 1429م. (833 ه . ق.) منهزم کرد. و سپاهیان لوار نیز از آلمانیان بسال 1870م. (1287 ه . ق.) به همانجا شکسته شدند.
(1) - Patay.

پاته.

[تِ] (اِخ)(1) ژان باپتیست. نقاش فرانسوی. مولد بسال 1695م. مطابق با 1107 ه . ق. در والانسی یِن و وفات در سنهء 1736م. مطابق با 1149 ه . ق.
(1) - Pater. Jean-Baptiste.

پاتهی.

[تُ] (ص مرکب) برهنه پای. تهی پای : و مستحب آن است که در مکه پاتهی رود. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
پاتهی گشتن به است از کفش تنگ
رنج غربت به که اندر خانه جنگ.مولوی.
پاتی.
(اِخ)(1) آدلینا. مغنیهء ایتالیائی مولد بسال 1843م. مطابق با 1259 ه . ق. در مادرید. و وفات بسال 1919م. مطابق با 1338 ه . ق..
(1) - Patti, Adelina.

پاتیا.

(اِخ)(1) رودخانه ای به امریکای جنوبی در کشور کلمبیا که از میان کردیلر(2) مرکزی و غربی سرچشمه میگیرد و به اقیانوس کبیر میریزد. دلتای آن دارای یازده شاخه و طولش 480000 گز است.
(1) - Patia.
(2) - Cordillere.

پاتیالا.

(اِخ)(1) ایالتی از پنجاب در شمال غربی هندوستان دارای 1600000 تن سکنه. پایتخت آن نیز بهمین نام مشهور است.
(1) - Patiala.

پاتیس.

(اِ) نوعی پارچهء ریزباف و نازک.

پاتی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) باد دادن خرمن.

پاتیل.

(اِ) ظرف بزرگ مسین و جز آن که دهانهء آن فراختر از شکم است و در آن چغندر و آشهای بزرگ و فرنی و امثال آن پزند. پاتیله. تیان. طنجیر. لوید. و رجوع به پاتیله و پاتله شود. || (در حمام) ظرف بزرگ مسین با دهانهء فراخ که زیر خزانه گذارند و از بن آن آتش کنند تا آب خزانه گرم شود. تیان.
- پاتیل شدن؛ در تداول عوام، خفتن و بی خبری بعلت مستی و سکر.

پاتیلچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) پاتیل خرد. تیانچه : و از آنجا در پاتیلچهء صحت عزم افکن و آب حیا و شرم بر او ریز. (تفسیر ابوالفتوح رازی). || روغن مقدس، و آن ترکیب مطبوخی است که از چند چیز بهم آمیخته ترتیب دهند. و عبرانیان در قدیم الایام آنرا بسیار استعمال میکردند و نه تنها ازبرای مداوا بلکه بقصد التذاذ و تمتع نیز مستعمل بود و در اجساد اموات همچون حنوط بکار برده میشد. اخلاط این عطر را همواره با روغن زیتون ترکیب میکردند تا پایدارتر باشد. (قاموس کتاب مقدس).

پاتیله.

[لَ / لِ] (اِ) طنجیره. (فرهنگ اسدی). لوید. پاتیل خرد. پاتیلچه. فاثور. (منتهی الارب). طنجره. (اوبهی). طنجیر. تیان. پاتله. هیطله. دیگ حلواپزان :
خایگان تو(1) چو کابیله شده ست
رنگ او چون کون پاتیله شده ست.
طیان مرغزی.
پاتیمار.
(اِ مرکب) شتابزدگی. تعجیل. || پارنج. پامزد. و صاحب برهان گوید بزبان زند و پازند بهمین معنی آمده است.
(1) - ن ل: جایگاه او. خایگاه تو.

پاتین.

(اِ) پاتینی. غله برافشان. پاتنی.

پاتیناژ.

(فرانسوی، اِ)(1) عمل لغزیدن و سریدن با پاتَن. رجوع به پاتن شود.
(1) - Patinage.

پاتینو.

[نُ] (اِخ)(1) خوزه. مرد سیاسی اسپانیائی مولد بسال 1667م. مطابق با 1078 ه . ق. در میلان. وفات در سنهء 1736 مطابق با 1149 ه . ق. و وی برای رهائی اسپانیا از انحطاط کوشش بسیار کرده است.
(1) - Patino, Jose.

پاتینی.

(اِ) دانه برافشان. چَچ. طبقی از چوب به هیأت برهونی که غله بدان افشانند پاک کردن را. پاتین. رجوع به پاتنی شود.

پاجامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) زیرجامه. تنبان. شلوار. اِزار.

پاجنگ.

[جَ] (اِ مرکب) دریچه ای کوچک باشد در کوشک چنانکه به یک چشم از او بیرون نگرند. || در لهجهء شهمیرزاد، بز چهار و پنج سالهء خصی کرده که شبانان آنرا فربه کنند و توشهء خود بر آن نهند و همواره در میان گله باشد.

پاجوش.

(نف مرکب، اِ مرکب) شاخهای فرعی که از بن درخت روید متصل به ریشه. || شاخهائی که پس از کف بُر کردن درختی روید. نوچه. شکیر. فسیل؛ پاجوش خرما.

پاجی.

(ص مرکب، اِ مرکب) مردم فرومایه. صاحب غیاث اللغات گوید: لیکن در کلام قدما یافته نشده و اینکه جمع آن پواج گویند از تصرف فارسی زبانان معتبر است و میتوان گفت که مرکب است از پا بمعنی تحت که مقابل فوق است و جی کلمهء نسبت است چنانکه میانجی. برین تقدیر معنی ترکیبی منسوب به تحت باشد پس اطلاق آن بر فرومایه مجاز است - انتهی. در فارسی زبانان امروزی این کلمه و هم جمع آن شنیده نشده است.

پاچ.

(اِ) به هندی نام علفی است که به یونانی فاستون دون نامند (؟).

پاچاکامک.

[مَ] (اِخ)(1) یکی از خدایان بزرگ بومیان امریکا و آن آفتابست و عبادت او را معابد سخت بزرگ و مزین داشتند و بزرگترین معابد نزدیک لیما بود.
(1) - Patchakamak.

پاچال.

(اِ مرکب) گودالی که جولاهان وقت بافتن، پای در آن آویزند. پاچامه :
بلوح پای و بپاچال و قرقره بکره
بنایژه بمکوک و بتاروپود ثیاب.خاقانی.
|| گوی که استادان بقال و نانوا و آشپز در آن ایستند و چیزی فروشند. || گودالی که شیر در آن گرد کنند فروختن را.

پاچالدار.

(نف مرکب) آنکه آرد دکان نانوائی بدو سپرده است. || آنکه در نانوائی سنگکی نان به تنور بندد. شاطر دکان سنگکی.

پاچاندن.

[دَ] (مص) در تداول عامیانه، پاشیدن. متفرق کردن. پراکنده کردن.

پاچاه.

(اِ مرکب) چاهک جولاهگان. پاچال.

پاچاهه.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) پاچال. پاچاه.

پاچایه.

[یَ / یِ] (اِ مرکب) پلیدی و بول.

پاچپله.

[چِ لَ / لِ] (اِ مرکب) رجوع به پاچیله شود.

پاچراغی.

[چَ / چِ] (ص نسبی، اِ مرکب)پولی که دکانداران در اوّل شب آنگاه که چراغ روشن می کردند بپای چراغ می نهادند و سپس به فقیر میدادند.

پاچک.

[چَ] (اِ) سرگین خشک شدهء گاو. سرگین گاو که بدست پهن و خشک کنند سوختن را. غوشاک. غوشا. تپاله.

پاچک.

[چِ کُ] (اِخ)(1) فرانسوا. نقاشی اسپانیائی. مولد بسال 1571م. (978 ه . ق.) در اشبیلیه. و وفات در سنهء 1654م. (1064 ه . ق.).
(1) - Pacheco, Francois.

پاچل.

[چَ] (اِ) پاچک. سرگین گاو.

پاچله.

[چِ لَ / لِ] (اِ مرکب) پایتابه. (غیاث اللغات). و رجوع به پاچیله شود.

پاچنار.

[چِ] (اِخ) نام محلی کنار راه قزوین و رشت میان گهگیر و لوشان به 231500 گزی طهران. || نام محله ای به طهران.

پاچنامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) پاژنامه. پاشنامه. نامی که پادشاهان به چاکران دهند تشریف او را. لقب. || همال و قرین. (رشیدی) (برهان).

پاچناه.

(اِ) در بعض فرهنگها بمعنی پاچنامه آورده اند.

پاچنبری.

[چَمْ بَ] (ص مرکب) آنکه به التواءالقدم مبتلاست. آنکه پای از محور طبیعی خارج دارد.

پاچنگ.

[چَ] (اِ مرکب) دریچهء خرد. پاجنگ. پاژنگ :
مال فرازآری و بکار نداری
تا ببرند از در و دریچه و پاچنگ.ابوعاصم.
|| پای افزار. کفش. پوزار. پاهنگ.

پاچنگلی.

[چَ گُ] (ص مرکب) پاچنگولی. آنکه در پای او پیچیدگی و عیبی است مادرزاد. پاچنبری.

پاچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) (از: پا، رِجل + چه، ادات تصغیر) پای از زانو تا بسرپنجه. کُراع. پایچه. (مهذب الاسماء). || پای خرد :
زهر دارد در درون در پاچه مار
گرچه دارد از برون نقش و نگار.
شیخ بهائی (نان و حلوا چ سنگی ص17)
|| قسمت سفلای پای گوسفند و گاو که از زانو شروع و بسر سُم ختم شود. ساق گوسفند و گاو و مانند آن. ساق: ساق البقر؛ پاچهء گاو. (ریاض الادویة) :
بسان پاچهء گاوی که از موی
برون آرد ورا شاگرد رَوّاس.سوزنی.
|| طعامی که از پاچهء گوسفند سازند :
بامدادان چو ترید کدک و پاچه زنند
میبرند از پی آن کله و کیپا در کار.
بسحاق اطعمه.
روغنی کز پاچه گرد آورد پیر کله پز
کفچه کفچه بر ترید شیردان خواهم فشاند.
بسحاق اطعمه.
|| یکی از دو پای شلوار :
از پاچهء ازار من امروز خلق را
بوی وزارت آید و هستم بزرگوار.سوزنی.
چو نشناسند پا را زآستین هم
رموز پاچهء تنبان چه دانند.
نظام قاری (دیوان البسه).
|| لبهء تحتانی شلوار.
- پاچهء کسی را گرفتن؛ گزیدن سگ و جز آن پاچهء کسی را. بی مقدمه و آگاهی کسی را مورد عتاب یا آزار قرار دادن.
ترکیب ها:
- پاچه گیر.؛ پاچه ورمالیده. دست پاچه. کوتاه پاچه. رجوع به این ترکیب ها شود.

پاچه بند.

[چَ / چِ بَ] (اِ مرکب)(1) بند پای جوارح طیور. بند پای باز و جز آن از مرغان شکاری. سباقاالبازی. تسمهء خرد و نرم که به پای باز و نوع آن بندند و زنگوله بدان آویزند و نیز رسن درازی را که گاه تربیت باز ضرور است و بر آن استوار کنند. || طناب خرد بدامن خیمه که به میخ کوفتهء بر زمین بندند.
(1) - Jet.

پاچه پز.

[چَ / چِ پَ] (نف مرکب) آنکه پاچهء گوسفند پزد فروختن را :
نگار پاچه پز من که دل سراچهء اوست...
میرزا اشتها.
پاچه خیزک.
[چَ / چِ زَ] (اِ مرکب) قسمی آتش بازی.

پاچه ریز.

[چَ / چِ] (ن مف مرکب / نف مرکب) پاچه ریز شدن یا پاچه ریز کردن؛ سخت مانده شدن و مانده کردن از بسیاری پیمودن راه.

پاچه گزک.

[چَ / چِ گَ زَ] (اِ مرکب)قسمی آتش بازی. پاچه خیزک.

پاچه گیر.

[چَ / چِ] (نف مرکب) گزندهء پاچه. || آن کس که بی مقدمه و آگاهی کسی را مورد عتاب یا آزار قرار دهد.

پاچه ورمالیده.

[چَ وَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) در تداول عامیانه، سخت بی آزرم و خشن و بی ادب و بی محابا از نکوهش. ناتراشیده.

پاچیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) در تداول عامیانه، پراکندگی. شمل. شتات. پاشیدگی.

پاچیدن.

[دَ] (مص) در تداول عوام، پاشیدن، چنانکه فلفل و نمک را بر طعامی. || ریختن. رش کردن، چنانکه آب را بر چیزی و کسی. || نرم و آهسته براه رفتن. (برهان).

پاچیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) در تداول عوام، آنچه پاچیدن را شاید. که درخور پاچیدن است.
- داروی پاچیدنی؛ داروی پراکندنی. ذرور. ذریرة.

پاچیده.

[دَ / دِ] (ن مف) در تداول عوام، پراکنده، پاشیده.

پاچیله.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) پاچله. پاافزار. پوزار :
برون کن پای از این پاچیلهء تنگ
که کفش تنگ دارد پای را لنگ.نظامی.
در درون کعبه رسم قبله نیست
چه غم ار غواص را پاچیله(1) نیست.
مولوی.
|| نوعی از کفش مانند غربال کوچک که کوفتن برف را پیادگان بر پای بندند و برف بدان کوبند تا مردم قافله و لشکریان به آسانی گذرند.
(1) - ن ل: چَپَله. مرحوم ادیب پیشاوری می فرمود که این کلمه در افغانستان پاچَپِلَه است و پاچیلهء لغت نویسان غلط است. و باز از بعض افغانیان پرسیدم آنها نیز قول مرحوم ادیب را تأیید کردند.

پاچین.

(اِ مرکب) زیر ازاره و روی پی در دیوار. || دامان زنانه.
- پی و پاچین دررفته؛ سخت سست و بی ثبات و در حال فروریختن و انهدام چنانکه خانه.

پاخاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) سنگ و جز آن که شوخ پای بدان سترند. سنگ پا: قیشور؛ سنگ پاخاره. (بحر الجواهر).

پاختو.

(اِخ) (زبان...) رجوع به پختو و پشتو شود.

پاخته.

[تَ / تِ] (اِ) طناب استادان بنا. (تتمهء برهان).

پاخره.

[خَ رَ / رِ / خِ رَ / رَ] (اِ مرکب) صفه و نشیمنی که پیش در خانه سازند. (برهان). سکوی در خانه.

پاخسه.

[سَ / سِ] (اِ) طربال. بارهء دیوار بلند. (صراح).

پاخلج.

[خَ لَ] (اِخ) رودی در خرهء خزل نهاوند.

پا خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) پا خوردن کسی؛ فریب خوردن او. در حساب، فریفته و گول شدن او. || پا خوردن فرش؛ بر آن بسیار آمد و شد کردن نرم شدن و لطیف شدن را.

پاخوشه.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) آنچه از دُم خوشهء انگور بر درخت مانده باشد.

پاخیره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) رِهص. پَی. بنای دیوار و خانه. (برهان).

پاخیره زن.

[رَ / رِ زَ] (نف مرکب) بنّا. راز. دیوارگر. گلکار. (برهان). کسی که بنای دیوار و خانه کند. رهّاص.

پاد.

(اِ) پاس. || نگاهبان. پاسبان. || پائیدن. دوام. ثبات. (برهان). || سامان و دارندگی. || بزرگ و عمده. (برهان). و باز صاحب برهان گوید پادشاه مرکب از این کلمه و شاه است. || تخت. اورنگ. (برهان). پات. سریر. || شستن و پاک کردن. (جهانگیری).

پادآفراه.

(اِ مرکب) باداَفراه. رجوع به بادافراه شود.

پا دادن.

[دَ] (مص مرکب) روان کردن و قوت و قدرت دادن. (تتمهء برهان). اتفاق نیکو برای کسی پیش آمدن.

پادار.

(نف مرکب) آنکه پای دارد. پایور. مقابل بی پا. || معتبر. بااعتبار. توانگر. که مفلس نیست. که پول نزد او سوخت نشود. || پادار در دوستی؛ باوفا. وفیّ. || اسب جلد و تند و تیز. || همیشه. باقی. برقرار. (برهان). || (اِ مرکب) چوب دستی بزرگ. چماق. عمود. || نام روز بیستم از ماههای ملکی. (برهان).
- پادار شدن؛ استقرار یافتن.

پاداری.

(حامص مرکب) پابرجائی. پایداری. پافشاری. استقامت. || اعتبار.

پاداش.

(اِ) (از پهلوی پات دَهِشن، مطلق جزا و مکافات. مرکب از دو جزء پات، از اصل پئیتی + دَهِشن) پاداشن. پاداشت. مطلق مکافات و جزا اعم از خیر و شر. مکافات است مطلقاً خواه جزا و مکافات نیکی باشد و خواه بدی. (برهان). داشن. دین. مکافات. جزا. عوض. سزا. معارضه. (تاج المصادر بیهقی). قرض. (تاج المصادر بیهقی) :
بدان رنج پاداش بند آمده ست
پس از بند بیم گزند آمده ست.فردوسی.
چو پاداش او باشد آویختن
نبینیم جز روی بگریختن.فردوسی.
اگر بدکنش بد پدر یزدگرد
بپاداش او داد کردیم گرد.فردوسی.
فروتن کند گردن خویش پست
ببخشد نه از بهر پاداش دست.فردوسی.
چنین بود پاداش رنج مرا
به آهن بیاراست گنج مرا.فردوسی.
تو پاداش با نیکوئی بد کنی
چنان دان که بد با تن خود کنی.فردوسی.
نگر نیک و بد تا چه کردی ز پیش
ببینی همان باز پاداش خویش.اسدی.
لاشک هر کرداری را پاداشی است. (کلیله و دمنه). || اجر. ثواب. مثوبه. شکم. شیان. سزا. اجرت. مزد. و عوض و مکافات در جای نیکی. جزای خیر. مقابل بادافراه و بادافرَه :
بجای هر بهی پاداش نیکی
بجای هر بدی بادآفراهی.دقیقی.
نیابی گذر تو ز گردان سپهر
کزویست پرخاش و پاداش و مهر.فردوسی.
نه این بود از آن رنج پاداش من
که دیوی فرستد بپرخاش من.فردوسی.
بپاداش نیکی بیابی بهشت
خنک آنکه جز تخم نیکی نکشت.فردوسی.
بپاداش تو نیستمان دسترس
زبانمان پر از آفرین است و بس.فردوسی.
بسان پرستار پیش کیان
بپاداش نیکت ببندم میان.فردوسی.
اگر زو شناسی همه خوب و زشت
بیابی بپاداش خرم بهشت.فردوسی.
مکن نیکمردی بروی کسی
که پاداش نیکی نیابی بسی.فردوسی.
ز یزدان شناسد همه نیک و زشت
بپاداش نیکی بجوید بهشت.فردوسی.
بنزدیک یزدان ز تخمی که کشت
بیابد بپاداش خرم بهشت.فردوسی.
تو آن کن ز خوبی که او با تو کرد
بپاداش پیچد دل راد مرد.فردوسی.
چو بیداد کردم بپیچم همی
بپاداش نیکی بسیجم همی.فردوسی.
چو بشنید آواز او را تبرگ
بر آن اسب جنگی چو شیر سترگ
شگفت آمدش گفت خاقان چین
ترا کرد ازین پادشاهی گزین
بدان تا تو باشی ورا یادگار
ز بهرام شیر آن گزیده سوار
همی گفت پاداش این نیکوی
بجای آورم چون سخن بشنوی.فردوسی.
بپاداش نیکی چرا بد کنم
اگر بد کنم بر تن خود کنم.فردوسی.
همی گفت اینست پاداش من!
چنین است از این شاه پرخاش من
چو پاداش این رنج خواری بود
گر از بخت ناسازگاری بود
به یزدان بنالم ز گردان سپهر
که از من چنین پاک بگسست مهر.
فردوسی.
کهتران را همه پاداش ز خدمت بدهی
در عقوبت کم از اندازه کنی وقت گناه.
فرخی.
من بپاداش آن خبر که بداد
بردم او را بدین سخن فرمان.فرخی.
پاداش همی یابد از شهنشاه
بر دوستی و خدمت فراوان.فرخی.
ترا زین پیش بسیار آزمودم
چه پاداش و چه بادافره نمودم
نه از پاداش من رامش پذیری
نه از بادافرهم پرهیز گیری.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
امیدوارم که خدای عزوجل مرا پاداش دهد برین جمله که گفتم. (تاریخ بیهقی).
هرچ از تو عطا به بنده آید
از بنده بتو ثناست پاداش.سوزنی.
دست عدلش دراز کردستی
هم بپاداش و هم ببادافراه.انوری.
|| مهر. کابین. || اِثام. اَثام. عقوبت. بادافراه. بادافره. کیفر. جزای بد. مجازات. عقاب. عذاب. تعذیب. نکال. معاقبه. مکافات بدی :
ازین پس تو ایمن مخسب از بدی
که پاداش پیش آیدت ایزدی.فردوسی.
بگیتی چنین است پاداش بد
هر آنکس که بد کرد کیفر برد.فردوسی.
که پاداش این آنکه بیجان شود
ز بد کردن خویش پیچان شود.فردوسی.
اگر یک زمان زو بمن بد رسد
نسازیم پاداش او جز به بد.فردوسی.
برآشفت [ کاوس ] و سودابه را پیش خواند
گذشته سخنها برو بازراند
که بی شرمی و بد بسی کرده ای
فراوان دل من بیازرده ای...
نشاید که باشی تو اندر زمین
جز آویختن نیست پاداش این.فردوسی.
تو پاداش یابی هم اکنون ز من
که بر تو بگرید بزار انجمن.فردوسی.
کنون گاو ما را بچرم اندر است
که پاداش و بادافره دیگر است.فردوسی.
گر ایدر نگیردْت فرجام کار
بگیرد بپاداش روز شمار.اسدی.
خورده قسم اختران بپاداشم
بسته کمر آسمان به پیکارم.مسعودسعد.
جرم خود را بر کس دیگر منه
گوش و هوش خود بر این پاداش ده.
مولوی.
حکما گفته اند هرکه را رنجی بدل رسانیدی اگر در عقب آن صد راحت برسانی از پاداش آن یک رنجش ایمن مباش. (گلستان سعدی).
- پاداش دادن؛ مکافات کردن. جزا دادن. دین. مجازات. (زوزنی). جزا. کفاء. مکافات. اِعقاب. اَوس. شُکم. تثویب. (زوزنی) (منتهی الارب). اِثابه. مقاذات. (منتهی الارب). تعویض. اَثام.
- پاداش کردن؛ مجازات. پاداش دادن :
چو نیکی نمایند پاداش کن
ممان تا شود رنج نیکان کهن.فردوسی.
- پاداش گناه دادن؛ اثام. مأثم.

پاداشت.

(اِ) جزا و سزا نیکی یا بدی را : و پاداشت را از اینجا جزا گویند. (تفسیر ابوالفتوح رازی). و جزا پاداشت باشد اِمّا بخیر و اِمّا بشر. (تفسیر ابوالفتوح رازی). || جزای نیکی. (اوبهی). ثواب. مثوبة. مقابل بادافراه :
موافقان ترا و مخالفان ترا
ز مهر و کین تو پاداشت است و بادافراه.
معزی نیشابوری.
و رجوع به پاداشن شود.
پاداش ده.
[دِ هْ] (نف مرکب)پاداش دهنده :
نیکی و سخاوت کن و مشمر که چو ایزد
پاداش ده و مفضل و نیکوشمری نیست.
سنائی.
پاداش دهنده.
[دَ هَ دَ / دِ] (نف مرکب)دَیّان. (مهذب الاسماء). آنکه پاداش دهد. جزادهنده. مکافات کننده.

پاداشن.

[شَ] (اِ) پاداش. پاداشت :
دهد ولیّ ترا کردگار پاداشن
دهد عدوی ترا روزگار بادافراه.فرخی.
شتابکارتر از باد وقت پاداشن
درنگ پیشه تر از کوه وقت بادافراه.فرخی.
خلق را داند کرد او مهی و داند داشت
چه به پاداشن نیک و چه ببد بادافراه.
فرخی.
شتاب گیرد و گرمی بوقت پاداشن
صبور گردد و آهسته گاه بادافراه.فرخی.
فضل و کردارهای خوب ترا
نتوان کرد هیچ پاداشن.فرخی.
به نیم خدمت بخشد هزار پاداشن
به صد گنه نگراید به نیم بادافراه.فرخی.
دوستان را ز تو همواره همین باد که هست
عزّ بی خواری و پاداشن بی بادافراه.فرخی.
تا چو کردار ستوده نبود سیرت زشت
تا چو پاداشن نیکو نبود بادافراه.فرخی.
عید را شادان گذار و ناطلب کرده بیاب
زایزد پاداش ده پاداشن ماه صیام.فرخی.
نکند کندی وقتی که کند پاداشن
نکند تیزی وقتی که کند بادافراه.فرخی.
لاجرم شاه جهان بار خدای ملکان
آنکه پاداشن شاهان کند و بادافراه.فرخی.
جفا باشد بعشق اندر بتر زین
که پاداشن بود مهر مرا کین.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بد و نیک را هر دو پاداشن است
خنک آنکه جانْش از خرد روشن است.
اسدی.
آن کن از طاعت و نیکی که نداری شرم
چون ببینیش در آن معدن پاداشن.
ناصرخسرو.
حاکم بمیان خصم و آن من
پیغمبر تست روز پاداشن.ناصرخسرو.
وان را که حاسد است حسد خود بسست
اندر دل ایستاده به پاداشنش.ناصرخسرو.
موافقان ترا و مخالفان ترا
ز مهر و کین تو پاداشن است و بادافراه.
معزی.
به باغ دولت و ملکت به بادافراه و پاداشن
عدو را خار بی وردم ولی را ورد بی خارم.
سوزنی.
پاداشن نیکان همه نیکی است در این ملک
چونانکه بدان را ز بدی بادافراه است.
سوزنی.
یگانه ای که دو دستش گه عطا بدهد
هزار فایده با صدهزار پاداشن.
لامعی جرجانی.
- || روز پاداشن؛ یوم الجزاء. قیامت. یوم الدین :
محمّدی که محمّد که مفخر رُسُل است
کند تفاخر از او روز حشر و پاداشن.
سوزنی.
وگر بلذّت مشغولی احتلام است آن
جُنُب ز خواب درآئی بروز پاداشن.
جمال الدین عبدالرزاق.
و رجوع به پاداش شود.
پاداش نیک.
[شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ثواب. اَجر. مَثوبَة. شُکم. شیان. اُجرت. مزد و عوض و مکافات در جای نیکی. جزای خیر: اِثابة؛ پاداش نیک دادن.

پاداش نیکو.

[شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پاداش نیک. ثواب :
به پاداش نیکو فزایش کنیم
بر این پیشدستی ستایش کنیم.فردوسی.
و رجوع به پاداش شود.
پادام.
(اِ مرکب) حلقه ای موئین که از موی دم اسب سازند و بر راه جانوران پرنده گذارند. دام. پایدام :
دل خلایق از آنست صید آب روان
که باد بر زبر آب می نهد پادام.نزاری.
|| پرنده ای که نزدیک دام بندند تا پرندگان دیگر به هوای او آیند و در دام افتند. ملواح. خرخشه. خروهه. خرخسه. (برهان).

پادافراه.

[اَ] (اِ مرکب) بادافراه. رجوع به بادافراه شود.

پادافره.

[اَ رَهْ] (اِ مرکب) باداَفرَه. رجوع به بادافره شود.

پادامان.

(اِ مرکب) پایدامن. جائی را گویند از دامن که بر زمین نزدیک باشد. (تتمهء برهان).

پادامن.

[مَ] (اِخ) از نواحی جنوب چهارجوی واقع در جنوب غربی پسکی.

پادرازی.

[دِ] (اِ مرکب) قسمی نان شیرین مشبّک همچند کف پائی.

پادربرن.

[دِ بُ] (اِخ)(1) بلده ای از آلمان در ناحیهء وستفالی به ساحل رود پادر(2) دارای 32000 تن سکنه.
(1) - Paderborn.
(2) - Pader.

پادرختی.

[دِ رَ] (اِ مرکب) میوه های کرم زده و امثال آن که خود از درخت ریزد. میوه هائی که نچینند و خود از درخت فروریزد و این نوع پست تر از چیده باشد. مقابل دست چین.

پادرد.

[دَ] (اِ مرکب) نقرس. درد پای. و درد مفصل در پای.

پا دررفتن.

[دَرْ رَ تَ] (مص مرکب) پا دررفتن کسی را؛ سکندری خوردن. شکوخیدن. لغزیدن. زَلّ. عَثر. عِثار. عَثیر. زَلل. زُلول. مَزلة. || ورشکست شدن.

پا در رکاب.

[دَرْ رِ] (ص مرکب) سوار. || مهیا و مستعد و آمادهء سفر. || دَمِ نزع که ابتدای سفر آخرت است. (برهان). محتضر. || هر چیز که نزدیک به ضایع شدن باشد عموماً و شرابی که مایل بترشی شده باشد خصوصاً. (برهان).

پا در گل.

[دَ گِ] (ص مرکب) مقیّد. گرفتار. || خجل. شرمسار :
ز شرم جلوهء مستانهء او سرو پا در گل
ز طوق قمریان چون دود از روزن هوا گیرد.
صائب.
- پا در گل بودن؛ مقید بودن. گرفتار و پای بند چیزی بودن :
دوش بر یاد حریفان بخرابات شدم
خم می دیدم خون در دل و پا در گل بود.
حافظ.
پادروسکی.
[دِ رِ] (اِخ)(1) ایگناسی. سائس و قول ساز لهستانی. مولد بسال 1860م. / 1276 ه . ق. در کوری لوکا. وی بسال 1941م. / 1338 ه . ق.) نخست وزیر جمهوری لهستان بود.
(1) - Paderewski, Ignacy.

پا در هوا.

[دَ هَ ] (ص مرکب) بی اصل. بی اساس، چون سخنی و گفتاری.

پادری.

[دَ] (اِ مرکب) گستردنی خُرد که در آستانهء در گسترند. || سنگی که پهلوی در گذارند تا به باد نجنبد.

پادری.

(اِخ) کشیشی انگلیسی که ظاهراً در مائهء سیزدهم ردّی بر اسلام نوشته و ردودی نیز در ایران بر آن نوشته اند. و ظاهراً این کلمه عنوانی است دینی در مذهب ترسایان مانند کشیش و بطریق و غیره از پاتر لاطینی. در نامهء شاه عباس کبیر به پاپ آمده است: در این اوقات که پادریان عظام فرآنتونی و فرکلیستو و فرجوآن... بدینجا آمده بودند... و فرآنتونی پادری را بازگردانیده... فرستادیم.

پادزهر.

[زَ] (اِ مرکب)(1) (از: پات پهلوی، ضد. مقابل + زهر، سمّ) مقاوم سم. (بحر الجواهر). فادزهر. پازهر. تریاق. تریاک. مَسوس. بادزهر. نوشدارو. زهردارو. شفادارو. اَنزرو. انذرو. مهرهء جاندار. تریاق پارسی. هرچه رفع اثر سم کند عموماً: سنگ پادزهر؛ حجرالحیة :
مباشید گستاخ با پادشا
بویژه کسی کو بود پارسا
که او گاه زهر است و گه پادزهر
تو جوینده از زهر تریاک بهر.
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1974).
ز میراث دشنام یابی تو بهر
همه زهر شد پاسخ پادزهر.فردوسی.
ز دانائی او را فزون بود بهر
همی زهر بشناخت از پادزهر.فردوسی.
بسان درختی است گردنده دهر
گهی زهر بارش گهی پادزهر.اسدی.
-پادزهر حیوانی(2).؛ فادزهر حیوانی. سنگی است که در شکنبهء وعل یا در زیر چشم اَیّل پیدا آید. حجرالاَیّل. گاوزهره. گاوسنگ. جاوزهرج. اندرزا. حجرالبقر. رُوسن. حجرالتیس(3) و در تحفهء حکیم مؤمن آمده است: «مراد از مطلق او [ پادزهر حیوانی ] حجرالتیس است و آن سنگی است که در شیردان بز کوهی متکوّن میگردد و اکثر او طولانی مثل بلوط میباشد و بهترین او سبز مایل به سیاهی و براق و تو بر تو مثل پیاز و در جوفش چوب مخلصه میباشد و آنچه مدوّر مشاهده شود در جوفش تخم مخلصه یافت گردد و چون با سرکه بسایند مایل به سرخی باشد و نوع هندی او را سیاهی بسیار غالب بر سبزی و در جوفش پشم و سایر اخشاب یافت میشود و در خواص بسیار ضعیف تر از نوع شبانکارهء شیرازیست و فرق میان عملی و غیرعملی آن است که چون سوزنی را گرم کرده در اصلی فروبرند سر سوزن زرد شود و دودی زرد مشاهده گردد و از عملی دود سیاه. در آخر دوم گرم و در اول سیم خشک و مقوی جمیع اعضاء و مبهی و تریاق سمومات و در خواص مثل معدنی است مگر آنکه در محرورالمزاج بغایت مضر است و محرق خون و مورث التهاب و اسهال دموی و محلل اورام بارده و با آب گشنیز جهة حاره(4) نافع و طلای او با گلاب جهة طاعون و فتوق و بواسیر و با شراب و بتنهائی جهت گزیدن هوام مفید و با آب ریحان جهت گزیدن زنبور مجرب و قدر شربتش از یک قیراط تا دوازده قیراط است و نوعی از فادزهر حیوانی حجرالایل است که از گاو کوهی گیرند و ابن جمیع گوید که بهترین فادزهرهاست و موافق جمیع امزجه است بالخاصیه و چون سه روز هر روز نیم دانگ از آن بنوشند هیچ سمی در مدت حیوة در او اثر نکند و در سایر افعال مثل فادزهر معدنیست و نوع دیگر حجرالحیّه است. (تحفهء حکیم مؤمن).
-پادزهر معدنی.؛ فادزهر معدنی(5). حجرالسم. و در تحفهء حکیم مؤمن آمده است: پادزهر، اسم فارسی تریاقات است و بعربی حجرالسم نامند و مراد اطبا از او حجری است کانی و هر گاه پادزهر حیوانی استعمال نمایند مراد ازو حجرالتیس است و مؤلف اختیارات بدیعی انکار معدنی نموده و متوجه آن نشده و این معنی دلیل است بر عدم مطالعهء کتب معتبره و ابن تلمیذ در مغنی گوید که معدن او برای ارسطو و غیره اقاصی هند و اوایل چین است و پنج قسم می باشد سفید و زرد و سبز و اغبر و منقط و رازی در طب ملوکی بیان فرموده که مابین زردی و سفیدی و برنگ وسمه مشاهده نموده و در رفع ضررِ بیش، تجربه کرده و ابن مندویه گوید که زرد مایل به سبزی و سفیدی است و در نخب مسطور است که معدن او کرمان در کوه زرند است و سه قسم میباشد سبز نیم رنگ و زرد مایل به سفیدی و مایل به سرخی و چیزی با او هست که در آتش نمی سوزد و آنرا مخاط الشیطان نامند و حقیر قسم سبز تیره و زرد مایل به سیاهی و زرد کاهی را مشاهده نموده است و گویند امتحان او آن است که زردچوبه را بر روی سنگی بسایند و بعد از آن پادزهر را هرگاه رنگ زردچوبه سرخ شود خوبست و الاّ فلا و گویند علامت خوبی او آن است که در آفتاب گرم عرق کند و چون سائیده بر موضع گزیدهء افعی و مانند آن بپاشند سم را بطریق رشح دفع نماید و چون قدر دو جو را با آب سائیده در گلوی افعی و مار کنند بکشد و یا بحیوانی بیش و امثال آن داده فادزهر را بدهند هرگاه از آن سم خلاص یابد خوبست و حقیر این امتحان را بهتر میداند. در حرارت معتدل و در آخر دوم خشک و تا دوازده جو آن مقاوم جمیع سموم حیوانی و نباتی و معدنی و مداومت آن هر روز بقدر قیراطی حافظ صحت و مانع ضرر هوایِ وبائی و اختلاف میاه و اهویه و نگاه داشتن او مانع گزیدن هوام و موافق جمیع امزجه و مقوی دل و اعضاء رئیسه و حافظ حرارت و رطوبة غریزی و مانع تعفن اخلاط و زایل کنندهء سمیت آن و مبهی و مقوّی اعصاب و قوی و مفاصل و محلل و رادع اورام بارده و حاره و جهة خفقان بغایت مجرّب است و قدر شربتش در رفع سموم از سه نخود تا دو دانگ و در سایر خواص از یک قیراط تا یک دانگ است و گویند آشامیدن نیم دانگ از عرق او که از تابش آفتاب بهم رسد جهة ازالهء خفقان فی الفور مجرب است. (تحفهء حکیم مؤمن).
.اصل کلمه فارسی است.
(1) - Bezoard
(2) - Bezoard animal.
(3) - Bezoard du bauf. (4) - در دو نسخهء خطی بصورت مضبوط متن است، شاید اصل اورام حاره یا چیزی شبیه به این بوده است.
(5) - Bezoard mineral.

پادست.

[دَ] (اِ مرکب) نسیه. (برهان). و ظاهراً مصحف پسادست است. رجوع به پسادست شود.

پادشا.

[دْ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) پادشاه. ملک. شاه. سلطان. شهریار. مخفف پادشاه : و پادشا هم از ایشانست. (حدود العالم).
ازین هر دو هرگز نگشتی جدا
کنارنگ بودند و او پادشا.فردوسی.
بزرگی و دیهیم و شاهی مراست
که گوید که جز من کسی پادشاست.فردوسی.
بدو گفت شاه ای دلیر جوان
که پاکیزه تخمی و روشن روان
چنانی که از مادر پارسا
بزاید شود بر جهان پادشا.فردوسی.
بر این گفتهء من چو داری وفا
جهان را تو باشی یکی پادشا.فردوسی.
بدان تا رسد پادشا را بدی
ور افزایدش فرهء ایزدی.فردوسی.
پادشا کایدون باشد نشود ملک سقیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
پادشا را فتوح کم ناید
چو زند لهو را میان به دو نیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
پادشا در دل خلق و پارسا در دل خویش. (از تاریخ بیهقی).
سرانجام با پادشا به جهان
اگرچند بد باشد و بدنهان.اسدی.
مردم بدین عطا که جهان پادشاش داد
بر جملگیّ جانوران پادشا شده ست.
ناصرخسرو.
پادشا را دبیر چیست زبان
که سخنهاش را کند تقریر.ناصرخسرو.
|| مُجاز :
گشایم در دخمهء شاه باز
بدیدار او آمدستم نیاز
چنین گفت شیروی کاین هم رواست
بدیدار آن مهتر او پادشاست.فردوسی.
|| مسلط. فرمانروا. حاکم. قاهر. صاحب اختیار. صاحب :
نبد کس بر این باره بر پادشا
بر این رنج بردن ندارد بها.فردوسی.
که بر من نباشد کسی پادشا
جهان آفرین بر زبانم گوا.فردوسی.
سری را که باشی بر او پادشا
بتیزی بریدن نباشد روا.فردوسی.
همیدون نگشتند از اسپان جدا
نبودند بر یکدگر پادشا.فردوسی.
گر از من همی راه جوید رواست
که هر جانور بر زمین پادشاست.فردوسی.
بدو گفت شاپور کاری رواست
بما بر کنون میزبان پادشاست.فردوسی.
دل هر کسی بر تنش پادشاست
و گرتان همی سوی ایران هواست.فردوسی.
اگر باژ گیری ز قیصر سزاست
که دستور تو بر خرد پادشاست.فردوسی.
بنازد بدو مردم پارسا
هم آنکس که شد بر زمین پادشا.فردوسی.
چو بنشست بر جایگاه مهی
چنین گفت [ هوشنگ ] بر تخت شاهنشهی
که بر هفت کشور منم پادشا
بهر جای پیروز و فرمانروا.فردوسی.
کسی کو بود بر خرد پادشا
روان را ندارد براه هوا.فردوسی.
چنین گفت من شاه را بنده ام
بفرمان و رایش سرافکنده ام
هر آنکس که او برگزیند رواست
جهاندار بر بندگان پادشاست.فردوسی.
چنین بود تا شد بزرگیش راست
بدان چیز بر پادشا شد که خواست.فردوسی.
چو این گفتها بشنود پارسا
خرد را کند بر دلش پادشا.فردوسی.
ز کار وی ار خون خروشی رواست
که ناپارسایی برو پادشاست.فردوسی.
دبیران چو پیوند جان منند
همه پادشا بر زبان منند.فردوسی.
بفرزند و زن بر همان پادشا
خنک مردم زیرک پارسا.فردوسی.
براند هر آن کام کاو را هواست
بر این گونه بر جان ما پادشاست.اسدی.
پارسا شو تا بباشی پادشا بر آرزو
آرزو هرگز نباشد پادشا بر پارسا.
ناصرخسرو.
پادشا گشت آرزو بر تو ز بی باکی تو
جان و دل بایدت داد این پادشا را باژ و سا.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 23).
پادشا بر کامهای دل که باشد پارسا
پارسا شو تا شوی بر هر مرادی پادشا.
ناصرخسرو.
|| (اِخ) خدا :
دگر چون شد از مام یوسف جدا
سبک جبرئیل آمد از پادشا.
شمسی (یوسف و زلیخا).
پادشائی.
[دْ / دِ] (حامص مرکب) سلطنت. شاهی. پادشاهی : و از روزگار مسلمانی باز، پادشائی این ناحیت اندر فرزندان باو است. (حدود العالم). ناحیتی از ناحیتی بچهار روی جدا گردد یکی به اختلاف آب و هوا و دوم به اختلاف لغات و زبانهای مختلف و سوم به اختلاف دینها و چهارم به اختلاف پادشائیها. (حدود العالم). گرگانج، شهری است که اندر قدیم آن ملک خوارزمشاه بودی و اکنون پادشائیش جداست. (حدود العالم). || مملکت. ملک. قلمرو : و این ناحیتی است هم از طبرستان ولکن پادشائی پادشائی دیگر است و پادشای او را استندار خوانند. (حدود العالم). این همه شهرها را که یاد کردیم از آن پادشائی ملک گوزگانان است. (حدود العالم). و اندر این پادشائی ناحیتهای خرد بسیارند. (حدود العالم). این پنج شهر بزرگ بر کران دریا و پادشائی دَهُم راست. (حدود العالم). و از همهء ملوک اطراف بزرگتر است بپادشائی و عزّ و مرتبت. (حدود العالم). و از پس این سکیمشت [ خراسان ] پادشائی است خرد اندر شکستگیها و کوهها آنرا یون خوانند. (حدود العالم). || پای تخت. کرسی. عاصمه. مستقر : صنف، شهری است بزرگ و پادشائی قامرون است [ بهندوستان ] . (حدود العالم). اوزکت، ملیجکث، دو ده است به براکوه نهاده، آبادان و با نعمت و پادشائی حیغوی [ یعنی ملک خلخ ] . (حدود العالم). قامهل، شهری است با نعمت و پادشائی بلهرایست. (حدود العالم). و رجوع به پادشاهی شود.
پادشاجوق.
(اِخ) از امرای ملک اشرف. رجوع به ذیل جامع التواریخ حافظ ابرو ص 178 شود.

پادشازاده.

[دْ / دِ دَ / دِ] (ن مف مرکب)شاهزاده :
شد آن پادشازاده لرزان ز بیم
هم اندر زمان شد دلش بر دو نیم.فردوسی.
شنیدم که وقتی گدازاده ای
نظر داشت با پادشازاده ای.سعدی (بوستان).
پادشانشان.
[دْ / دِ نِ] (نف مرکب)پادشاه نشاننده. نشانندهء شاه. آنکه کسی را به پادشاهی رساند :
هم در بهار عمر بود پادشانشان
هم در بهار خویش بود پادشاسیر.انوری.
آن پادشانشان که ز تمکین کلک اوست
هر پادشا که بر سر ملکی ممکّن است.انوری.
و رجوع به پادشه نشان و پادشاه نشان شود.
پادشاه.
[دْ / دِ] (ص مرکب، اِ) از اصل پهلوی پاتخشای(1) یا پاتخشاه(2)، خدیو و فرمانروا(3). معادل آن در پارسی باستان (پارسی هخامنشی) پتی خشای ثیه(4) و پتی خشایَ، [ کسی که به اقتدار فرمان راند ]راجع به اصل این لغت در برهان قاطع چنین آمده است: «نامی است فارسی باستانی مرکب از پاد و شاه و پاد بمعنی پاس و پاسبان و نگهبان و پائیدن و دارندگی تخت و اورنگ باشد و شاه بمعنی اصل و خداوند و داماد و هر چیز که آن به سیرت و صورت از امثال و اقران بهتر و بزرگتر باشد چنانکه خواهد آمد، پس معنی این اسم برین تقدیر از چهار وجه بیرون نتواند بود: اول پاسبان بزرگ چه سلاطین پاسبان خلق اللهاند، دویم همیشه داماد و چون ملک را بعروس تشبیه کرده اند اگر خداوند ملک را هم به این اسم خوانند مناسبت دارد، سیم چون پادشاه نسبت به سایر مردم اصل و خداوند باشد و پایندگی و دارندگی بحال او انسب است پس اگر او را به این نام خوانند لایق بود، چهارم خداوند تخت و اورنگ است و این معنی از جمیع معانی اولی باشد و بعضی گویند پادشاه به لغت باستانی بمعنی اصل و خداوند و پاد پائیدن و دارندگی است، و بحذف آخر نیز درست است که پادشا باشد و بعربی سلطان میگویند». و در فرهنگ رشیدی چنین آمده: «خواجه افضل در رسالهء ساز و پیرایه آورده که شاه بمعنی اصل و خداوند و پاد پائیدن و دارندگی یعنی اصل و خداوند پائیدن و دارندگی ملک و خلق، و بمعنی پاس و تخت نیز آمده و مناسب است پس معنی ترکیبی خداوند پاس و پائیدن و تخت، و بمعنی داماد نیز آمده چه پادشاه داماد عروس ملک است، و بعضی گفته اند پاد لغتی است در پاده یعنی رمهء دواب پس معنی ترکیبی خداوند رمه یعنی رعایا و نیز شاه هر چیز که از افراد نوع خود ممتاز باشد خواه امتیاز صوری خواه معنوی، مانند شاه راه و شاه تیر و شاه امرود و شاه بیت پس معنی ترکیبی آنکه ممتاز از رعایا باشد.» در فرهنگ جهانگیری هم مطالب مذکور با تفاوتی اندک چنانکه می آوریم آمده است: «پادشاه نامی است پارسی باستانی و معنی پاد سه طریق بنظر رسیده اول بمعنی پاس و پاسبان، دوم پائیدن و دارندگی، سیم تخت چنانکه در ذیل لغت پاد ذکر شد و شاه به چهار معنی آمده اول چیزی بود که به سیرت و صورت از امثال بهتر و بزرگتر باشد چنانچه بیت خوب را شاه بیت و سوار خوب را شاه سوار و راه وسیع را شاه راه و تیر بزرگی را که بدان خانه پوشیده اند شاه تیر خوانند و امثال این بسیار است. دوم داماد باشد، سیم بمعنی اصل و خداوند بود پس معنی این اسم شریف بدین تقدیر از چهار بیرون نتواند بود: اول پاسبان بزرگ چون سلطان پاسبان خلق است اگر این معنی اخذ کنند بغایت شایسته باشد، دوم همیشه داماد چون ملک را بعروس تشبیه کرده اند اگر خداوند ملک را باین اسم نامند مناسب مینماید، سیم چون پادشاه نسبت به سایر مردمان اصل و خداوند باشد و پائیدن و دارندگی بحال او انسب است اگر او را بدین نام بخوانند پس لایق بود، چهارم خداوند تخت و این از جمیع معانی انسب و اولی خواهد بود. خواجه افضل الدین کاشی در رسالهء ساز و پیرایه آورده است که پادشاه نامی است باستانی و شاه در سخن باستانی اصل باشد و خداوند و پاد پائیدن و دارندگی یعنی اصل و خداوند پائیدن و دارندگی.» || شاه. قب. ملک. ملیک. امیر. سلطان. (مهذب الاسماء). آکل. (منتهی الارب). مالک. خداوند. خدیو. شهریار. شاهنشاه. شاهانشاه. حصیر. شه. پادشه. خدیش. خدیوَر. رَیهه. شاهنشه. شهنشه. شهنشاه. خسرو. کسری. اَصیَد. و این کلمه میان فارسی زبانان هند به بای عربی مستعمل است (یعنی کلمهء پادشاه). (غیاث اللغات) :
پادشاهی گذشت پاک نژاد
پادشاهی نشست فرخ زاد.
فضل بن عباس ربنجنی.
براه اندر همی شد شاه راهی
رسید او تا بنزد پادشاهی.رودکی.
بکردار کشتی است کار سپاه
همش باد و هم بادبان پادشاه.فردوسی.
پادشاهی که باشکه باشد
حزم او چون بلندکه باشد.عنصری.
پادشاه فرخ زاد جان شیرین و گرامی به ستانندهء جانها داد. (تاریخ بیهقی). در روزگار مبارک این پادشاه لشکرها کشیده شد. (تاریخ بیهقی). چیزها گفت و کرد که اکفاء آن را احتمال نکنند تا به پادشاه چه رسد. (تاریخ بیهقی). در تواریخ چنان میخوانند که فلان پادشاه فلان سالار را به فلان جنگ فرستاد. (تاریخ بیهقی). پادشاهان را این آگاهی نباشد. (تاریخ بیهقی). خیمه ملک است و ستون پادشاه. (تاریخ بیهقی). اگر همه باشد و پادشاه قاهر نباشد این چیزها همه ناچیز گشت. (تاریخ بیهقی). در شهری مقام مکنید که در او حاکمی عادل و پادشاهی قاهر... نباشد. (تاریخ بیهقی). پادشاهی عادل و مهربان پیدا گشت. (تاریخ بیهقی). پادشاهان محتشم و بزرگ با جدّ را چنین سخن باز باید گفتن. (تاریخ بیهقی). پادشاهان محتشم را حث باید کرد بر برافراشتن بناء معالی. (تاریخ بیهقی). تا جهانست پادشاهان کارهای بزرگ کنند. (تاریخ بیهقی). از این پادشاه بزرگ سلطان ابراهیم آثار محمودی خواهند دید. (تاریخ بیهقی). چنانکه پیدا آید در این نزدیک از احوال این پادشاه محتشم. (تاریخ بیهقی). پسر خواجه احمد عبدالصمد را... فرستاد... تا ودیعت باکالنجار را... بپردهء این پادشاه آرد. (تاریخ بیهقی). من پادشاهی چون محمود را مخالفت کردم. (تاریخ بیهقی). و آنگاه، چنان کاری برفت در نشاندن امیر محمد به قلعت کوهتیز به تکین آباد و هرچند آن بر هوای پادشاهی بزرگ کردند. (تاریخ بیهقی). طبع پادشاهان و احوال و عادات ایشان نه چون دیگران است. (تاریخ بیهقی). بمردمان چرا نمودی که این پادشاه و لشکر و رعیت بر راه راست نیستند. (تاریخ بیهقی). و کس را نرسید که در آن باب چیزی گفتی که پادشاهان بزرگ آن فرمایند که ایشان را خوشتر آید. (تاریخ بیهقی). یادگار خسروان و گزیده تر پادشاهان. (تاریخ بیهقی). کارنامهء این پادشاه بزرگ برانم و روزگار همایون این پادشاه که سالهای بسیار بزیاد چون اینجا رسم بهرهء آن نبشتن بردارم. (تاریخ بیهقی). اگر از نژاد محمود و مسعود پادشاهی محتشم و قاهر نشست هیچ عجب نیست. (تاریخ بیهقی). اندر اسلام و کفر هیچ پادشاه بر غور چنان مستولی نشد که سلطان شهید. (تاریخ بیهقی). این خواجه از چهارده سالگی باز، بخدمت این پادشاه پیوست. (تاریخ بیهقی). به هرچه ببایست که باشد پادشاهان بزرگ را از آن زیادت تر بود. (تاریخ بیهقی). [ اسکندر ] فور را... که پادشاه هند بود بکشت. (تاریخ بیهقی). این پادشاه [ مسعود ] حلیم و کریم و بزرگ است. (تاریخ بیهقی). این پادشاه بزرگ و راعی حق شناس است. (تاریخ بیهقی). پس از رسیدن ما به نشابور رسول خلیفه دررسید با عهد و لوا... چنانکه هیچ پادشاهی را مانند آن ندادستند. (تاریخ بیهقی). حاصلی بدین بزرگی ازآن وی بر آن پادشاه حلیم کریم عرضه کردند. (تاریخ بیهقی). هر پادشاه که سیر نباشد رعیت او گرسنه خسبند. (تاریخ بیهقی). همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاکری خشم گرفتی. (تاریخ بیهقی). همه کس بخدمت پادشاه بزرگ شوند و پادشاه به صحبت اهل علم. (عقدالعلی). رعیت به اطفال نارسیده ماند و پادشاه به مادر مهربان. (مرزبان نامه). علما پادشاه را با کوه مانند کنند. پادشاه چون راکب شیر است همه را ازو وهم باشد و او را از مرکب یعنی از پادشاهی. (منسوب به احنف بن قیس، نقل از تاریخ گزیده).
پادشاه وحوش از آن باشد
که بخود کار خود کند ضیغم.ابن یمین.
|| فرمانروا. حاکم. مسلط. قاهر. صاحب اختیار :
همه پادشاهید بزمان خویش
نگهبان مرز و نگهبان کیش.فردوسی.
همه پادشاهید بر گنج خویش
کسی را که گرد آمد از رنج خویش.فردوسی.
باید دانست که نفس گوینده پادشاه است مستولی و قاهر و غالب. (تاریخ بیهقی).
چون بر هوای دل تن من گشت پادشاه
آمد به پیش سینهء من از سفه سپاه.
سوزنی.
پادشاهی تو هم به مسکن خویش
بلکه در هستی خود و تن خویش.اوحدی.
- پادشاه بزرگ؛ عاهل. (منتهی الارب).
- پادشاه چین؛ آفتاب. (برهان).
- پادشاه چین؛ فغفور. (دهّار). و القاب پادشاهان ممالک در الاَثار الباقیه ص 100-102 چنین آمده است:
پادشاه ساسانی، شاهنشاه. کسری.
پادشاه روم، باسلی. قیصر.
پادشاه اسکندریه، بطلمیوس.
پادشاه یمن، تُبّع.
پادشاه ترک خَزرَ و تَغزغز، خاقان.
پادشاه ترک غزیّه، حنوته.
پادشاه چین، بغبور.
پادشاه هند، بلهرا.
پادشاه قنوج، رابی(5).
پادشاه حبشه، النجاشی.
پادشاه نوبة، کابیل.
پادشاه جزائر بحرالشرقی، مهراج(6).
پادشاه جبال طبرستان، اصفهبذ(7).
پادشاه دنباوند، مصمغان.
پادشاه غرجستان(8)، شار(9).
پادشاه سرخس، زاذویه.
پادشاه نسا و ابیورد، بهمنه.
پادشاه کش، نیدون.
پادشاه فرغانه، اخشید(10).
پادشاه اسروشنه(11)، اَفشین.
پادشاه چاچ (شاش)(12)، تدن.
پادشاه مرو، ماهویه.
پادشاه نیشابور، کنبار(13).
پادشاه سمرقند، طرخون(14).
پادشاه سریر(15)، الحجّاج.
پادشاه دَهستان، صول(16).
پادشاه جرجان، اناهبَذ.
پادشاه صقالبه(17)، قبّار.
پادشاه سریانیین، نمرود.
پادشاه قبط، فرعون.
پادشاه بامیان(18)، شیر بامیان.
پادشاه مصر، العزیز.
پادشاه کابل، کابل شاه.
پادشاه ترمذ، ترمذ شاه.
پادشاه خوارزم، خوارزمشاه.
پادشاه شروان، شروان شاه.
پادشاه بخارا، بخارخداه.
پادشاه گوزگانان، گوزگان خذاه.
در ترکیب جهان پادشاه و نظایر آن رجوع به ردیف خود شود.
- پادشاه ختن؛ خورشید. (برهان).
- پادشاه درندگان؛ شیر.
- پادشاه روم؛ هرقل(19). (قاضی محمد دهار).
- پادشاه شدن؛ تملک. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). مُلک. (تاج المصادر بیهقی).
- پادشاه عمالقه.؛ اُجاج. (قاموس کتاب مقدس).
- پادشاه کردن؛ املاک. تملیک. (منتهی الارب).
- پادشاه گردانیدن؛ تملیک. تحیّه. (تاج المصادر بیهقی).
- پادشاه گردانیدن بر چیزی؛ تحویل. مالک گردانیدن. تملیک.
- پادشاه نیمروز؛ پادشاه سیستان.
- || آفتاب.
- || مردم نیک پی و مبارک قدم.
- || حضرت آدم علیه السلام. (برهان).
- پادشاه یمن؛ قیل. ج، اقیال. (منتهی الارب). تبّع. ج، تبابعه.
(1) - patkhshai.
(2) - patkhshah.
(3) - Manuel du Pehlevi p. 222.
(4) - pati khshaiya thiya. (5) - رای؟
(6) - مهراج، نام یکی از پادشاهان هندوستان و هندوان آنرا مهاراج خوانند. (برهان).
(7) - اصفهبد و اصفهبذ معرب اسپهبد.
(8) - غرشستان ولایة برأسها هرات فی غربیها و الغور فی شرقیها و مروالرود عن شمالها و غزنة عن جنوبها و یقال لها غرجستان. (مراصدالاطلاع).
(9) - شار پادشاه غرجستان را گویند هر کس باشد چنانکه پادشاه روم را قیصر و پادشاه چین را فغفور و پادشاه ایران را شاه و ترکستان را خان میگویند و بعضی گویند شار پادشاه حبشه است. (برهان).
(10) - در تاریخ بنی امیه در فتح سمرقند به دست قتیبه پادشاه فرغانه را اخشاد نوشته اند.
(11) - اُسروشنه. شهری است از ولایت ماوراءالنهر.
(12) - شاش نام شهری است مشهور بچاچ [ بماوراءالنهر ] و از آنجا کمان خوب آورند. (برهان).
(13) - ن ل: کنار.
(14) - در تاریخ بنی امیه در ذکر صلح قتیبه باصغد پادشاه صغد سمرقند را طرخون آورده اند.
(15) - سریر کامیر مملکة بین بلاد الللان و باب الابواب لها سلطان برأسه و ملة و دین منفرد. (قاموس).
(16) - در تاریخ بنی امیه (اخبار سال 98 هجری در فتح جرجان و طبرستان بدست یزید ابن مهلب، پادشاه دهستان و قهستان را صول نوشته و گفته است و اخذ ابن صول ملک قهستان اسیراً.
(17) - الصقالبة جیل تتاخم بلادهم بلادالخزر بین بلغر و قسطنطنیة. (قاموس).
(18) - بامیان ولایتی است در کوهستان مابین بلخ و غزنین که او را طخارستان نیز گویند و در تاریخ بنی امیه آمده است. اتی قتیبة کتاب للحجاج یأمره بقصد وردان خدا فعبر النهر من زم فلقی الصغد و اهل کش و نسف فی طریق المفازة فقاتلوه و ظفر بهم و مضی الی بخارا فنزل خرقاثه عن یمین و ردان فلقوه فی جمیع کثیر.
(19) - رجوع به هراکلید و رجوع به هراکلیوس شود.

پادشاهان.

[دْ / دِ] (اِ) جِ پادشاه. ملوک. صید. مُلَکاء. سلاطین. اَملاک. (منتهی الارب): پادشاهان را سوگ داشتن محال باشد. (تاریخ بیهقی).
پادشاهان از پی یک مصلحت صد خون کنند.
انوری.
پادشاهان سخن به صلابت گویند و باشد که در نهان صلح جویند. (گلستان). پادشاهان به نصیحت خردمند محتاج ترند تا خردمندان به صحبت پادشاهان. (گلستان). پادشاهان تخت توانند داد اما بخت نی و در مراتب خدّام توانند افزود اما در عمر نی. (دولتشاه سمرقندی).

پادشاهان.

[دْ / دِ] (اِخ) (کتاب...) در تورات کتاب ملوک(1). نام دو کتاب از کتب مقدس بنی اسرائیل است که به اول و دوم موسوم است و این دو کتاب در اصل عبری یک کتاب و حاوی تاریخ پادشاهان یهودا و اسرائیل است. گروهی برآنند که کتب مذکورهء پادشاهان پیش از کتب تواریخ ایام نگاشته شده چه کلمات کلدانی و فارسی بسیار در آنها یافته شود و عبرانیان این کتب را به یرمیاء نبی نسبت میدهند و گویا تاریخ تألیف آنها در حدود 620 ق. م. بوده باشد و تاریخ وقایع این دو کتاب دنبالهء وقایع دو کتابیست که شموئیل نگاشته و به یونانی آنها را «کتب ممالک» خوانده اند و به سه دوره منقسم میشود اول تا آخر عهد سلیمان، دوم منقسم شدن سلطنت تا اسارت اسباط عشره، سوم اسارت یهودا و سال 37 یهویاکین که ایقان برجعت الطاف الهی را نسبت به بنی اسرائیل می یابیم. این نکته را نیز پیش از نقل جدول پادشاهان سه دورهء مذکور باید بخاطر داشته باشیم که لفظ پادشاهان در کتب مقدس بنی اسرائیل همواره دلالت بر رتبهء اعظم و کثرت اقتدار و وسعت مملکت نمی کند، بلکه بسیاری از شهرهای منفرد و نواحی بتنهائی پادشاهی داشت و بسیار کسان را که در کتب مقدس پادشاه خوانده اند ما شیخ و پیشوا مینامیم. (نقل به اختصار از قاموس کتاب مقدس). جدول پادشاهان بر آن سیاق که شرح داده آمد در صفحهء قبل آمده است.
(1) - Les rois.

پادشاهانه.

[دْ / دِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) شاهانه. بشاهی. سزاوار شاهان. شایستهء شاهان : و نفاذ امر پادشاهانه از همه وجوه حاصل آمد. (کلیله و دمنه). جواب بازرسید که غازی بی گناهست و نظر پادشاهانه وی را دریابد چون وقت باشد. (تاریخ بیهقی). لشکری که دلهای ایشان بشده بود و مرده بتحسین پادشاهانه همه را زنده و یکدل و یکدست کرد. (تاریخ بیهقی). هرچند آن سخن پادشاهانه نبود بدیوان آمدم [ بونصر مشکان ] و چنان نبشتم نبشته ای که بخداوندان نویسند. (تاریخ بیهقی). پادشاهانه سیاستی نمود [ مسعود ] . (تاریخ بیهقی). خواجه [ احمد حسن ] بر وی [ ابوبکر حصیری ] دست یافت و انتقامی کشید و بمراد رسید و هرچند سلطان پادشاهانه دریافت ولی در عاجل الحال آب این مرد ریخته شد. (تاریخ بیهقی).
پادشاه بازی.
[دْ / دِ] (اِ مرکب) نوعی از بازی کودکان. که یک تن را شاه نامند و دیگری را وزیر و احکامی صادر کنند غالباً برای ایذاء دیگر کودکان که رعایا باشند.

پادشاه بوران.

[دْ / دِ] (اِخ) یکی از ملازمان امیرتیمور گورکان که در واقعهء دمشق به سال 803 ه . ق. از جانب وی برسالت نزد ملک فرخ مدافع آن شهر رفت. (حبیب السیر ج 2 ص 160).

پادشاه چین.

[دْ / دِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ)فغفور. خاقان چین. || کنایه است از آفتاب. (برهان).

پادشاه خاتون.

[دْ / دِ] (اِخ) صفوة الدین پادشاه خاتون دختر قطب الدین محمد سلطان است از عصمة الدین قتلغ ترکان. و چون این پادشاه خاتون در حرم خویش اباقاخان جای داشت پس از گذشته شدن قطب الدین محمد حکومت کرمان به فرزندان وی تفویض شد و قتلغ ترکان بنام پسر خود سلطان حجاج امور کرمان را بدست گرفت و چون در سال 681 ه . ق. اباقاخان درگذشت و سلطان احمد تکودار بجایش بسلطنت نشست جلال الدین سیورغتمش یکی دیگر از پسران قطب الدین محمد را بحکومت کرمان برگزید و او بکرمان رفت و زمام سلطنت را از کف قتلغ ترکان بدر آورد و قتلغ ترکان ناگزیر به اردو رفت تا مگر سلطنت از دست شده را بازیابد ولی در تابستان همان سال درگذشت. پادشاه خاتون بدین سبب از برادر خویش جلال الدین سیورغتمش رنجیده خاطر بود و فرصت انتقام میجست اتفاق را پس از قتل سلطان احمد حامی سیورغتمش بدست ارغون خان، این امیر از کرمان احضار شد و بیم آن میرفت که حکومت آن سامان از کف وی بدرآید ولی یکی از امرا بنام بوقابیک، سلطان را با وی بر سر مهر آورد و کردویجین دختر شاهزاده منکوتیموربن هلاکوخان را بعقد سیورغتمش و پادشاه خاتون خواهر سیورغتمش را بعقد کیخاتوخان درآورد و با وی بجانب روم فرستاد و سیورغتمش بدینطریق مدتی بی منازع گشت. اما پادشاه خاتون همچنان منتهز فرصت بود تا ارغون خان درگذشت و کیخاتو از روم به آذربایجان آمد و بر سریر سلطنت نشست. و او بقصد انتقام برادر نشان سلطنت کرمان بنام خود بستاند و بعظمتی تمام بجانب کرمان رفت و بسال 691 ه . ق. سیورغتمش را اسیر کرد و بازداشت و آخر کار در رمضان 693 بکشت. در نوروز سال 694 که کیخاتو کشته شد و بایدوخان بسلطنت رسید پادشاه خاتون سخت اندیشناک شد زیرا شاه عالم دختر جلال الدین سیورغتمش در حبالهء نکاح بایدو بود. کردویجین زن سیورغتمش نیز بقصد انتقام از کرمان بیرون رفت و سپاهی گرد کرد و آنگاه روی بکرمان آورد و پادشاه خاتون را در آن شهر حصار داد و بآخر مقید ساخت و در شعبان همین سال یعنی 694 باشارت بایدوخان و شاه عالم، پادشاه خاتون بقتل رسید. پادشاه خاتون زنی زیبا و دانشمند بود و بحسن خط و لطف طبع شهرت داشت. این دو بیت از اوست:
درون پردهء عصمت که تکیه گاه منست
مسافران هوا را گذر بدشواریست
همیشه باد سر زن بزیر مقنعه ای
که تار و پود وی از عصمت و نکوکاریست.
رجوع به ص 87 و 88 حبیب السیر ج 2 شود.

پادشاه خاتون.

[دْ / دِ] (اِخ) یا پادشاه سلطان. دختر بزرگ شاه شجاع ابن امیر مبارزالدین محمد مظفر که بحبالهء نکاح برادرزادهء وی شاه یحیی بود و هنگامی که شاه یحیی در یزد علم طغیان بر شاه شجاع برافراشت چون شاه شجاع برای رفع غائلهء وی به یزد تاخت و او را حصار داد وی پادشاه خاتون و خواهر خویش را بپایمردی نزد عم فرستاد و او از گناه برادرزاده درگذشت. رجوع به ص 96 و 98 حبیب السیر ج 2 شود.

پادشاه ختن.

[دْ / دِ هِ خُ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه است از خورشید. (برهان).

پادشاه ددان.

[دْ / دِ هِ دَ] (ترکیب اضافی) شیر. اسد.

پادشاه درندگان.

[دْ / دِ هِ دَ رَ دَ / دِ](ترکیب اضافی) شیر. اسد.

پادشاه روم.

[دْ / دِ هِ] (اِ مرکب) هرقل. (دهار). || سلطان روم. سزار. رجوع به هراکلید و هراکلیوس شود.

پادشاه زاده.

[دْ / دِ دَ / دِ] (ن مف مرکب)شاهزاده : در منشور این پادشاهزاده را خوارزمشاه نبشتند. (تاریخ بیهقی).
پادشاه سلطان.
[دْ / دِ سُ] (اِخ) رجوع به پادشاه خاتون دختر شاه شجاع شود.

پادشاه علی.

[دْ / دِ عَ] (اِخ) چون حسام الدوله اردشیر حکمران رستمدار هزاراسپ را بقتل آورد حکومت ولایت رویان به پادشاه علی داد و هنوز مدتی از حکومت پادشاه علی نگذشته بود که بر آن شد تا زرین کمربن جستان بن کیکاوس را که جوانی نو رسیده بود بحکومت موروث رساند و در رویان مستقر سازد اما این معنی موافق طبع اعیان رویان نیفتاد و خلاف آغاز کرده بیستون نامی را بحکومت برگزیدند و پادشاه علی را بزخم زوبین از میان برداشتند. رجوع به صفحهء 103 و 104 حبیب السیر ج 2 شود.

پادشاه غازی.

[دْ / دِ] (اِخ) از حکمرانان جبال مازندران بود که با شهرنوش پسر هزاراسپ حکمران رستمدار طرح اتحاد و دوستی ریخت و خواهر خویش بزنی بدو داد و بدین جهت هر دو پادشاهی معمور و آبادان گشت اما بعد از مرگ شهرنوش اسفندیار ابن کیکاوس بن هزاراسپ بجای وی نشست و با پادشاه غازی ستیزه آغاز نهاد و چند نوبت بین جانبین جدال درگرفت و آخر کار صلح افتاد. پادشاه غازی بسال 558 ه . ق. بعلت نقرس درگذشت و پسرش علاءالدوله حسین بجای وی نشست. رجوع به صفحهء 103 حبیب السیر ج 2 شود.

پادشاه نشان.

[دْ / دِ نِ] (نف مرکب)پادشاه نشاننده. پادشانشان. پادشه نشان. || نایب السلطنه که در صغر پادشاه بجای او حکم راند : اما اتابک ایلدگز در ایام دولت سلطان مسعودبن محمد بن ملکشاه کافی و مدبر مملکت آل سلجوق بوده و بعد از وفات سلطان مسعود پادشاه نشان شد و والدهء الب ارسلان بن طغرل را به نکاح خود درآورد. (دولتشاه سمرقندی، در ترجمهء حال مجیر بیلقانی). و رجوع به پادشانشان و پادشه نشان شود.
پادشاه نوروزی.
[دْ / دِ هِ نَ / نُو](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنکه در نوروز، تفریح و انبساط خاطر را بشاهی برگزیده میشد و از بامداد تا نماز دیگر نام پادشاهی داشت. و او را با جلالت و ابهتی سواره در شهر می گرداندند و صاحب هر دکانی چیزی باو میداد. و منافعی که از او بدست می آمد بین او و حکومت تقسیم میشد. || از طریق تهتک و استهزاء بدانکه اسماً نه رسماً و حقیقةً نام پادشاهی بر او نهند، اطلاق شود : خمار را باتفاق باسم سلطنت موسوم کردند و پادشاه نوروزی از وی برساختند. (جهانگشای جوینی). رجوع به میرنوروزی شود.
پادشاه نیمروز.
[دْ / دِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه است از آفتاب. || پادشاه سیستان از آن جهت که نیمروز نام سیستان است. || مردم نیک پی و مبارک قدم. || حضرت آدم علیه السلام بسبب آنکه تا نیمروز در بهشت بود. || رسول اکرم صلوات الله علیه از آن باب که شفاعت امتان خود را تا نیمروز خواهد کرد. (برهان).

پادشاه وزیری.

[دْ / دِ وَ] (اِ مرکب) نوعی بازی اطفال.

پادشاه هند.

[دْ / دِ هِ هِ] (اِ مرکب) رای. و رجوع به پادشاه و رای شود.

پادشاهی.

[دْ / دِ] (حامص) سلطنت. ملکت. (دهار). ملک. اِمارت. ولایت. (مهذب الاسماء). شاهی. سمت پادشاه : و پسران لیث که پادشاهی بگرفتند از آنجا [ از شهر قرنی ]بودند. (حدود العالم).
همی گشت گرد جهان سر بسر
همی جست با پادشاهی هنر.فردوسی.
چو بر دین کند شهریار آفرین
برآرد ورا پادشاهی و دین.فردوسی.
نه هر کس که شد پادشاهی ببرد
برفت و بزرگی کسیرا سپرد.فردوسی.
وگرنه شد این پادشاهی و تخت
ز بن برکنند این کیانی درخت.فردوسی.
چو در پادشاهی بدیدی شکست
ز لشکر گر از مردم زیردست.فردوسی.
کجا پادشاهیست بی جنگ نیست
وگر چند روی زمین تنگ نیست.فردوسی.
مرا با شما گنج بخشیده نیست
تن و دوده و پادشاهی یکیست.فردوسی.
پادشاهی ها همه دعویست و برهان تیغ او
آن نکوتر باشد از دعوی که با برهان بود.
عنصری.
پادشاهی به انبازی نتوان کرد. (تاریخ بیهقی). گفتند باکالنجار خالش حاجب بزرگ منوچهر ساخته بود او را زهر دادند و آن کودک نارسیده بود تا پادشاهی باکالنجار بگیرد. (تاریخ بیهقی). معاذالله که خریدهء نعمتهاشان باشد کسی و در پادشاهی ملوک این خاندان سخنی گوید. (تاریخ بیهقی). اما در عدل و پادشاهی نیست بی الزام حجت کسی را کشتن. (فارسنامهء ابن بلخی). پیری در وی راه یافته پادشاهی در حیوة خویش به پسرش وشتاسف سپرد. (فارسنامهء ابن بلخی).
پادشاهی کرده باشم پاسبانی چون کنم.
سنائی.
خاک او باش و پادشاهی کن
آنِ او باش و هر چه خواهی کن.سنائی.
پادشاهی به زور باشد و مرد
مرد را مال دوست داند کرد.اوحدی.
|| تسلط. سلطه. چیرگی. ملکوت. (دهار) :
بر خود آنرا که پادشاهی نیست
بر گیاهیش پادشا مشمار.سنائی.
|| (اِ) مملکت. ملک. قلمرو :
پراکنده در پادشاهی سوار
همانا که هستش هزاران هزار.فردوسی.
که آرام این پادشاهی بدوست
که او بر سر نامداران نکوست.فردوسی.
و اردشیر را شهنشاه نام کردند پس لشکر برگرفت و از آنجا بهمدان آمد و ملکان جبال و همدان و نهاوند و دینور را بکشت و آن پادشاهی همه بگرفت و از آنجا به آذربایجان رفت و ارمنیه و از آنجا بموصل شد و آن پادشاهی ها بگرفت. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). اردشیر خود با سپاه از اهواز برفت و به میشان شد و آن میشان پادشاهی دیگر است همچند اهواز. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). و بپادشاهی مصر اندر، خلقی بودند بسیار که سر گاو پرستیدندی. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). گفتند بپادشاهی تو اندر جادوانند گِرد کُن تا این را غلبه کنند بجادوی... فرعون بهمهء پادشاهی مصر اندر، کس فرستاد و هر کجا جادوی بود بیاورد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
سپهبدش را گفت فردا پگاه
بخواه از همه پادشاهی سپاه.دقیقی.
کسی که بجوید همی کارزار
که تا پست گردد تن شهریار
بکار آورد کژی و دشمنی
بداندیشی و کین اهریمنی
بدین پادشاهی نباشد رواست
که او دشمن نامور پادشاست.فردوسی.
شد این پادشاهی پر از گفتگوی
چو پوشید خسرو ز ما رای و روی.
فردوسی.
پذیره شدندش همه سرکشان
که بودند در پادشاهی نشان.فردوسی.
به هرمز یکی نامه بنوشت شاه [ ساوه شاه ]
که نزدیک خود خوان ز هر سو سپاه
پل و راه این لشکر آباد کن
علف ساز و از تیغ ما یاد کن
بدین پادشاهی بخواهم گذشت
بدریا سپاه است و بر کوه و دشت.فردوسی.
درم باید و تیغ پیراستن
ز هر پادشاهی سپه خواستن.فردوسی.
برآنم که با وی نسازیم جنگ
نه بر پادشاهی کنم کار تنگ.فردوسی.
نباید که خواهد ز ما باژ شاه
نراند بدین پادشاهی سپاه.فردوسی.
چو از پادشاهیش بگریختم
شب تیره اسپان برانگیختم.فردوسی.
بدان پادشاهی کنون بازگرد
سر بدسگال اندر آور بگرد.فردوسی.
مرا پادشاهی آباد هست
همان گنج و مردی و نیروی دست.
فردوسی.
بیامد سوی پادشاهی خویش
سپاه از پس پشت و پیران ز پیش.فردوسی.
از آن پادشاهی خروشی بخاست
که گفتی زمین گشت با چرخ راست.
فردوسی.
ز چین تا لب رود جیحون مراست
بسغدیم و این پادشاهی جداست.فردوسی.
مرا پادشاهی آباد هست
همم گنج و مردی و بنیاد هست.فردوسی.
کزین پادشاهی بدان نیست دور
بهم بود نیک و بد و جنگ و سور.فردوسی.
همی تاخت تا پیش آب فرات
ندید اندر آن پادشاهی نبات.فردوسی.
چو برخواند آن نامه هر مهتری
کجا بود در پادشاهی سری.فردوسی.
دو هفته برآمد بفرمان شاه
بجوشید در پادشاهی سپاه.فردوسی.
ببردند نامه بهر پهلوی
کجا بود در پادشاهی گوی.فردوسی.
من از پادشاهی آباد خویش
نه برگیرم از گنج یک نیمه بیش.فردوسی.
از این پادشاهی بدان، گفت زال
دو راهست هر دو به رنج و وبال.فردوسی.
چو فرمان کنی هرچه خواهی تراست
یکی بهره زین پادشاهی تراست.فردوسی.
سه فرزند تو گرچه هست ارجمند
سر بدره بگشای و لب را ببند
وگر چاره ای کرد خواهی همی
بترسی از این پادشاهی همی...فردوسی.
سکندر سپارد بما کشوری
برین پادشاهی شویم افسری.فردوسی.
غم پادشاهی جهانجوی راست
بگیتی فزونی سگالد نه کاست.فردوسی.
چنین گفت کاین پادشاهی بداد
بدارید کاز داد باشید شاد.فردوسی.
همه پادشاهی سکندر گرفت
جهاندار شد تخت و افسر گرفت.فردوسی.
بود پادشا سایهء کردگار
بی او پادشاهی نیاید بکار.
اسدی (گرشاسبنامه ص 66)
او را پیش خواند و بسیاری پندها داد و گفت کار این پادشاهی دریاب و ضایع مکن تا نام پدران ما زنده گردد. (مجمل التواریخ والقصص). پادشاه و پادشاهی همیشه مستقیم باشد چند(1) وزیران بصلاح باشند. (تاریخ سیستان). پادشاهی با کبوتربازی دیر نماند. (تاریخ سیستان). پادشاهی بهزل نتوان داشت. (تاریخ سیستان). [ قیدار غاضره را ] بزنی کرد و بپادشاهی خویش برد. (تاریخ سیستان). آن ملک و پادشاهی هفتصد سال بدان بماند. (قصص الانبیاء). تا بدستوری جهتل اندر پادشاهی او اندر جانبی کوشکی بزرگوار بساخت خویش را و پیوستگان را. (مجمل التواریخ والقصص). [ و فرمان کرد ] کس ایشان را زن ندهد و نخواهد و نیامیزد، و بدین کار در پادشاهی بانگ کردند و کار ایشان بدان رسید که رامشگری پیشه گرفتند و این رود زنان هندوان گفته است که از آن نسب است. (مجمل التواریخ والقصص). و از آن پس گرد پادشاهی بگردید و عدل کرد میان رعیت بر سان پدران. (مجمل التواریخ والقصص). و بسیار کارها رفت تا پادشاهی مستخلص کرد و دشمنان برداشت و سوی برادر بازگشت. (مجمل التواریخ والقصص). و هرمزد درماند کی از روم و عرب و خزروان و چهارسوی پادشاهی در وی طمع کرده بودند. (مجمل التواریخ والقصص). کیخسرو گفت هیچ چیز در پادشاهی بر من گرامی تر از اسب نیست. (نوروزنامه). || مدت سلطنت پادشاه :پادشاهی زو طهماسب پنج سال بود. پادشاهی گرشاسب نه سال بود. پادشاهی منوچهر صد و بیست سال بود. پادشاهی کیقباد صد سال بود. پادشاهی کیکاوس صد و پنجاه سال بود... (از عناوین شاهنامه).
چو از پادشاهی شدش پنجسال
بگیتی سراسر نبودش همال
ششم سال آن دخت قیصر ز شاه
یکی کودک آورد مانند ماه.فردوسی.
|| کرسی. پایتخت. عاصمه. و رجوع به پادشائی شود. این کلمه با مصادر داشتن، کردن، راندن صرف شود. || (ص نسبی) منسوب به پادشاه: و طعامهم [ طعام اهل بلاد هرمز ] السمک و التمر المجلوب الیهم من البصرة و عمان و یقولون بلسانم «خرما و ماهی لوت پادشاهی» معناه بالعربیّة التمر و السمک طعام الملوک.
- بر خویشتن پادشاهی داشتن؛ تملک. تمالک. تمالک نفس.
(1) - چند به معنی چندانکه.

پادشاهی راندن.

[دْ / دِ دَ] (مص مرکب) سلطنت کردن : و چون او را وفات آمد دارا هنوز نزاده بود و مادرش پادشاهی میراند. (ابن بلخی).
پادشاهی کردن.
[دْ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) پادشاهی راندن.

پادشه.

[دْ / دِ شَهْ] (اِ مرکب) پادشاه. سلطان. ملک :
پادشه پاسبان درویش است. سعدی.
پادشه پسر.
[دْ / دِ شَهْ پِ سَ] (اِ مرکب)شاهزاده. پادشاه زاده. پسر پادشاه : مسکین درین سخن که پادشه پسری به صید از لشکریان دورافتاده. (گلستان).
پادشه زاده.
[دْ / دِ شَهْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پادشاه زاده :
پادشه زاده یوسف آنکه هنر
جز بنزدیک او نکرد مقرّ.فرخی.
خسرو پردل ستوده هنر
پادشه زادهء بزرگ اورنگ.فرخی.
پادشه نشان.
[دْ / دِ شَهْ نِ] (نف مرکب)نشانندهء پادشاه. پادشاه نشان. پادشانشان. نشانندهء شاه :
ای شاه تاجدار که بر تکیه گاه ملک
هم پادشه نشینی و هم پادشه نشان.سوزنی.
شاه سنجر که کمترین خدمش
در جهان پادشه نشان باشد.انوری.
رجوع به پادشانشان و پادشاه نشان شود.
پادشه نشین.
[دْ / دِ شَهْ نِ] (نف مرکب)نشیننده چون پادشاهان. آنکه نشستنی چون پادشاهان دارد :
ای شاه تاجدار که بر تکیه گاه ملک
هم پادشه نشینی و هم پادشه نشان.سوزنی.
|| (اِ مرکب) جای نشستن شاه. شهری که مقرّ پادشاه است.

پادکاله.

[دُ لِ] (اِخ)(1) ایالتی از فرانسه مرکب از آرتوا و بولونه و کالزی و پون تیو. و پنج ناحیه و چهل و شش بلوک و 905 قصبه و 1205191 تن سکنه دارد. و تسمیهء آن بدین نام برایِ قرب با تنگهء پادکاله است.
(1) - Pas-de-Calais.

پادکاله.

[دُ لِ] (اِخ) تنگه یا بابی کم عمق میان فرانسه و انگلستان به پهنای 31 هزارگز که دریای مانش را به بحر شمال متصل میکند و کشتی رانی آن مهم است.

پادکانه.

[دْ / دِ نَ / نِ] (اِ مرکب) بام بلند. دریچه. و رجوع به پادگانه و بالکانه شود.

پادگان.

[دِ] (اِ مرکب) گروهی از سربازان که در مکانی جای گزیده و بحفظ و نگاهبانی آن گماشته شده باشند. (فرهنگستان). و آنرا پیشتر از این ساخلو میگفتند. و پاد بمعنی محافظت و نگاهبانی است. رجوع به بادگان شود.

پادگانه.

[دْ / دِ نَ / نِ] (اِ مرکب) صفه. فضای مسطح و بلند که در دامنهء کوه واقع باشد. || بام بلند. || پنجره. دریچه. || و گویا این کلمه مصحف بالکانه باشد.

پادلنگ.

[ ] (اِخ) موضعی است بمغرب لطف آباد.

پادنا.

(اِخ) ناحیه ای از نواحی سرحد شش ناحیه بفارس است و قصبهء آن خور. || نام رودخانه ای در همین ناحیه که آبی شیرین و گوارا دارد و از چشمه مار برخاسته است و ناحیهء پادنا و بلوک سرحد شش ناحیه را آب میدهد.

پادنگ.

[دَ] (اِ مرکب) دنگ برنج کوبی پائی(1) و دنگ چوبی باشد به هیأت سر و گردن اسب و چون پای بر یک سر آن نهند سر دیگر بلند شود و چون پای بردارند آن سر دیگر فرود آید و شلتوک کوفته شود و برنج از پوست برآید و برای جدا کردن پوست دیگر غلات نیز بکار است. پادنگه. نوع دیگر که با فشار آب حرکت کند آبدنگ نامیده شود. || در اصطلاح ساعت سازان مقابل پاملخ.
(1) - Rizerie.

پادنگ.

[دَ] (اِخ)(1) شهر و بندر جزیرهء سوماترا دارای 47000 تن سکنه و از صادرات آن قهوه است.
(1) - Padang.

پادنگان.

[دِ] (اِ) پاتنگان. باتنگان. بادنجان. بادنجانه. حَدَق.

پادنگه.

[دَ گَ / گِ] (اِ مرکب) پادنگ.

پادو.

[دَ / دُو] (اِ مرکب، نف مرکب) پاکار. || خدمتکارگونه و فرمانبر. وردستِ شاطرِ نانوائی. || در اصطلاح حمّامیان آنکه در سر حمام بمشتریان لنگ و حوله و قطیفه و دیگر لوازم دهد. || شاگرد حجرهء تجّار.

پادو.

(اِ) (فرانسوی، اِ)(1) روبان و نوار ممزوج از پنبه و ابریشم.
(1) - Padou.

پادو.

(اِخ) موضعی به چهارفرسنگی مشرق و شمال فتح آباد.

پادو.

(اِخ)(1) بلده ای به ایتالیا، در وِنسی دارای 125000 تن سکنه. این شهر اسقف نشین و صاحب دانشگاه و کاخهای مجلل و کارخانه های ماهوت بافی و مولد تیت لیو(2) مورخ و مانتگنا(3) نقاش مشهور است.
(1) - Padoue.
(2) - Tite-Live.
(3) - Mantegna.

پادوئی.

[دَ / دُو] (حامص مرکب) پاکاری. عمل پادو.

پادوسانیدن.

[دَ] (مص مرکب)وادوسانیدن. فادوسانیدن. لَطّ. (تاج المصادر بیهقی). الزاق. الصاق. چسبانیدن.

پادوسبان.

(اِخ) پادوسپان. (مجمل التواریخ والقصص ص 276). بادوسبان. رجوع به بادوسبان شود. از ملوک رستمدار طبرستان پسر جیل گاوباره که بسال 40 ه . ق. از برادر خود دابویه پادشاه جیلان جدا شده برویان رفت و بخلاف برادر طریق عدل و انصاف مسلوک داشت لاجرم صغار و کبار رستمدار بطاعتش درآمدند و او سی و پنج سال پادشاهی کرد. رجوع به ص 341 و 342 حبیب السیر ج 1 و پادوسپان شود.

پادوسپان.

(اِخ) فاذوسفان. پادوسبان. بادوسبان. لقب پادشاه اصفهان مقارن حملهء عرب به ایران که سرداری بنام عبدالله بن عبدالله بن عبیدالله از جانب عمر مأمور جنگ وی شد. رجوع به مجمل التواریخ ص 276 شود. و فاذوسپان لقب چهار سردار بزرگ بود که انوشیروان مقرّر کرده بود و ایران را به چهار قسمت منقسم ساخت. و هر قسمت را به پاذوسپانی سپرد و این پاذوسپانان در پایتخت بودند و از طرف خود مرزبانان و استانداران و کنارنگان بکار حکومت محل می گماشتند و گویا پادشاه اصفهان مقارن حملهء عرب که پادوسپان نامیده شده و عبدالله بن عبدالله بن عبیدالله مأمور جنگ با وی شده بود از فرزندان یکی از آن پادوسپانان بوده است. رجوع به متن و حاشیهء آقای ملک الشعراء ص 276 و 277 مجمل التواریخ والقصص و رجوع به بادوسبان شود.

پادوسپانان.

(اِخ) یا بادوسبانان. اولاد پادوسبان که تا سال 881 ه . ق. که سال ختم تاریخ سید ظهیرالدین مرعشی است 35 تن از آنان پادشاهی کردند و مدت دولت پادوسبانان تا تاریخ مذکور 841 سال بود چه پادوسبان اوّل در سال 40 ه . ق. چنانکه در ذیل پادوسبان دیده ایم بحکومت رستمدار نشست. و رجوع به بادوسبان شود.

پاده.

[دَ / دِ] (اِ) گلهء خر و گاو. (برهان) :
ماده گاوان پاده اش هر یک
شاه پرور بود چو پرمایون.فرالاوی.
به غور چون تو بود پاده ای به یک من آرد
به هند چون تو بود یک رمه به یک آجل.
عمعق بخارائی (در هجو اُغُل).
ز بهر جماع(1) خران خر کلوکان
خرامان بخانه بری پاده پاده.سوزنی.
|| چراگاه اسبان و شتران و گاوان. (برهان). || چوب دستی درشت. عصای کلان. چماق. باهو :
در زیر بار زنگ همانا بکودکی
کردند... نش را ادب از پادهء زرنگ.سوزنی.
خصم در دست قهرت افتاده
پایها در رکاب چون پاده.سنائی.
- کرد پاده؛ باهوی کرد. چماق کردان :
کسی باید آنگه که تو باده خوردی
که آرد سوی مرز تو کرد پاده.سوزنی.
پاده.
[دِهْ] (اِخ) دهی است به چهار فرسنگ ونیمی شمال و مغرب کازرون. || موضعی است به جنوب غربی سمنان.
(1) - ن ل: وقاع.

پاده بان.

[دَ / دِ] (اِ مرکب) گله بان. شبان. چوپان. || پاسبان. نگاهبان.

پاده سنگ.

[دَ / دِ سَ] (اِ مرکب)کلوخ کوب. تُخماق :
مرا مقابل خصمان خویشتن بینی
چو پاده سنگ بر سنگ و تل به پیش مغاک.
سوزنی.
پادیاب.
(اِ مرکب) رجوع به پادیاو شود.

پادیاو.

(اِ مرکب) پادیاب. شستن و پاکیزه ساختن چیزها با دعا خواندن باشد به لغت زند و پازند. (برهان). رجوع به برسم شود.

پادیاوی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)پاکیزه کردن و شستن چیزها بوسیلهء خواندن دعاهای مخصوص.

پادیر.

(اِ مرکب) چوبی بود که پیش دیوار شکسته یا زیر آن نهند مانند ستون تا دیوار نیفتد. (حواشی فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). شمع. دیرک :
نه پادیر باید ترا نه ستون
نه دیوار خشت و نه آهن درا.رودکی.
دیوار کهن گشته نه بردارد پادیر
یک روز همه پست شود رنجش بگذار.
رودکی.
گردون برای خیمهء خورشید فلکه ات
از کوه و ابر ساخته پادیر(1) و سایه بان.
حافظ.
و رجوع به پادیز شود. صاحب برهان این کلمه را با راء مهمله و نیز با زاء منقوطه هر دو ضبط کرده و در نسخهء فرهنگ اسدی آقای نخجوانی نیز که بناء آن بر ضبط قوافی است هم در قافیه راء و هم در قافیهء زاء دو شعر مختلف شاهد از رودکی برای دو ضبط آورده است. و نیز صاحب برهان قاطع در کلمهء سدیر گوید مرکب از سه بمعنی ثلاثه و دیر است و دیر بزبان پهلوی بمعنی گنبد است - انتهی. اگر این دعوی را معنی باشد در آن حال پادیر بمعنی پایهء گنبد است یا ستون آن. اما برخی دیگر این کلمه را مرکب از پاد و دیر و معنی ترکیبی آنرا دیرپا دانسته اند. کلمات دیرک و تیر که امروز هم متداول است پادیر خواندن کلمه را تأیید می کند و رجوع به پادیز شود.
پادیز.
(اِ مرکب) پادیر. چوبی بود که از پس دیوار برافکنند. (حواشی فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) :
دیوار کهن گشته نه بردارد پادیز
یک روز همه پست شود رنجش بگذار.
رودکی.
نه پادیز باید ترا نه ستون
نه دیوار خشت و نه آهن درا.رودکی.
و شاید از پاودیز بمعنی دیس باشد یعنی شبه پا. و رجوع به پادیر شود. || پائیز. خزان.
(1) - ن ل: پازیر.

پادیشنگ.

[] (اِخ) نهری است به بتلیس در ایالت موش به قضای ملازگرد و با رود زرد متحد میشود و به رود مراد میریزد.

پادیلا.

(اِخ) (دون ژوان دو)(1) از اشراف کاستیل. وی بسال 1520 م. 926-927 ه . ق. بر شارل کن بشورید و در 1521 م. / 928 ه . ق. کشته شد.
(1) - Padilla (Don Juan de).

پادینگتون.

[تُ] (اِخ)(1) قریه ای است در نواحی غربی انگلستان واقع در ایالت «میدل سکس» دارای هشت هزار تن سکنه و دارالتجاره های بزرگ دارد.
(1) - Padington.

پاذ.

(اِخ) دهی به شمال مشهد مقدّس رضوی میان اندرخ و رازان.

پاذر.

[ذَ] (اِ مرکب) پادیر. پادیز. بازیر. و البته یکی از این صور صحیح و مابقی مصحف است.

پاذیر.

(اِ مرکب) پادیر. پادیز. شمع. چوبی که زیر دیوار زنند تا نیفتد و آنرا نیارش [ کذا ]خوانند یا در زیر چوبی شکسته از سقف بزنند. (صحاح الفرس) :
نه پاذیر باید ترا نه ستون
نه دیوار خشت و نه زاهن درا.رودکی.
رجوع به پادیر و صور دیگر آن شود.
پاذیز.
(اِ مرکب) پائیز. خزان : از سر دولاب برخاست و بدارالملک همدان آمد فصل پاذیز بود. (راحة الصدور راوندی). در سنهء ست و اربعین و خمسمائة به فصل پاذیز قصد بغداد کرد. (راحة الصدور راوندی).
پار.
(اِ) سال پیش. سال گذشته. عام اول. عام ماضی. (مهذب الاسماء). پارسال. سالی که بی فاصله پیش از امسال است. سنهء ماضیه :
بدو گفت گرسیوز ای شهریار
سیاوش از آن شد که دیدی تو پار.
فردوسی.
خدایگانا غزوی بزرگ آمد پیش
ترا فریضه تر است این ز غزو کردن پار.
فرخی.
گو پار نیز هم به مه روزه آمدی
سوی تو خلق هیچ نگه کرده بود پار.
فرخی.
بهار امسال پنداری همی خوشتر ز پار آید
ازین خوشترشود فردا که خسرو از شکار آید.
فرخی.
سال امسالین نوروز طربناکان است
پار و پیرار همی دیدم اندوه گنا.منوچهری.
هر آن کامسال آمد پیش من گفت
نه آنی خود که من دیدم ترا پار.فرخی.
امسال تازه روی تر آمد همی بهار
هنگام آمدن نه بدینگونه بود پار.فرخی.
ز آنچه امسال کرد خواهی تو
رایش آگاه گشته باشد پار.فرخی.
ترا نمایم سال دگر دگر شده حال
چنانکه گوئی احسنت راست گفتی پار.
فرخی.
مرا بخدمتش امروز بهتر است از دی
مرا بدولتش امسال خوشتر است از پار.
فرخی.
من پار دلی داشتم بسامان
امسال دگرگون شد و دگر سان.فرخی.
فراوان خوشترم امروز از دی
فراوان بهترم امسال از پار.فرخی.
اگر با تو نمیدانی چه خواهم کرد نندیشی
که امسال آن کنم با تو که کردم پار با آنها.
ناصرخسرو.
گوئی امسال تهیدست چه خواهم کرد
کاشک امسال ترا کار چو پارستی.
ناصرخسرو.
بنگر که بدل کرد به امروز ترا دی
مر پار ترا پار همو کرد به امسال.
ناصرخسرو.
شاد شدی چون بشنیدی که پار
ویران شد گوشه ای از مسکنم.ناصرخسرو.
باز نیاید بتو ای پور پار.ناصرخسرو.
نباید که جز لهو فردا ز تو
نشانی بماند چو از پار بد.ناصرخسرو.
حقیقت ببیند دگر سال خود را
چو چشم دل خویش زی پار دارد.
ناصرخسرو.
پارش امسال فسانه ست به پیش ما
هم فسانه شود امسالش چون پارش.
ناصرخسرو.
از آنچه پار تو کردی شها هزار یکی
نکرد رستم دستان زال در پیکار.
مسعودسعد.
در میان سخن مرا گفتی
نیست امسال کار تو چون پار.مسعودسعد.
گفتمش امسال شدی به ز پار
رو که همان احمد پارینه ای.سنائی.
هست بسیاری نکوتر زیب امروزش ز دی
هست بسیاری تبه تر عهد امسالش ز پار.
سنائی.
پار با من لاف بی ریشی زدی و خوش زدی
گر بحسن امسال چون پاری فزون از پار زن.
سوزنی.
از خوف و رجا پار دو پر داشت دل من
امسال چنانم که پر از پار ندانم.مولوی.
راجع نبود عزمم اگر نه کفم بدو
در دنب سال نامده بستی عنان پار.
اثیرالدین اخسیکتی.
آن وظیفهء پار را تجدید کن
پیش قاضی از گلهء من گو سخن.مولوی.
پار بودی حیدر و امسال گشتی حیدرک(1)
سال دیگر گر بمانی قطب دین حیدر شوی؟
(امثال و حکم ج 2 ص 938).
پار.
(اِ) چرم دباغت کرده. (برهان). چرم پیراسته. (جهانگیری). چرم :
گوید خر امیره با سهل دیلمم
او کرده پارِ پاردُم من فراخ و تنگ.سوزنی.
|| لباس کهنه: السفسیر، آنکه پار مردمان فروشد. (السامی فی الاسامی). || گز و اَرَشی بود که بدان چیزها و جامه ها پیمایند. (اوبهی).
(1) - ن ل: پار بودی قطبک و امسال گشتی قطب دین.

پار.

(ص) پاره؛ ماه پار، ماه پاره. || دریده :
دین زردشت آشکار شده
پردهء رحم پارپار شده.سنائی.
زینت باغ بیشتر گردد
چون گل سرخ جامه پار کند
پیش دانا زبان شدت دی
قصهء راحت بهار کند.عمادی.
پار.
(اِ) پرواز. پرش. (برهان).

پار.

(اِخ) نام چهارمین منزل از سوی هرات بجانب غور که امیرمسعود در سفر خود به غور از آنجا گذشته است. (از تاریخ ابوالفضل بیهقی).

پار.

(اِخ) «کاترین...»(1). رجوع به کاترین شود.
(1) - Parr (Catherine).

پارا.

(اِخ) یا «گرائو پارا»(1) ناحیه ای از کشور برزیل که شطهای آمازون و تاپاژز و شنگو و توکانتن از آن گذرد. سکنهء آن 992000 تن است و جنگلهای دست ناخورده دارد و کائوچوک از آن برخیزد. عاصمه اش پارا یا بلم است.
(1) - Para. Grao Para.

پارا.

(اِخ) نام دیگر او بِلم(1) است و آن شهری از امریکای جنوبیست در برزیل که استحکامات بسیار دارد و مرکز ناحیه ای بهمین نام است.
(1) - Belem.

پاراب.

(اِ مرکب) زراعتی که به آب چشمه و کاریز و رودخانه و مانند آن کنند مَسقوی. آبی. مقابل دیم.

پاراب.

(اِخ) فاراب. پاراو. ناحیتی است [ به ماوراءالنهر ] با نعمت و قصبهء او را کدر خوانند و مردمانی اند جنگی و دلاور و جای بازرگانان است و شهرک سوناخ از وی است. (حدود العالم) :
نیست آن سر، کدوی پاراب است
نه چنان سر، کدوست در پاراب.سوزنی.
و رجوع به فاراب شود.
پاراباز.
(فرانسوی، اِ)(1) قسمی از کمدیهای یونانی که مصنف را در آن به تماشائیان مخاطباتی است.
(1) - Parabase.

پارابلوم.

(فرانسوی، اِ)(1) نوعی اسلحهء جنگی کمری.
(1) - Parabellum.

پاراج.

(اِ) آنچه میهمان را پیشکش آرند. (از تتمهء برهان).

پارادک سور.

[دِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از جانوران پستاندار گوشت خوار مخصوص ناحیهء هند و ماله.
(1) - Paradexure.

پارار.

(اِ) سه سال گذشته را گویند. (غیاث اللغات). در جای دیگر دیده نشد شاید صورتی از پیرار باشد.

پارازیت.

(اِ)(1) (فرانسوی، اِ) طفیلی. حیوان و گیاه طفیلی. انگل. (فرهنگستان). || حشو و زاید.
(1) - Parasite.

پاراسلس.

[سِ] (اِخ)(1) کیمیاگر و پزشک سویسی. مولد بسال 1493م. 899 ه . ق. در آین زی دِلن و وفات در سنهء 1541م. 948 ه . ق.
(1) - Paracelse.

پاراش.

(اِ) فراسه. سوره. (در تورات).

پاراشوت.

(فرانسوی، اِ)(1) آلتی چون چتر برای کند کردن سقوط جسمی یا شخصی که از هوا فرود آید. چتر نجات.
(1) - Parachute.

پارافین.

(فرانسوی، اِ)(1) مادّهء جامد و سفید که از الواح «شیست» قیری گیرند.
(1) - Paraffine.

پاراکاتو.

(اِخ)(1) شهریست به برزیل در ایالت میناژرائس(2) نزدیک سرحد گوآیاز(3)دارای 46600 تن سکنه و آن به اواسط مائهء هژدهم بنا شده است و سابقاً برای داشتن دستگاههای شست و شوی زر معروف بود لیکن اکنون اعتباری ندارد. و در آنجا گاو و گوسفند تربیت کنند، تجارت قند و قهوه و عرق بدانجا رائج است.
(1) - Paracatu.
(2) - Minas - Gerais.
(3) - Goyaz.

پاراکرنیسم.

[رُ] (فرانسوی، اِ)(1) خطا در ضبط و ثبت تاریخ بدین معنی که واقعه ای را دیرتر از زمانی که وقوع یافته قرار دهند.
(1) - Parachronisme.

پاراک له.

[لِ] (اِخ)(1) روح القدس. فارقلیط. فارقلیطا.
(1) - Paraclet.

پاراک له.

[لِ] (اِخ)(1) صومعه ای که آبِلار نزدیک نوژان سورسن بساخت و هلوئیز راهبهء آن بود.
(1) - Paraclet (le).

پاراگراف.

(فرانسوی، اِ)(1) قسمتی کوچک از قطعهء نثر و فصل کتاب و جز آن که (i) علامت آن است. بند. جزء. قطعه. فقره. || و هم آن علامت را پاراگراف گویند.
(1) - Paragraphe.

پاراگوآسو.

(اِخ)(1) رودی خرد از ناحیهء باهیا(2) به برزیل و آن از مشرق به مغرب جاریست و به خلیج تولِه سن(3) میریزد. درازای آن 480 هزارگز است.
(1) - Paraguassu.
(2) - Bahia.
(3) - Tout-les-Saints.

پاراگوئه.

[ءِ] (اِخ)(1) یا پاراگه [ گِ ] یکی از جمهوریهای امریکای جنوبی میان برزیل و آرژانتین. و آنرا اراضی پست باتلاقی و حاصلخیز است و تجارت توتون و پوست و نارنج بدانجا رواج دارد. و عمران آن را هیأتهائی از آباء یسوعی که برای تبلیغ بدانجا رفتند کرده اند. مساحتش 253000 هزارگزمربع است و یک میلیون تن سکنه دارد و عاصمهء آن آسون سیون است با 125 هزار تن سکنه.
(1) - Paraguay.

پاراگوئه.

[ءِ] (اِخ) پاراگِه. رودی به امریکای جنوبی شاخه ای از رود پارانا که از جبال ماتوگرسو سرچشمه میگیرد و از برزیل و بولیوی و کشور پاراگوئه و آرژانتین می گذرد و در پارانا پایان می یابد. شعب مهم آن پیل کومایو و برمه ژو و درازای آن 2500 هزارگز است.

پارالی پومن.

[مِ] (اِخ)(1) نامیست که وولگات بر دو کتاب تاریخی عهد عتیق مکمل کتاب پادشاهان داده است و در آن دو وقایعی که مورخان یاد نکرده اند از ابتدای جهان تا پایان اِسارت بابلیان آمده است.
(1) - Paralipomenes.

پارالین.

[یِ] (اِخ)(1) کشتی مقدس مردم اثینَه که هر سال تقدیم کنندگان هدایا به معبد آپولون در دِلُس با آن سفر می کردند.
(1) - Paralienne.

پاراماتا.

(اِ)(1) یا اُرلئان کروازه(2) جامه ای از پشم و ابریشم یا از پشم و پنبه، پوشش زنان را.
(1) - Paramatta.
(2) - Orlean Croisee.

پاراماری بو.

(اِخ)(1) پایتخت و بندر گویّان هلند بر ساحل شطّ سوری نام دارای 36000 تن سکنه.
(1) - Paramaribo.

پارامی ثیا.

(اِخ)(1) نام اصلی قصبهء آیدونات به ولایت یانیه از آرناؤدستان (آلبانی).
(1) - Paramythia.

پارانا.

(اِخ)(1) از ایالت جنوبی برزیل. دارای 674000 تن سکنه. قصبهء آن کوری تابا است با 65000 تن سکنه.
(1) - Parana.

پارانا.

(اِخ) بلده ای به آرژانتین، مرکز ایالت آنترریو بر ساحل شط پارانا، دارای 36000 تن سکنه.

پارانا.

(اِخ) رودی به امریکای جنوبی میان کشور برزیل و پاراگوئه که ریودلاپلاتا از پیوستن آن با رود اوروگوئه پدید آید. و آن را 4700 هزارگز طول است.

پاراناپانما.

[نِ] (اِخ)(1) رودی به شمال برزیل میان ایالت میناژرائس(2) و پارانا بطول 800 هزارگز و به اقیانوس اطلس ریزد.
(1) - Paranapanema.
(2) - Minas - Gerais.

پاراناک.

(اِخ)(1) شهری به جزیرهء لوسون(2)از گنگبار (مجمع الجزائر) فیلیپین و آن را 12000 تن سکنه است و کارخانه های بافندگی جامه های نخی دارد.
(1) - Paranaque.
(2) - Lucon.

پاراناهی با.

(اِخ)(1) شهری به برزیل (ایالت پیوهی) با 12000 تن سکنه بر ساحل رود پاراناهی که درازای آن 860 هزارگز است.
(1) - Paranaiba.

پارانتز.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) جملهء معترضه. || و علامت جملهء معترضه در کتابت و آن دو قوس است در دو طرف جمله (). هلالین. قوسین.
(1) - Paranthese.

پارانتی آن برن.

[بُ] (اِخ)(1) مرکز لاند از ناحیهء من دُمارسان دارای 1910 تن سکنه.
(1) - Parentis-en-Born.

پارانشیم.

(فرانسوی، اِ)(1) نسج سلولی نرم و اسفنجی که در برگها و ساقه های نازک و میوه ها فواصل قسمتهای الیافی را پر میکند.
(1) - Parenchyme.

پاراو.

(ص) پیر. (فرهنگ اسدی). || زن پیر. (اوبهی) (برهان). پیر زال. (برهان). گنده پیر :
زن پاراو چون بیابد بوق
سر ز شادی کشد سوی عیوق.منجیک.
پاراو.
(اِخ) بلوکی از قزوین. (برهان).

پاراوان.

(فرانسوی، اِ)(1) تجیرگونه ای که در اطاقها برابر تخت خواب نهند تا روشنائی کم کند.
(1) - Paravant.

پاراه.

(اِ مرکب) معبر. رهگذر.

پاراهی با.

(اِخ)(1) یا پاراهی با دو نورت(2)از ایالات برزیل بر ساحل رودی بهمین نام دارای 758000 تن سکنه و نام مرکز آن نیز پاراهی باست با 35000 تن سکنه.
(1) - Paraiba.
(2) - Paraiba de Norte.

پارپار.

(ص مرکب) پاره پاره. لخت لخت. لت لت :
دین زردشت آشکار شده
پردهء رحم پارپار شده.سنائی.
پارپار.
(اِخ) موضعی به شمال شرقی فارس میان راه قطری و سعیدآباد سیرجان.

پارپامیزوس.

[رُ] (اِخ)(1) یا پارُپامیز یا قفقاز هندوستان. نام قدیم سلسهء جبالی در آسیای مرکزی یعنی کوههائی که هندوکش را بجبال خراسان پیوندد و این کوهها عبارت است از سفیدکوه (4760 گز ارتفاع) و کوه بابا و کوههای هرات یا سلسلهء برکوت. و افغانستان فعلی تقریباً از مجموع این جبال و اراضی کوهستانی آن مُشَکَّل است.
(1) - Paropamisus.

پارت.

(اِخ) پارث. پَرثَوَ. نام خراسان کنونی یکی از خترپت نشینهای هخامنشی. بعهد سلوکیان. دولت اشکانی در این ناحیت تشکیل شد و بقایای نفوذ اخلاف اسکندر را از ایران برانداخت. این ایالت از شمال به دهستان و از مشرق به آری و از جنوب به کارامانی و از مغرب به مادی محدود بوده است. رجوع به پرثَوَ و اشکانیان شود.

پارت.

(اِ) یلوه. نوک دراز و آن مرغی است حلال گوشت(1).
(1) - Becasse.

پارتاسن.

[رِ سِ] (اِخ)(1) رجوع به پارتاکنان و رجوع به پارِتاک شود.
(1) - Paretacene.

پارتاک.

[رِ] (اِخ)(1) یا پارتاسن ولایتی بجانب جنوب شرقی سغد. اسکندر آنرا پس از اتمام کار سغد و بزنی کردن رُخسانه دختر حاکم آن ناحیت بگشود و خورین(2) حکمران آنجا را باز ولایت داد. رجوع به تاریخ ایران باستان مشیرالدوله صص 1739-1740 شود.
(1) - Paretaque.
(2) - Choriene.

پارتاکنان.

[رِ کِ] (اِخ)(1) یکی از طوایف ششگانهء مادی بروایت هرودت. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص175 و رجوع به بند 101 تاریخ هرودوت شود.
(1) - Paretaceniens.

پارتنیوس.

[تِ] (اِخ)(1) شاعری به یونان قدیم او بسال 65 ق. م. در یکی از جنگهای مهرداد هفتم با رومیان، اسیر رومیان شد و او را به شهر رم بردند و چون به فضل و دانش وی آگاه شدند با اکرام و اعزازی بسزا آزاد کردند.
(1) - Parthenius.

پارتی.

(فرانسوی، اِ)(1) حزب. فرقه. جمعیت. دسته. گروه.
(1) - Parti.

پارتی بازی.

(حامص مرکب) (از پارتی کلمهء فرانسوی و بازی فارسی) تعصب و دسته بندی پیش بردن قصدی را.

پارتیزان.

(فرانسوی، ص، اِ)(1) جانبدار. طرفدار. هواخواه. || معتقد به عقیده یا مسلکی.
(1) - Partisan.

پارتی سلی.

[سِل لی] (اِخ)(1) رجوع به اِمِری(2) شود.
(1) - Particelli.
(2) - emery.

پارتی نیک.

[کُ] (اِخ)(1) شهری به صقلیه از ایالت پالرم بر ساحل بحر، دارای 21600 تن سکنه و کارخانه های ابریشم بافی است.
(1) - Partinico.

پارتی نیوم.

(فرانسوی، اِ)(1) فلزی مخلوط از آلومینیوم و تونگستن و مانیزیوم که بعلت سبکی و صلابت در ساختمان اتومبیل بکار رود.
(1) - Partinium.

پارچ.

(اِ) آب پاش بزرگ. || ظرفی از مس یا سفال که چون کوزهء سرگشاده است.

پارچکان.

(اِخ) عشیره ای از کرد بمعمورة العزیز در جوار خرپوت.

پارچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) (از پاره، قطعه. جزء و چه علامت تصغیر) جامه. منسوج. نسیج. نسیجه. قماش. || قطعه. برخ. پاره. تکه: یک پارچه یخ، یک پارچه سنگ : و نماز دیگر آن روز صلتی از آن وی رسول دار برد دویست هزار درم و اسبی باستام زر و پنجاه پارچه جامهء نابریده. (تاریخ بیهقی).
- پارچه ای؛ پاره ای. کمی :
ای روی ترا ز حسن بازارچه ای
در من نگر از چشم کرم پارچه ای.
ابراهیم بن حسین نسفی.
|| پاچه. طعامی که از پاچهء گوسفند سازند :وقتی مالک بیمار شد آرزوی گوشت در دل او افتاد صبر کرد چون کار از حد بگذشت بدکان روّاس رفت سه پارچه خرید و در آستین نهاد و برفت رواس شاگردی داشت در عقب او فرستاد تا چه میکند برفت و زمانی بود که شاگرد بازآمد گریان گفت آن بیچاره تا موضعی رسید که پارچه از آستین بیرون آورد و سه بار ببوئید... (تذکرة الاولیاء عطار).
پارچه باف.
[چَ / چِ] (نف مرکب) نساج. جولاه. جولاهه.

پارچه پارچه.

[چَ / چِ چَ / چِ] (ص مرکب) شاخ شاخ. پاره پاره. لَخت لَخت. لت لت.
- پارچه پارچه کردن، پاره پاره کردن.؛

پارچین.

(اِخ) قریه ای به ورامین بر ساحل جاجرود. و رجوع به دوراه پارچین شود.

پارخیم.

(اِخ)(1) شهری به آلمان در ناحیهء مکلمبورگ(2) بر ساحل اِلد یکی از آب راهه ها و روافد رودِ الب این شهر دارای 10268 تن سکنه و کارخانه های نساجی و آبهای معدنی است.
(1) - Parchim.
(2) - Mecklembourg.

پارد.

(اِخ) بلوکی از توابع قزوین.

پارد.

(ص) زن پیر. (به روایت بعض فرهنگها). و شاید مصحف پاراو باشد.

پاردان.

(اِ مرکب) جوال. || تُنگ و اوانی شراب. || شراب. (تتمهء برهان).

پاردبازان.

[دُ] (اِخ)(1) امیلیا. از زنان رمان نویس و ناقد اسپانیائی. مولد بسال 1852م./1268 ه . ق. در گُرُنی و وفات در سنهء 1921م./ 1340 ه . ق.
(1) - Pardo-Bazan, emilia.

پاردسو.

[دِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی جامه که بر روی جامه های دیگر پوشند.
(1) - Pardessus.

پاردسو.

[دِ] (اِخ)(1) ژان ماری. مشاور حقوقی و سائس فرانسوی. مولد بسال 1772م. (1185 ه . ق.) در بلوا و وفات درسنهء 1853م. (1269 ه . ق.).
(1) - Pardessus, Jean-Marie.

پاردم.

[دُ] (اِ مرکب) ثَفر. (دهار) (منتهی الارب). زیردمی. رانکی. (برهان). قشقون. گوزبان، دوالی از ساز اسب که به زیر دُم اوفتد. چرمی باشد پهن که بر پس پالان چاروا دوزند و بر پس ران چاروا اندازند و بعضی گویند چرمی باشد که بر پس زین اسب بندند و بر زیر دم اسب اندازند و این اصحّ است. (برهان). معنی ترکیبی، ریسمان دُم؛ یعنی ریسمانی که در دُم حیوانات کنند چه پال بمعنی ریسمان است. (فرهنگ رشیدی) :یزدجرد... خود برخاست و بیرون آمد و فراز اسب شد و او را بنواخت اسب خاموش شد تا او را بزین درآورد و تنگ برکشید و لگام بر سر کرد و خواست که پاردم درافکند اسب هر دو پای بر سینه اش زد و درهم شکست و یزدجرد بیفتاد و بمرد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). اسبی بلند برنشستی با بناگوش و زیربند و پاردم و ساخت آهن سیمکوفت. (تاریخ بیهقی).
گر همچو بحر موج زند رزمگه بخون
مر بارهء تو را نرسد تا بپاردم.مسعودسعد.
شاه عالم چون برزم آن سپاه آورد روی
اسبشان را در هزیمت پاردم گردد عنان.
معزی.
اگر ریش خواجه ببرّند پاک
رَسنگر بخرّد به بسیار چیز
که تا پاردم سازد از بهر آنک
بود پاردم بر گذرگاه تیز.سنائی.
پاردم خر کشید زیر و بخر گفت
سر مکش از من که فیلسوف جهانم.
سوزنی.
خط امان من است این قصیدهء غرّا
که بیش ازین نکنم کار پاردم خر را.
سوزنی.
گوید خر امیره ای با سهل دیلمم
او کرده پارِ پاردم من فراخ و تنگ.سوزنی.
پشت او خم گشت همچون پشت خُم
ابروان بر چشم همچون پاردم.مولوی.
واعظ شهر بین که چون لقمهء شبهه میخورد
پاردمش درازباد این حیوان خوش علف.
حافظ.
پاردم سائیده.
[دُ دَ / دِ] (ص مرکب)گربُز. بی شرم و بی حیا از بسیاری کارهای زشت.

پاردم گر.

[دُ گَ] (ص مرکب) ثفار. (مهذب الاسماء).

پاردن.

[دُ] (فرانسوی، اِ)(1) بخشایش. عفو. اغماض. آمرزش. گذشت. غفران. مغفرت. || عذر میخواهم. پوزش می طلبم. ببخشید. عفو کنید.
(1) - Pardon.

پاردو.

(اِخ) قریه ای به شمال کرمان.

پاردوبیس.

(اِخ)(1) شهری به چکواسلواکی بر ساحل رود اِلب دارای 25000 تن سکنه.
(1) - Pardubice.

پارژا.

[رِ] (اِخ)(1) ژان دو. نقاش اسپانیائی شاگرد و بندهء ولاسکوئز مولد 1606م. /1014 ه . ق. و وفات در سنهء 1670م./ 1080 ه . ق.
(1) - Pareja, Jean de.

پارس.

(اِخ) صورتی دیگر از کلمهء فارس است. منسوب به قوم پارسَ از قبایل آریائی ایران. و سپس این کلمه بر تمام مملکت ایران اطلاق شده است برای تاریخ پارس رجوع به کلمهء فارس شود :
چنان بد که در پارس یکروز تخت
نهادند زیر گل افشان درخت.فردوسی.
و بوعل سیمجور میخواست که از گرگان سوی پارس و کرمان رود و آن ولایت بگیرد که هوای گرگان بد بود. (تاریخ بیهقی). عامل به فرمان او [ بزرجمهر ] را بفرستاد و خبر در پارس افتاد که بازداشته را فردا بخواهند برد. (تاریخ بیهقی).
و چون بلاد عراق و پارس بدست لشکر اسلام فتح شد... (کلیله و دمنه). چنین گوید برزویهء طبیب مقدم اطبای پارس. (کلیله و دمنه). تا آنرا بحیله ها از دیار هند به مملکت پارس آوردند. (کلیله و دمنه).
اقلیم پارس را غم از آسیب دهر نیست
تا بر سرش بود چو توئی سایهء خدا.
سعدی.
شمس رضی ز سوی سجستان رسید باز
دیده حدود پارس و مکران رسید باز.
ابوبکر احمد الجامجی.
پارس.
(اِخ) نام پسر پهلوبن سام که گویند اصطخر بناکردهء اوست. (برهان).

پارس.

(اِخ) نام یکی از پهلوانان ایران بعهد یزدگرد(؟).

پارس.

(ترکی، اِ) جانوری است شکاری کوچکتر از پلنگ. (برهان). یوز. فهد. وَشق. و پارس بدین معنی ترکی است.

پارس.

(اِ) آواز سگ. بانگ سگ. علالای سگ. عَوعَو. هفهف. عفعف. وَغواغ. وَعوع. وَکوَک. نوف.
- پارس کردن؛ عوعو کردن سگ. نوفیدن. بانگ کردن سگ به شب چون غریبی نزدیک شود.
- امثال: سگ در خانهء صاحبش پارس میکند؛ یعنی هر کس در خانهء خویش یا نزد کسان و اقربای خود شجاع است.

پارس.

[سَ] (اِخ) نام سرزمین پارس. رجوع به فارس و پارس و رجوع به بلادالخاضعین شود.

پارس.

[سَ] (اِخ) نام قوم پارسی. رجوع به فارس شود.

پارس.

[رُ] (اِخ)(1) جزیره ای از گنگبار سیکلاد بجنوب دِلس و بدانجا مرمرهای سفید و زیبای مشهور بوده است. مولد آرشیلوک. صاحب 7700 تن سکنه و عاصمهء آن به همین نام دارای 2700 تن سکنه است.
(1) - Paros.

پارسا.

(ص) آنکه از گناهان پرهیزد و به طاعت و عبادت و قناعت عمر گذارد. پرهیزکار و دور از معاصی و ذمائم. (برهان). در فرهنگ رشیدی آمده است که: «پارسا مرکب است از پارس که لغتی است در پاس بمعنی حفظ و نگهبانی و از الف که چون لاحق کلمه شود افاده معنی فاعلیت کند و معنی ترکیبی [ آن ] حافظ و نگهبان [ است ] چه پارسا پاسدار نفس خود باشد؟. زاهد. عفیف. عفیفه. عف. عفه. ورع. زکی. (دهار). حصان. حاصن. پارسای. حصور. متقی. معصوم. کریم. کریمه. محصنه. حصناء. پاکدامن. هیرسا. پرهیزگار و خداترس. (صحاح الفرس) :
نشست از پس پردهء پادشا
چنان چون بود مردم پارسا.فردوسی.
اگر پارسا باشد و رای زن
یکی گنج باشد برآکنده، زن.فردوسی.
خنک آنکسی کو بود پادشا
کفی راد دارد دلی پارسا.فردوسی.
خردمند با مردم پارسا
چو جائی سخن راند از پادشا
همه سخته باید که راند سخن
که گفتار نیکو نگردد کهن.فردوسی.
مکن آز را بر خرد پادشا
که دانا نخواند ترا پارسا.فردوسی.
بخندید خسرو ز گفتار زن [ کردیه ]
بدو گفت کای شوخ لشکرشکن
بتو دادم آن شهر و آن روستا
تو بفرست اکنون یکی پارسا.فردوسی.
دگر کیست کو از در پادشاست
جهاندیده پیر است و گر پارساست.
فردوسی.
چو دیندار کین دارد از پادشا
نگر تا نخوانی ورا پارسا.فردوسی.
بدو [ سیاوش ] گفت شاه ای دلیر جوان
که پاکیزه تخمی و روشن روان
چنانی که از مادر پارسا
بزاید شود بر جهان پادشا.فردوسی.
بگیتی بجز پارسا زن مجوی
زن بدکنش خواری آرد بروی.فردوسی.
بپرسید از آن ترجمان پادشا
که ای مرد روشن دل پارسا.فردوسی.
دگر گفت کز گوهر پادشا
نزاید مگر مردم پارسا.فردوسی.
دو پاکیزه از گوهر پادشا
دو مرد گرانمایه و پارسا.فردوسی.
که با ما چه کرد آن بد پرجفا
وز آزاردن مادر پارسا.فردوسی.
مرا پارسائی بیاورد خرد
بدین پرهنر مهتر ده سپرد.فردوسی.
اگر دوست گردد ترا پادشا
چه خواهد جز این مردم پارسا.فردوسی.
کلید در گنج دو پادشا
که بودند با دانش و پارسا.فردوسی.
که خواهید بر خویشتن پادشا
که دانید ازین دو جوان پارسا.فردوسی.
نداند کسی راز من جز شما
که هم مهربانید و هم پارسا.فردوسی.
پر از درد بُد مردم پارسا
که اندر جهان دیو بُد پادشا.فردوسی.
تو زین پس شوی بر جهان پادشا
نباید که باشی جز از پارسا.فردوسی.
یکی راز گفت آن زن پارسا
بدان تا بگویم بدین پادشا.فردوسی.
چو خواهی که بستایدت پارسا
بنه خشم و کین چون شوی پادشا.فردوسی.
ازیرا که پروردهء پادشا
نباید که باشد مگر پارسا.فردوسی.
پناهی بود گنج را پادشا
نوازندهء مردم پارسا.فردوسی.
چنین داد پاسخ نیم پادشا
یکی پارسی مردم و پارسا.فردوسی.
چنین داد پاسخ که آن پادشا
که باشد پرستنده و پارسا.فردوسی.
هرآنکس کو بی اندیشه سخن گوید خطا باشد
چگونه پارسا باشد کسی کو پادشا باشد.
فرخی.
ترا دیده ام قادر و پارسا، بس
شگفت است با قادری پارسائی.فرخی.
از بخیلی چنان کند پرهیز
که خردمند پارسا ز حرام.فرخی.
مهی گذشت که بر دست من نیامد می
چگونه باشم ازین پارساتر و بهتر.فرخی.
بسفت آن نغز درّ بی بها را
بکرد آن پارسا ناپارسا را(؟).
(ویس و رامین).
پادشا در دل خلق و پارسا در دل خویش. (از تاریخ بیهقی). پارسا باشید و چشم و گوش و دست و فرج از حرام و مال مردمان دور دارید. (تاریخ بیهقی). و چون از سیل تباه شد، آن مرد پارسای با خیر... چنین پلی برآورد. (تاریخ بیهقی). در شمار باید که با وی مساهلت رود چنانکه او را فایدهء تمام باشد که وی مردی پارسا است. (تاریخ بیهقی). و کرباسها از دست رشت زنان پارسا پیش آورد. (تاریخ بیهقی). و او زنی داشت سخت بکار آمده و پارسا. (تاریخ بیهقی). و جده ای بود مرا زنی پارسا و خویشتن دار و قرآن خوان. (تاریخ بیهقی). هر که خواهد که زنش پارسا ماند گرد زنان دیگران نگردد. (تاریخ بیهقی).
گر پارسا زنی شنود شعر پارسیش
و آن دست بیندش که بدانسان نوا زنست
آن زن ز بی نوائی چندان نوا زند
تا هر کسیش گوید کین بی نوا زنست.
یوسف عروضی.
پادشاه پارسائی وز تو مردم شاد دل
خوش زید مردم بوقت پادشاه پارسا.قطران.
پادشا بر کامهای دل که باشد پارسا
پارسا شو تا شوی بر هر مرادی پادشا.
ناصرخسرو.
پرهیزگار کیست کم آزار، اگر کسی
از خلق پارساست کم آزار پارساست.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 81).
پارسا شو تا بباشی پادشا بر آرزو
کارزو هرگز نباشد پادشا بر پارسا.
ناصرخسرو.
بود پارسائی کلید بهشت
خنک آن کسی را که او پارساست.
ناصرخسرو.
ولیکن تو آن میشمر پارسا
که باطن چو ظاهر ورا باصفاست.
ناصرخسرو.
یکچند چو گاو مانده از کار
تو زهدفروش و پارسائی.ناصرخسرو.
این یکی آلوده تن و بی نماز
و آن دگری پاکدل و پارساست.ناصرخسرو.
ای خواجه ریا ضد پارسائی است
آنرا که ریا هست پارسا نیست.ناصرخسرو.
فاسقی بودی بوقت دسترس
پارسا گشتی کنون در مفلسی.ناصرخسرو.
چگونه شود پارسا مرد جاهل
همی خیره گربه کنی تو بشانه.ناصرخسرو.
زین سمج تنگ، چشمم چون چشم اکمه است
زین بام گشت پشتم چون پشت پارسا.
مسعودسعد.
در ملک شاه خدمت تو بی خیانت است
چون در سحر عبادت پیران پارسا.معزّی.
ترا همان پیش آید که آن پارسامرد را. (کلیله و دمنه). اگر زن کفشگر پارسا بودی چوب نخوردی. (کلیله و دمنه). مرد... توبه کرد که... بگفتار نمام... زن پارسا و عیال نهفتهء خود را نیازارد. (کلیله و دمنه).
مثل جام و پارسایان هست
لب دریا و مرغ بوتیمار
پارسا را چه لذّت از عشرت
خنفسا را چه راحت از عطّار.خاقانی.
پارسا را بس اینقدر زندان
که بود هم طویلهء رندان.سعدی.
که گر پارسا باشد و پاکرو
طریقت شناس و نصیحت شنو...سعدی.
ز مرگش چه نقصان اگر پارساست
که در دنیی و آخرت پادشاست.سعدی.
که بعد از دیدنش صورت نبندد
وجود پارسایان را شکیبی.سعدی.
متاب ای پارسا روی از گنهکار
ببخشایندگی در وی نظر کن.سعدی.
پارسا باش و نسبت از خود کن
پارسازادگی ادب نبود.سعدی.
هر که را جامه پارسا بینی
پارسا دان و نیکمرد انگار
ور ندانی که در نهادش چیست
محتسب را درون خانه چکار.سعدی.
دزدی بخانهء پارسائی رفت چندانکه طلب کرد چیزی نیافت. (گلستان). یکی از بزرگان گفت، پارسائی را، چگوئی در حق فلان عابد. (گلستان).
نگویمت که همه ساله می پرستی کن
سه ماه می خور و نه ماه پارسا میباش.
حافظ.
|| پارسی. (رشیدی) (برهان). || عارف. دانشمند(؟) :
که ای برتر از دانش پارسا
جهاندار و بر پادشا پادشا.فردوسی.
- ناپارسا.؛ رجوع به ناپارسا شود.

پارسا.

(اِخ) یکی از بخشهای سقز کردستان بجای ابوالمؤمن. (فرهنگستان).

پارسائی.

(حامص) پرهیز از گناه با طاعت با عبادت با قناعت. وَرَع. حصانت. حصن. (دهار). پرهیزکاری. پاکدامنی. زُهد. زَهادت. دیانت. (دهار). پاکی. عفت. عفاف. تعفّف. مقابل ناپارسائی :
نباید که باشی فراوان سخن
بروی کسان پارسائی مکن.فردوسی.
شگفت است با قادری پارسائی.فرخی.
خردورزی و خرسندی نمائی
که خرسندیست مهر پارسائی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
زنان را ز هر خوبئی دسترس
فزونتر همان پارسائیست بس(1).اسدی.
پارسائی را کم آزاریست جفت
شخص دین را آن شمال است این یمین.
ناصرخسرو.
گر سوی تو پارسائیست این
والله که تو دیو بر خطائی.ناصرخسرو.
همه پارسائی نه روزه است و زُهد
نه اندر فزونی نماز و دعاست.ناصرخسرو.
ای خواجه ریا ضد پارسائیست
آنرا که ریا هست پارسا نیست.ناصرخسرو.
درین شهر مردی مبارک دم است
که در پارسائی چنوئی کم است.سعدی.
ترک دنیا و شهوت است و هوس
پارسائی، نه ترک جامه و بس.سعدی.
- پارسائی کردن؛ تَزَهُّد. (دهار).
- پارسائی نمودن؛ تعفُّف. (دهار).
- پارسائی ورزیدن؛ عفاف. تعفُّف.
و برای ناپارسائی به ردیف آن رجوع شود.
(1) - ن ل:
زنان را ز هر خوبی و دسترس
فزونتر هنر پارسائیست و بس. اسدی.

پارسازن.

[زَ] (اِ مرکب) زنِ پارسا. زنِ پاکدامن. زنِ پرهیزکار. عفیفه. کریمه. طاهره. حصناء. محصنه. عفّه :
بگیتی بجز پارسازن مجوی
زن بدکنش خواری آرد بروی.فردوسی.
پارسا شدن.
[شُ دَ] (مص مرکب)زَهادَت. زُهد. اِحصان.

پارساکیا.

(اِخ) یکی از امرای درگاه کارکیا سلطان محمد پادشاه گیلان. بعهد سلطنت سلطان ابوسعید بهادر و ابوالنصر حسن بیک و او بشرف سیادت مشرف بود. چون سید زین العابدین بن سید کمال الدین مرعشی یکی از بنی اعمام خود سید عبدالله مرعشی را که فرمانروای ساری بود در حمام بکشت و بجای وی متمکن گشت، سید عبدالکریم بن سید عبدالله به همراهی مادر به اردوی ابوالنصر حسن بیک که پس از گذشته شدن سلطان ابوسعید بهادر عراق و آذربایجان را در ضبط آورده بود پناه برد و از او درخواست که وی را یاری دهد تا مگر دولت از دست رفته را بکف آرد. حسن بیک، ترکمانی شبلی نام را به یاری وی فرستاد و فرمان داد تا سپاه گیلان و رستمدار نیز به یاری سید عبدالکریم برخیزند. کارکیا سلطان محمد پادشاه گیلان پارساکیا را با فوجی از سپاه گیل به یاری عبدالکریم گسیل کرد و سید عبدالکریم به یاری او و رستمداریان و شبلی، سید زین العابدین را بشکست چنانکه به هزار جریب گریخت و او به ساری درآمد و بجای پدر نشست. چندی بعد یکی از سادات ساری بنام سید هبة الله بابلکانی از آن شهر بگریخت و در هزار جریب به سید زین العابدین پیوست و مایهء استظهار او شد چندانکه سید زین العابدین دوباره قصد ساری کرد اما پارساکیای گیلانی به اتفاق سادات پازواری و اعیان ساری بمقابلهء آن دو شتافت و ایشان را هزیمت داد. در این اثناء سادات پازواری به ساری رفته سید عبدالکریم را از آنجا به بارفروش ده بردند و باز جنگی دیگر بین سید زین العابدین و یاران سید عبدالکریم درگرفت و شکست در یاران سید عبدالکریم افتاد و پارساکیا در قلعهء ساری تحصّن جست. سید زین العابدین بدر قلعه رفت و به پارساکیا پیام فرستاد که در حصار بگشا و بسلامت به گیلان شو پارساکیا بیرون آمد و با سید زین العابدین دیدار کرد و باز به قلعه رفت روز دیگر سید هبة الله بابلکانی به حصار درآمد و لشکر گیلان را بغارتید و در خدمت پارساکیا به گیلان روان کرد و چون پارساکیا به رستمدار رسید به دوستی سید زین العابدین متهم و به فرمان کارکیا سلطان محمد مقید و محبوس گشت. رجوع به ص111 و 112 حبیب السیر ج 2 شود.

پارساگد.

[گَ] (اِخ) پاسارگاد. پازارگاد. نام قدیم شهر مرغاب. «مرغاب شهر قدیم پارساگد است که در دشت مرغاب فعلی بناشده. فاصلهء آن تا استخر 48 هزارگز است. || پارساگد بقول هرودت اسم یکی از قبایل خانوادهء سلطنتی است که هخامنشیان از آن طایفه بوده اند و کوروش کبیر پس از مغلوب کردن آستیاژ (ایخ توویکو) این شهر را بنا کرد و به اسم طایفهء خود (پارساگد) نامید و مقبرهء خود او نیز در آنجاست. در دربار سلطنتی هخامنشیان عقاید خاصی راجع به این شهر وجود داشت و در مواقعی معین با تشریفاتی مخصوص بزیارت آن میشدند. ولی پس از بنای استخر کم کم از اهمیت پارساگد کاسته شد و تنها خزائن سلطنتی در آن باقی بود که اسکندر مقدونی آنرا به یغما ببرد. رجوع به جغرافیای ایران تألیف آقای مسعود کیهان ج 2 ص 223 شود.

پارسال.

(اِ مرکب) عامِ اوّل. پار. سال گذشته. عام ماضی. و رجوع به پار... شود :
گر دگرگون بود حالت پارسال
چونکه دیگر گشت باز امسال حال.
ناصرخسرو.
- امثال: پارسال دوست امسال آشنا.
چونکه آید سال نو گوئی دریغ از پارسال.
سال به سال دریغ از پارسال.
رجوع به امثال و حکم شود.

پارسامردم.

[مَ دُ] (اِ مرکب) زاهد. عفیف. پاکدامن. پرهیزکار. عفّ: جو توشهء پیغامبران است و توشهء پارسامردم. (نوروزنامه).

پارسای.

(ص) پارسا. عفیف. حصور. وَرِع. رجوع به پارسا شود.

پارسایی.

(حامص) رجوع به پارسائی شود.

پارس ئیل.

(ترکی، اِ مرکب) سال پلنگ. (نصاب الصبیان). و از شاهد ذیل چنین مستفاد میشود که پارس یوز است. و آن نام سال سیم از دورهء دوازده سالهء تاریخ ترکان است: در پاییز پارس ئیل سال یوز واقع در ذی الحجهء سنهء احدی و خمسین. (جامع التواریخ رشیدی).

پارسچی.

(ترکی، ص مرکب) تربیت کنندهء پارس (یوز). یوزدار. رجوع به بارسجی و بارس شود.

پارسستان.

[سِ] (اِخ) قسمت غربی خشترپتی کارامانی.

پارسل.

[رُ سِ] (اِخ)(1) پیِر. برادرزادهء ژُزِف پارُّسل نقاش معروف فرانسوی. مولد بسال 1670م./1080 ه . ق. و وفات در سنهء 1739م./1151 ه . ق.
(1) - Parrocel, Pierre.

پارسل.

[رُ سِ] (اِخ)(1) ژُزِف. نقّاش جنگها و کنده کار فرانسوی که پردهء نقاشی (فتح لوئی چهاردهم)، از اوست مولد بسال 1646م./ 1055 ه . ق. در برینیون. و وفات در سنهء 1704م./ 1115 ه . ق. پسرش نیز نقاش و همنام پدر بود (1688-1725 م./1099-1165 ه . ق.).
(1) - Parrocel, Joseph.

پارسنگ.

[سَ] (اِ مرکب) سنگ و جز آن که در کپهء سبک ترازو نهند تا هر دو کپه معادل شود. چیزی که در یک کفه نهند تا با کفهء دیگر برابر شود. (برهان). پاسنگ. پاهنگ :
بست دوران بر رکوی چرخ چندین سنگ و خاک
لیک در میزان حکمت کم بود از پارسنگ.
کاتبی.
- پارسنگ بردن عقل کسی؛ در تداول عامیانه؛ نقصان عقل کسی. گولی. حمق. غباوت : عقلش پارسنگ میبرد.
پارسوآ.
(اِخ) نام قبایل پارسَ در کتیبه های آشوری.

پارسوال گراندمزون.

[سِ مِ زُ](اِخ)(1) فرانسوا اگوست. شاعر فرانسوی. صاحب منظومهء فیلیپ اگوست. مولد بسال 1759م./ 1172 ه . ق. و وفات در سنهء 1834م./ 1249 ه . ق.
(1) - Parseval - Grandmaison, Francois - Auguste.

پارسه.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) گدائی. (برهان). تکدّی. پَرسه. || گدا. (غیاث اللغات).

پارسه.

[سَ] (اِخ) یکی از شعب نژاد ایرانی. رجوع به فارس شود.

پارسه.

[سَ] (اِخ) پارس [ سَ ] سرزمین پارس. || شهری در پارس (فارس). رجوع به پرس پلیس و تخت جمشید شود.

پارسی.

(ص نسبی) منسوب به ایالت پارس. فارسی :
ز سیمین و زرین شتروار، سی
طبقها و از جامهء پارسی.فردوسی.
|| اهل فارس. مردم فارس. || ایرانی. اهل ایران: سلمان پارسی :
ز رومی و مصری و از پارسی
فزون بود مردان چهل بار سی.فردوسی.
بدو گفت رو پارسی [ بهرام چوبینه ] را بگوی
که ایدر بخیره مریز آبروی.فردوسی.
هر آنکس که او پارسی بود گفت
که او [ اسکندر ] را جز ایران نباید نهفت
چو ایدر بود خاک شاهنشهان
چه تازید تابوت گرد جهان.فردوسی.
ز رومی و از مردم پارسی
بدان کشتی اندر نشستند سی.فردوسی.
نخستین صد و شصت پیداوسی
که پیداوسی خواندش پارسی.فردوسی.
و آنچه از جهت پارسیان بدان الحاق افتاده است شش باب است. (کلیله و دمنه). || زرتشتی: گرزمان، پارسیان گویند عرش است و شاعران گویند آسمان است. (لغت نامهء اسدی). || زبان مردم پارس. زبان مردم ایران. رجوع به پارسی (زبان) شود. || پیرو زرتشت ساکن هند(1).
(1) - Parsis.

پارسی.

(اِخ) (زبان...) یکی از لهجات قدیم ایران از ریشهء هندواروپائی که بزبان سانسکریت شباهت تام دارد و در زمان هخامنشی زبان درباری محسوب میشده است و آنرا لهجهء پارسی باستانی و فرس قدیم نامند. رجوع به پارسی باستانی (زبان) شود. || زبان عمومی مردم ایران در دورهء اسلامی. زبان ادبی ملت ایران عهد اسلامی. زبان فارسی :
بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی.فردوسی.
گر پارسا زنی شنود شعر پارسیش
و آن دست بیندش که بدانسان نوا زنست
آن زن ز بینوائی چندان نوا زند
تا هر کسیش گوید کین بی نوا زنست.
یوسف عروضی.
بلفظ(1) پارسی و چینی خماخسرو
بلحن مویهء زال و قصیدهء لغزی.منوچهری.
بونصر مشکان نامه بخواند و بپارسی ترجمه کرد. (تاریخ بیهقی). استادم [ بونصر مشکان ]دو نسخت کرد این دو نامه را... یکی بتازی سوی خلیفه و یکی بپارسی به قدرخان. (تاریخ بیهقی). نسخت بیعت و سوگندنامه بفرستادم بپارسی کرده بود. (تاریخ بیهقی).
پارسی باستانی.
[یِ] (اِخ) (زبان...) یا پارسی قدیم یا فرس قدیم یا پارسی هخامنشی یا پارسی باستان یکی از لهجات کهن ایران که کتیبه های شاهنشاهان هخامنشی بدان نوشته شده است. این لهجه با لهجهء اوستائی و زبان سانسکریت که کتاب مقدس هندوان (وِدا) بدان زبان است، از یک اصل میباشند. قدیمترین کتابت زبان پارسی قدیم مربوط بعهد داریوش اول است و در کتیبه های این شاهنشاه چهارصد و اندی کلمه از لهجهء پارسی باستان محفوظ مانده است و به یاری همین کتیبه های مفصل علماء فن توانسته اند لغت نامه و دستور زبان پارسی قدیم را بنویسند و چنانکه در ذیل لفظ میخی (خط...) خواهیم دید کتیبه های متعدد دیگری نیز از سایر پادشاهان هخامنشی بدین زبان باقی مانده است ولی از حیث اشتمال بر لغات متعدد هیچیک از آنها به پای کتیبهء داریوش واقع در بیستون نمیرسند. غیر از کتبیه های شاهان هخامنشی برای اطلاع بر بعض لغات و اسامی که در زبان پارسی باستان معمول بود مأخذ مهم دیگری در دست است و آن کتب تاریخی یونان قدیم میباشد. در این کتب اسامی بسیاری از رجال دورهء شاهنشاهی هخامنشیان آمده ولی چون یونانیان به رسم زبان خویش در کلمات و اسامی خارجی تصرفاتی میکردند استخراج لغات پارسی از آنها جز بوسیلهء اهل فنّ و بادقت و استقصاء میسر نیست. این لهجه بنابر تحقیق محققان در عصر هخامنشی زبان محاوره نبود بلکه صورت کهن تری از لهجهء ایرانی پارسیان بود که در این ایام برای گفتگو بکار نمی آمد و تنها در مکاتبات رسمی بکار میرفت و دلیل این مدّعا را محققین وجود بعضی اشتباهات دستوری در کتیبه های هخامنشی میدانند و گویند چون زبان این کتیبه ها صورت کهن تری از زبان مردم آن عهد داشته و زبان محاوره و کتابتهای عادی ساده تر بوده است، همه کس از قواعد منسیهء آن اطلاع نداشتند و این استنباط را بعض قرائن نیز تأیید میکند زیرا که برخی از اسامی خاص که معاصرین هخامنشیان ضبط کرده اند با تلفظ همان اسامی در کتیبه ها تفاوت دارد مث نام داریوش در کتیبه ها دارَیَوَاُوش است و حال آنکه در توراة داریوش میباشد و یونانیان آنرا دارِی یُس ضبط کرده اند (چون مخرج شین در زبان یونانی نبود شین کلمه را به سین بدل کردند) و باز نام اردشیر در کتیبه ها اَرْتَخْشَتْرَ در صورتی که کتزیاس دو تن از رجال دربار را بنام اَرتَسیراس یاد کرده و اگر بجای سین اول شین بگذاریم و سین دوم را از آخر کلمه حذف کنیم اَرتَشیرا یا اَرتَشیرَ بدست می آید که صورت جدیدتری از اَرْتَ خَشَتْرَ است. بنابراین بعض محققان معتقدند که لهجهء متداول مردم برای محاوره در عهد هخامنشیان لهجهء نزدیک به زبان پهلوی بوده است و لهجهء کهن پارسی باستان که در کتیبه ها می بینیم در آن ایام در حال فراموش شدن و متروک گشتن بوده است. برای طریقهء کشف لهجهء پارسی باستانی و دستور و لغات آن و طریق خواندن خط میخی (که این لهجه را بدان خط می نوشتند) و همچنین خطّ میخی رجوع شود به کلمهء میخی (خط...) و اینک نموداری از زبان پارسی باستان از بند اول از ستون اول کتیبهء بیستون داریوش بزرگ نقل میشود: اَدَم، داریَوَاُوش، وَزَرْک، خشایَثی یَ، خشایَثیانام، خشایَثی یَ، پارسَهی یَ، خشایَثیَ، ده یونام، وِشتاسپَ هی یا، پُوثْر، اَرشامَ هی یا، نَ پا، هخامنشی یَه. ترجمهء آن چنین است: منم داریوش شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه پارس، شاه ممالک، پسر وشتاسپ، نوادهء اَرشام هخامنشی.
(1) - ن ل: بلحن.

پارسیفال.

(اِخ)(1) درام توأم با موسیقی شامل سه پرده که شعر و موسیقی آن از واگنر است 1882م./ 1299 ه . ق. این درام آخرین اثر آهنگ ساز مشهور فوق است.
(1) - Parsifal.

پارسی گو.

(نف مرکب) متکلم فارسی. که بزبان فارسی سخن گوید :
ترکان پارسی گو بخشندگان عمرند
ساقی بده بشارت رندان پارسا را.حافظ.
پارش.
(اِ) قسمی گندم که در سیستان زراعت کنند.(1)
(1) - Trit. Dicoccum.

پارشکنی.

[ ] (اِ) خواربار. خوراک اندک. قوت لایموت. (تتمهء ملحقات برهان).

پارشمن.

[شُ مَ] (فرانسوی، اِ)(1) پوست حیوانی خاصه پوست بز و گوسفند که برای نبشتن و هم چاپ پیرایند و در فارسی آن را پوست آهو نامند.
(1) - Parchemin.

پارفت.

[رَ] (اِ مرکب، مص مرخم) در تداول خانوادگی، آمد و شد. رفت و آمد: فلان به فلان جا پارفت ندارد.

پارفه.

[فِ] (اِخ)(1) فرانسوآ. مورّخ تآتر فرانسه 1698-1753م./ 1109-1166 ه . ق. وی مؤلف آثار مهمی در ادبیات دراماتیک است که به همکاری برادر خویش (کلود) نوشته است. مولد وی بسال 1705م./ 1116 ه . ق. و وفات در سنهء 1777م./1190 ه . ق. است.
(1) - Parfaict, Francois.

پارفه.

[فِ] (اِخ)(1) نوئل. ادیب و سائس فرانسوی. مولد بسال 1813م./1227 ه . ق. و وفات در سنهء 1896م./1313 هه . ق.
(1) - Parfait, Noel.

پارک.

(فرانسوی، اِ)(1) باغ وسیع پردرخت که گردش و شکار و جز آن را بکار است: پارک مخبرالدوله. پارک اتابک. پارک امین الدوله.
(1) - Parc.

پارک.

(اِخ) نام قناتی است در ملایر.

پارک.

(اِخ) کرسی پادوکاله از ناحیهء آرّاس دارای 670 تن سکنه است(1).
(1) - Parcq.

پارک.

(اِخ)(1) مونگو. جهانگرد و رحالهء اسکاتلندی. وی دو بار به قصد اکتشافات جغرافیائی به افریقا سفر کرد و در نیژِر درگذشت. ولادت او بسال 1771م./ 1184 ه . ق. و وفاتش در سنهء 1805م./ 1219 ه . ق. بوده است.
(1) - Park, Mungo.

پارکاب برداشتن.

[رِ بَ تَ] (مص مرکب) کنایه از سواری کردن باشد. (تتمهء برهان).

پارکابی.

[رِ] (اِ مرکب) مقدار قلیل. چه پا بمعنی خوار و ذلیل و زبون و رکابی طبقچه خرد است. (غیاث اللغات).

پارکر.

[کِ] (اِخ)(1) ویلیام. امیرالبحر انگلیسی مولد المینتون هال بسال 1781 م./ 1195 ه . ق. و وفات بسال 1866 م./1282 ه . ق.
(1) - Parker, William.

پارک ملی یلوستون.

[کِ مِلْ لی یِ لُ تُ] (اِخ)(1) ناحیه ای از اتازونی در شمال غربی ویومینگ.
(1) - Parc National de Yellowstone...

پارکه.

[کِ] (فرانسوی، اِ)(1) ادارهء مدعی عمومی. دادسرا. || محوطه ای از بورس که دلالان هنگام داد و ستد در آنجا گرد آیند. || مجموع دلالان بورس.
(1) - Parquet.

پارکها.

(اِخ)(1) در اساطیر یونانی پارکها سه ربة النوع دوزخ و حاکم بر زندگی بشرند و تاروپود حیات آدمی بدست ایشان رشته شود. از این سه یکی بنام کلوتو بر ولادت فرمانروائی دارد و گلولهء نخ بدست اوست دیگری لاسزی که دوک را چرخاند و سه دیگر آتروپس که رشته را بُرد. || نام پردهء نقاشی از میکلانژ و آن در تالار فلورانس محفوظ است.
(1) - Les Parques.

پارگا.

(اِخ)(1) شهری به یونان در ساحل ایونی به شمال جزیرهء پاکزو دارای 5000 تن سکنه و ترکان آنرا پارغه گویند.
(1) - Parga.

پارگک.

[رَ گَ] (اِ مصغر) (مصغر پاره) پارهء خرد. سخت اندک :
گوئی که دو سه پیرهن است از دو سه گونه
وز دامن هر یک ز دگر پارگکی کم.
امیرطاهربن فضل چغانی.
|| کمی :
شیرین سخنم دید و بدین چرب زبانی
زان سنگدلی پارگکی نرم تر آمد.سوزنی.
پارگی.
[رَ / رِ] (حامص) چگونگی چیزی پاره. انخراق. کهنگی و دریدگی. (غیاث اللغات). || قحبگی. (برهان). || (اِ) حوض کوچک که آب غسلخانه و مطبخ در آن جمع شود. (غیاث اللغات). و ظاهراً مصحف یا مخفف پارگین است.

پارگین.

(اِ مرکب) (از پاره، بمعنی رشوت و کود و گین). گوی که در آن آبهای ناپاک گرد آید از آب حمام و مطبخ و آب سرای و غسلخانه و جز آن. بالوعه. غُدَر. (منتهی الارب). راجِعه. (منتهی الارب). جیئة. جیّة. اِردَبّه. گندآب. مرداب. خلاب. خا. منجلاب :
جان تو چون ماه و تنت آبگیر
صورت بسته است همانا چنین
ترسان گشتی که بمیری تو زار
چونت برآرند از این پارگین.ناصرخسرو.
گرچه سوی صورتیان گاه شکل
زیر تک خامه چو دین است دین
نیک در آنست که داند خرد
چشمهء حیوان ز نم پارگین.سنائی.
به بیوسی از جهان، دانی که چون آید مرا
همچنان کز پارگین امید کردن کوثری.
انوری.
مثل ملک و ملک روزگار
حوت فلک و آب پارگین.انوری.
خویشتن همجنس خاقانی شمارند از سخن
پارگین را ابر نیسانی شناسند از سخا.
خاقانی.
مرد که فردوس دید کی نگرد خاکدان
و آنکه بدریا رسید کی طلبد پارگین.
خاقانی.
گر با تو دشمن تو زند لاف همسری
باشد حدیث چشمهء حیوان و پارگین.
کمال اسماعیل.
|| خندق گونه که بر گرد شهر کردندی گرد آمدن آبهای آلوده را(1) :
تن پهلوان [ گرسیوز ] را کزو خواست کین
کشیدند دو پاره زی پارگین.فردوسی.
دشمن از شمشیر او ایمن نباشد ور بود
در حصاری گرد او از ژرف دریا پارگین.
فرخی.
بسا شهرهائی که بر گرد هر یک
ربض چون کُه و پارگین بحر اخضر.فرخی.
گفت [ یعقوب بن لیث ] ببر تا به لب پارگین بینداز، بیفکند. گفت تو کنون بازگرد فرمود که منادی کنید که هر که خواهد که سزای ناحفاظان بیند به لب پارگین شوید آن مرد را نگاه کنید. (تاریخ سیستان).
بخاصه تو ای نحس خاک خراسان
پر از مار و کژدم یکی پارگینی.ناصرخسرو.
بروزگار هارون الرشید مردمان بخارا جمع شدند و اتفاق کردند و پارگین حصار بنا کردند. (تاریخ بخارا). آب گرمابه پارگین را شاید. (اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید). || مزبله (؟) :
مال تو از شهریار شهریاران گرد گشت
ورنه اندر ری تو سرگین چیدتی از پارگین.
منوچهری.
گر میزند خصم لعین لافی همه کس داند این
کابی ندارد پارگین در معرض بحر خضم.
سلمان ساوجی.
ز خاربن نکند مرد آرمان رطب
ز پارگین نکند شخص آرزوی گهر.قاآنی.
و حسین خلف صاحب برهان قاطع گوید معرب آن فارقین است و رجوع به بارگین شود.
پارگین فراخ.
[نِ فَ] (اِخ) نام محلّی به بیکند: پیوست بیکند نیستانهاست و آبگیرهای عظیم و آنرا پارگین فراخ خوانند. (تاریخ بخارا).
(1) - egout.

پارل.

(اِخ)(1) پِرل(2) شهری به کاپ مرکز ناحیه ای به همین نام بر ساحل برگ ریور.
(1) - Paarl.
(2) - Perle.

پارلمان.

[لُ / لِ] (فرانسوی، اِ)(1) مجلس عوام. مجلس شوری. مجلس شورای ملی. ندوَة. دارالنَدوَة. || انجمن بزرگان مملکت در دربار سابق فرانسه. || دیوان عالی عدلیه پیش از 1791م. علاوه بر مأمورینی که عهده دار قضاء در امور بورژواها و عوام الناس بودند در دورهء فئودالیته (ملوک الطوائف) پادشاهان فرانسه در دربار خود مجلسی ترتیب داده بودند که خود بر آن ریاست داشتند و آن مرکب از پرها(2) یعنی اعضای شورای عالی بود. این مجلس بنام شورای سلطنتی در مسائلی که پادشاه بدو ارجاع میکرد تحقیق و رسیدگی میکرد و چون اندک اندک به نسبت وسعت قلمرو سلطنت بر کارهای شوری افزوده شد آنرا به دو قسمت کردند نخست شورای اعظم یا شورای سلطنتی که مأمور مسائل اداری بود و دوم انجمن قضائی که متکفل تأمین عدالت بود. این تقسیم مهم در زمان لوئی نهم صورت گرفت و همین پادشاه بود (نه چنانکه گفته اند فیلیپ لوبل) که انجمن قضائی را که پایهء پارلمان گردید، ثبات بخشید. پارلمان شامل سه مجلس میشد: نخست مجلس اعظم و دیگر مجلس مرافعات و سوم مجلس تحقیق و رسیدگی. پارلمان در امور دیگری از قبیل مسائل سیاسی و تعلیماتی نیز مداخله میکرد. و چون شوری مکلف تدوین قوانین نیز بود چنین استنباط میشود که حق استیضاح از دولت و حکومت را نیز داشته است و از این حق هم چند بار استفاده کرده است و اگرچه شاه بر شوری ریاست داشت ولی عموماً ملت در مقابل شاه از شوری حمایت میکرد و همین امر خود موجب تعدیل استبداد سلاطین میگردید و بهمین سبب هم پارلمان توانست با سیاست مالی [ مازارَن ] و بعد از او با استبداد مفرط (لوئی پانزدهم) مبارزه کند. شواری عالی قضائی پاریس همچنانکه در دربار سلطنتی توسعه می یافت بواسطهء تشکیلات منظم و نیرومند و استفاده از اصل وراثت مشاغل، در نواحی مختلف کشور فرانسه نیز تشکیل و تکمیل میشد. در سال 1770م./ 1183 ه . ق. رئیس عدلیهء موپئو مصمم شد که عدلیهء سلطنتی را بر مبانی جدید استوار کند ولی مؤسسهء او یعنی پارلمان موپئو پیشرفتی نکرد و زود منحل شد. در سال 1789م./1203ه . ق. در فرانسه سیزده پارلمان وجود داشت و از آنجمله پارلمان نانسی بود که به سال 1775م./ 1188ه . ق. تأسیس شد. حدود اختیارات پارلمانها متفاوت بود و پارلمان پاریس بر همه آنها حکومت میکرد.
(1) - Parlement.
(2) - Pair.

پارلمانتاریسم.

[لُ / لِ] (فرانسوی، اِ)(1)اصول حکومت پارلمانی.
(1) - Parlementarisme.

پارلمنت طویل.

[لِ مِ تِ طَ] (اِخ)(1)آخرین مجلس شوری که شارل اول پادشاه انگلیس بسال 1640م./1049 ه . ق. منعقد کرد و کرُمول آنرا بسال 1653م./1063ه . ق. منحل ساخت و پس از مرگ او دوباره دایر شد.
(1) - Long Parlement.

پارلوآر بورژواها.

[آ رِ] (اِخ)(1) پارلوآر یعنی اطاق پذیرائی و نام پارلوآر بورژواها اص بر محلی اطلاق میشد که اعضای شهرداری پاریس برای بحث در امور شهر بدانجا گرد می آمدند و این محل بساحل سِن در ساختمانی قرار داشت که بعدها ادارهء شهرداری شد.
(1) - Parloir aux bourgeois..

پارم.

(اِخ)(1) از بلاد ایتالیا که تا سال 1859 م./1275 ه . ق. پایتخت دوک نشین پارم و پلزانس بود و امروز کرسی ایالتی است بهمین نام بر ساحل پارما دارای 58000 تن سکنه.
(1) - Parme.

پارمانتیه.

[یِ] (اِخ)(1) آنتوان اگوستن. دانشمند فرانسوی، متخصص فلاحت و اقتصاد مولد بسال 1737م./1149 ه . ق. در مون دیدیه و وفات بسال 1813م./ 1227 ه . ق. وی در فرانسه زراعت سیب زمینی را متداول داشت.
(1) - Parmentier, Antoine-Augustin.

پارمانتیه.

[یِ] (اِخ)(1) ژاک. نقاش تاریخ فرانسه. مولد بسال 1658م./1068 ه . ق. در پاریس و متوفی بسال 1730م./1142 ه . ق. وی قسمت اعظم از عمر خویش را در انگلستان گذرانید.
(1) - Parmentier, Jacques.

پارمانتیه.

[یِ] (اِخ)(1) ژان. ملاح فرانسوی. مولد بسال 1494م./904 ه . ق. در دیپ. و وفات در سنهء 1530م./942 ه . ق. گویند وی نخستین فرانسوی است که به برزیل رسید و هم اوست که از راه دریا سوماترا را تسخیر کرد.
(1) - Parmentier, Jean.

پارمنید.

[مِ](1) (اِخ) رجوع به برمانیدس شود.
(1) - Parmenide.

پارمنین.

[مِ یُ] (اِخ)(1) از سرداران بزرگ فیلفوس (فیلیپ) و اسکندر مقدونی در سال 336 ق. م. که فیلفوس تدارکات جنگ را برای حملهء به ایران به اتمام رسانید پارمنین سردار خود را با سرداری دیگر بنام آثّالوس به آسیا گسیل کرد تا شهرهای یونانی آسیای صغیر را از اطاعت ایران خارج کنند. لیکن در همین اوان فیلیپ بدست «پوزانیاس» مقتول شد و چون آتالوس قصد قتل اسکندر داشت وی یکی را بنام هکاته بقتل او فرستاد و پس از قتل آتالوس پارمنین مورد اعتماد اسکندر و یکی از سرداران نامی و مقرب وی گردید چنانکه در مجالس مشورت وی حاضر میشد و پس از آنکه لشکرکشی به ایران آغاز شد و اسکندریه محل سِس تُس واقع در کنار تنگهء هِلّس پونت رسید، پارمنی یُن را به آبیدوس که محاذی سِس تُس قارهء آسیا بود فرستاد و برای این کار 160 کشتی جنگی و عدهء بسیار از کشتی های حمل و نقل بکار رفت. پس از فتح گرانیک که اسکندر به ضبط نواحی مختلف آسیای صغیر پرداخت و سرداران به اطراف فرستاد پارمنین را نیز با پنجهزار پیاده و دویست سوار به تصرف ماگنزی گسیل داشت و او پس از تصرف آن ناحیه مأمور تسخیر فریگیّه شد و همچنین در مدتی که اسکندر در آسیای صغیر مشغول فتح بلاد بود پارمنین مأموریتهای مختلف داشت و به پادشاه مقدونیه خدمت میکرد و بعد از فتح ایران مأمور جمع آوری تمام خزائن پارس در شهر همدان شد و پس از آن اسکندر به وی فرمان داد تا از طریق ولایت کادوسیان (گیلان) به گرگان رود و او بعداً باز به همدان بازگشت و مأمور حفظ خزائن آنجا بود و در تمام مدت سلطنت اسکندر در ایران همواره بر دستهء بزرگی از سپاهیان اسکندر فرمان میراند و از همهء سرداران وی بانفوذتر و مهمتر بود و پسرش فیلوتاس نیز از سرداران بزرگ و از مقربان اسکندر شمرده میشد. هنگام ورود اسکندر به سیستان توطئه ای برای قتل اسکندر کشف شد و پس از کشف این توطئه عده ای از بزرگان لشکر بقتل رسیدند و از آنجمله فیلوتاس پسر پارمنین بود که بعد از محاکمه ای دراز کشته شد و اسکندر پس از قتل فیلوتاس از بیم قیام پدر او خواست بی درنگ او را که در این هنگام در همدان با لشکر عظیم حافظ خزائن بود و تهمت هائی نیز در این توطئه بر او وارد آمده بود بقتل رساند. پس بعد از محاکمهء فیلوتاس پُلی داماس را که بیش از همه مورد محبت و اعتماد پارمنین بود و در جدالها پهلوی او میایستادبخواند و مأمور قتل پارمنین کرد و او از ترس، آن مأموریت را بپذیرفت و وعده هائی بیشتر از آنچه اسکندر میخواست بدو داد و سپس جامهء مقدونی از تن برآورد و پوشش بدویان عرب پوشید و دو مرد عرب را که زنان و فرزندان ایشان در گرو اسکندر بود با خود برداشت و بر شتران دوکوهانه نشست و از راه کویر عزیمت همدان کرد و روز یازدهم باز لباس مقدونی در بر کرده و شبانه وارد همدان شد و نامه های اسکندر را به سرداران وی در ماد رسانید سرداران اسکندر پس از وصول نامهء اسکندر با یکدیگر شور کردند و بامداد پگاه همگی در خانهء پارمنین گرد آمدند هنوز سرداران مقدونی بمنزل پارمنین نرسیده بودند که خبر ورود پُلی داماس به وی رسید و او کس به پُلی داماس فرستاد و او را نزد خویش خواند و خود در باغ قصر همدان که سابقاً محل استراحت شاهان هخامنشی یا وُلات ایشان بود گردش میکرد و سرداران دیگر نیز که به فرمان اسکندر مأمور قتل پارمنین بودند گرداگرد وی حرکت میکردند در این حال پُلی داماس دررسید و چنین مینمود که از دیدار دوست خود سخت شادمان است. پارمنین نیز او را در آغوش کشید و او پس از درود فراوان نامهء اسکندر را به پارمنین داد و سردار مقدونی در حین گشودن نامه از پُلی داماس پرسید که پادشاه چه میکند؟ او جواب داد که از نامه خواهی دانست و چون پارمنین نامه را تا آخر بخواند گفت پادشاه در فکر یک سفر جنگی به کشور آراخوزیا (رُخّج) است بزرگ مردا که خستگی و ملال را در او راهی نیست! اما پس از کسب آن همه افتخارات اکنون وقت آن است که دیگر خود را بخطر نیفکند. سپس نامهء مزوّر پسر خویش فیلوتاس را گشود و چنان مینمود که از خواندن آن سخت لذت میبرد، در همین هنگام کل آندر یکی از سرداران مقدونی که در آنجا حاضر بود زخمی بر پارمنین زد و او را از پای درآورد و پس از آن سرداران دیگر نیز هر یک ضرباتی بر جسم بی جان او زدند. در این احوال نگهبانان باغ از قتل سردار خویش آگاه شدند و بسربازخانه دویدند و سربازان را از ماوقع خبر کردند. سربازان نیز بباغ هجوم بردند و قاتلان را سخت تهدید کردند لکن کل آندر صاحب منصبان آنان را بخواند و نامه های اسکندر را بدیشان نمود و بدین طریق شورش فرونشست و چون سربازان خواستند جسد فرماندهء خویش را با تشریفات و مراسم دفن کنند، قاتلین راضی نشدند و آخر کار برای احتراز از شورش بدین کار تن دردادند لکن سر او را از تن جدا کردند تا نزد اسکندر فرستند. چنانکه پلوتارک گوید،پارمنین یگانه کس یا یکی از کسان معدودی بود که اسکندر را به حملهء بر آسیا تحریض میکرد و یکی از مورخان موسوم به کنت کورث میگوید پارمنین بی اسکندر بهره مندیهای فراوان داشت ولی اسکندر بی او کارهای بزرگی نکرد. بعقیدهء دیودور خزائن اسکندر که به همدان در اختیار پارمنین بود به 180 هزار تالان (معادل یک میلیارد و هشت میلیون فرانک طلا) میرسید. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2، شرح سلطنت داریوش سوم و اسکندر شود.
(1) - Parmenion.

پارم و پلزانس.

[مُ لِ] (اِخ)(1) دوک نشین پارم و پلزانس در قدیم کشوری سلطنتی در شمال ایتالیا (از 1545 م./951 ه . ق. تا 1859م./ 1275 ه . ق.) و پایتخت آن پارم بود.
(1) - Parme-et-Plaisance.

پارمه زان.

[مِ] (اِخ)(1) ژیرولاموفرانسسکو ماززواولی یا ماززُلا. نقاش مذهبی ایتالیائی. و بتلفظ ایتالیائی نام او (ایل پارمی جانو یا پارمی جانی نو)(2) است مولد او بسال 1504م./909 ه . ق. در پارم و وفات در سنهء 1540م./ 946 ه . ق. بوده است.
(1) - Parmesan, Girolamo Francesco
Mazzuoli ou Mazzola.
(2) - Il Parmigiano ou Parmigianino.

پارمیر.

(اِخ) موضعی میان رفسنجان و سیرجان و بدانجا معدن بزرگ مس و سرب است.

پارناس.

(اِخ)(1) نام آپولون رب النوع یونانی و نام «موزها».
(1) - Parnasse.

پارناس.

(اِخ) کوهی در یونان به جنوب شرقی دُرید و فُسید با 2459 گز ارتفاع و آن در اساطیر یونانی خاص آپولون و موزها بوده است.

پارناسین.

[یَ / یِ ن ن] (اِخ)(1) مربوط به پارناس. || به دسته ای از شعرا در ادبیات فرانسه که بر خلاف اصول (لیریسم رمانتیک) نوعی شعر مصنوع میسرودند. || نوعی از پروانه های زیبا در نیمکرهء شمالی که آنها را آپولون نیز میخوانند.
(1) - Parnassien, enne..

پارنان.

(اِخ) موضعی به کنار راه اهواز و بهبهان میان خلیفه آباد و بهبهان در 287000 گزی اهواز.

پارنج.

[رَ] (اِ مرکب) زری باشد که به شاعران و مطربان و امثال ایشان دهند تا در جشن و میزبانی حاضر شوند و زری را نیز گویند که به اجرت قاصدان دهند. (برهان). پایمزد. حق القدم :
مغنّی را که پارنجی بدادی
بهر دستان کم از گنجی ندادی.نظامی.
پارنجن.
[رَ جَ] (اِ مرکب) پاآورنجن. خلخال. پاورنجن. پابرنجن. پااورنجن. پابند. حلقهء زرین و جز آن که زنان بر مچ پای کردندی. از میان کتف او مهر نبوت باشد مانند سر پارنجن. (تفسیر ابوالفتوح رازی) :
کرده ز پی نجیب سرمست
پارنجن پا و یارهء دست.خاقانی.
پارنل.
[نِ] (اِخ)(1) شارل استوارت. سائس ایرلاندی، پیشوای نهضتی بر ضد مالکین انگلستان و یکی از مدافعین سیاست هُم رول. ولادت او بسال 1846م./ 1262 ه . ق. و وفات در سنهء 1891م./ 1308 هه . ق.
(1) - Parnell (Charles Stewart).

پارنی.

(اِخ)(1) اواریست دزیره دُ. شاعر فرانسوی. مولد بسال 1753م./1166 ه . ق. در بوربن و وفات در سنهء 1814م./1299 ه . ق. وی اشعاری دلکش دارد با سبکی خوش.
(1) - Parny (evarist-Desire de Forges).

پارنیک.

[رُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از گیاه بنواحی معتدل که قدما آنرا علاج داحس(2)میشمردند.
(1) - Paronyque.
(2) - Panaris.

پارو.

(اِ) بیل مانندی باشد از چوب که بدان برف روبند. (برهان). آلتی چوبین که بدان برف و سرگین روبند. بیل چوبین. پاپروب. (محمود بن عمر ربنجنی). برف افکن.
- پاروی کشتی؛ آلتی چوبین که قایق رانان بدان آب رود یا دریا بشورانند. خَله. فیَه. بیل. مِجدَف. مجذف. مجداف. مجذاف.
|| (در پشت حیوان)، کت. استخوان کت. کتف. هُوَینه. استخوان شانه که با آن کت بینان فال گیرند. || در تداول نانوایان، آلتی چوبین که دستهء دراز و سری پهن دارد و بر آن خمیر را پهن کنند. || پیر زال. زن پیر. (برهان). پاراو.
- پارو کردن؛ پاک کردن برف و سرگین و جز آن با پارو.
- پولش از پارو بالا رفتن؛ بسیار توانگر بودن.

پارو.

(اِخ)(1) رودی به آمریکای جنوبی در کشور برزیل (ایالت گرائوپارا)(2) که به رود آمازون می پیوندد و آبشارهائی دارد. و طول آن تقریباً 975 هزارگز است.
(1) - Parau.
(2) - Grao-Para.

پاروا.

(ص) زن پیر و پاروت نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). پارو.

پاروا.

(اِخ) بلوکی است از قزوین. (فرهنگ رشیدی).

پاروب.

(اِ) بمعنی پاروست که زن پیر و بیل چوبین باشد. (برهان). و رجوع به پارو شود.

پاروزن.

[زَ] (نف مرکب) در قایق و مانند آن کسی که با پارو آب رود یا دریا بشوراند و بشکافد تا قایق روان شود.

پاروزنه.

[زَ نَ / نِ] (اِ) نام یکی از الحان موسیقی. باروزنه. و شاید صحیح آن بازوزنه باشد از بازو زدن، بال زدن مرغان :
ساعتی سیوار تیر و ساعتی کبک دری
ساعتی سرو ستاه و ساعتی پاروزنه.
منوچهری.
پاروساتس.
[تِ] (اِخ) تلفظ یونانی نام یکی از دختران اردشیر اول معروف به درازدست. این نام را فرانسویان پاریزاتیس(1) تلفظ میکنند و مورخان پاروساتس را یونانی شدهء پُرُوشات یا پُرُوشّاتو(2) میدانند و شاید بپارسی قدیم بمعنی پُرشاد بوده است. استرابو نام این زن را که در دربار دو تن از شاهان ایران یعنی داریوش دوم و اردشیر دوم نفوذ بسیار داشت فارسیریس(3) نوشته ولی پلوتارک او را بهمان نام نخستین که ذکر کرده ایم یاد کرده است و مسلم است که سخنان استرابو را در این باب نمیتوان بر اساسی دانست. وی خواهر و همسر داریوش دوم ملقب به اُخُس پسر اردشیر درازدست و مادر اردشیر دوم ملقب به منمُن (یعنی باحافظه) و کوروش صغیر بود و در دورهء سلطنت داریوش دوم و اردشیر دوم نفوذ فراوانی در دربار داشت و از اطرافیان شاه هرکس را که مانع کار خود میدید از میان ببرد، از جمله استاتیرا، زن اردشیر دوم و برادرش تیسافرن را چنانکه خواهیم دید بکشت و کسانی مانند تری تُخمِس داماد داریوش دویم و خواهر و مادر و دو برادر تری تخمس و آرتُکسارس از خواجگان سرائی را هریک بجرمی از میان برد. پروشات را کتزیاس خالهء داریوش دوم و دی نُن خواهر او دانسته است که بنا بر رسم پارسیان قدیم یعنی ازدواج با محارم او را بحبالهء نکاح درآورد. وی در حیله و تزویر و دسائسی که همواره بکار میبرد و در سنگدلی و خونریزی مانند نداشت و در بسیاری از امور سیاست خارجی و داخلی مملکت نظرهای صائب اظهار میداشت. کتزیاس مورخ و طبیب معروف یونانی در دربار هخامنشی خود این ملکه را دیده و از قول او نقل کرده است که او سیزده پسر و دختر زائید که بیشتر آنان مردند. پس از جلوس اردشیر دوم به تخت سلطنت و هنگامی که میخواست در پاسارگاد تشریفات تاجگذاری را انجام دهد تیسافِرن به وی خبرداد که برادر وی کوروش خیال سوئی نسبت به شاه دارد و میخواهد وی را هنگام اجرای تشریفات دینی از میان برد و یکی از روحانیان را که سابقاً مربّی کوروش بود به شهادت نزد اردشیر آورد و او گفتار تیسافرن را تصدیق کرد. اردشیر پس از اطلاع از این امر به کشتن کوروش فرمان داد و همینکه این خبر به پاروساتس رسید دوان دوان آمد و پسر را در آغوش گرفت و روی وی را به گیسوان خود بپوشانید و چنان او را در بر گرفت که رسانیدن هر آسیبی به وی مستلزم آزردن ملکه بود و چندان شیون و ناله و الحاح کرد که پادشاه از خطای کوروش درگذشت و فرمان داد تا به لیدیّه محل حکمرانی خود باز گردد و او نیز بدانجا بازگشت و بر شاهنشاه طغیان کرد و بنابر گفتهء پلوتارک در این هنگام با پروشات مکاتباتی داشت و حتی مشهور است که ملکه از این قیام فرزند خویش خشنود بود و وی را به شجاعت و سخاوت میستود و همواره به شاه میگفت اخباری که تیسافرن (برادر زن اردشیر دوم و یکی از امراء و ولات بزرگ او که پیاپی شاه را از اعمال کوروش صغیر آگاه میساخت) میدهد مبتنی بر غرض است و وی دشمن کوروش میباشد و چون تیسافرن، پس از اطلاع از تجهیزات کامل کوروش و سپاهیانی که وی از یونانیان و ممالک هخامنشی گرد کرده بود به دربار هخامنشی آمد و حقایق را آشکار کرد، درباریان سخت مشوش گردیدند و همه تقصیر را متوجه پاروساتس دانستند خاصه استاتیرا خواهر تیسافرن و زن اردشیر دوم که وی را از نجات دادن کوروش و جانبداری از آن پسر آشکارا ملامت کرد و سخنان درشت گفت چندانکه آتش کینه در دل پروشات برافروخت و بر آن شد که استاتیرا را بهلاکت رساند. پس از شکست و قتل کوروش کوچک در کوناکسا بسال 401 ق. م.، پروشات از قاتلین پسر خود بشدت و نهایت سنگدلی، هر یک بوضعی و بهانه ای خاص انتقام گرفت و از داغ نهادن و مُثله کردن و پوست کندن و نظایر این امور نسبت به آنان دقیقه ای فرونگذاشت. استاتیرا این حقایق را به سمع اردشیر میرسانید و میان او و پروشات همچنان دشمنی و نقار ادامه داشت و پروشات نیز در فکر انتقام از عروس خود و قتل او بود. پس بظاهر طرح دوستی و مصادقت ریخت و با وی از در آشتی درآمد و آمد و شد میان آن دو آغاز گردید ولی چون هر یک از دیگری بیمناک بود در صرف غذا به نهایت احتیاط میکردند تا زهرناک نباشد. سرانجام روزی پروشات با کاردی که یک طرف آن زهرآگین و جانب دیگر پاک بود مرغی را به دو نیم کرد نیمی را که زهرآگین بود به استاتیرا داد و نیمی را که سالم بود خود برداشت و چون استاتیرا آن نیمه مرغ زهرآلود تناول کرد بمرد اردشیر بر اثر نقاری که میان مادر و همسر وی بود و نیز بنابر آنچه از سنگدلی مادر میدانست، به مادر بدگمان و از حقیقت امر آگاه شد ولی چیزی نگفت و کاری نکرد جز اینکه او را از خود دور داشت، پس پاروساتس بابل را برای سکونت خود برگزید و اردشیر نیز او را گفت مادام که وی در آن شهر باشد پای بدانجا نخواهد نهاد. پس پاروساتس به بابل رفت و چندی در آنجا بماند ولی اردشیر باز با وی از در آشتی درآمد و او را به دربار خواند زیرا به خرد و درایت او معترف بود و عقیده داشت که مادر وی برای حل و عقد امور مملکت آفریده شده است. پروشات نیز پس از بازگشت به پایتخت در هر باب موافق میل و آرزوی شاه رفتار کرد تا دیگر بار نزد وی تقرب یافت و به نفوذ سابق بازگشت و چون از دشمنان و قاتلان کوروش تا این هنگام همه را از پای درآورده بود و تنها تیسافرن والی آسیای صغیر باقی مانده بود، توجه خویش را تنها به وی معطوف داشت. اتفاق را شکستی که در این اوان سپاهیان تیسافرن در لیدیّه از سپاهیان آژزیلاس یونانی یافتند وسیله ای به دست ملکهء انتقام جوی داد تیسافرن در این هنگام در سارد بود و دشمنان وی به دربار چنین آگهی دادند که او به شاهنشاه خیانت کرده است. پروشات نیز موقع را مغتنم شمرده و چندان از تیسافرن سعایت کرد تا وی به تیت رُستِس(4) فرمان داد که به آسیای صغیر رود و تیسافرن را دستگیر و مقتول کند و خود بجای وی نشیند. تیت رُستس نیز چنین کرد و با قتل تیسافرن بزرگترین خدمات به دشمنان ایران یعنی اهالی اسپارت که با دولت ایران در جنگ بودند صورت گرفت. چون پس از قتل تیسافرن کسی از دشمنان کوروش صغیر و قاتلان او برجای نمانده بود که پروشات انتقامی ازو گیرد و بر سر او با اردشیر ستیزه کند، با شاه از در مدارا و ملایمت درآمد و مورد اعتماد کامل او گشت و چندان در او نفوذ یافت که هر چه میخواست شاه از وی میپذیرفت و چنان رفتار میکرد که شاه میپنداشت مادر وی جز اجرای میل او منظوری ندارد و حتی طبق روایت یونانیان برای خوشدلی پسر به ازدواج وی با آتُس سا تن درداد با آنکه آتُس سا دختر اردشیر بود و او در این ازدواج از مادر شرم داشت و از این گذشته چنین امری بر خلاف قوانین پارسیان بود. راجع به پاروساتس (پروشات) رجوع به دائرة المعارف لاروس (پاریزاتیس) و مجلد دوم از تاریخ ایران باستان شرح سلطنت داریوش دوم و اردشیر دوم شود.
(1) - Parysatis.
(2) - Purushshatu.
(3) - Pharsiris.
(4) - Tithraustes.

پاره.

[رَ / رِ] (اِ) پینه که بجامهء کهنه زنند. رقعه. پینه. وصله. دَرپی. خرقة. الترویم؛ پاره دردادن جامه. (زوزنی). اَللدّم؛ پاره در جامه دادن. (تاج المصادر بیهقی) :
زیرا که بر پلاس نه نیک آید
بر دوخته ز ششترئی پاره.ناصرخسرو.
نیست آزاده را قبا نمدی
که همش پاره برندوخته اند.خاقانی.
|| (ص) دریده. شکافته. گسیخته. ازهم گسیخته. چاک :
چو بهرام نزدیک آن باره شد
از اندوه یکسر دلش پاره شد.فردوسی.
همی گفت مادرت بیچاره گشت
بخنجر جگرگاه تو پاره گشت.فردوسی.
هر آنکس که او تاج شاهی بسود
بر آن تخت چیزی همی برفزود
مر آنرا سکندر همه پاره کرد
ز بیدانشی کار یکباره کرد.فردوسی.
میان همالان نشستم بخوان
که اندر تنم پاره باد استخوان.فردوسی.
همیزد بر او تیغ تا پاره گشت
چنان چاره گر مرغ بیچاره گشت.فردوسی.
پاره کردستند جامهء دین بتو بر لاجرم
این سگان مست گشته روز حرب کربلا.
ناصرخسرو.
دل ملوک به صد پاره و همه در خون
ز بیم آن حرکت باز چون انار شده ست.
سیدحسن غزنوی.
ما پادشاه پاره و رشوت نبوده ایم
بل پاره دوز خرقهء دلهای پاره ایم.مولوی.
و در پیرهن پاره، پلاس پاره، پوستین پاره و امثال آنها بمعنی از چند جای دریده است و در شکم پاره بمعنی اسفرزه حکایت از شکل صورت تخم آن گیاه است. || (اِ) عطا، چنانکه گوئی فلان را نان پاره داد. (لغت نامهء اسدی). || هدیه. تحفه و تبرک. (برهان) :
به از نیکو سخن چیزی نیابی
که زی دانا بری بر رسم پاره.ناصرخسرو.
|| گرز آهنین. (برهان) :
بری را کوفته پاره دلی را دوخته زوبین
سری راخاروخس بالین تنی را خاک و خون بستر.
مسعودسعد.
در زیر بارژنگ همانا بکودکی
کردند...ش را ادب از پارهء زرنگ.سوزنی.
و رجوع به پاده با دال مهمله شود. || خرقه. رکوی. کهنه. مرقّع. || رشوت. (صحاح الفرس) (برهان). رِشوه. (نصاب) (فرهنگ اسدی نسخهء خطی نخجوانی) (زمخشری) (صحاح الفرس) (منتهی الارب). بوالکفد. (فرهنگ اسدی نسخهء خطی نخجوانی). بلکفد. اِتاوه. رشوه که قاضی را دهند. (اوبهی). راشی؛ پاره دهنده. رشاه؛ پاره داد او را. رائش؛ میانجی میان پاره دهنده و پاره گیرنده. (منتهی الارب) :
هر آنجا که پاره شد از در درون
شود استواری ز روزن برون.
عنصری (از لغت نامهء اسدی نسخهء مدرسه سپهسالار).
قاضی دعویّ مرا نشنود
تا نبرم پیش زنش پاره...
هر که به بیّاعی من... فروخت
سود کند هر شب با پاره...سوزنی.
چون نار پاره پاره شود حاکم
گر حکم کرد باید بی پاره.ناصرخسرو.
ما پادشاه پاره و رِشوت نبوده ایم
بل پاره دوز خرقهء دلهای پاره ایم.مولوی.
فیل بچه میخوری ای پاره خوار
هم برآرد خصم فیل از تو دمار.مولوی.
|| رشوت بمعنی کود. کوت. سرگین. رَبرب؛ پارهء گاوان دشتی. (منتهی الارب) :
همه دیدند دههای صفاهان
که یکسر جویباران بود ویران
ز ده ها مردمان آواره گشته
همه بی توشه و بی پاره گشته.
(ویس و رامین).
|| مزد. جعل. مجاعله؛ پاره دادن. (منتهی الارب). || مسکوک. پول. نقد. بها. قیمت :
پر پارهء زر گردد جائی که خوری می
پر چشمهء خون گردد جائی که کشی کین.
فرخی.
اِتاوَه؛ باج و پاره یا خاص است به پاره ای که جهت آب باشد. اَتوته، اِتاوة؛ پاره دادم او را و باج دادم. (منتهی الارب).
مکن ایدوست ز جور این دلم آواره مکن
جان پی پاره بگیر و جگرم پاره مکن.
مولوی.
و امروز خردترین پول مسین یا نیکلین یا سیمین عثمانیان، چهل یک قروش. || زری که در ولایت روم رائج است. || نوعی از حلوا و آنرا شکرپاره نیز گویند. (برهان). و پارهء سمرقند نوعی بهتر از آن است معمول سمرقند :
زی مرد حکیم در جهان نیست
خوشتر بمزه ز قند جز پند
پندی بمزه چو قند بشنو
بی عیب چو پارهء سمرقند.ناصرخسرو.
و در بیت ذیل ظاهراً بمعنی شکر یا قند است:
بارگه عسکریست دو لب شیرینت
پارهء عسکر مگر بلب زده داری.سوزنی.
و شاید حلوای عسکری بعض نقاط مازندران همین پارهء عسکر باشد. || (اِمص) پَرِش. پروازپریدن و پرواز کردن. (برهان).
گر بپرد به پر همای بود
پارهء او بدست و پای بود.سنائی.
|| (ص) نادوشیزه. دختر بکارت بشده. || زاده چنانکه گویند مخدوم پاره یعنی مخدوم زاده. (برهان). || (اِ) سیماب و زیبق را گویند بهندی. (برهان). || جزء. بخش. جزو. قسم. قسمت. بعض. قطعه. (برهان). پارچه. برخ. لنگه. لَت. قسط. تکّه. شطر.جزلة.صنف. مِرزَه. جذاذ. جذاذة. (دَهار) (منتهی الارب). نبذه. (دستوراللغة). لخت. لخته. (صحاح الفرس). عِشر (پاره ها، اعشار). پرکاله. دسته. بضعه؛ پارهء گوشت. کِسرَه؛ پارهء نان. (السامی فی الاسامی). و اندر وی [ اندر معدن زررانک رنک ناحیتی از تبّت ] پارهء زر یابند چند سر گوسفند، به یک پاره. (حدود العالم) :
تن پهلوان را کزو خواست کین
کشیدند دوپاره زی پارگین.فردوسی.
نگه کن بدین پاره های گهر
کسی را فروش این و یا خود بخر.فردوسی.
زمرد بر او چارصد پاره بود...
دگر پنجصد پاره دندان پیل...فردوسی.
چو از پادشاهی ندید ایچ بهر
بدو داد پنهان یکی پاره زهر.فردوسی.
دلیران نترسند از آواز کوست
که دوپاره چوب است و یک پاره پوست.
فردوسی.
فرود جوان را دژ آباد بود
بدژ در پرستنده هشتاد بود
همه بر سر باره نظاره بود
ز دیبای چینی یکی پاره بود.فردوسی.
وگر بکنجی یکپاره ناگرفته بماند
هم از شمار گرفته است، ناگرفته مدان.
فرخی.
پر پارهء زر گردد جائی که خوری می
پر چشمهء خون گردد جائی که کشی کین.
فرخی.
گهرهای کانی ز پازهر و زهر
چهل پیل و منشور ده پاره شهر.اسدی.
ده پاره یاقوت سرخ... نزدیک وی فرستاد. (تاریخ سیستان). پارهء کوهی دیدم امیر سبکتکین گفت یافتم و اسب بداشت. (تاریخ بیهقی). بیست پاره لعل بدخشی بغایت نیکو. (تاریخ بیهقی). خواجهء بزرگ از جهت خود رسول را استری فرستاد بجل و برقع و پانصد دینار و ده پاره جامه. (تاریخ بیهقی). تختی همه از زر سرخ بود... و سیصد و هشتاد پاره مجلس زرّینه نهاده هر پاره یک گز درازی و گزی خشکتر پهنا. (تاریخ بیهقی). امیر گفت سخت صواب آمد و زیادتی خلیفت را بر خواجه بردادن گرفت و وی می نبشت صد پاره جامه همه قیمتی. (تاریخ بیهقی). نزد وی بردند با چهل و اند پاره نامهء توقیعی. (تاریخ بیهقی). اندر آن خلعت کمر و مهد بود و ده غلام ترک سوار و صدهزار درم و صد پاره جامه. (تاریخ بیهقی). و دری آهنین به دو پاره بر وی آویخته. (مجمل التواریخ والقصص). سدّ یأجوج و مأجوج بست از خشتهاء آهنین ساخته... و بآتش بتافتند تا بگداخت و به یکی پاره گشت. (مجمل التواریخ والقصص). اسکندر دوازده پاره شهر بنا کرد. (مجمل التواریخ والقصص). و از آنجا بزمین فلسطین رفت جائی که مؤتفکات خوانند و آنجا پنج پاره دیه بود. (مجمل التواریخ والقصص). و جامع اصل هم در این وقت کردند و تنگ بود بر مردم تا خصیب بن سلم دو پاره زمین بداد. (مجمل التواریخ والقصص). آرش وهادان کمان را به پنج پاره کرد هم از چوب و هم از نی و بسریشم بهم استوار کرد و پیکان آهن کرد. (نوروزنامه). دوات و قلم خواست و بر پارهء کاغذ نبشت... (نوروزنامه). پارهء ابر پیدا شد و اندک اندک جمیع آسمان ابر گرفت. (انیس الطالبین و عدة السالکین بخاری). آنرا اردشیرخوره گویند و فیروزآباد از جملهء آن است و چند پاره شهر و نواحی. (فارسنامهء ابن البلخی). لطایف و عجایب و غرائب پدید آوردم و دویست و چهل و شش پاره استخوان راست کردم از فرق تا قدم با یکدیگر پیوسته گردانیدم. (قصص الانبیاء). پس کوره ها بنهادند و بر آن آهن و روی میدمیدند تا گداخته شد و بهمدیگر میرفت تا یکپاره شد. (قصص الانبیاء). ثمله؛ پشم پاره ای که بدان روغن و قطران بر شتران مالند و پشم پاره ای که بدان بر مشک روغن مالند. (منتهی الارب).
پارهء خون بود اول که بود نافهء مشک
قطرهء آب بود ز اول لؤلوی خوشاب.
ناصرخسرو.
تا نشسته پدر بر آتش تست
پاره دودی شده است آه پدر.مسعودسعد.
آفتاب ارچه روشن است او را
پارهء ابر ناپدید کند.سنائی.(1)
دریغ سی و سه پاره رز و دوازده ده
دریغ حائط و قصر و زمین و انهارم.سوزنی.
دان که هر رنجی ز مردن پاره ایست
جزو مرگ از خود بران گر چاره ایست.
مولوی.
حور و خلاص ایام مازیاریه هفتاد و دو پاره دیه بود. (تاریخ طبرستان).
داد از کسی مخواه که تاج مرصّعش
یاقوت پاره از جگر دادخواه یافت.
(از صحاح الفرس).
در کلمات مرکبه ای چون: آتش پاره، شکرپاره، کوه پاره، ماه پاره، جگرپاره، کُه پاره، مه پاره، بمعنی پاره ای از آتش پاره ای از جگر و جز آن باشد و در سی پاره و شصت پاره بمعنی سی بخش یا شصت بخش قرآن است. || پارهء با هاء گرده و همزه که نشانهء یاء وحدت یا تنکیر است، بمعنی: قدری، کمی، اندکی، قلیلی، مقداری، بعضی، تا حدّی، لختی، قسمتی، برخی، بخشی : پاره ای (پارهء) بخورد چند بیضه ای. (تاریخ بخارا). و منزل ششم هنعه، دو ستاره یکی خرد و دیگر پاره ای روشن تر. (التفهیم). هفت بدست نیزه به پیل اندر شد و این پیل پاره ای بشد و بیفتاد و بمرد. (تاریخ سیستان). عمرو پاره ای بشد و بسیار اسیر بگرفت. (تاریخ سیستان). جمست؛ چیزی بود از جوهرهای فرومایهء کبود که پاره ای بسرخی زند. (فرهنگ اسدی). شخار؛ چیزی بود چون نمک پاره ای خاکسترگون که زنان با نوشادور در بالای حنا بر دست کنند. (فرهنگ اسدی). باباطاهر، پاره ای شیفته گونه بودی. (راحة الصدور). آن درویش از آن پاره ای چوب برید و به حضرت خواجه آورد. (انیس الطالبین و عدة السالکین بخاری). فرمود مرا که پاره ای آب سرد بیار. (انیس الطالبین بخاری). در قصر عارفان به منزل ما پاره ای هیزم آورده است. (انیس الطالبین بخاری). پاره ای نان و سیب خوردم و پاره ای از شب توقف کردم و در همان شب به قصر عارفان رفتم. (انیس الطالبین بخاری). در نزدیکی پالیز پاره ای سبزی و پیاز بود آنرا هم آب دادم. (انیس الطالبین بخاری). درویشی در حضرت ایشان پاره ای نار آورده بود. (انیس الطالبین بخاری). به این فقیر اشارت کردند که پاره ای بادام بگیر که بدریافت صحبت مولانا حمیدالدین شاشی میرویم. (انیس الطالبین بخاری). قضا را همائی بیامد و بانگ میداشت، و برابر تخت، پاره ای دورتر بزیر آمد و بزمین نشست. (نوروزنامه). موسی پاره ای خار بر سر عصا بست و بر سر درخت داشت تا آتش درگیرد. (قصص الانبیاء). بدان سخن پاره ای غضب او تسکین یافت. (رشیدی).
ای برّ تو رسیده به هر تنگ چاره ای
از حال من ضعیف بجو نیز پاره ای.رودکی.
آرزومند آن شده تو بگور
که رسد نانت پاره ای برزم.رودکی.
هر ساعتی بخیر درون پاره ای
بفزایم و ز شرّش نقصان کنم.ناصرخسرو.
روز کی چند بنده را بفرست
اندکی آرد پاره ای چربو.سوزنی.
هر که او نزدیکتر حیرانتر است
کار دوران پاره ای آسانتر است.عطار.
|| پاس؛ مدت اندک: پاره ای از شب، پاسی از شب، قسمتی از آن. طائفه ای از لیل. انوٌ من اللیل، انیٌ من اللیل. طائفةٌ من اللیل. پاره ای از روز، بخشی از آن. ساعت یا ساعاتی از آن.
- پاره ای از عمر؛ مدتی از آن.
|| سهم. بهر: دو پاره از شب، دو بهر از آن :برابر صبح دروغین است و بیک پاره از شب بماند. (التفهیم ابوریحان بیرونی). || یک جزو از سی جزو قرآن: در سی پاره. یک جزو از شصت بخش قرآن در شصت پاره. || جزو باصطلاح حساب، کسر مقابل عدد صحیح : او [ عدد اول ] را هیچ پاره نبود مگر آنک همنام او بود. (التفهیم). اما یکی بحقیقت پاره نشود. (التفهیم).
- پاره زدن؛ در پی کردن. وصله کردن. رقعه دوختن. پینه کردن. ترقیع.
- پاره شدن؛ دریده شدن. ریش شدن. انخراق.
- پاره کردن؛ خرق. دریدن. صیر. (تاج المصادر بیهقی). گسیختن. قسم کردن. بخش کردن. جزء :
سراسر بخنجر تنش پاره کرد
ز خونش همه گل شده خاک و گرد.
فردوسی.
وی گفت: ...که هم وی اندر آن میاندیشید و دانست که خطاست آنرا پاره کرد. (تاریخ بیهقی). باز میگفت احوال ترکمانان سلجوقیان که ایشان خویشتن بیست و سی پاره کنند و بیابان ایشان را پدر و مادر است چنانکه ما را شهرها. (تاریخ بیهقی).
گفت شلغم پاره باید کرد خرد
پاره کرد آن خادم آنرا پیش برد.عطار.
- گز نکرده پاره کردن؛ نااندیشیده کاری کردن.
- پارهء آجر؛ چارکه و هر نوع شکسته آجر.
- پارهء آرد؛ اوماج. آش اوماج؛ آشی که با گلوله هائی بمقدار دانهء گندم از آرد راست کنند. آش آردی است که به اوماج شهرت دارد و آنرا بقدر گندمی از خمیر سازند و پزند. (برهان).
- پارهء اسب؛ قطعة الفرَس. صورتی از صور فلکی : و از بهر این او را [ فرس اول را ] گه گاه پارهء اسب خوانند. (التفهیم).
- پاره بردوخته؛ وصله زده.
- پارهء تن؛ عزیزترین کسی نزد آدمی. خویش و قریب. وَصلهء تن، پارهء جگر. فلذه. جگرپاره.
- پارهء دل؛ عزیزترین کس نزد آدمی چون فرزند. پارهء جگر. پارهء تن. جگرگوشه.
- پارهء زر؛ قراضه.
- پارهء زرد؛ غیار. غیاره. پارچهء زردی که بر کتف یهودان دوختندی امتیاز را. زردپاره :
گردون یهودیانه بکتف کبود خویش
آن زردپاره بین که چه پیدا برافکند.
خاقانی.
- پارهء سنگ؛ قطعه ای از سنگ.
- پاره ها؛ اعشار.
- پاره ها و کناره ها؛ اجزاء و اطراف. (دانشنامهء علائی).
- ترکیب ها:آتش پاره. آجرپاره. آهن پاره. پاره پاره. پلاس پاره. پوست پاره. پوستین پاره. پیرهن پاره. پیش پاره. جگرپاره. چارپاره. چرم پاره. چغزپاره. چهارپاره. خمپاره. سی پاره. شصت پاره. شکرپاره. کاغذپاره. کفش پاره. کلاه پاره. کوه پاره. که پاره. گلیم پاره. گوشت پاره. (فردوسی). ماه پاره. مه پاره. نعل پاره. نمدپاره. وَرَق پاره. یک پاره. (فردوسی). و غیره. رجوع به این ترکیب ها شود.
(1) - و با تصحیفی در گلستان هم آمده است.

پاره.

[رِ] (اِخ)(1) آمبرواز. جرّاح فرانسوی بعهد هانری دوم و فرانسوای دوم و شارل نهم و هانری سوم. بستن شرایین را بجای کیّ بدو نسبت کنند. مولد او بسال 1517 م./ 922 ه . ق. و وفات در سنهء 1590 م./ 998 ه . ق. است.
(1) - Pare, Ambroise.

پارهازی یس.

[یُ] (اِخ)(1) نقاش یونانی رقیب زوکسیس. مولد وی بمائهء چهارم قبل از میلاد در افسس بود.
(1) - Parrhasios.

پاره پار.

[رَ / رِ] (ص مرکب) رجوع به پاره پاره شود.
- پاره پار شدن؛ پاره پاره شدن :
فراوان بگشتند در کارزار
همان تیغ با گرز شد پاره پار.فردوسی.
- پاره پار کردن؛ پاره پاره کردن :
بفرمان آن خسرو نامدار
بکردند از آن پس ورا پاره پار.فردوسی.
پاره پاره.
[رَ / رِ رَ / رِ] (ص مرکب) به قطعات بسیار جدا و مقسّم شده. بسیار جای از هم دریده. پاره پار. پارپار. ریش ریش. تکّه تکّه. ممزوق. ممزّق. پارچه پارچه. شاخ شاخ. لت لت. لخت لخت. جذاذ. قطعه قطعه. از همه جا دریده :
کون چو دفنوک پاره پاره شده
چاکرش بر کتف نهد دفنوک.منجیک.
بتی که غمزه اش از سندان کند گذاره
دلم بمژگان کرده ست پاره پاره.
دقیقی (از لغت نامهء اسدی ص 489).
بکردند چاک آن کیی جوشنش
بشمشیر شد پاره پاره تنش.فردوسی.
یکی پاره پاره بگسترد مشک
نهاده بغربال بر، نان کشک.فردوسی.
و مردمان کجات درآمدند و او را پاره پاره کردند. (تاریخ بیهقی).
چون نار پاره پاره شود حاکم
گر حکم کرد باید بی پاره.ناصرخسرو.
|| (ق مرکب) اندک اندک. رفته رفته. کم کم : هر تدبیری که می اندیشم آنرا چون شکل حجابی میدانم و من پاره پاره آن حجاب را از خود دور میکنم. (کتاب المعارف). از پس که مؤمن گردش کند پاره پاره ببیند الله را. (کتاب المعارف). تو پاره پاره معانی را میکش و استخراج میکن و تصور میکن. (کتاب المعارف). چون تو ظاهر پاک داری، پاره پاره باطن و دل تو پاک شود از سوداهای فاسد. (کتاب المعارف).
- پاره پاره شدن؛ تبعّض. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تقطّع. تهزّع. تصرم. انعراث. (تاج المصادر بیهقی). انصرام. تخرّز. تصدُّع. بَحثَرَه. تمزَّع. تجزوّء. قطعه قطعه شدن. لخت لخت شدن. لت لت شدن. تکه تکه شدن. پارچه پارچه شدن. از همه جا دریده شدن. بسیار، جای از هم دریده شدن. بقطعات بسیار جدا تقسیم شدن. تجزّی. (دانشنامهء علائی).
- پاره پاره کردن؛ تشذیب. تقطیع. (تاج المصادر بیهقی). تفصیل. تبعیض. (زوزنی). صیر. صور. تهزیع. (تاج المصادر بیهقی). تجزیه. تجزیت. تلحیب. خبرَقة. تبتیک. تخریق. جزء. (دهار). تخذیم. (منتهی الارب). تمزیق. تصریم. پارچه پارچه کردن. تکّه تکّه کردن. قطعه قطعه کردن. از همه جا دریدن. بسیار جای از هم دریدن. لخت لخت کردن. لت لت کردن : چون هرون از خوارزم برفت دوازده غلام که کشتن وی را ساخته بودند بر چهار فرسنگی از شهر که فرود خواست آمد شمشیر و ناچخ و دبّوس در نهادند و آن سگ کافر نعمت را پاره پاره کردند. (تاریخ بیهقی).
|| (اِ مرکب) بخش بخش کردن. به قطعات بسیار جدا و تقسیم کردن : پس بفرمود تا محلّت ها را پاره پاره کردند و هر پاره به سرهنگی داد تا عمارت کردند. (مجمل التواریخ والقصص).
پاره پاره زاده.
[رَ رَ دَ / دِ] (اِخ) مولی احمد... وفات او بسال 928 ه . ق. بود. او راست تاریخ آل عثمان نظماً در بحر شاهنامه.

پاره پوره.

[رَ / رِ رَ / رِ] (ص مرکب، از اتباع) از اتباع است. پاره پاره.

پاره خوار.

[رَ / رِ خوا / خا] (نف مرکب)آنکس که پاره ستاند. آنکس که رشوت گیرد. رشوت خوار :
فیل بچه میخوری ای پاره خوار
هم برآرد خصم فیل از تو دمار.مولوی.
پاره دم.
[رَ / رِ دُ] (اِ مرکب) پاردم. دمچی چرمین که پس زین اسب بندند.

پاره دوختن.

[رَ / رِ تَ] (مص مرکب) در پی نهادن جامه را. وصله کردن. رقعه دوختن. ترقیع. پینه کردن. ترَدّم. تردیم.

پاره دوز.

[رَ / رِ] (نف مرکب) پینه دوز. لخت دوز. لاخه دوز. پینه گر. وصله گر :
ما پادشاه پاره و رشوت نبوده ایم
بل پاره دوز خرقهء دلهای پاره ایم.مولوی.
گر بغریبی رود از شهر خویش
سختی و محنت نبرد پاره دوز
ور بخرابی فتد از مملکت
گرسنه خسبد ملک نیمروز.سعدی.
و بیشتر بمعنی در پی نهندهء کفش دریده و پاره باشد.
پاره دوزی.
[رَ / رِ] (حامص مرکب)پینه گری. وصله گری. پینه دوزی. لخت دوزی. لاخه دوزی. ترقیع. تردیم.

پاره دهنده.

[رَ / رِ دَ هَ دَ / دِ] (نف مرکب)راشی. (منتهی الارب). رشوت دهنده.

پاره کار.

[رَ / رِ] (ص مرکب) محبوب شوخ و شنگ. در برهان بهمین معنی آمده، بر وزن لاله زار بی شاهدی و صاحب فرهنگ رشیدی شاهد ذیل را آورده است :
چو شاپور آمد اندر چارهء کار
دلم را پاره کرد آن پارهءکار.نظامی.
و پیداست که پارهء کار را باید به اضافه خواند نه بر وزن لاله زار.
پاره لو مونیال.
[رِ لُ مُ] (اِخ)(1) کرسی سن ولوآر از ناحیهء شارُل بر ساحل راست بوربینس و ترعهء سانتر دارای 7135 تن سکنه و راه آهن پاریس و لیون و مدیترانه از آن گذرد و در آنجا زیارتگاهی از مسیحیان است.
(1) - Paray - le - Monial.

پاری.

(اِ) مددکار که در کار کسی مردانه درآید. (غیاث اللغات).

پاری.

(اِخ)(1) ویلیام ادوار. دریانورد انگلیسی. مولد بسال 1790 م. مطابق با 1204 ه . ق. در باث و وفات در سنهء 1855م. مطابق با 1271 ه . ق. وی اکتشافات جغرافیائی بسیاری در نواحی شمالی کرد و از آن جمله جزیرهء ملویل و تنگهء ولینگتون را او کشف کرده است.
(1) - Parry, William Edward.

پاری.

(اِخ)(1) لوئی فیلیپ آلبر دُرلِئان کنت دُ. نوادهء لوئی فیلیپ پادشاه فرانسه مولد او پاریس بسال 1838م./ 1253 ه . ق. و وفات در سنهء 1894م./1311 ه . ق.
(1) - Paris (Louis - Philippe - Albert
d Orleans, comte de...).

پاریا.

(اِخ) (خلیج...) خلیجی عمیق در سواحل ونزوئلا،میان شبه جزیرهء باریک و کوهستانی پاریا در شمال و دلتای اورنوک در جنوب و مدخل آنرا جزیرهء تری نیة مسدود کرده است و تنها بوسیلهء دو تنگه بنام دراگوس و سیرپس به اقیانوس می پیوندد.

پاریا.

(اِخ)(1) (طبقهء...) (از سانسکریت، پارا. بیرون از...) و معنی ترکیبی آن بیرون از طبقه است. در آئین برهمائی پاریا به کسانی اطلاق میشود که از طبقات هندی خارج باشند و بعبارت دیگر پاریا یعنی افرادی محروم از تمام حقوق دینی و اجتماعی خواه از طریق نژادی و خواه از طریق طرد آنان از جامعهء برهمنی. بنابر قوانین قدیمهء برهمائیان طبقات مطروده به سه دسته تقسیم میشوند: نخست طبقهء «آبهی ساستهاس»(2) یعنی به نفرینان. (ملاعین)، و این گروه کسانی هستند که بر اثر ارتکاب گناهان بزرگ از طبقات هندی طرد شده اند. دوم دستهء «وراتیاس»(3) یعنی مطرودین از مذهب، تکفیرشدگان، و اینان کسانی باشند که بر اثر مجری نداشتن قواعد و قوانین و مراسم دینی خاصه سرباز زدن از دستورهای وِدا بدین عقوبت دچار گشته اند. سوم: دستهء «اَپَسَداس»(4) یعنی مطرودین و راندگان علی الاطلاق و اینان کسانی اند که از وصلت نامشروع و یا از نسل ملعونان و گناهکاران زاده اند. از دو دستهء اول ممکن است اشخاصی پس از توبت و انابت به طبقات اصلی اجتماعی و دینی خود بازگردند ولی دستهء سوم به هیچ روی قابل عفو و بخشایش نیستند. پاریاها در عقیدهء هندوان مردمی پلید و نجسند چنانکه لمس و مسّ آنان موجب ناپاکی و پلیدی شود و بهمین سبب ناگزیر بیرون از شهرها و دهکده ها زندگی کنند و برای تحصیل اسباب معیشت بکارهای پست و منفور که افراد دیگر طبقات اجتماعی از آنها بیزارند، تن دردهند.
(1) - Paria.
(2) - Abhicasthas.
(3) - Vratyas.
(4) - Apasadas.

پاریاب.

(اِخ) فاریاب. شهری است بخراسان از گوَزگانان، بر شاهراه کاروان و بسیار نعمت. (حدود العالم). از شهرهای مشهور خراسان، از اعمال گوزگانان که از آنجا تا بلخ شش منزل است : و دیگر آنکه از پاریاب سوی اندخود رفتن نزدیک است. (تاریخ بیهقی). دیگر روز امیر به پاریاب رسید. (تاریخ بیهقی).
پاریاب.
(اِ مرکب) زراعتی را گویند که به آب چشمه و کاریز و مانند آن مزروع شود و آنرا فاریاب و فاریاو نیز نامند. (فرهنگ جهانگیری). زراعتی را گویند که با آب رودخانه و امثال آن مزروع شود. (برهان). مسقوی. آبی.

پاریتر.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) کمیسیونهای حکمیت که در آنها نمایندگان کارفرمایان و کارگران هر دو حاضر آیند.
(1) - Paritaire.

پاریدن.

[دَ] (مص) پرواز کردن. (برهان). پریدن :
پر پروانه پی درک تف شمع بود
چونکه پر یافت بخواهد پر و پر پاریدن.
مولوی.
پاری دوورنه.
[وِ نِ] (اِخ)(1) ژوزف. متخصص امور مالی فرانسوی مولد 1684م./ 1095 ه . ق. و وفات بسال 1770م./1183 ه . ق. وی مشهورترین برادران پاری است.
(1) - Paris-Duverney, Joseph.

پاریز.

(اِخ) بلوکی از ناحیهء سیرجان و پاریز در ایالت کرمان. و نام مرکز آن نیز پاریز است واقع در شمال رمل آباد.

پاریزاتیس.

(اِخ)(1) رجوع به پاروساتس شود.
(1) - Parysatis.

پاریزه.

[زِ] (اِخ)(1) اتینّ. طبیب فرانسوی. مولد او بسال 1770م./1183 ه . ق. و وفات در سنهء 1847 م./1264 ه . ق.
(1) - Pariset, etienne.

پاریزی.

(اِخ)(1) بخشی کوچک از ایل دُفرانس که کرسی آن لوور (سِن اِ اواز) است.
(1) - Parisi.

پاریزیس.

(اِ)(1) سکهء قدیمی ضرب پاریس. و آن یک ربع بیش از سکهء تور(2) بود.
(1) - Parisis.
(2) - Tours.

پاریزین.

[یِ ن ن] (اِخ)(1) سرود ملی که پس از انقلاب 1830م./1245 ه . ق. دلاوینی بساخت و آهنگ آنرا اوبر تصنیف کرد.
(1) - Parisienne (la).

پاریس.

(اِخ)(1) شهر معروف و پایتخت کشور فرانسه بر ساحل رود سِن بفاصلهء قلیلی از ملتقای سِن با مارن، کرسی ایالت سِن و مرکز حکومت فرانسه و اسقف نشین آن. دارای دیوان کشور و انستیتو. ادارات و وزارتخانه های فرانسه در آنجا متمرکز است و مرکز تلاقی کلیهء راه آهنها و خطوط تلگرافی کشور میباشد و بواسطهء قلاع اطراف در نوع خود بی نظیر است. موزه های هنرهای متنوعه و علوم و فنون، دانشکده ها و مدارس عالیه، کتابخانه ها و ادارهء ضبط اسناد عمومی، بانک فرانسه، بانک رهنی و استقراضی و دیگر مؤسسات عمومی بدانجاست. صنایع آن از جهت تنوع بسیار جالب توجه و از حیث کیفیت و اصالت و زیبائی قابل اهمیت میباشد از قبیل جواهرسازی، بازیچه های کودکان، دوخت البسه از هر نوع، مُد، پوست حیوانات، اشیاء صنعتی خاص و جز آن. پاریس مرکز هنرها و یکی از وسیعترین و غنی ترین و زیباترین شهرهای عالم و پس از لندن در اروپا از جملهء بلاد پرجمعیت تر و پس از رُم در کثرت و هم زیبائی ابنیهء عالی مقام اول را حائز است. از مهمترین ابنیهء آن: لوور، پالِه روایال، اَنوالید، بورس، نوتردام، پانتِه ئون،مادلِن، ستون و اندُم، ترُکادِرو، شهرداری، طاق نصرت کارّوُسِل، طاق نصرت اِتوال، دروازهء سَن دنیس، دروازهء سِن مارتَن و جز آن. جمعیت پاریس نزدیک سه میلیون میباشد. در عهد سِزار محوطه ای از پاریس که بعدها نوتردام در آن بنا شد «لوتِس» نام داشت و ساکنان آن پاریزی ئی خوانده میشدند و همین نام است که بعدها به پایتخت فرانسه داده شد. پاریزی ئیان در برابر فرماندهان سزار در حدود سال 52 قبل از میلاد سخت مقاومت کرده اند. لوتس اندک اندک در سواحل سِن وسعت یافت و در سال 451 م. سنْت ژنویو آنرا از هجوم قبایل خونخوار هون محفوظ داشت. این شهر که بتدریج بنام پاریزی ئی ها بجای لوتِس به پاریس شهرت یافته بود پایتخت کلوویس و بعد بدست نرمان ها خراب شد اهالی آن در سال 885م./271 بر ه . ق. نرمانها قیام کردند و 13 ماه در محاصره بودند. پاریس بعهد فیلیپ اوگوست آبادتر از پیش شد و اصلاحاتی در آن صورت گرفت، از آن جمله حصار استواری گرد آن برآوردند و این حصار در قرن چهاردهم و باز در دورهء سلطنت لوئی سیزدهم بزرگتر شد. از میان پادشاهان فرانسه سَن لوئی و شارل پنجم و فرانسوای اول و لوئی دوازدهم، به یاری ذوق سلیم و توجه کامل خود در زیبائی و تزیین پاریس بیش از دیگران شرکت کرده اند. لوئی چهاردهم ساختمانهای زیبای بسیار در این شهر ایجاد کرد و لوئی فیلیپ و ناپلئون سوم نیز در این راه بسی کوشیده اند. در سال 1814م./1229 ه . ق. متفقین به پاریس وارد شدند و در 1815م./1230 ه . ق. پروسیان و انگلیسیان بر آن دست یافتند. در سال 1856م./1272 ه . ق. معاهدهء پاریس جنگ کریمه را پایان بخشید. در سالهای 1870 - 1871م./ 1286 - 1287 ه . ق. محاصرهء پاریس و واقعهء کمرّن روی داد. در جنگ جهانگیر اول 1914-1918م./ 1332-1336 ه . ق. پاریس دو بار مورد تهدید آلمانیان قرار گرفت یک بار در سال 1914م. پیش از نخستین جنگ مارن و یک بار در بهار 1918 که آلمانیان آنرا با هواپیما و توپهای دورزن بمباران کردند. حصار مستحکم قدیمی پاریس از سال 1921م./ 1339 ه . ق. به بعد ویران شد. و در سال 1940 پس از شکست قوای فرانسه از آلمان بدست سپاهیان آلمان افتاد و در 1945م. به نیروی سپاهیان فرانسه امریکا و انگلیس رهائی یافت.
(1) - Paris.

پاریس.

(اِخ)(1) پسر دوم پریام و هِکُوب شوهر ادنون و فریبندهء هِلن زن مِه نِه لاس و بنابر اساطیر یونانی اوست که سیب نفاق را به وِنوس داد و موجب کینهء ژونون و می نرو نسبت به شهر تروا شد.
(1) - Paris.

پاریس.

(اِخ) (پُلَن)(1) محقق فرانسوی که تتبعات او در ادبیات قرون وسطی فرانسه مایهء شهرت او شده است مولد بسال 1800م./ 1214 ه . ق. و وفات در سنهء 1881م./ 1295 ه . ق.
(1) - Paris (Paulin).

پاریس.

(اِخ)(1) فرانسوا دُ. کشیش ژانسنیست (پیرو ژان سینوس) که با اعمال عجیب و خارق العاده ای که کنوولسیونرها بر مزار او در قبرستان سن مِنار انجام می کردند شهرت یافته است. مولد بسال 1690م./1017 ه . ق. و وفات در 1727م./1139 ه . ق.
(1) - Paris, Francois de.

پاریس.

(اِخ)(1) فرانسوا ادمُن. امیرالبحر و دانشمند فرانسوی. مولد بسال 1806م./ 1220 ه . ق. در برِست و وفات در 1893م./ 1310 ه . ق.
(1) - Paris, Francois-Edmond.

پاریس.

(اِخ)(1) گاستون. پسر پُلَن پاریس دانشمند فقه اللغه که او را نیز مانند پدر آثار مهمی در باب شعر قرون وسطی است. مولد در آوِنَه بسال 1839م./1254 ه . ق. و وفات در 1903م./1320 ه . ق.
(1) - Paris, Gaston.

پاریس.

(اِخ)(1) ماتی یو. کشیش انگلیسی از پیروان سن بنوا. وی مؤلف «وقایع نامهء بزرگ انگلستان» است. وفات بسال 1259م./ 656 ه . ق.
(1) - Paris, Mathieu.

پاریلا.

(اِ) رجوع به آب کوپیل شود.

پاریما.

(اِخ)(1) یا دریاچهء سفید(2) و یا آموکو، دریاچهء مشهور در تاریخ افسانه ای و موهوم کشور اِلدورادو.
(1) - Parima.
(2) - Lac Blanc.

پاریما.

(اِخ) (سیرّا...)(1) یکی از ارتفاعات بزرگ ناحیهء کوهستانی امریکای جنوبی که هنوز کاملا مکشوف نیست و از آن رودهای اُرنوک و ریوبرانکو سرچشمه میگیرد. مهمترین قلل این رشته جبال به ارتفاع 2000 گز میرسد و سرحد میان کشور ونزوئلا و برزیل است.
(1) - Parima (Sierra).

پارین.

(ص نسبی) پارینه. منسوب بسال گذشته. پارسالین :
گاو آمد و خورد دفتر پارین را.ظهوری.
خرقهء پارین ترا بکار نیاید
کوه موقر کجا و کاه محقر.قاآنی.
پارینه.
[نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به پار. پارین. پارسالین :
چند خرامیّ و تکبر کنی
دولت پارینه تصور کنی.سعدی.
برو زن کن ای خواجه هر نوبهار
که تقویم پارینه ناید بکار.سعدی.
من همان احمد پارینه که بودم هستم.
رو که همان احمد پارینه ای.
|| سال گذشته. سال پیش. پار :
این طاس خالی از من و آن کوزه ای که بود
پارینه پر ز شهد مصفی از آن تو.وحشی.
|| کهنه. (غیاث اللغات).

پاری نی.

(اِخ)(1) ژزف. شاعر غزلسرای ایتالیائی مولد او بوسی زیو بسال 1729م./ 1141 ه . ق. و وفات در 1799م./ 1213 ه . ق. وی اشعاری روان و دل انگیز دارد.
(1) - Parini, Joseph.

پاز.

(ص) بی غش. (برهان). پاک. خالص. || نازک و لطیف. (برهان).

پاز.

[زز] (اِخ)(1) مرکز بولیوی بر ساحل شرقی دریاچهء تی تی کاکا و آن بوسیلهء راه آهن به اقیانوس ساکن متصل میگردد و دارای 150000 تن سکنه و از مراکز مهم تجارتی است.
(1) - Paz.

پازاج.

(اِ) پازاچ. (رشیدی). دایهء شیردهنده. مرضعه. (برهان) :
بناز، مادر ایام طفل بخت ترا
بزرگ میکند اندر کنار چون پازاج.
منصور شیرازی.
|| زنی که با زن نوزای همپائی و معاونت کند. (رشیدی). || ماما. ماماچه. (برهان). دایهء ناف. مام ناف. (جهانگیری). قابله. (دهار) (برهان) :
گفتهء من حلال زادهء طبع
نبوم هر خشوک را پازاج.سوزنی.
پازاچ.
(اِ) پازاج.

پازارگاد.

(اِخ) رجوع به پارساگد شود.

پازتاری.

(اِ) جزئی باشد که در مقابل کلی است و پازتاریان بمعنی جزئیات. (برهان). و ظاهراً این صورت با معنی مصنوع و مجعول است.

پازخ.

[زَ] (اِ) رجوع به پاژَخ شود.

پا زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) بسیار راه رفتن در تجسس چیزی: تمام شهر را پا زدم.
- پا زدن به کسی در حساب؛ به دغلی از حق او کاستن. مبلغی از طلب او را انکار کردن. قسمتی از دَین را انکار کردن.

پازش.

[زِ] (اِمص) گیاه و علف زیادتی را از میان غله زار کندن و دور افکندن. (برهان). وجین کردن.

پازکی.

[زُ] (اِخ) از قبائل چادرنشین اطراف طهران و ساوه و زرند و قزوین، دارای یکصد خانوار و ییلاق آنان کوههای شمال البرز و قشلاق خاتون آباد است.

پازن.

[زَ] (اِ) رَنگ. بز کوهی. (برهان). وَعل فارسی. اُیَّل. تیس جبلی. بُزل (مولَّد پازهر حیوانی)(1).
(1) - agagre? Bouquetin. Libex..

پازنامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) لقب. قِزی. علاقیه. قِزب. (منتهی الارب). و رجوع به پاچنامه و پاژنامه شود.

پازنان.

[زَ] (اِخ) نام کوهی که جلگهء هندیجان به دامنهء آن است.

پازند.

[زَ] (اِخ) اصل کتاب است و ابستا گزارش. (فرهنگ اسدی). تفسیر زند باشد و زند کتاب زردشت است و برعکس این هم گفته اند یعنی زند تفسیر پازند است و بعضی دیگر گویند زند و پازند دو کتاب است از تصنیفات ابراهیم زردتشت در آئین آتش پرستی و دیگری میگوید که ترجمهء کتاب زند است و با زای فارسی هم آمده است. (برهان قاطع). تفسیر زند باشد و زند کتاب زردشت است. (جهانگیری). کتاب زردشت است که پیغمبر گبران آتش پرست بود. کتابی است که ابراهیم زردشت وضع کرده بود. (از فرهنگی خطی). پازند و زند و دو کتابیست از ابراهیم زردشت. (فرهنگ سروری). ...و زرادشت شرحی بر ابستا کرد و آنرا زند نامید و این در نزد مجوسان کلام خداست که بر زردشت نازل گشت. آنگاه زردشت آنرا از لغت پهلوی به فارسی درآورد و سپس شرحی بر زند نگاشت و آنرا پازند نامید و موبدان و هیربدان دانشمند شرحی دیگر بر این شرح نگاشته و یارده (ظ: ایارده)اش نام نهادند که برخی از مجوسان «اگرده»اش نیز خوانند و چون اسکندر بر کشور ایران استیلا یافت و دارا پسر دارا را بکشت آنرا بسوزانید. (التنبیه و الاشراف مسعودی). بنابر تحقیقات اخیره، پازند عبارت از خط و زبانی است که برای صعوبت خط پهلوی زند را بعدها بدان خط و زبان نوشته اند و چون در آغاز آنرا مانند حاشیه در پای (یعنی ذیل) اوراق مینوشته اند به پازند مشهور شده. در پازند لغات آرامی به لغات ایرانی تبدیل شده است و جای خط پهلوی را خط اوستائی گرفته است :
گویند نخستین سخن از نامهء پازند
آنست که با مردم بداصل مپیوند.لبیبی.
زو دوست ترم هیچکسی نیست وگر هست
آنم که همی گویم پازند قران است.فرّخی.
ای خوانده کتاب زند و پازند
زین خواندن زند تا کی و چند.ناصرخسرو.
بر گل نوزند واف(1) مطربی آغاز کرد
خواند به الحان خوش نامهء پازند و زند.
سوزنی.
حرف و صوت ار قضا بگرداند
مرحبا زند و حبّذا پازند.
انوری (دیوان ص 382).
|| (اِ) چیزی که بر آتش زنه زنند تا از آن آتش برآید و معنی ترکیبی آنکه همپائی و معاونت با آتش زنه در برآوردن آتش کند و بدین مناسبت شرح زند را گویند چه احکام آتش که در زند مکنون است به اعانت آن شرح ظاهر میشود. (رشیدی).
(1) - ن ل: بُلْبلَک.

پازننده.

[زَ نَ دَ / دِ] (نف مرکب) که پای بر زمین زند: اَخبَط؛ مرد پازننده. (منتهی الارب).

پازنه.

[زَ نَ / نِ] (اِ) دو حلقهء چوبی است از اجزاء خیش.

پازوار.

[زَ] (اِخ) بلوکی به شهرستان بابل (بارفروش) دارای هجده قریه و سه فرسنگ در یک فرسنگ و نیم مربع مساحت. و بندر بابلسر (مشهدسر) کرسی آن است. حدود آن از شمال، بحر خزر و از مشرق بلوک با نصرکلا و از جنوب قصبهء امیرکلا و حومهء آن و از مغرب بلوک رودبست و دابر است. و بدانجا گردکان بسیار است.

پازواند اوغلی.

(اِخ) رجوع به پاسبان اوغلی شود.

پازوپرمی.

[ ] (اِخ) قریه ای در نواحی مشهد مقدس که نوعی از انگور خوب در آنجا باشد. (جهانگیری).

پازور.

(اِخ) جادوئی تورانی که در جنگ هماون بجادوی برف و سرما و باد دمان بر ایرانیان آورد چنانکه از برف و سرما دست نیزه گذاران از کارزار فروماند. این اسم را در بعض نسخ شاهنامه «بازور» ضبط کرده اند و «یوستی» نیز بهمین صورت آورده است. رجوع به بازور شود.

پازه.

[زَ / زِ] (اِ) پاچه :
نیم مستک فتاده و خورده
بی خدو این خدنگ پازهء من.سوزنی.
و رجوع به پاژه شود.
پازهر.
[زَ] (اِ مرکب) پادزهر :
سخن زهر و پازهر و گرم است و سرد
سخن تلخ و شیرین و درمان و درد.
بوشکور.
نه هر که دارد پازهر زهر باید خورد.
ابوالفتح بستی.
که پازهر زهر است کافزون شود
وز اندازهء خویش بیرون شود.
؟ (از قابوسنامه).
پازهر اژدهاست خرد، سوی هوشیار
درخورد مکر نیست نه نیز ازدر دها ست.
ناصرخسرو.
بر فعل چو زهر نیست پازهر
جز قول چو نوش پخته با قند.
ناصرخسرو.
این عالم اژدهاست و زانرو ترا خرد
پازهر زهر این قوی و منکر اژدهاست.
ناصرخسرو.
فرزند دیو را رطبم زهر مار گشت
پازهر مار او شدم او زهر مار من.
ناصرخسرو.
همگان در رنگ صافی او [ آب انگور پس از تخمیر ] خیره بماندند و گفتند مقصود و فائده از این درخت [ رز ] این است، اما ندانیم که زهر است یا پازهر. (نوروزنامه).
- پازهر بقری؛ در مرارهء گوزن پدید آید. (از معرفة الجواهر). پازهر گاوی.
- پازهر حیوانی؛ فادزهر حیوانی. در مکان تکوّن آن اختلاف است جمعی برآنند که در زمینی از حدود چین گوزنان مارخوار(1) بسیار هست و چون از بسیاری خوردن ماران حرارت بر مزاج آنها استیلا یابد و در آب غوطه خورند بخاری بشکل اشک در حفره هائی که در گوشه های چشم گوزن واقع است گرد شود و آب مذکور متحجر و منجمد گردد و چون این عمل مکرر واقع شود سنگ مزبور بزرگ و ثقیل شود و بیفتد. (معرفة الجواهر).
- پازهر شاتی؛ در جوف نوعی از گوسفندان وحشی که در حدود فارس میباشند تکوّن می پذیرد. (معرفة الجواهر).
- پازهر گاوی؛ حجرالبقر.
- پازهر معدنی(2)؛ فادزهر کانی. پازهر کانی. حجرالسمّ معدنی. و رجوع به پادزهر شود.
(1) - Markhor.
(2) - Bezoard mineral.

پازهری.

[زَ] (ص نسبی مرکب) رنگ زردی که بسرخی زند.

پازیر.

(اِ مرکب) چوبی را گویند که در زیر سقفی یا دیواری که قصور کرده باشد فروزنند تا نیفتد. (برهان). و ظاهراً مصحف پادیر است. رجوع به پادیر و رجوع به پاذیر و پادیز شود.

پاژ.

(اِ) باز. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). باج.

پاژ.

(اِخ) باژ. دیهی از طوس و بعضی آن را مولد فردوسی گفته اند. نام دهی است از بلوکات طوس. (برهان). فاز.

پاژخ.

[ژَ] (اِ) پازخ. مالش و آزار باشد. (برهان) :
پاسار میکند من و خوبان را
تنگ آمدم ز پاژخ و پاسارش.ناصرخسرو.
ای کرده دلم غم تو رخ رخ
تا چند کشم ز عشق پاژخ.عماد زوزنی.
پاژگونه.
[نَ / نِ] (ص مرکب) باژگونه. واژگونه. واژگون.

پاژل.

[ژِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی ماهی که در آبهای ساحلی مدیترانه و دریای مانش فراوانست و او را گوشتی لذیذ باشد.
(1) - Pagel.

پاژل.

[ژُ] (اِخ)(1) کلود. ژنرالی فرانسوی. وی در جنگ فرانسه خاصه در جنگ مونترئو شهرت یافت. مولد او بسال 1772م./1185 ه . ق. در بزانسون و وفات در 1844م./ 1259 ه . ق.
Claude.و
(1) - Pajol

پاژنامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) پاچنامه. پازنامه. پاشنامه. لقب. || قرین و همال. (برهان). و رجوع به پازنامه شود.

پاژند.

[ژَ] (اِ) آلتی است که بدان آتش را بشکنند و بمناسبت همین معنی نام تفسیر ژند که کتاب زرتشت است در بیان دین آتش پرستی. (غیاث اللغات). رجوع به پازند شود.

پاژنگ.

[ژَ] (اِ مرکب) بمعنی پاچنگ است که کفش و پاافزار باشد. (برهان). پازنگ. پوزار. پای افزار.

پاژو.

(اِخ)(1) اگوستن. حجار فرانسوی. مولد او در پاریس بسال 1730م./1142 ه . ق. و وفات در 1809م./ 1223 ه . ق. وی بهترین مُزیّن و آرایشگر تماشاخانه بود.
(1) - Pajou, Augustin.

پاژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) پاچه. کراع. || پاچنگ. (جهانگیری).

پاس.

(اِ) حَرَس. حراست. نگاهبانی. نگهبانی. نگاهداری :
دلیر و خردمند و هشیار باش
بپاس اندرون سخت بیدار باش.فردوسی.
تو کرپاس را دین یزدان شناس
کشنده چهار آمد از بهر پاس.
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1599).
بهر پاس است مار بر سر گنج
نز پی آنکه گیرد از وی خنج.سنائی.
ای برسم دولت از آغاز دوران داشته
طارم قدر ترا هندوی هفتم چرخ، پاس.
انوری.
هر کجا پاس او کشد باره
نکشد بار قفلها زرفین.انوری.
و دیگر بدان که ملوک از بهر پاس رعیتند نه رعیت از بهر طاعت ملوک. (گلستان).
زهد چون قلعه ای است پاس ترا
قلعهء آهنین هراس ترا.اوحدی.
|| سه پاس؛ سه نگهبان تن یعنی گوش و چشم و زبان :
نخست آفرینش خرد را شناس
نگهبان جانست و آن سه پاس
سه پاس تو گوش است و چشم و زبان
کز این سه رسد نیک و بد بی گمان.
فردوسی.
|| رعایت. احترام. حرمت. ملاحظه :
چه باشد جان بنزد من که اندر راه عشق تو
بپاس غم بگردانم هزاران بار داس ای جان.
سوزنی.
زاهد... روی برتافت. یکی از وزیران گفت پاس گفتار ملک را روا باشد که چند روزی بشهر اندر آئی. (گلستان). فی الجمله پاس خاطر یاران را موافقت کردم. (گلستان). درویشی را شنیدم که در آتش فاقه میسوخت... کسی گفتش چه نشینی که فلان در این شهر طبعی کریم دارد... اگر از صورت حالی که تراست مطلع گردد پاس خاطر عزیزت را منت دارد. سعدی (گلستان).
- بپاس خدمات او؛ برعایت خدمات او.
-بپاس دوستی شما؛ به احترام و رعایت دوستی شما.
- پاس فرمان نکردن؛ رعایت آن نکردن.
|| پاسی از شب؛ قسمتی از شب، قسمتی از قسمتهای شب. اِنوٌ من اللیل. هنوٌ من اللیل. اَنی من اللیل. (منتهی الارب). بهره ای از شب. جنح لیل. یک بخش از شب. لختی از شب. (از فرهنگی خطی) :
چو یکپاس از تیره شب درگذشت
تو گفتی که روی هوا تیره گشت.فردوسی.
دگر برگذشته ز شب چند پاس
بدزدد ز درویش دزدی پلاس.فردوسی.
بیامد ز آموی یک پاس شب
گذر کرد بر آب و ریگ فرب.فردوسی.
چو بگذشت یک پاس از تیره شب
بیاسود طایر ز بانگ و چلب.فردوسی.
ز تیره شب اندر گذشته دو پاس
بفرمود تا شد ستاره شناس.فردوسی.
بیامد بدان باغ و می درکشید
چو پاسی ز تیره شب اندر کشید.فردوسی.
چو یک پاس بگذشت درنده شیر
به پیش کنام خود آمد دلیر.فردوسی.
چو بگذشت یک پاس از تیره شب
ببستند مردم ز گفتار لب.فردوسی.
گرنه ماه طربست این ز چه غرّید همی
دوش هر پاسی کوس ملک شیر شکر.
فرخی.
چو پاسی از شب دیرنده بگذشت
برآمد شعریان از کوه بابل.منوچهری.
پاره ای از شب: پاسهای شب، آناءاللیل. تیز براند [ غازی ] دو پاس از شب گذشته به جیحون رسید. (تاریخ بیهقی). و سلطان پاسی از شب گذشته برداشته بود از ستاج و روی به بلق داده که سرای پرده آنجا زده بودند. (تاریخ بیهقی). پس از نماز خفتن بدیری و پاسی از شب بگذشته سیلی دررسید که اقرار دادند پیران کهن که بر آن جمله یاد ندارند. (تاریخ بیهقی). چون یک پاس از شب بماند آلتونتاش با خاصگان خویش برنشست و برفت. (تاریخ بیهقی).
طلایه دلاور کن و مهربان
بگردان بهر پاس شب پاسبان.اسدی.
چنین تا دو پاس از شب اندر گذشت
ببودند دلشاد و خرّم بدشت.اسدی.
یکی بهتر ببینید ایّهاالناس
که می دیگر شود عالم بهر پاس.سنائی.
آید بتو هر پاس خروشی ز خروسی
کای غافل بگذار جهان گذران را.سنائی.
چو پاسی از شب دیجور بگذشت
از آن در، شاه، دل رنجور برگشت.نظامی.
|| سه پاس؛ سه بهر، سه بخش شب. یعنی سه ربع آن :
همی گفت دارم ز یزدان سپاس
نیایش کنم پیش او شب سه پاس.فردوسی.
از آن رقعه بودی دلش در هراس
نیایش کنان بود از شب سه پاس.فردوسی.
چنان بد که از شب گذشته سه پاس
یک آواز آمد چنان پر هراس...فردوسی.
به سه روز تا شب گذشته سه پاس(1)
کنیزک نپرداخت ز اخترشناس.فردوسی.
به لشکرگه آمد گذشته سه پاس
ز قیصر نبودش بدل در هراس.فردوسی.
همی گفت دارم ز یزدان سپاس
نیایش کنم پیش او شب سه پاس.فردوسی.
دبیران برفتند دل پرهراس
ز شبگیر تا شب گذشته سه پاس.فردوسی.
مرا گفته بود آن ستاره شناس
که امروز تا شب گذشته سه پاس...فردوسی.
چنین گفت کز شب گذشته سه پاس
بیابید گفتار اخترشناس.فردوسی.
ببردند مردان اخترشناس
سخن راند با نامداران سه پاس.فردوسی.
و در تداول فردوسی، یک پاس غالباً نیمی از شب و دو پاس دو ثلث و سه پاس سه ربع آن است. و همچنین است در بهر و بخش. || سه پاس؛ تمام شب. تمام روز :
بدین گر بدارم ز یزدان سپاس
نباید که شب خفته مانم سه پاس.فردوسی.
ز بهرام دارم ببخشش سپاس
نیایش کنم روز و شب در سه پاس.
فردوسی.
همی گفت صدره ز یزدان سپاس
نیایش کنم روز و شب هر سه پاس.
فردوسی.
ماه دو هفته اگر چون رخ او بودی،شب
پاسبانان همه بیکار بدندی به سه پاس.
سوزنی.
|| یک حصه از هشت حصهء شب و روز را نیز گویند چه شبانروزی را به هشت حصه کرده اند و هر حصه را پاس نامیده اند. (برهان قاطع). || یک حصه از چهار حصهء شب و روز. (رشیدی). و در غیاث اللغات آمده است: و [ بمعنی ] ربع روز یا شب، چرا که نگاهداشت هر بهر به هر یک پاسبان تعلق دارد و بخاطر فقیر میرسد که چون این قدر وقت را بشمار گهریها (؟) پاس دارند لهذا مجازاً این مدت وقت را پاس گویند... و در بهار عجم بمعنی بخشی از روز یا شب است. (غیاث اللغات). || شخصی را گویند که در آن وقت [ یک پاس از هشت پاس شبانروز ] عمداً بیدار باشد یعنی پاسبان. (برهان). پاسبان. نگهبان :
سپه دید در خیمه ها بی هراس
نه جائی طلایه نه آوای پاس.اسدی.
که دارند روز و شب از بس هراس
بهر کوه دیده بهر دیر پاس.اسدی.
|| حصه و بخش است مطلقاً اعم از شب و روز و غیر آن. (برهان). بخش. قسمت. پاره. بهر. بهره. || نوبة. (برهان). نیابة. (منتهی الارب). || تنگی و اندوه دل. (جهانگیری) (برهان). و جهانگیری بیت ذیل را شاهد برای این معنی آورده است:
فرشته گرفته ز بس بیم پاس
پری در نهیب اهرمن در هراس.
لکن در این جا معنی توقّی و تحفظ و تحرّس و خودداری از خطر مناسب تر مینماید.
- پاس داشتن؛ پاسبانی کردن. نگهبانی و نگاهبانی کردن. حراست. حفظ. پاییدن. نگاه داشتن. محافظت کردن: حَومَل، نام زنی که... ماده سگ شب پاس او داشتی... (منتهی الارب) :
به یزدان بنالید کای کردگار
بدینکار این بنده را پاس دار.فردوسی.
جهانرا ازو بود دل پرهراس(2)
همیداشتندی شب و روز پاس.فردوسی.
گر آید درفش منوچهر شاه
سوی دژ فرستد همی با سپاه
شما پاس دارید و نیرو کنید
مگر کآن سپاه ورا بشکنید.فردوسی.
ای که بر مال پاسبان داری
بر سر گور تو که دارد پاس.عنصری.
سلوک کن، بر طبق ستوده تر اطوار خود... و کریم تر طرزهای خود در رعایت آنچه ما آنرا در نظر تو زینت داده ایم و در پاس داری و نگهبانی آن. (تاریخ بیهقی). فردا جنگ باشد بهمه حال بجای خود بازروید امشب نیکو پاس دارید. (تاریخ بیهقی).
پاس دارم ز دیو و لشکر او
بسپاس خدای بر تن پاس.ناصرخسرو.
مرا مزنید که من شما را بکار آیم و بانگ نکنم و پاس دارم شما را. (قصص الانبیاء). گفت باخبر باشید هر که در میان شما درآید گردنش را بزنید هم چنان پاس میداشتند. (قصص الانبیاء).
روز چون عندلیب نالم زار
همه شب چون خروس دارم پاس.
مسعودسعد.
پاسبان چرخ هفتم خوش بخسبد بعد ازین
چون جهان را عدل و انصاف تو میدارند پاس.
ظهیر فاریابی.
نقل است که روزی نان میخورد سگی آنجا بود و بدو میداد گفتند چرا با زن و فرزند نخوردی گفت اگر نان به سگ دهم تا روز پاس من دارد تا من نماز کنم. (تذکرة الاولیاء عطار).
تا که ما از حال آن گرگان پیش
همچو روبه پاس خود داریم بیش.مولوی.
گشایم یکی راز نگشوده را
سپارم یکی جنس نبسوده را
بشرطی که داری ز اغیار پاس
نیاری در معنوی را قیاس.فخر گرگانی؟.
جواهر بگنجینه داران سپار
ولی راز را خویشتن پاس دار.سعدی.
بدان را نوازش کن ای نیکمرد
که سگ پاس دارد چو نان تو خورد.سعدی.
برو پاس درویش محتاج دار
که شاه از رعیت بود تاجدار.سعدی.
گرچه صد پاسبان بوند ز پس
پاس تو به ز تو ندارد کس.امیرخسرو.
آنچنان پاس دار جان عزیز
که تو خوش خسبی و ولایت نیز.
امیرخسرو.
گر شبان پاس ندارد رمه را
گرگ از پای درآرد همه را.جامی.
مگیر از دهن خلق حرفها زنهار
به آسیا چو شدی پاس دار نوبت را.صائب.
کسی کز چشم بد فرزند خود را پاس میدارد
بفرزند کسان هرگز بچشم بد نمی بیند.
صائب.
|| رعایت کردن. مراعات کردن. ملاحظه کردن. ادب کردن :
رضای حق اول نگه داشتن
دگر پاس فرمان شه داشتن.سعدی.
- پاس خاطر؛ رعایت حال. مراعات خاطر. و برای کلمات مرکبهء پاسبان. سرپاس و نظایر آنها رجوع به ردیف خود شود.
- پاس داشتن؛ احتیاط کردن. تجسس، جست و جو و تفتیش کردن :
ز تاج ملک زاده ای در مناخ
شبی لعلی افتاد در سنگلاخ
پدر گفتش اندر شب تیره رنگ
چه دانی که گوهر کدامست و سنگ
همه سنگها پاس دار ای پسر
که لعل از میانش نباشد بدر.سعدی.
- خود را پاس داشتن؛ احتراس. تحرّس.
(1) - ن ل: سوم روز از شب...
(2) - ن ل: ببودند از آن آگهی پرهراس.

پاس.

[سُ] (اِخ)(1) شهری مستحکم به باویر بر ساحل دانوب با 24000 تن سکنه و آن مرکز روحانیت و دارای صنعت فلزسازی و مرکز تجارت نمک است.
(1) - Passau.

پاسائیک.

(اِخ)(1) شهری به اتازونی در کشور نیوجرزی دارای 8000 تن سکنه و آن مرکز صنعت ریسندگی و کالسکه سازی است. و ناحیه ای به همین نام بر ساحل رود پاسائیک دارای 80000 تن سکنه.
(1) - Passaic.

پاساد.

(اِ) صیانت باشد و آن محافظت کردن است خود را از سخنان هزل و قبیح و افعال شنیعه و قبیحه. (برهان).

پاسادنا.

[دِ] (اِخ)(1) شهری به اتازونی در کالیفرنیا دارای 80000 تن سکنه و رصدخانه ای در کوه ویلسن.
(1) - Passadena.

پاسار.

(اِ مرکب) (از پای و سار مرادف مانا و مان و معنی ترکیبیه بپاگذاشته شده. رشیدی). تیپا. لگد. (برهان). || در اصطلاح نجاران، تخته هائی که میان تُنُکه ها فاصله شود. و نیز تختهء زبرین و زیرین مِصراع. چوبهای قطورتر که در دو طرف فوق و تحت و میان هر دو تُنُکهء افقی بکار برند مقابل باهو که عمودی بکار رود.
- پاسار کردن؛ لگدکوب کردن :
پاسار میکند من و خوبان را
تنگ آمدم ز پاژخ و پاسارش.ناصرخسرو.
پاسار.
[رُ] (اِخ)(1) دماغه ای به جنوب شرقی صقلیه (سیسیل). و امیرالبحر بینگ بسال 1718 م. با 1130 ه . ق. اسپانیائیان را بدانجا هزیمت کرد.
(1) - Passaro.

پاسار.

(اِخ)(1) رودی به شمال شرقی آلمان (ایالت پروس شرقی) و آن از نجد باتلاقی هوکرلاند سرچشمه میگیرد و بجانب شمال جاری است و برونشبرگ را مشروب سازد و به خلیج فریشس هاف ریزد. طول آن 120 هزارگز است.
(1) - Passarge.

پاسارگاد.

(اِخ) پازارگاد. پارساگد. شهر قدیم ایران. پایتخت کوروش بزرگ. در شمال شرقی تخت جمشید و شیراز. رجوع به پارساگد شود.

پاساروآنگ.

(اِخ)(1) شهری به جاوه به 670 هزارگزی جنوب شرقی باتاویا مرکز ایالتی دارای 110000 تن سکنه.
(1) - Passarouang.

پاساژ.

(فرانسوی، اِ)(1) بازار سرپوشیده که دو در دارد دخول و خروج را.
(1) - Passage.

پاسبان.

(ص مرکب، اِ مرکب) (از پاس و بان حافظ، حارس.) حارس. (مهذب الاسماء). آنکه شب بدرگاه ملوک پاس دارد. (صحاح الفرس). نگاهبان. نگهبان. قراول. یَزَک. جاندار. پادَه. جانه دار. پاد. محافظ. محافظت کننده. (برهان). حافظ. مراقب. رقیب. نگهدار. راصد. دارندهء پاس. که شبها حراست کند. بدرقه. راعی. قراول. عاسّ (جِ عَسس) : و بر این کوه پاسبان است و دیده بان است که کافر ترک را نگاه دارد. (حدود العالم).
ز دیوان نبینی نشسته یکی
جز از جادوان پاسبان اندکی.فردوسی.
ز دیوان جنگی ده و دوهزار
بشب پاسبانند بر کوهسار.فردوسی.
همیشه خرد پاسبان تو باد
همه نیکی اندر گمان تو باد.فردوسی.
وز آنجا بفرمود تا پاسبان
برآرد ز بالای باره فغان.
فردوسی (شاهنامه، ج 3 ص 1424)
بفرمود تا پاسبانان شهر
هر آنکس کش از مهتری بود بهر.فردوسی.
مگر پاسبانان کاخ همای
هلا زود برخیز و چندین مپای.فردوسی.
چو باران بدی ناودانی نبود
بشهر اندرون پاسبانی نبود.فردوسی.
بباید به هر گوشه ای دیده بان
طلایه بروز و بشب پاسبان.فردوسی.
چو دین را بود پادشا پاسبان
تو این هر دو را جز برادر مخوان.فردوسی.
یکی پادشا پاسبان جهان
نگهبان گنج کهان و مهان.فردوسی.
که دانش به شب پاسبان منست
خرد تاج بیدارجان منست.فردوسی.
بشب پاسبان را نخواهم بمزد
براهی که باشم نترسم ز دزد.فردوسی.
چنین گفت پس شاه با پهلوان
که ایدر همی باش روشن روان
شب و روز گرد طلایه بپای
سواران با دانش و رهنمای
همان دیده بان دار و هم پاسبان
نگهدار لشکر بروز و شبان.فردوسی.
چو تنگ اندرآمد شبانان بدید
بر آن میش و بز پاسبانان بدید.فردوسی.
از آن مرز نشنید آواز کس
غو پاسبانان و بانگ جرس.فردوسی.
نه روزش طلایه نه شب پاسبان
سپاه است همچون رمه بی شبان.فردوسی.
غو پاسبانان و بانگ جرس
همی آمد از دور از پیش و پس.فردوسی.
فرنگیس با رنج دیده بسر
بخواب اندر آورده بودند سر
ز پیمودن راه و رنج شبان
مر آن هر دو را گیو بد پاسبان.فردوسی.
طلایه بباید بروز و شبان
مخسبید در خیمه بی پاسبان.فردوسی.
بروز اندرون دیده بان داشتی
بتیره شبان پاسبان داشتی.فردوسی.
همی پاسبان برخروشید سخت
که گشتاسپ شاه است فیروزبخت.فردوسی.
مدارید بازار بی پاسبان
که راند همی نام ما بر زبان.فردوسی.
وز آن روی طلحند پیش سپاه
چنین گفت کای پاسبانان گاه.فردوسی.
که ما پاسبانیم و گنج آن تست
فدا کردن جان و رنج آن تست.فردوسی.
ز هر برزنی مهتری را بخواند
بدروازه بر پاسبانان نشاند.فردوسی.
طلایه ز هر سو برون تاختند
بهر باره ای پاسبان ساختند.فردوسی.
گر ایدونکه فرمان دهی بر درت
یکی بنده ام پاسبان سرت.فردوسی.
همه پاسبانان بنام قباد
همی کرد باید بهر پاس یاد.فردوسی.
چو آواز آن پاسبانان شنید
غمی گشت و شادان دلش بردمید.فردوسی.
بهر جای بر باره شد دیده بان
نگهبان بروز و بشب پاسبان.فردوسی.
گزند آمد از پاسبان بزرگ
کنون اندر آید سوی رخنه گرگ.فردوسی.
بنام تو تا پاسبانان بشب
به ایران زمین برگشایند لب.فردوسی.
ببد روز پیکار و تیره شبان
طلایه بروز و بشب پاسبان.فردوسی.
همه دام و دد پاسبان منند
مهان جهان کهتران منند.فردوسی.
اگر شاه با داد و فرخ پیست
خرد بیگمان پاسبان ویست.فردوسی.
خرد پاسبان باشد و نیکخواه
سرش برگذارد ز ابر سیاه.فردوسی.
بنام تو بر پاسبانان بشب
به روم و به ایران گشایند لب.فردوسی.
دولت او در ولایت کارساز
هیبت او بر رعیت پاسبان.فرخی.
چنان گشت بازارهای ولایت
که برخاست از پاسبان پاسبانی.فرخی.
چند پاسبان گماشته بودند چنانکه هیچکس را یک درم زیان نرسید. (تاریخ بیهقی).
طلایه دلاور کن و مهربان
بگردان بهر پاس شب پاسبان.اسدی.
وین خوار سوی آنکس است کو را
بر منظر دل عقل پاسبان است.ناصرخسرو.
سر درکشید فتنه و روی جهان ندید
تا شد ز دوده خنجر تو پاسبان ملک.
مسعودسعد.
تا پرستاره بود ز گل باغ را چمن
پیوسته بود بلبل در باغ پاسبان.مسعودسعد.
در هیچ وقت بی شفقت نیست کوتوال
هر شب کند زیادت بر من دو پاسبان.
مسعودسعد.
من آن خوارم اندر جهان ای شگفت
که نیکو نگه داردم پاسبان.مسعودسعد.
شمشیر پاسبان ملک است و نگاهبان ملت. (نوروزنامه).
مار اگر چه بخاصیت نه نکوست
پاسبان درخت صندل اوست.سنائی.
بد بد است ارچه نیک دان باشد
سگ سگ است ارچه پاسبان باشد.سنائی.
در کار خصم خفته نباشی بهیچ حال
زیرا چراغ دزد بود خواب پاسبان
؟ (از کلیله و دمنه).
رسید قاعدهء عدل تو بدان درجت
که پنبه را شود امروز پاسبان آتش.وطواط.
بر فراز بارهء او پاسبان در نیمشب
ماه را چون چشم ماهی دیدی از سوی مغاک.
اثیر اخسیکتی.
فتنه ز تو خفته بخواب عروس
دولت بیدار تو را پاسبان.خاقانی.
پاسبانش اگر خواستی منطقهء جوزا بگرفتی. (ترجمهء تاریخ یمینی).
روز صیادم بدو شب پاسبان
شیر نر بود او نه سگ ای پهلوان.مولوی.
ز جور حادثه ایمن چگونه خسبد ملک
اگر نه خنجر هندیش پاسبان باشد.
اثیرالدین اومانی.
پادشه پاسبان درویش است
گرچه نعمت بفر دولت اوست.سعدی.
به بانگ دهل خواجه بیدار گشت
چه داند شب پاسبان چون گذشت.
سعدی (بوستان).
شنیدم که طغرل شبی در خزان
گذر کرد بر هندوئی پاسبان.سعدی.
سلطان چو خوابش میبرد از پاسبانانش چه غم.
سعدی.
عجب نیست گر ظالم از من بجان
برنجد که دزد است و من پاسبان
تو هم پاسبانی به انصاف و داد
که حفظ خدا پاسبان تو باد.
سعدی (بوستان).
خفته خبر ندارد سر در کنار جانان
کاین شب دراز باشد در چشم پاسبانان.
سعدی.
شبی چند در صحبت او بود چندانکه بر درمهاش اطلاع یافت ببرد و بخورد... بامدادان دیدند عرب را گریان... گفتند حال چیست مگر آن درمهای ترا دزد برد گفت نه که پاسبان برد. (نسخه ای از گلستان سعدی). و گفت خداوند مرا مالک این ملک گردانیده است تا بخورم و ببخشم نه پاسبان که نگاه دارم. (گلستان). و حکما گویند چهار کس از چهار کس بجان برنجند حرامی از سلطان و دزد از پاسبان و فاسق از غمّاز و روسپی از محتسب. (گلستان).
دلی را معرفت باشد که در جان باشدش ایمان
کسی را پاسبان باید که در خان باشدش کالا.
فخرالدین مطرزی.
با چنین مایه کاستواری تست
پاسبان تو هوشیاری تست.امیرخسرو.
دزد را جای بر درخت به است
پاسبان را نظر به رخت به است.اوحدی.
پاسبان حرم دل شده ام شب همه شب
تا در این پرده جز اندیشهء او نگذارم.حافظ.
خار اگر پاسبان نخل نبودی
بر زبر نخل کس ندیدی خرما.قاآنی.
|| کسی که از طرف شهربانی مأمور حفظ نظم و آسایش شهر است. این کلمه بجای «آژان دُ پلیس»(1) پذیرفته شده است. (فرهنگستان). || شب زنده دار. (برهان).
- پاسبان شب؛ عاسّ. (ج، عسس).
- پاسبان طارم نهم؛ زحل. (برهان).
- پاسبان طارم هفتم؛ کیوان. زحل. (رشیدی).
- پاسبان فلک.؛ (رشیدی)؛ هندوی هفتم چرخ. کیوان. زحل.
(1) - Agent de Police.

پاسبان.

(اِخ) شهرکی است [ از خوزستان ]آبادان و خرم و توانگر و بانعمت بسیار و بر لب رود نهاده. (حدود العالم).

پاسبان اوغلی.

[اُ] (اِخ) (به غلط پازواند اوغلی نیز نامیده میشود.) بزمان سلطان سلیم خان ثالث در ناحیت وَدین خروج کرد و تا حدود بالکان و بلگراد و اَرنه دایرهء حکومت او منبسط گشت و از باب عالی بنوبت حسین پاشا و عُلوّ پاشا و علی پاشا و امرای دیگر بجنگ او مأمور شدند و محاربات با وی بطول کشید و در همان اوقات بناپارت مصر را متصرف شد و باب عالی را مجال محاربهء با پاسبان اوغلی نماند ازینرو حکومت و دین را بنام وزیر باو مفوّض داشتند و او در 1222 ه . ق. از وَدین و حوالی آن حکومت نیم مستقلّی تشکیل کرد و آنگاه که در صربستان اختلالی روی داد او بتسکین فتنه مأمور شد لیکن در این وقت پیش از اجرای مأموریت خویش بدرود حیات گفت. پدر پاسبان اوغلی موسوم به عمر آقا نیز یکی از متنفذین سرکشان و اغنیاء زمان خویش بود و سردار قجه پاشا او را بکشت و از همان وقت پاسبان اوغلی بنام اخذ ثار پدر قیام کرد.

پاسبانی.

(حامص مرکب) نگاهبانی. نگهبانی. حراست :
به بیشی چرا شادمانی کنم
بدین خواسته پاسبانی کنم.فردوسی.
بدرویش بر مهربانی کنم
بپرمایه بر، پاسبانی کنم.فردوسی.
که گفتار او مهربانی بود
بجان تو بر پاسبانی بود.فردوسی.
پی شیر مردانت باید گرفتن
مرو چون سگان از پی پاسبانی.
هر زمان گویند دل در مهر دیگر یار بند
پادشاهی کرده باشم پاسبانی چون کنم.
سنائی.
پاسبانی که بهر مزد بود
پاسبان نی که سیم دزد بود.امیرخسرو.
|| پاسبانی کردن، رعایت.

پاسبز.

[سَ] (ص مرکب، اِ مرکب) میانجی و دلال. || شوم قدم. (غیاث اللغات).

پاسبک.

[سَ بُ] (ص مرکب) مبارک قدم. مقابل پاسنگین. || جِلف. بی وقار.

پاسپار.

[سِ] (اِ مرکب) پاسار. لگد. (جهانگیری) (برهان). تیپا. || (ن مف مرکب) پای سپر. لگدکوب. (برهان). پی سپر. پایمال.
- پاسپار کردن؛ لگدکوب کردن. پایمال کردن. پی سپر کردن.

پاسپار.

[سُ] (اِ مرکب) لگدبازی باشد که طفلان در آب و در خشکی میکنند. (برهان بنقل از مؤیدالفضلا).

پاسپر.

[سِ پَ] (ن مف مرکب) پای سپر. پاسپار. لگدکوب. پایمال.
- پاسپر کردن؛ طوس. پی سپر کردن. پایمال کردن. محاوَزَة. ثطأه؛ پاسپر کرد آنرا. (منتهی الارب).

پاسپر.

[پُ] (فرانسوی، اِ)(1) باشبرد. جواز. گذرنامه. پَته. تذکرة. || اجازهء عبور کشتی بازرگانی از آبهای ساحلی مملکتی.
(1) - Passeport.

پاسپرده.

[سِ پُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)لگدمال. پای سپر. لگدکوب. پایمال: ضعز، نیک کوفته و پاسپرده کردن. (منتهی الارب).

پاسپوزنده.

[سِ زَ دَ / دِ] (نف مرکب) تیپا زننده. حاقزه؛ زن پاسپوزنده. (منتهی الارب).

پاست.

[تُ] (اِخ)(1) شهری به کلمبیا در ایالت کوکا، مرکز ناحیه ای به همین نام بر دامنهء کوه آتش فشان گالرا. دارای 11000 تن سکنه و آن بسال 1539م./945 ه . ق. بنا شده است.
(1) - Pasto.

پاستا.

(اِخ)(1) ژیودیتا. مغنیهء ایتالیائی. مولد بسال 1798م./1212 ه . ق. در شهر کُم و وفات در سنهء 1865م./1281 ه . ق.
(1) - Pasta, Giuditta Negri.

پاستار.

(اِ مرکب) لگد. (فرهنگ رشیدی) :
چون شدندی چو بیهشان در خواب
پاستاری به پاسبانش زدند.
؟ (از فرهنگ رشیدی).
و ظاهراً این صورت مصحف پاسپار است. رجوع به پاسپار شود.
پاستازا.
(اِخ)(1) یا پاستاسا. رودی به امریکای جنوبی در کشور اکوآتر و پرو و آن از کُردیلرآندها سرچشمه گیرد و پس از عبور از صحرائی قفر و وسیع وارد مارانُن شود. طول آن 700 هزارگز است.
(1) - Pastaza.

پاستاگنی.

[گُ] (اِخ)(1) ناحیه ای به امریکای جنوبی در جنوب شیلی و جمهوری آرژانتین.
(1) - Pastagonie.

پاستان.

[سِ] (اِ) بمعنی باستار. (تتمهء برهان).

پاستر.

[تُ] (اِخ)(1) لوئی. عالم کیمیاوی بزرگ فرانسه. مولد وی به دُل بسال 1822م./ 1237 ه . ق. وفات در سنهء 1895م./1312 ه . ق. وی پس از ختم تحصیلات خویش در پاریس به معلمی کلژ دوبزانسون منتخب شد (1840) و سه سال بعد به دارالمعلمین عالی راه یافت و سپس آگرژه در علوم طبیعی و دکتر در علوم (1847) و معلم مدرسهء دیژون گردید و در 1852 در دانشکدهء استراسبورگ به استادی علم شیمی نائل گشت و پس از چندی توقف در لیل او را به پاریس خواندند و به مدیریت تحقیقات علمی دارالمعلمین منصوب گردید (1857) و بعد عضو آکادمی علوم و از 1887 تا 1889 با حفظ سمت مزبور منشی دائمی آکادمی بود و بعضویت آکادمی فرانسه و طب و چند مؤسسهء علمی خارجی نیز انتخاب شد. در جنگ 1870 تمام عناوینی را که دولت آلمان به وی داده بود از راه اعتراض بدان دولت بازفرستاد. در 1874 مجلس ملی راتبه ای به مبلغ 25000 فرانک در سال برای وی تصویب کرد و این اعتبار پس از فوت او قابل انتقال به زن و فرزندان او بود. در سال 1895م. در جشن ولادت این دانشمند در سوربن تظاهرات علمی عظیمی صورت گرفت. او در تخمیر و بیماریهای کرم ابریشم و عموم امراض ساریه و بالخاصّه مرض هاری (داءالکلب) نظریه های بدع آورد و در امر دفع عفونت و میکرُبها اکتشافات او اصول معالجات و مداوای امراض را که تا بدان روز متداول بود یکباره زیر و زبر کرد و پایهء تداوی را بر اساس نو نهاد.
(1) - Pasteur, Louis.

پاستره.

[تُ رِ] (اِخ) (کلود - امانوئل...)(1)سائس و محقق فرانسوی. عضو شورای عالی و وزیر دادگستری فرانسه. مولد بسال 1756م./1169 ه . ق. در مارسی و وفات در سنهء 1840م./1255 ه . ق.
(1) - Pastoret (Claude - Emmanuel
Joseph).

پاستریزه.

[تُ زِ] (فرانسوی، مص، اِ)(1) گرم کردن آب جو و شراب و شیر و جز آن بنابر اصول علمی (پاستور) برای کشتن جراثیم تخمیری آن. || (ن مف) مایعات که بر طبق اصول علمی میکربها و موجودات تخمیری آن از میان رفته باشد.
(1) - Pasteuriser.

پاستناگ.

[تِ] (فرانسوی، اِ) پاستیناگ(1). نوعی ماهی در دریاها و رودهای آمریکای جنوبی.
(1) - Pastenague ou Pastinague..

پاستورو.

(اِخ)(1) عصبه هائی از کشاورزان که در قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی بر سنیورها (ارباب) در بعض نواحی اروپا طغیان کردند.
(1) - Pastoureaux.

پاسخ.

[سُ] (اِ مرکب) (از: پات، ضد. مقابل. و سخون، گفتار.) جواب. مقابل پرسش. مقابل سؤال :
زش از او پاسخ دهم اندر نهان
زش به بیداری [ ظ: پیدائی ] میان مردمان.
رودکی (از فرهنگ اسدی چ پاول هورن).
آهو از دام اندرون آواز داد
پاسخ گرزه بدانش باز داد.رودکی.
پس ار ژاژ و خوهل آوری پیش من
همت خوهل پاسخ دهد پیرزن.بوشکور.
ببردند پاسخ بنزدیک شاه
برآشفت شیروی از آن بیگناه.فردوسی.
دلش گشت پر آتش و سر ز باد
بگرسیوز از خشم پاسخ نداد.فردوسی.
بدادنش آن نامهء شهریار
بپاسخ نوشته زریر سوار.فردوسی.
چنین داد پاسخ سیاوش که شاه
مرا داد فرمان و تخت و کلاه.فردوسی.
نشستم بره بر که تا پاسخم
بیارد مگر اختر فرّخم.فردوسی.
برادر چو آواز خواهر شنید
ز گفتار و پاسخ فروآرمید.فردوسی.
سخن هرچه گوئی تو پاسخ دهم
ترا اندرین رای فرّخ نهم.فردوسی.
ورا پهلوان هیچ پاسخ نداد
دژم گشت و سر سوی ایوان نهاد.فردوسی.
همه یکسر از جای برخاستیم
زبان را بپاسخ بیاراستیم.فردوسی.
بدو گفت خسرو ز کردار بد
چه داری بیاور ز گفتار بد
چنین داد پاسخ که از کار بد
نیاسایم و نیست با من خرد.فردوسی.
درود فریدون فرخ دهم
سخن هرچه پرسند پاسخ دهم.فردوسی.
چنین داد پاسخ که او را بدام
نیارد مگر مردم زشت نام.فردوسی.
چو بشنید گریان برفت استوار
بیاورد پاسخ بر شهریار.فردوسی.
چو یکماه شد نامه پاسخ نوشت
سخنهای با مغز و فرخ نوشت.فردوسی.
چنین داد پاسخ [ رستم فرخزاد ] که او را بگوی
نه تو شهریاری نه دیهیم جوی.
فردوسی (شاهنامه ج 5 ص 2567)
چنین داد پاسخ [ شیرین ] که نزد تو من
نیایم مگر با یکی انجمن
که باشند نزد تو دانندگان
جهاندیده و نیز خوانندگان.فردوسی.
چنین داد پاسخ بدیشان که من [ کاوس ]
نبینم کسی را از این انجمن
که دارد پی و تاب افراسیاب
مرا رفت باید چو کشتی بر آب.فردوسی.
چنین داد پاسخ که ای شهریار
نگه کن بدین گردش روزگار
که چون باد بر ما همی بگذرد
خردمند مردم چرا غم خورد.فردوسی.
سخن را بباید شنیدن نخست
چو دانا شوی پاسخ آری درست.فردوسی.
چنین داد پاسخ که آمد نشان
ز گفتار آن نامور سرکشان
که تخم بدی تا توان خود مکار
چو کاری همان بردهد روزگار.فردوسی.
دگر گفت ما را سخن بسته گفت
بماند همی پاسخ اندر نهفت.فردوسی.
ازو خیره شد کهتر چاره جوی
ز بیمش بپاسخ دژم کرد روی.فردوسی.
قتلغتکین... گفت چیست؟ خیلتاش پاسخ نداد. (تاریخ بیهقی). البته حسنک هیچ پاسخ نداد. (تاریخ بیهقی).
چنین داد پاسخ بت دل گسل
که خورشید پوشید خواهی بگل.اسدی.
چنین داد پاسخ که شه را بگوی
که چیزی که هرگز نیابی مجوی.اسدی.
اگر تو مقرّی ز من خواه پاسخ
وگر منکری پس تو پاسخ بیاور.
ناصرخسرو.
با آن لب شیرین چه دهی پاسخ تلخم
نیکو نبود پاسخ تلخ از لب شیرین.معزی.
گر ز غمت صد یکی شرح دهم پیش کوه
آه دهد پاسخم کوه بجای صدا.خاقانی.
زبانش کرد پاسخ را فرامشت
نهاد از عاجزی بر دیده انگشت.نظامی.
هین مقابل شو تو با خصم و بگو
پاسخ خصم و بکن دفع عدو.مولوی.
جهاندار از آن پاسخ هولناک
ز بیهوشی آمد به بیم هلاک.امیرخسرو.
شهریارا کامکارا یک سخن زابن یمین
بشنو و پاسخ بگو ای جان فدای پاسخت.
ابن یمین.
|| تعبیر خواب. گزارش رؤیا :
کنون خواب را پاسخ آمد پدید
ز ما بخت گردن بخواهد کشید.فردوسی.
بدل گفتم این خواب را پاسخ است
که آواز او در جهان فرخ است.فردوسی.
چنین داد پاسخ [ پرویز را ] ستاره شمر
که بر چرخ گردان نیابی گذر
از این کودک [ شیرویه ] آشوب گیرد زمین
نخواند سپاهش بر او آفرین.
فردوسی (شاهنامه ج 5 ص 2468).
گزارندهء خواب پاسخ نداد
کزان داستانش نبود ایچ یاد.فردوسی.
|| عِوض. جزا. سزا. مکافات. پاداش. کیفر. پاداشن. پاداشت. داشن ثواب. اجر. مزد :
ز میراث دشنام یابی تو بهر
همه زهر شد پاسخ پادزهر.فردوسی.
بدین خویشی اکنون که من کرده ام
بزرگی بدانش برآورده ام...
جهاندار بیدار فرخ کناد
مرا اندرین روز پاسخ کناد.فردوسی.
خواجه بوسهل زوزنی چند سال است تا گذشته شده است و بپاسخ آنکه از وی رفت گرفتار و ما را با آن کاری نیست. (تاریخ بیهقی). || برآمدن حاجت. قضای حاجت. پذیرفتگی دعا. درگیری. روائی. قبول. استجابت :
به ایران چو آید پی فرخش [ پی کیخسرو ]
ز چرخ آنچه خواهد بود(1) پاسخش.
فردوسی.
|| صَدا. عکس صوت :
ز بانگ مردان در پاسخ آمده اقطار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
|| اجابت امر. فرمانبرداری :
بدو گفت شیرین که دادم نخست
بده، وانگهی جان من پیش تست
وز آن پس نیاسایم از پاسخت
ز فرمان و رای دل فرخت.فردوسی.
نگه کن که این کار فرخ بود
ز بخت آنچه پرسی تو پاسخ بود.فردوسی.
- پاسخ آراستن؛ پاسخ کردن.
- پاسخ آوردن؛ جواب آوردن :
سخن را بباید شنیدن نخست
چو دانا شوی پاسخ آری درست.فردوسی.
چنین پاسخ آورد ابلق سوار
که من خرم و شاد و به روزگار.فردوسی.
چنین پاسخ آورد رستم بدوی
که ای نامور مهتر نامجوی.فردوسی.
- پاسخ بردن؛ جواب بردن. پیغام بردن.
-پاسخ خواستن؛ استجابت.
- پاسخ دادن؛ جواب گفتن. اجابت. مجاوبه به مشافهه یا پیغام یا کتابت :
چو مهمانت آواز فرخ دهد
بدینگونه بر دیو پاسخ دهد.فردوسی.
نشینیم و گفتار فرخ نهیم
وزان پس یکی خوب پاسخ دهیم.فردوسی.
کنون این سخنها چه پاسخ دهید
بکوشید تا رای فرخ نهید.فردوسی.
- پاسخ کردن؛ جواب گفتن. جواب دادن، بیشتر به پیغام یا کتابت.
- پاسخ کردن خدای تعالی دعای کسی را؛اجابت فرمودن آن.
- پاسخ گفتن؛ جواب گفتن و مشافهه باشد.
- پاسخ نوشتن؛ پاسخ نامه کردن. و این کلمه با آراستن، آوردن، بردن، خواستن، دادن، کردن، گفتن، نوشتن و شنیدن صرف شود. و در باب کلمات مرکبه با پاسخ مانند شکر پاسخ (فردوسی) و تلخ پاسخ و پاسخ سرای و نظایر آنها. رجوع به این کلمات در ردیف خود شود.
(1) - ن ل: دهد.

پاسخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) قراولخانه. جای پاسبان :
ز بختت آنکه اکنون وقت سرماست
جهان همواره چون بفسرده دریاست
کنون در دست سرمای زمانه
نشیند پاسبان در پاسخانه.
نباشد پاسبان بر بام اکنون...
(ویس و رامین).
پاسخ ده.
[سُ دِهْ] (نف مرکب) پاسخگوی. پاسخ دهنده. جواب دهنده :
فرسته کسی ساز دانش پذیر
نهان بین و پاسخ ده و یاد گیر.اسدی.
پاسخ سرای.
[سُ سَ] (نف مرکب)جواب دهنده. پاسخ ده. پاسخ گوی. پاسخ گذار. جواب آورنده :
نهاده بدو گوش پاسخ سرای
پر اندیشه شد ز آن سخن رهنمای.
فردوسی.
فرستاده آمد همان رهنمای
دل و گوش بیژن بپاسخ سرای.فردوسی.
|| معبّر. گذارندهء خواب :
چو بابک سخن برگشاد از نهفت
همه خواب یکسر به ایشان بگفت
پر اندیشه شد ز آن سخن رهنمای
نهاده بدو گوش پاسخ سرای
سرانجام گفت ای سرافراز شاه
بتأویل این کرد باید نگاه
کسی را که دیدی تو زینسان بخواب...
فردوسی.
پاسخ گذار.
[سُ گُ] (نف مرکب)پاسخ سرای :
همه نامداران پاسخ گذار
زبان برگشادند بر شهریار.فردوسی.
پاسخ گذاشتن.
[سُ گُ تَ] (مص مرکب)جواب دادن. پاسخ دادن :
فریدون پیامم برین گونه داد
تو پاسخ گذار آنچه آیدت یاد.فردوسی.
پاسخ گری.
[سُ گَ] (حامص مرکب)جواب گزاری :
چنان رو که پرسدت پاسخ کنی
بپاسخ گری روز فرخ کنی.فردوسی.
پاسخ گزار.
[سُ گُ] (نف مرکب) رجوع به پاسخ گذار شود.

پاسخ نیوش.

[سُ] (نف مرکب)جواب شنونده. || صاحب اُذن واعیة :
چه گفت آن سخن گوی پاسخ نیوش
که دیوار دارد بگفتار گوش.فردوسی.
پاس دادن.
[دَ] (مص مرکب) (از فرانسه...) نوبت خود را در قمار بحریف دادن.

پاسدار.

(نف مرکب) نگاهبان. مراقب. نگهبان. حارس. پاسبان. عاس :
بزد تیغ بر گردن پاسدار
سرآمد بر او گردش روزگار.فردوسی.
چو برگشت رستم بر شهریار
از ایران سپه گیو بد پاسدار.فردوسی.
مرا بر همه گنجهای زمین
نگهبان کن ای شاه با داد و دین
که گر یاوری یابم از کردگار
بوم گنجهای تو را پاسدار.فردوسی.
باغبانی بباید آن بت را
با یکی پاسدار چوبک زن.فرخی.
گر مرا پاسدار خویش کند
خدمت او کنم بجان و بتن.فرخی.
گفتم بگرد(1) مملکتش پاسدار کیست
گفتا مها بتش نه بسنده است پاسبان؟
فرخی.
پاسداری.
(حامص مرکب) پاسبانی. || رعایت. احترام. حرمت.
(1) - ن ل: بگنج و.

پاس دلو.

[دُ] (اِخ)(1) ژول. رئیس ارکستر فرانسه. مولد بسال 1819م./1234 ه . ق. در پاریس و وفات در سنهء 1887م./1304ه . ق. وی کنسرتهای عمومی از موسیقی کلاسیک در شهر پاریس اِبداع کرد.
(1) - Pasdeloup, Jules.

پاس دیس.

(فرانسوی، اِ)(1) نوعی از بازی که با سه طاس [ کعبة ] کنند و برای بردن آن باید از ده بیشتر داشت.
(1) - Passe-dix..

پاسره.

[سَ رَ / رِ] (اِ) زمینی را گویند که صاحب زراعت در وجه اخراجات جدا کند و بمزارعان دهد تا حاصل آنرا صرف اخراجات دیوانی و غیره کنند. (برهان).

پاسرین.

(فرانسوی، اِ)(1) نوعی پرنده از تیرهء گنجشکها که دارای پرهای زیبایی است و مخصوص امریکاست.
(1) - Passerine.

پاسفره.

[سُ رَ / رِ] (اِ مرکب) ظرف خالی بر سر سفره جدا کشیدن طعام را.

پاسک.

[سَ / سُ] (اِ) خمیازه. دهن دره. دهان دره. (برهان). فاژ. فاژه. آسا. اَسا. خامیاز. خامیازه. تثاوب ثوباء. رجوع به آسا شود.

پاسکال.

(اِخ)(1) بلز. مهندس و طبیعی دان و فیلسوف و نویسندهء فرانسه. مولد بسال 1623م./1032 ه . ق. در شهر کلرمونت فراند. و وفات در سنهء 1662م./1072 از ه . ق. اوان کودکی آثار ذکاء و فطنت در وی پدیدار بود چنانکه بقول خواهرش (ژیلبرت) در دوازده سالگی بدون استعانت از کتابی اولین قضایای هندسهء اقلیدس بشناخت و در شانزده سالگی رساله ای در باب قِطع مخروطات نوشت که مایهء اعجاب دکارت شد. و در هجده سالگی ماشین محاسبه را اختراع کرد و قوانین ثقل هوا و موازنهء سوائل و مثلثات ریاضی و حساب اتفاقات و ضغطهء مائی و غیره از مبتکرات اوست. آثار وی با سادگی و استحکام کلام همراه است و ازینروی در صف اول نثرنویسان فرانسه بشمار آمده است.
(1) - Pascal, Blaise.

پاسکال.

(اِخ)(1) ژاکلین. خواهر بلز پاسکال. پیرو عقیدهء ژانسنیسم. مولد او در کلرمون بسال 1625م./1034 ه . ق. و وفات در سنهء 1661م./1071 ه . ق.
(1) - Pascal, Jacqueline.

پاسکال.

(اِخ)(1) ژیلبرت. خواهر بزرگ بلز پاسکال مشهور به مادام پریه(2) وی رساله ای در ترجمهء حیات بلز پاسکال دارد. مولد او بسال 1620م./1209 ه . ق. و وفات در سنهء 1687م./1098 ه . ق.
(1) - Pascal, Gilberte.
(2) - Mme Perier.

پاسکال.

(اِخ)(1) گی دُ کرم. آنتی پاپ (باباالدجّال) از سال 1164 تا 1168م./559 تا 563 ه . ق.
(1) - Pascal, Guy de Creme.

پاسکال اول.

[لِ اَ و وَ] (اِخ)(1) (قدیس... پاپ روم از 817م./201 ه . ق. تا 824م./208 ه . ق.
(1) - Pascal 1er, saint.

پاسکال دوم.

[لِ دُ وُ] (اِخ) (قدیس...) پاپ روم از 1099 تا 1118م./492 تا 511 ه . ق.

پاسک لی.

[کُ] (اِخ)(1) ژیووانّی. شاعر ایطالیائی مولد رومانی بسال 1855م./1271 ه . ق. وفات در 1912م./1330 ه . ق. وی مصنف میرکو و منظومه های کوچک است.
(1) - Pascoli, Giovanni.

پاسکیویچ.

(اِخ)(1) ایوان. فرمانده روسی. مولد او بسال 1782م./1196 ه . ق. در پل تاوا و وفات در سنهء 1856م./1272 ه . ق. وی در جنگ روس و ایران بسالهای 1826-1827م./1241-1242 ه . ق. و جنگ با ترکان، بسالهای 1828-1829م./ 1243-1244 ه . ق. فاتح شد و طغیان لهستانیان را در سنهء 1831م./1246 ه . ق. و شورش ماژیار را بسال 1849م./ 1265 ه . ق. فرونشاند. و این همان غارتگر است که کتابخانهء بی عدیل اردبیل را بیغما برد و امروز آن کتابخانه در لنین گراد است.
(1) - Paskievitch, Ivan.

پاسکیه.

(اِخ)(1) اتین دنی - دوک. از رجال سیاست فرانسه. مولد بسال 1767م./1180 ه . ق. در پاریس و وفات در سنهء 1862م./ 1278 ه . ق. وی بعهد سلطنت لوئی فیلیپ رئیس شورای عالی بود و بسال 1837م./ 1252 ه . ق. به وزارت عدلیه رسید و از او یادداشتهائی دلکش و زیبا باقی است.
(1) - Pasquier, etienne-Denis, duc.

پاسگاه.

(اِ مرکب) جای پاسبانان. جای دیده بانان :
فرود آمدند از دو جانب سپاه
یزکها نشاندند بر پاسگاه.نظامی.
پاسگذار.
[گُ] (نف مرکب) حقگذار. شکور. پاسگزار. شاکر.

پاسگذاری.

[گُ] (حامص مرکب)حقگذاری. شکر.

پاسگزار.

[گُ] (نف مرکب) رجوع به پاسگذار شود.

پاسگزاری.

[گُ] (حامص مرکب) رجوع به پاسگذاری شود.

پاسلار.

(اِخ) دیهی به نیم فرسنگی مغرب قیر.

پاسن.

[سِ] (اِ) پاشنه. (غیاث اللغات).

پاسنگ.

[سَ] (اِ مرکب) آنچه در یک کفهء ترازو نهند بجهت برابر کردن کفهء دیگر. (برهان). آنچه برای تساوی دو کفهء ترازو نهند در کفهء سبک. پای سنگ. پارسنگ :
عیار حلم گرانش پدید نتوان کرد
اگر سپهر ترازو شود زمین پاسنگ.فرخی.
خدایگانا گر برکشند حلم ترا
سپهر و چرخ بسنده نباشدش پاسنگ.
مسعودسعد.
وجود خصم چه وزن آورد در آن میزان
که بوقبیس ندارد محل پاسنگی.
اثیرالدین اخسیکتی.
|| پایهء ستون.

پاسنگان.

[سَ] (اِخ) دیهی به جنوب شرقی قم.

پاسنگین.

[سَ] (ص مرکب) آنکه دیر دیر بدیدار خویشان و دوستان شود.

پاسوار.

[سَ] (ص مرکب، اِ مرکب) سوارپا. پیادهء جلد و چابک. (برهان).

پاسور.

(اِ) نوعی از بازی ورق.

پاسوز.

(ن مف مرکب) در تداول عامیانه. عاشق شیفته.
- پاسوز کسی شدن؛ زیان بردن بعلت دوستی و محبت با کسی.

پاسوق.

(اِ) ابسوق. آیة. (در تورات).

پاسویگ.

(اِخ)(1) نهری به لاپونی که از فنلاند سرچشمه گیرد و بدریای منجمد شمالی ریزد. طول آن 125 هزارگز است.
(1) - Pasvig.

پاسه.

[سَ / سِ] (اِ) تاسه. تلواسه. میل کردن به هر چیز. (برهان). آزمندی. || غم و اَندوه و فشردن گلو. (برهان). و ظاهراً این صورت مصحف تاسه باشد.

پاسه.

[سِ] (اِخ)(1) کرسی اُرن از ناحیهء آرژانتان. دارای 1307 تن سکنه و صنعت آن آشگری و پیراستن پوست است.
(1) - Passais.

پاسه را.

[سِ] (اِخ)(1) ژان شاعر فرانسوی، استاد علوم ادب در کلژ دو فرانس که در آن زمان کلژ روایال نامیده میشد. مولد او در ترویس بسال 1534م./940 ه . ق. و وفات در سنهء 1602م./1010 ه . ق.
(1) - Passerat, Jean.

پاسی.

(اِخ)(1) بلوکی از ساووآی علیا در ناحیهء بن ویل. دارای 4442 تن سکنه و ایستگاه هواشناسی دارد.
(1) - Passy.

پاسی.

(اِخ)(1) بلوکی از ناحیهء قدیم پاریس که در سال 1860م./1276 ه . ق. ضمیمهء پاریس شد.
(1) - Passy.

پاسی.

(اِخ)(1) فردریک. برادرزادهء هی پولیت پاسی از دانشمندان اقتصاد فرانسه، مولد بسال 1822م./1237 ه . ق. در پاریس و وفات در سنهء 1912م./1330 ه . ق. وی یکی از طرفداران جدّی صلح است.
(1) - Passy, Frederic.

پاسی.

(اِخ)(1) هیپولیت فی لیبر. عالم اقتصادی از مردم فرانسه. یکی از حامیان تجارت آزاد. مولد او بسال 1793م./1207 ه . ق. در گارش و وفات در سنهء 1880م./1297 ه . ق.
(1) - Passy, Hippolyte-Philibert.

پاسیدن.

[دَ] (مص) پاس داشتن. (برهان). نگاهبانی کردن : میان مردمان نگریستن و پاسیدن این معنی ها را خلاف است در روشنائی ستارگان. (التفهیم). || بیدارخوابی داشتن. (از برهان). خواب خرگوشی داشتن.

پاسیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نگاهبانی شده. پاس داشته.

پاسیر.

(اِخ)(1) شهری به مالزی در ساحل جنوب شرقی جزیرهء برنئو. دارای 6000 تن سکنه و تجارت آن بیشتر عسل اللبنی (میعهء سائله)(2)، صبر زرد، فلفل، جوز هندی و کافور است. و نام ناحیهء آن با 40000 تن سکنه.
(1) - Passir.
(2) - Storax.

پاسی سور ار.

[اُ] (اِخ)(1) عاصمهء اُر. از ناحیهء اور. دارای 2000 تن سکنه و راه آهن از آن گذرد.
(1) - Pacy-sur-Eure..

پاسی فائه.

[ءِ] (اِخ) پازی فائه(1). زوجهء می نُس مادر آندروژه و آریان و فدر و می نوتُر.
(1) - Pasiphae.

پاسین.

(اِخ) موضعی به قرب شروان. شاه اسماعیل صفوی حملات خود را بر شروان و گرجستان از آنجا آغاز کرد. رجوع به حبیب السیر ج دوم ص 338 شود.

پاش.

(فعل امر) امر از پاشیدن یعنی پریشان کن و از هم جداساز و برافشان. (برهان). || (نف مرخم) در کلمات مرکبهء مانند گهرپاش، نمک پاش، عطرپاش، آب پاش، گلاب پاش، زرپاش، مخفف پاشنده است :
وز حسد لفظ گهرپاش من
در خوی خونین شده دریا و کان.خاقانی.
|| (اِمص) پاشیدن و برافشاندن :
خاک را تخمکی دهی گه پاش
او یکی صد دهد همی پاداش.
سنائی (کارنامهء بلخ).
پریشان و افشان. (برهان). و برای کلمات مرکبهء با پاش مانند آب پاش و گلاب پاش و سم پاش و ریخت و پاش و نظایر آن بردیف خود این کلمات رجوع شود.
- پاش دادن؛ افشاندن بود حبوب را در طبقی و مانند آن تا خاک و خاشاک از دانه جدا شود.

پاش.

[شُ] (اِخ)(1) شهری به کلمبیا در ایالت کوندینامارکا. دارای 7000 تن سکنه و در آن ناحیت معدن آهن باشد و صنایع فلزی دارد.
(1) - Pacho.

پاش.

[شُ] (اِخ) ژان ریمُن(1) رحالهء فرانسوی. مولد بسال 1794م./1208 ه . ق. در نیس و وفات در سنهء 1829م./1244 ه . ق. به پاریس. او سفری به مصر کرد (از سال 1818م./1233 ه . ق.) و سپس از سال 1824 تا 1825م./1239 تا 1240 ه . ق. در لیبی بسیاحت و اکتشاف پرداخت و کتابی در مکشوفات و تحقیقات خود نوشت. (از 1827 تا 1829م./1242 تا 1244 ه . ق.) و در سال 1829م. انتحار کرد.
(1) - Pacho (Jean-Raymond).

پاش.

(اِخ)(1) ژان نیکلا. از رجال سیاست فرانسه. مولد بسال 1746م./1158 ه . ق. در پاریس و وفات در سنهء 1823م. (1238 ه . ق.). وی وزیر جنگ فرانسه در 1792م. و رئیس شهرداری پاریس در 1793م. بود. او یکی از مشاهیر رجال انقلاب فرانسه است و مشاغل بزرگ گوناگون داشته و شعار معروف (آزادی، برابری، برادری) از اوست.
(1) - Pache, Jean Nicolas.

پاشا.

(اِخ)(1) رودخانه ای به شمال غربی روسیه در سرزمینی مردابی. و آن بشاخه هائی تقسیم میشود و بعض این شاخه ها به رودخانهء سویر(2) که از واردات دریاچهء لادگا(3) است فرومیریزد و بعض دیگر بخود آن دریاچه. طول این رودخانه 213 هزارگز است و از جنگلهای بزرگ عبور میکند.
(1) - Pacha.
(2) - Svir.
(3) - Ladoga.

پاشا.

(اِخ) جزیره ای به امریکای جنوبی از توابع شیلی.

پاشا.

(اِ) (مأخوذ از کلمهء پادشاه) و در تداول ترکان عثمانی صاحب رتبهء پاشائی و آن رتبه ای از مراتب کشوری و لشکری است. || لقبی از القاب آن مملکت. و نیز بمعنی آقا و خواجه و سید مستعمل است.

پاشا.

(اِخ) (کوه...) کوهی است در ناحیت آنقره بسنجاق قونیه.

پاشا چلبی.

[چَ لَ] (اِخ) رجوع به قطبی شود.

پاشالیک.

(ترکی، اِ مرکب) (از پادشاه و لیک، ادات نسبت در ترکی) قلمرو فرمانروائی پاشا و آنرا ولایت نیز نامند. ایالتی که تحت حکومت یک پاشاست.

پاشامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) پاجامه. تنبان و شلوار. (تتمهء برهان).

پاشان.

(نف، ق) در حال پاشیدن :
همی پای کوبنده بر فرش چین
ز سر مشک پاشان گل از آستین.اسدی.
پاشان.
(اِخ) قریه ای از هرات و از آنجاست ابوعبید احمدبن محمد بن ابی عبید مؤدّب هروی پاشانی و آنرا فاشان نیز گویند.

پاشایکید.

(اِخ) ناحیه ای است در سنجاق گالی پولی در ولایت ادرنه در 15 هزارگزی شمال کشان مرکب از پنج قریه.

پاشتان.

(اِخ) قریه ای به قرب هرات. رجوع به حبیب السیر ج 2 ص 406 شود.

پاشتین.

(اِخ) قریه ای که امیرعبدالرزاق نخستین ملوک سربداری از آنجا خروج کرده است.

پاشش.

[شِ] (اِمص) اسم مصدر از پاشیدن.

پاشک.

[شَ] (اِ) خمیازه. (برهان). دهان دره. و رجوع به پاسک شود.

پاشکز.

[؟] (اِخ) قریه ای به مشرق هرات.

پاشکسته.

[شِ کَ تَ / تِ] (ص مرکب)آنکه پای شکسته دارد. || مجازاً، عاجز. ناتوان.

پاشکو.

[شِ] (اِخ)(1) دُنا ماریا. زن دن ژوان پادیلا، آنگاه که شارل کن شوهر او را مغلوب و مقتول ساخت این زن در برابر عساکر شارل کن مقاومتی مردانه کرد و ازین رو بشجاعت مشهور شد و آنگاه که در محاصره افتاد بگریخت و بمملکت پرتقال رفت و پس از مدتی توقف هم در آنجا وفات یافت.
(1) - Pacheco, Dona Maria.

پاشکو.

[شِ] (اِخ)(1) فرانسوا. رجوع به پاچکُ شود.
(1) - Pacheco, Francois.

پاشکیل.

(اِ مرکب) شغزبیّه. شغرَبیّه. و آن نوعی از بند کشتی گیران باشد و آن پای خود را بر پای حریف پیچیده بر زمین افکندن است.
- پاشکیل کردن؛ پای در پای پیچیدن حریف را در کشتی و او را بینداختن. (زمخشری).

پاشلنک.

(اِخ) قلعه ای بزمین داور. رجوع به حبیب السیر ج 2 ص 274 شود.

پاشمقجی زاده.

[مَ دَ / دِ] (اِخ)(سیدعبدالله افندی...) پسر شیخ الاسلام سیدعلی افندی. او در عصر سلطان محمود اول، سلطان عثمانی، مقام شیخ الاسلامی داشت. مولد وی بسال 1091 ه . ق. در استامبول. و به نوبت قاضی ینی شهر و نقیب الاشراف آناطولی و قاضی عسکر رومیلی شد و سپس به سبب کبر و نخوت و حرکات نامناسب از آن مقام معزول گشت و بزیارت خانه خدا فرستاده شد و بعد از مراجعت او را به اقامت قونیه فرستادند و در آنجا اقامت گزید و در 1145 ه . ق. مسموماً وفات یافت.

پاشمقجی زاده.

[مَ دَ / دِ] (اِخ)(سیدعلی افندی...) او در عصر سلطان احمد سیم دو بار منصب شیخ الاسلامی داشت. وی پسر محمد پاشمقجی زاده قاضی اسکدار است. در 1098 ه . ق. قضاوت قدس شریف داشت و در 1101 قاضی ادرنه بود و در همان سال سمت نقیب الاشرافی باو دادند و در 1118 از مقام مشیخت معزول شد و در 1122 کرّت دیگر او را باستانبول خوانده و مسند شیخ الاسلامی بدو تفویض کردند او در 1124 ه . ق. وفات یافت. مدفن وی در بیرون دروازهء ادرنه است.

پاشمقلی.

[مَ] (اِخ) قصبه ای است در قضاء اخی چلبی، در حدود رومیلی دارای تقریباً 3000 تن سکنه.

پاشنا.

(اِ) پاشنه. عقب :
عملهای جهان برعکس هم هست
که بر ملکت گدائی را دهد دست
چنین هم دیده ام کافسرده پائی
بتخت زر دریده پاشنائی.
امیرخسرو دهلوی (از فرهنگ جهانگیری).
نیست مدبر اهل ترک ار خودندارد کفش از آنک
هر شکاف از پاشنایش دین و دولت را دراست.
امیرخسرو دهلوی.
|| خیار و خربزه و هندوانه و کدو و امثال آنرا نیز گفته اند که بجهت تخم نگاه دارند. (برهان).

پاشنامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) پاچنامه. لقب. || قرین و همال. (برهان). و رجوع به پاچنامه شود.

پاشنده.

[شَ دَ / دِ] (نف) پراکننده. افشاننده : بیک دست شکرپاشنده و بدیگر دست زهر کشنده. (تاریخ بیهقی).
پاشنگ.
[شَ] (اِ) خوشهء انگور. خوشهء کوچک از انگور. چلازَه. زنگله. || چوب خوشهء انگور یا چوب چلازهء انگور. || خوشهء انگوری که بجهت تخم نگاه دارند. (برهان) :
چو مشک بویا لیکنش نافه بوده ز غژب
چو شیر صافی پستانش بود از پاشنگ.
عسجدی (از فرهنگ اسدی نسخهء خطی نخجوانی در صفت شراب) :
تو گوئی سیه غژب پاشنگ بود(1)
و یا در دل شب شباهنگ بود.اسدی.
|| خیار بزرگ بود که برای تخم میگذارند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء خطی آقای نخجوانی). غاوشو. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء خطی آقای نخجوانی). شنگ. باشنگ :
آن سگ ملعون برفت این سند را از خویشتن(2)
تخم را مانند پاشنگ ایدرش بر جای ماند.
منجیک.
|| خربزه و هندوانه و کدو و امثال آنرا نیز گفته اند که بجهت تخم نگاه دارند. پاهنگ. پاچنگ. (برهان). و بعضی از لغویین این کلمه را مخفف پادشنگ دانسته و گفته اند مرکب است از پاد بمعنی پاینده. و شنگ که نوعیست از خیار که بجهت تخم نگاه دارند و معنی ترکیبی آن خیار محفوظ است. (فرهنگ رشیدی).
(1) - ن ل: درخشنده پاشنگ.
(2) - ن ل: آن سگ ملعون برفت این سگ [ بماند؟ ] از خویشتن.

پاشنگه.

[شَ گَ / گِ] (اِ) خوشهء کوچک انگور. || خوشهء انگوری که بر تاک خشک شده باشد. || هر چیز که بجهت تخم نگاه دارند. (برهان). و رجوع به پاشنگ شود.

پاشنه.

[نَ / نِ] (اِ) جزء مؤخر پای آدمی. پَل. (فرهنگ اسدی نسخهء خطی نخجوانی). بَل. عقب. پاشنا. بَسل. (برهان)(1) :
بزد پاشنه سنگ انداخت دور
زواره بر او آفرین کرد و سور.فردوسی.
|| عظم عقب. استخوان جزء مؤخر قدم(2). استخوانی درشت و کوتاه که تکیهء آدمی و دیگر حیوان گاه قیام بر آن بود. || عقب کفش. آنجایی از کفش که پاشنهء آدمی بر آن آید. || قسمتی از بُن در که بر زمین یا بگوشهء زیرین چارچوب فرورود و دَر بر آن گردد. || و در تفنگ، ماشه(3).
- پاشنه برنهادن؛ رکاب گران کردن. مهمیز زدن. پاشنه زدن : امیر خراسان حاجبی را فرمان داد که رو میرکان سجزی را برگوی تا گوی زنند، حاجب فرارفت و گفت. ایشان خدمت کردند و اسب پاشنه برنهادند و گوی زدند چنانک از آن دوازده هزار گوی ببردند. (تاریخ سیستان).
- پاشنهء خانه اش را درآوردن؛ در تداول عوام به ستوه آوردن وی از مطالبهء طلبی و جز آن.
- پاشنهء دهن را کشیدن؛ عتاب بسیار کردن. دشنام و سقط فراوان گفتن.
- پاشنه زدن؛ رکاب کشیدن. پاشنه برنهادن. رکاب گران کردن. مهمیز زدن :
به پیش سپاه اندر آمد طوُرگ
که خاقان ورا خواندی پیر گرگ
چو بُد کردیه با سلیح گران
میان بسته بر سان جنگ آوران
دلاور طَوُرگش ندانست باز
بزد پاشنه رفت پیشش فراز.فردوسی.
همیخواست زد بر سر اسب اوی
بزد پاشنه مرد پرخاشجوی.فردوسی.
- پاشنه یا پاشنه های کسی را کشیدن؛ وی را بکاری بفریب تهییج و ترغیب کردن.
- مثل پاشنهء شتر؛ نانی سیاه و سخت. برای کلمهء مرکب سنگ پاشنه و نظایر آن رجوع به ردیف و ردهء همان کلمه شود.
(1) - Talon.
(2) - Calcaneum.
(3) - Detente.

پاشنه بخواب.

[نَ / نِ بِ خوا / خا] (ص مرکب، اِ مرکب) کفشی که دیوارهء پسین آن را دو تا کنند یعنی بخوابانند. راحتی.

پاشنه برگردان.

[نَ / نِ بَ گَ] (ص مرکب، اِ مرکب) کفش پاشنه بخواب.

پاشنه بلند.

[نَ / نِ بُ لَ] (ص مرکب، اِ مرکب) کفش زنانه که پاشنهء بلند دارد.

پاشنه ترکیده.

[نَ/ نِ تَ دَ / دِ] (ص مرکب) در تداول عامیانه؛ بی سروپا: خانم پاشنه ترکیده.

پاشنه خیز کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) (پاشنه خیز کردن اسپ) با زخم پاشنه یا مهمیز برانگیختن او را :
دل روشن راد را تیز کرد
مر آن باره را پاشنه خیز کرد.فردوسی.
بکین پاشنه خیز کرده سمند
بَر قلب شد با کمان و کمند.اسدی.
پاشنه سنگ.
[نَ / نِ سَ] (اِ مرکب) سنگ سیاه متخلخل، ستردن و پاک کردن پای را از شوخ. سنگ پای خار. (منتهی الارب). سنگ پا. نشفه. سنگ پاشنه.

پاشنه کش.

[نَ / نِ کَ] (نف مرکب، اِ مرکب) آلتی که بر لبهء دیوارهء پسین کفش نهند از درون، گاه پوشیدن و سپس برآرند، تا کفش کج و دوتا نشود.

پاشنه کوب.

[نَ / نِ] (نف مرکب) کسی که در پس گریخته بدود. (غیاث اللغات).

پاشنه کوتاه.

[نَ / نِ] (ص مرکب، اِمرکب)کفشی که پاشنهء آن کوتاه باشد. مقابل پاشنه بلند.

پاشنه گاه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) آنجایی از دوپهلوی اسب که پاشنهء سوار بر آن خورد: مَعدّ؛ پاشنه گاه سوار از اسب. (منتهی الارب).

پاشنه گز.

[نَ / نِ گَ] (نف مرکب، اِ مرکب)حمارقبان. (خواص الحیوان). حمارقپان. (ترجمهء خواص الحیوان). پاشنه گزَک. رجوع به پاشنه گزک شود.

پاشنه گزک.

[نَ / نِ گَ زَ] (اِ مرکب)پاشنه گز. جنبنده ای باشد چون نیم کرهء سیاه نزدیک چندِ نیم گردکانی و پایهای ریزه دارد و پشت وی مدوّر است چون سپری و سیاهی او از جعل کمتر است و چون در زیر پای یا سنگی پخش شود درون آن همه چون پیهی سفید باشد و این همان حشره است که عرب حمارقبان و عیرقبان نامد.

پاشنه نخواب.

[نَ / نِ نَ خوا / خا] (ص مرکب، اِ مرکب) کفش که پاشنهء آن نخوابانیده باشد. مقابل پاشنه بخواب. || زلفی که از نیمه قفا بریده و سر آن رو به بالا برجسته باشد.

پاشوکا.

(اِخ)(1) شهری به مکزیک، پایتخت کشور هیدالگو. دارای 39000 تن سکنه و بنواحی آن کان نقره است.
(1) - Pachuca.

پاشویه.

[یَ / یِ] (اِ مرکب) آب گرم خالص یا مخلوط بخردل و نمک و غیره که پای بیمار بدان شویند. || دیوارهء حوض. || آب روِ گرداگرد حوض.
- پاشویه کردن؛ شستن پای بیمار با آب گرم مخلوط به نمک یا خردل و امثال آن تا حرارت و تبِش او کم شود.(1)
(1) - Pediluve.

پاشیب.

(اِ مرکب) نردبان و زینه پایه. (برهان) :
ساحت بستان سر او بام قدرش کز علو
کاخ و فرواره فراز لامکان آورده اند
از عمود صبح پاشیبی بر این بربسته اند
وز بنات نعش آنرا نردبان آورده اند.
(از براهین العجم).
پاشیتوآ.
(اِخ)(1) رودی در کشور پرو که از کردیلر شرقی در مغرب سرّودو پاسکو، سرچشمه گیرد و از میان سلسله جبال آندها گذرد و به مونتانا وارد شود و به اوکایالی فروریزد. طول آن در حدود 200 هزارگز است.
(1) - Pachitua.

پاشیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) اسم مصدر از پاشیدن. پراکندگی.

پاشیدن.

[دَ] (مص) پراکندن. پریشیدن. افشاندن. نثار کردن. ریختن. برافشاندن. پاچیدن. (در تداول عوام): آب بر کسی پاشیدن؛ آب بر روی او افشاندن. تخم در مزرعه پاشیدن؛ تخم در کشتمند افشاندن. نمک و فلفل و نظایر آن بر روی چیزی پاشیدن؛ نمک و فلفل و جز آن بر روی چیزی افشاندن(1). باد گرد را بپاشید؛ باد گرد را بپراکند :
مجلس پراشیده همه میوه خراشیده همه
زرّ بپاشیده همه بر چاکران کرده یله.
شاکر بخاری.
چو آگاهی کشتن او رسید
به بر در دلش [ گشتاسپ ] در زمان برطپید
همه جامه تا پای بدرید پاک
بدان خسروی تاج پاشید خاک.دقیقی.
بپوش و بپاش و بنوش و بخور
ترا بهره اینست ازین رهگذر.فردوسی.
تاجی شده است شخص من(2) از بس که تو بر او
یاقوت سرخ پاشی و بیجاده گستری.
فرخی (دیوان چ دبیر سیاقی ص380).
هر کس بطلب کردن دینار برد رنج
و او باز به بخشیدن و پاشیدن دینار.فرخی.
برگرفت از آب دریا ابرفروردین سفر
ز آسمان بر بوستان پاشید مروارید تر.
فرخی.
قدر درم و قیمت دینار ببردی
از بس که درم پاشی و دینار بباری.فرخی.
راست پنداری خزینهء خسروان امروز شاه
بر رسولان عرضه کرد و بر سپه پاشید خوار.
فرخی (دیوان چ دبیر سیاقی ص 58).
وینکه اگر باد بگل بر وزد
عنبر پاشد بهوا بر عباش.ناصرخسرو.
بدل آنگه برادران باشید
که زر و سیم یار بر پاشید
هیچ ناید تغیُّری پیدا
تا بود عم جدا و کیسه جدا.سنائی.
بآتش اندری از آب روی رفتهء خویش
مپاش بیش بسر خاک و باد کم پیمای.
سوزنی.
مستوفی شاه شرق محمود
محمود گهرفشان در پاش.سوزنی.
زین سپس ابروار پاشم جان
کاین قدر فتح باب ماحضر است.
خاقانی.
مصلحت ندیدم ازین بیش ریش درویش را بملامت خراشیدن و نمک پاشیدن. (گلستان).
کسی کت بشکند از سنگ دندان
تو از لبها بر او در پاش خندان.
امیرخسرو دهلوی.
اگر با خویش نیکی نیک میباش
چو خواهی کشت تخم نیک میپاش
که تا از هر یکی هفتصد بروید
اگر بد کاشتی هم بد بروید.پوریای ولی.
- آب پاشیدن؛ آب زدن جائی را. رشّ.
- از هم پاشیدن یا پاشیدن از یکدیگر؛متلاشی شدن. رمیم گشتن: پاشیدن بدن مرده.
- از هم پاشیده شدن؛ تناثُر. (زوزنی).
- پاشیده شدن؛ پراکنده شدن. برافشانده شدن. افشانده شدن. ریخته شدن. منثور گشتن. ارفضاض. تَرَفّض. برشاشیده شدن.
(1) - Saupoudrer. (2) - ن ل: روی من.

پاشیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) لایق پاشیدن. که درخور پاشیدن است. افشاندنی. پراکندنی. پریشیدنی. برافشاندنی.

پاشیده.

[دَ / دِ] (ن مف) پراکنده. متفرق. برافشانده. برشاشیده. منثور :
از روی چرخ چنبری رخشان سهیل و مشتری
چون بر پرند ششتری پاشیده دینار و درم.
لامعی (دیوان چ دبیر سیاقی ص 97).
|| فروریخته :
زبس خون که هر جای پاشیده بود
زمین همچو روی خراشیده بود.اسدی.
پاشیر.
(اِ مرکب) زیر زمین خُرد که شیر آب انبار بر دیوار آن منصوب است. گودال پای شیر آب انبار و کلیهء بنای مجاور شیر. آنجای از آب انبار که آب از شیر گیرند.

پاشیمر.

[مِ] (اِخ)(1) ژرژ. نویسندهء بیزانسی. مولد بسال 1242م. (639 ه . ق.) در نیسه و وفات در سنهء 1310م. (709 ه . ق.). کتاب تاریخ او با صراحت و تحقیق حوادثی را که میان سالهای 1261 و 1308م. (659 و 707 ه . ق.) رخ داده شامل است و علاوه بر این آثار دیگر و اشعاری نیز دارد. وی یکی از رجال بزرگ قرن 13 م. بیزانطیه است.
(1) - Pachymere, Georges.

پاطاق.

(اِخ) نام محلی و گردنه ای بر کنار راه کرمانشاه و قصر شیرین میان سرحد دیزه و سرپل ذهاب در 704000 گزی طهران که از نقاط مهم نظامی غرب محسوب است و سابقاً عقبهء حُلوان نامیده میشد.

پاطاقی.

(اِخ) رجوع به ایل کرند شود.

پاعلم خوان.

[عَ لَ خوا / خا] (نف مرکب) کسی که در ایام عاشورا به زیر علم چیزی خواند. (غیاث اللغات).

پاعلم رنگین کردن.

[عَ لَ رَ کَ دَ](مص مرکب) آن است که کسی را از فوج دشمن گرفته زیر علم خود بطریق شگون گردن میزنند والاّ زیر علم دو گوسپند ذبح میکنند. (غیاث اللغات).

پاغر.

[غَ] (اِ) ستونی که سقف خانه بدان ایستد. ستونی را گفته اند که سقف خانه بدان قرار گیرد. (برهان). عماد. عمود. پیلپایه. پالار. پیلپا.

پاغر.

[غُ] (اِ مرکب)(1) پیلپا. داءُالفیل. پاغره. کلن. و آن مرضی است که چون آدمی بدان دچار گردد پای آماس کند تا همچند خیکی شود. مرضی است که پای آدمی مقابل بخیکی میشود و آنرا بعربی داءالفیل خوانند. || و بعضی گویند زحمتی و آزاری است که بسبب زحمت دیگر بهمرسیده باشد مانند غلوله که تا زحمت اول برطرف نشود آن هم برطرف نگردد. (برهان). و این معنی اخیر را امروز گرمان گویند. و رشیدی گوید: پاغر، بضم غین، پیلپا، چه غر، گره و ورم است... و این مختار جهانگیری است و سامانی گوید پاغر (بفتح غین) مخفف پای غر لغتی است در پاگر (بفتح کاف عجمی) مرکب از پا و غر به معنی جاعل و کننده و معنی ترکیبی کنندهء پا است و چون پا در این مرض بغایت گنده و بزرگ شود چنانکه مانند پای پیل گردد گویا پای دیگر میسازد بطریق مجاز و این خالی از تکلف نیست و صواب آن است که جهانگیری گفته از روی اعراب و تحقیق معنی. (فرهنگ رشیدی).
(1) - Elephantiasis des Arabes.

پاغره.

[غُ رَ / رِ] (اِ مرکب) رجوع به پاغُر شود.

پاغند.

[غُ] (اِ مرکب) پنبهء زده باشد که بریسند یعنی محلوج. (فرهنگ اسدی). پاغُنده. کلوچ. گلوله پنبهء حلاجی کرده. (جهانگیری) (برهان). و رجوع به پاغنده شود.

پاغنده.

[غُ / غَ دَ / دِ] (اِ مرکب) پنبهء برپیچیده بود که زنان ریسند. (فرهنگ اسدی نسخهء خطی نخجوانی). کلوچ پنبه. آن پنبه که حلاج گرد کرده باشد. پنبهء گلوله کرده بود. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). آن پنبهء پیچیده بود که حلاج گرد کرده بود عمداً. (حاشیه نسخهء خطی فرهنگ اسدی نخجوانی). گلوله پنبهء حلاجی کرده. (فرهنگ جهانگیری) (رشیدی) (برهان). پنبهء زده باشد که گرد پیچیده باشند و گلوله نیز گویند. (از فرهنگی خطی). کلوچ. پاغُند. گلوله. آغنده. (صحاح الفرس) :
کی خدمت را شایم تا پیش تو آیم
با این سر و این ریش چو پاغندهء حلاج.
ابوالعباس.
جهان شده فرتوت چو پاغنده سر و گیس
کنون گشت سیه موی و عروسی شده جمّاش.
بوشعیب (از شرح احوال اشعار شاعران بی دیوان ص 165).
کردم اندر جهان چو پنبهء سرخ
هجر آن سینهء چو پاغنده.سوزنی.
همچو منصور تو بر دار بکن(1) ناطقه را
چون زنان چند بر این پنبهء پاغنده زنی.
مولوی.
تا وقت شام بیوه زن پنج شویه را
پاغنده بر کنار نهد چرخ اخضرش
بادا چو غوزه دیدهء خصمت سفید دل
وز بار دل شکسته دل نیست پرورش [کذا](2).
بدر جاجرمی (از فرهنگ جهانگیری).
ضریبه؛ پلیتهء دسته کرده از پشم و پاغنده که بریسند. (منتهی الارب). تَعمیت، باغنده. ساختن پشم و صوف را بهر رشتن. توشیع؛ پاغنده ساختن پنبه را. (منتهی الارب). عرناس؛ جای باغندهء پنبه زنان. || پاغند و باغند و باغنده و پاغنده بمعنی مطلق گلوله است از هر چه باشد.
(1) - ن ل: مکن.
(2) - ن ل: وز تاب دل شکسته دل پست پرورش.

پاغوش زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) غوطه خوردن :
بود زودا که آئی نیک خاموش
چو مرغابی زنی در خاک پاغوش.رودکی.
(چون شاهدی دیگر یافت نشد این صورت و معنی آن محتاج به تأیید است). و نیز رجوع به ناغوش شود.
پافزار.
[فِ] (اِ مرکب) پاافزار. پوزار. پای افزار. کفش :
دست انعام بر سرش میدار
ورنه ترتیب پافزار کند.
کمال الدین اسماعیل.
چرخ گردون چیست با رای تو دود مشعله
ربع مسکون چیست در پای تو گرد پافزار.
امیرخسرو.
و رجوع به پاافزار شود.
پافس.
[فُ] (اِخ)(1) شهر قدیم جزیرهء قبرس و این شهر بواسطهء معبد ونوس که بدانجاست شهرت یافته است.
(1) - Paphos.

پافشاری.

[فِ] (حامص مرکب) پایداری. ایستادگی. مقاومت. ثبات.استقامت. استواری. پابرجائی. پای برجائی. ثبات قدم. اصرار. ابرام. و با مصدر کردن صرف شود.

پافشردن.

[فِ شُ دَ] (مص مرکب)استقامت کردن. پافشاری کردن. اصرار، لجاج، ابرام. پای فشردن. پای افشردن. پای افشاری. ایستادگی. پایداری. پائیدن. پای داشتن. ثبات قدم.
-امثال: پافشردی بُردی؛ استقامت سبب نیل به مقصود است.

پافلاگنی.

[گُ] (اِخ)(1) از چترپتی های ده گانهء آسیای صغیر که از مشرق به چترپتی کاپادُس و از شمال به بحر اسود محدود و پایتخت آن سینُپ بود. این کشور از رود (هالیس) سفلی مشروب میشد و مردم آن به بلادت و خشونت معروف بودند.
(1) - Paphlagonie.

پافوس.

(اِخ) محلی به جزیرهء قبرس که اکنون بافو گویند. (قاموس مقدس). رجوع به پافس شود.

پاقلات.

[؟] (اِخ) دیهی است در یک فرسنگی شمال و مشرق اشکنان.

پاقلعه.

[قَ عَ] (اِخ) دیهی است در کمتر از چهارفرسنگی شمال و مشرق چارک. || موضعی به کنار راه همدان و کرمانشاه میان هاشم آباد و آهنگران در 512500 گزی طهران. || محلتی به اصفهان.

پاقو.

(اِ) منزل عطارد. || منزل بهرام. || نام مبارز. || اسم موضع. (اوبهی و فرهنگی خطی). و شاید مصحف پاتو باشد. رجوع به پاتو شود.

پاک.

(ص) طاهر. طاهرة. طهور. نمازی. طیّب. طیّبة. نقیّ. نقیّة. زَکی. بی آلایش. مُطیَّب. مُطَهّر. مُنَقّح. پاکیزه. نظیف. نظیفة. مهذّب. مهذّبة. نزه. نَزهة. نزیه. نزیهة: مُنَزّه. مقابل: پلید. ناپاک. شوخ. شوخگن. نجس. رجس :
بگویش که من نامهء نغزناک
فراز آوریدستم از مغز پاک.بوشکور.
اگر شوخ بر جامهء من بود
چه شد چون دلم هست از طمع پاک.
خسروی.
بیفکنی خورش پاک را ز بی اصلی
بیاکنی ز پلیدی ماهیان تو گژار.(1)بهرامی.
بدو داد هوش و دل و جان پاک
پراکند بر تارک خویش خاک.فردوسی.
به اندیشهء پاک دل را بشست
فراوان ز هر گونه ای چاره جست.فردوسی.
پزشک خردمند را داد و گفت
که با رأی پاکت خرد باد جفت.فردوسی.
فراوان بدو آفرین کرد و گفت
که با جان پاکت خرد باد جفت.فردوسی.
همه تن بشستش بدان آب پاک
بکردار خورشید شد تابناک.فردوسی.
بدوزخ مبر کودکان را بپای
که دانا نخواند ترا پاک رای.فردوسی.
خروشی برآمد که ای شهریار
به آهن تن پاک رنجه مدار.فردوسی.
کنون آن، بخون اندرون غرقه گشت
کفن بر تن پاک او خرقه گشت.فردوسی.
خورشها بیاراست خوالیگرش
یکی پاک خوان از در مهترش.فردوسی.
همه راه را پاک کرده چو دست
در و دشت چون جایگاه نشست.فردوسی.
ترا داد این کشور و مرز پاک
مخور غم که گشتی از اندوه پاک.فردوسی.
سرنامه گفت [ خسروپرویز ] آفرین مهان
بر آن باد کو پاک دارد نهان.فردوسی.
بدانست شیروی کایرانیان
کرا برگزیدند پاک از میان.فردوسی.
زین دادگری باشی و زین حق بشناسی
پاکیزه دلی پاک تنی پاک حواسی.
منوچهری.
گوشت به آغاز گرچه از خون خیزد
پاک بود گوشت و پلید بود خون.
ناصرخسرو.
یک مثل بشنو بفضل مستعین
پاک چون ماء معین از بومعین.ناصرخسرو.
|| خالی. فارغ. تهی. پرداخته. پردخته. ممحو. سترده :
تن سلم از آن کین کنون خاک شد
هم از تور روی زمین پاک شد.فردوسی.
زن و اژدها هر دو در خاک به
جهان پاک از این هر دو ناپاک به.فردوسی.
مگر کز بدان پاک گردد جهان
بداد و دهش من ببندم میان.فردوسی.
بارّه مر او را بدو نیم کرد
جهانرا ازو پاک و بی بیم کرد.فردوسی.
ز دشمن جهان پاک من کرده ام
بسی درد و سختی که من خورده ام.
فردوسی.
سند و هند از بت پرستان کرد پاک
رفت از اینسو تا بدریای روان.فرخی.
غلامان و پیادگان باره ها و برجها را پاک کردند از غوریان. (تاریخ بیهقی).
از آهو سخن پاک و پردخته گوی
ترازو خرد ساز و بر سخته گوی.اسدی.
جهان زیر فرمان ضحاک شد
ز هر نامه ای نام جم پاک شد.اسدی.
و بعضی را بکوه قاف انداختند و روی زمین را از پریان پاک کردند. (قصص الانبیاء).
این خانه پاک و دیگر پاک.سوزنی.
|| روشن. رخشان. درخشان :
نیاسود تیره شب و پاک روز
همی راند تا پیش کوه اسپروز.فردوسی.
شبی کرد جشنی که تا روز پاک
همی مرده برخاست از تیره خاک.فردوسی.
همه شب بنالید تا روز پاک
از آن درد چون مار پیچان بخاک.فردوسی.
از آنگه که یزدان جهان آفرید
تن تیره و پاک جان آفرید.فردوسی.
سرانجام کاین مهر رخشان پاک
ز گردون فروشد بتاریک خاک.فردوسی.
همه شب همی راند تا روز پاک
سپیده گریبان شب کرد چاک.فردوسی.
طبع او چون هواست روشن و پاک
روشن و پاک بی بهانه هواست.فرخی.
همی گم گردد از دیدار من راه
بروز پاک خورشید و بشب ماه.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو روز پاک بر من تیره گون گشت
شبم از تیرگی بنگر که چون گشت.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ز دریا دود رنگ ابری برآمد
بروز پاک ناگه شب درآمد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بروز پاک جام نوش گیرم
بشب معشوق در آغوش گیرم.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
شبی بد ز مهتاب چون روز پاک
ز صد میل پیدا بلند از مغاک.اسدی.
شب تیره بی آتش تابناک
بدی روشن آن خانه چون روز پاک.اسدی.
|| شفاف. که کثیف نباشد :
از بسی گشتن بحال از حال شد یاقوت پاک
پیشتر اصفر بباشد آنگهی احمر شود.
غضائری.
بر بناگوش تو ای پاکتر از در یتیم
سنبل تازه همی روید از صفحهء سیم.فرخی.
گر سخن گوید تو گوش همی دار بدو
تا سخنها شنوی پاکتر از در یتیم.فرخی.
|| ساده و بی آمیزش. صافی. خالص. بی غلّ. بی غشّ. بی آمیغ. ویژه. محض. بحت. خلَّص. ممحوض. ممحوضه. لُبّ. لباب. راوک. راوق : [ زهره دلالت دارد بر ] سپیدی پاک. (التفهیم):
زمینش بکردند از زر پاک
همه هیزمش عود و عنبرش خاک.فردوسی.
با جامه زرّی زرد چون شنبلید
با رزمه سیمی پاک چون نسترن.فرخی.
چه باک پاکتر آید زر طلا ز گداز.ابن یمین.
|| که حائض نیست. که دشتان نبود. که در طُهر است. || تنک. رَقیق. || بی سلاح. بی اسلحه: جامهء پاک؛ جامهء کشوری و بزم. جامهء غیر جنگلی، مقابل سلاح :
چنین گفت شیرین که ای شهریار
بدشمن دهی آلت کارزار.
[ یعنی به کردیه خواهر بهرام چوبین ]
که خون برادر بیاد آورد
بترسم که کارت بباد آورد
تو با جامهء پاک بر تخت زر
ورا هر زمان بر تو باشد گذر.فردوسی.
|| عفیف. عفیفه. معصوم. بی گناه. پاکدامن :بکشتش همه پاک مردان من
سرافراز ترکان و گردان من.دقیقی.
چو ایران نباشد تن من مباد
چنین دارم از موبد پاک یاد.فردوسی.
بدو گفت اگر شاه را درخورم
یکی نامور پاک خوالیگرم.فردوسی.
کف شاه ابوالقاسم آن پادشا
چنین است با پاک و با پارسا.فردوسی.
چو بر خسروی تخت بنشست شاد [ یزدگرد ]
کلاه بزرگی بسر برنهاد
چنین گفت کز دور چرخ روان
منم پاک فرزند نوشیروان
پدر بر پدر پادشاهی مراست
خور و خوشه و برج ماهی مراست.
فردوسی.
چنین شاد بودم ز پیوند تو
بدین پرهنر پاک فرزند تو
که مهتر نباشد ز فرزند خویش
ز بوم و بر و پاک پیوند خویش.فردوسی.
زن پاک را بهتر از شوی نیست.فردوسی.
کجا نامور دختر خوبروی
بپرده درون پاک بی گفت و گوی
پرستنده کردیش بر پیش خویش...
فردوسی.
از ایران و توران و هندوستان
همان ترک تا روم و جادوستان
ترا داد یزدان بپاکی نژاد
کسی چون تو از پاک مادر نزاد.فردوسی.
سه خواهر ز یک مادر و یک پدر
پریچهره و پاک و خسروگهر.فردوسی.
پدرش آن گرانمایه تر پهلوان
چه گوید بدان دخت پاک جوان.فردوسی.
یکی پاک دستور پیشش بپای
بداد و بدین شاه را رهنمای.فردوسی.
ز رستم چو بشنید بهمن برفت
همی راند با موبد پاک تفت.فردوسی.
مر او را یکی پاک دستور بود [ تهمورث را ]
که رأیش ز کردار بد دور بود.فردوسی.
که او را یکی پاک دستور بود
که بیداردل بود و گنجور بود.فردوسی.
یکی پاسخ نامه بنوشت و گفت
که با جان پاکان خرد باد جفت.فردوسی.
همی گفت هر کس که این پاک زن
سخنگوی و روشندل و رأی زن
تو گوئی که گفتارش از دفتر است
بدانش ز جاماسپ نامی تر است.فردوسی.
اگر چه ویس بی آهو و پاک است
مرا زین روی دل اندیشه ناک است.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
از آن پاکتر نیست کس در جهان
که هست او سوی متهم متهم.ناصرخسرو.
پاک نگردد زن بد جز بخاک.ناصرخسرو.
پاک باید که پاک را بیند.سنائی.
غیرآن است که خود را پاک نگاه داری تا حق تعالی زن و فرزند ترا پاک نگاه دارد. (فیه مافیه).
تو پاک باش و مدار ای برادر از کس باک
زنند جامهء ناپاک گازران بر سنگ.سعدی.
صحبت پاک نیابد جز پاک.جامی
|| حلال :
کسی کو برادر فروشد بخاک
سزد گر نخوانندش از آب پاک.فردوسی.
بود بیگمان پاک فرزند من
ز تخم و بر و یال و پیوند من.فردوسی.
بخورید این نعمتهای پاک که شما را روزی کرده است. (قصص الانبیاء).
|| بی غرض. بی کینه. بی تزویر. بی غل و غش. و امثال آن :
با دل پاک مرا جامهء ناپاک رواست
بد مر آنرا که دل و جامه پلید است و پلشت.
کسائی.
سخنها چو بشنید زو ارنواز
گشاده شدش بر دل پاک راز.فردوسی.
ای بمردی و کف راد ولیعهد علی
وی به انصاف و دل پاک و عدالت چو عمر.
فرخی.
آنرا که حساب پاک است از محاسبه چه باک است. (گلستان).
|| درست. راست :
ازین بر دل اندیشه و باک نیست
اگر کیش فرزند ما پاک نیست.فردوسی.
چنانکه او دل من شاد کرد شادان باد
ز خلق و مذهب پاکش دل محمد و آل.
فرخی.
-دین پاک(2)؛ دین درست و راست : و بت پرستی آغاز کردند مگر آنانکه از قوم موسی بنی اسرائیل بودند که بر دین پاک بودند. (قصص الانبیاء). || سبحان. قدّوس. سبُّوح. اقدس. مقدس (در صفت خدای متعال) :
بجائی که تنگ اندر آید سخن
پناهت بجز پاک یزدان مکن.فردوسی.
شنیدی همانا که یزدان پاک
چه داده ست ما را درین تیره خاک.فردوسی.
همی رخ بمالید بر تیره خاک
نیایش کنان پیش یزدان پاک.فردوسی.
چو ما را بود یار یزدان پاک
سر دشمنان اندر آریم خاک.فردوسی.
همان زور خواهم کز آغاز کار
مرا دادی ای پاک پروردگار.فردوسی.
سپردم ترا جان و رفتم بخاک
روان را سپردم به یزدان پاک.فردوسی.
سر نامه گفت از خداوند پاک
بباید که باشیم با ترس و باک.فردوسی.
همی گفت کای پاک برترخدای
بگیتی تو باشی مرا رهنمای.فردوسی.
ز شاهان گیتی برادر که کشت
که شد نیز با پاک یزدان درشت.فردوسی.
چو لهراسپ بنشست بر تخت عاج
بسر برنهاد آن دل افروز تاج...
چنین گفت کز داور داد پاک
پرامید باشید و باترس و باک.فردوسی.
مگر یار باشدت یزدان پاک
سر جادوان اندر آری بخاک.فردوسی.
بپویم بفرمان یزدان پاک
برآرم ز ایوان ضحاک خاک.فردوسی.
شب تیره تا برکشد روز چاک
نیایش کنم پیش یزدان پاک.فردوسی.
به هر کار یزدان پیروز و پاک
بخوان و مدار از کم و بیش باک.فردوسی.
ازو پاک یزدان چو شد خشمناک
بدانست و شد شاه با ترس و باک
که آزرده شد پاک یزدان ازوی
بدان درد درمان ندیداند روی.
فردوسی (شاهنامه ج 1 ص 26)
بیک هفته در پیش یزدان پاک
همی بود گشتاسپ با ترس و باک.فردوسی.
بیامد به پیش خداوند پاک
همی گشت پیچان و گریان بخاک.فردوسی.
چو بخشایش پاک یزدان بود
دم آتش و باد یکسان بود.فردوسی.
نترسی همی از جهاندار پاک
ز گردان نیاید ترا شرم و باک.فردوسی.
پذیرفتم آن نامه و گنج تو
نخواهم که چندان بود رنج تو
ازیرا جهاندار یزدان پاک
برآورده بوم ترا بر سماک.
فردوسی (شاهنامه ج 5 ص 2415).
خطاب خسروپرویز در نامهء قیصر.
به بر درگرفتش زمانی دراز
همی گفت با داور پاک راز.فردوسی.
سرنامه گفت [ خسروپرویز ] آفرین مهان
بر آن باد کو پاک دارد نهان
بدو نیک داند ز یزدان پاک
وز او دارد اندر جهان ترس و باک.
فردوسی.
پاکا و منزها پروردگاری که ستایش کرده نمیشود در سختی و مشقت بغیر از او. (تاریخ بیهقی). || حسابش را پاک کردن، تفریغ کردن. || (ق) ک. یکباره. بالتمام. بالمرّه. تماماً. بتمامی. تمام. همه. یکسر. یکسره. کام. جملةً. طُّراً. قاطبةً. بالکُلّ. رمارم. همگی :
آن گرنج و آن شکرش برداشت پاک
وندر آن دستار آن زن بست خاک
آن زن از دکان فرود آمد چو باد
پس فلززنگش بدست اندر نهاد
شوی بگشاد آن فلرزش خاک دید
کرد زن را بانگ و گفتش ای پلید.
رودکی (احوال و اشعار ج 2 و 3 ص 1078).
این جهان پاک خواب کردار است
آن شناسد که دلش بیدار است.رودکی.
خردمند گوید که مرد خرد
بهنگام خویش اندرون بنگرد
شود نیکی افزون چو افزون شود
وز آهوی بد پاک بیرون شود.ابوشکور.
اینک رهی بمژگان راه تو پاک رفته
نزدیک تو نه مایه نه نیز هیچ سفته.شاکر.
فرود آمد آن بیدرفش پلید
سلیحش همه پاک بیرون کشید.دقیقی.
پرستار باشد ده و دو هزار
همه پاک با طوق و با گوشوار.فردوسی.
ببرّم پی اژدها را ز خاک
بشویم جهان را ز ناپاک، پاک.فردوسی.
از آن رفتن جندل و رای خویش
سخنها همه پاک بنهاد پیش.فردوسی.
ز افسر سر پیلبان پرنگار
همه پاک با طوق و با گوشوار.فردوسی.
چو بخت عرب بر عجم چیره شد
همی بخت ساسانیان تیره شد...
دگرگونه شد چرخ گردون بچهر
از آزادگان پاک ببرید مهر.فردوسی.
کم و بیش من پاک در دست تست
که روشن روان بادی و تندرست.فردوسی.
خطاب کیخسرو به گودرز.
بیابان همه زیر او دید پاک
روان خون گرم از بر تیره خاک.فردوسی.
بفرمود تا پاک خوالیگرش
بزندان کشد خوردنیها برش.فردوسی.
شما را همه پاک برنا و پیر
ستانم زر و خلعت از اردشیر.فردوسی.
ز چیزی که دیدند از آن رزمگاه
ببخشید پاک آنهمه بر سپاه.فردوسی.
همه پاک برداشت و آمد دمان
بلشکر گه خویشتن شادمان.فردوسی.
همه پاک پیوستهء خسرویم
جز از نام او در جهان نشنویم.فردوسی.
گر ایدونکه او در پذیرد مرا
از این تاختن دست گیرد مرا
من آن بارگه را یکی بنده ام
دل از مهتری پاک برکنده ام.فردوسی.
همه بندهء خاک پای توایم
همه پاک زنده برای توایم.فردوسی.
اگر بر جهان پاک مهتر شوم
ترا همچو کهتر برادر شوم.فردوسی.
همه پاک ازین شهر بیرون شوید
بتاریکی اندر بهامون شوید.فردوسی.
بزرگان لشکر پس پشت اوی
جهان آمده پاک در مشت اوی.فردوسی.
مهان و کهان پاک برخاستند
زبانها بخوبی بیاراستند.فردوسی.
بر این برنهادند و گشتند باز
همه پاک بردند پیشش نماز.فردوسی.
عنان پاک بر یال اسبان نهید
بدان سان که آید خورید و دهید.فردوسی.
همه مهر پیران به ترکان بر است
بشوید همی شاه ازو پاک دست.فردوسی.
همه پاک بردند پیشش نماز
که کوتاه شد رنجهای دراز.فردوسی.
همه گرزها برکشیدند پاک
یکی ابر بست از بر تیره خاک.فردوسی.
گر او [ افراسیاب ] باز با تخت و افسر شود
همه رنج ما پاک بی بر شود.فردوسی.
همه پاک با هدیه و باژ و ساو
نه پی بود با او کسی را نه تاو.فردوسی.
در خانها را سیه کرد پاک
ز کاخ و رواقش برآورد خاک.فردوسی.
سپه تیغها برکشیدند پاک
برآمد شب تیره از دشت خاک.فردوسی.
مرا چون خروش تو آمد بگوش
همه زهر گیتی شدم پاک نوش.فردوسی.
مر او را همه پاک فرمان برید
ز گفتار گودرز برمگذرید.فردوسی.
واز آنجایگه رفت [ رستم ] چون پیل مست
یکی گرزهء گاو پیکر بدست...
همه میمنه پاک برهم درید
بسی ترگ و سر بد که شد ناپدید.فردوسی.
اگر باژ بفرستی از مرز خویش
ببینی سرمایه و ارز خویش
وگرنه سپاهی فرستم ز روم
که از نعل پیدا نبینی تو بوم...
همه بومتان پاک ویران کنم
کنام پلنگان و شیران کنم.فردوسی.
حرم تا یمن پاک در دست اوست
بدریای مصر اندرون شست اوست.
فردوسی.
کرا مادر و خواهر و دختر است
همه پاک در دست اسکندر است.فردوسی.
همه پاک رستم به بهمن سپرد
برنده بگنجور او برشمرد.فردوسی.
یلان را همه پاک دربر گرفت [ کیخسرو ]
بزاری خروشیدن اندر گرفت.فردوسی.
کسی کو شود کشته زین رزمگاه
بهشتی شود گشته پاک از گناه.فردوسی.
همه نیزه و تیرشان رهنمون
همه دست ها پاک شسته بخون.فردوسی.
ندانم چه راز است نزد سپهر
بخواهد بریدن ز من [ پیران ] پاک مهر
که یکتن به آید ز ترکان هزار
همانا که کین دارد این روزگار.فردوسی.
که گر اژدها را کنم زیر خاک
بشویم شما را سر از گرد پاک.فردوسی.
زمین را بکندن گرفتند پاک
شد آن جای هامون سراسر مغاک.فردوسی.
بر آن استخوانها نگاریده پاک
نبینی بشهر اندرون گرد و خاک.فردوسی.
بایوان خراد مهمان شوید
وگر می دهد پاک مستان شوید.فردوسی.
از آن دژ یکایک توانگر شوید
همه پاک با گنج و افسر شوید.فردوسی.
بیامد هم اندر زمان خواهرش
همه پاک برکند موی از سرش.فردوسی.
چو شد زو رها زال بوسید خاک
بگفت آن کجا دید و بشنید پاک.فردوسی.
جهان پاک بر مهر او [ کیخسرو ] گشت راست
همی گشت گیتی بدانسان که خواست.
فردوسی (شاهنامه ج 2 ص 928).
بزد [ سودابه ] دست و جامه بدرّید پاک
بناخن دورخ را همی کرد چاک.فردوسی.
چنان دان که این گنج ما پشت تست
زمانه کنون پاک در مشت تست.فردوسی.
چو خورشید برزد سر از کوهسار
سواران توران ببستند بار...
همه جنگ را پاک بسته میان
همه دل پر از کین ایرانیان.فردوسی.
موی زیر بغلش گشته دراز
وز قفا موی پاک فلخوده.طیّان.
یا زندم یا کندم ریش پاک
یا دهدم کارد یکی بر کلال.حکاک.
گویند که فرمانبر جم گشت جهان پاک
دیو و پری و خلق و دد و دام رمارم.
عنصری.
از بند شبانروزی بیرون نکندشان
تا خون برود از تنشان پاک بیکبار.
منوچهری.
فالی بکنم ریش ترا یا رسول
ریشت بکند ما کان پاک از اصول.
ابوالحسین خارجی (از تاریخ سیستان).
منکتیراک... و دیگر برادران و قومش را... فروگرفتند و هر چه داشتند همه پاک بستدند. (تاریخ بیهقی ). و دور باشید از زنان که نعمت پاک بستانند و خانها ویران کنند. (تاریخ بیهقی). و هنوز ده روز برنیامده است که حصیری آب این کار را پاک بریخت. (تاریخ بیهقی). فرمودیم تا دست وی [ بوسهل ] از شغل عرض کوتاه کردند و وی را جایی نشاندند و نعمتی که داشت پاک بستدند. (تاریخ بیهقی).
تو چون طبلی که بانگت سهمناک است
ولیکن در میانت باد پاکست.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
فکندن بمردی تن اندر هلاک
نه مردی است کز باد ساری است پاک.
اسدی.
ز بس خشت و جوشن که بد در سپاه
ز بس ترگ زرین چو تابنده ماه
هوا گفتی از عکس شد زرّپوش
زمین سیم شد پاک و آمد بجوش.
اسدی (گرشاسبنامه ص 71).
جهان با من ار پاک دشمن بود
از آن به که این دشمن من بود.اسدی.
بجنگ شما خود نباید کسم
که من با شما پاک تنها بسم.اسدی.
بد آگه که در هر جزیره چه چیز
زبان همه پاک دانست نیز.اسدی.
نهان کرده ها برکشید از مغاک
بگرشاسپ و ایرانیان داد پاک.اسدی.
فلک و آتش و اختر تابناک
همه در هوااند استاده پاک.اسدی.
تو ای خفته از خواب بیدار گرد
که شد پاک عمرت بخواب و بخورد.اسدی.
درفش و بنه پاک بگذاشتند
گریزان ز کین روی برگاشتند.اسدی.
دل و مغز سالار کردند چاک
گروهانش را سر بریدند پاک.اسدی.
جهان چاره سازی است بی ترس و باک
بجان بردن ماست بی خوف پاک.اسدی.
ز چرخ روان تا بر تیره خاک
چه و چون گیتی بدانسته پاک.اسدی.
که آن داستانها دروغست پاک
دو صد ز آن نیرزد بیک مشت خاک.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بیامد همانگاه داننده مرد
زن و گله را پاک در پیش کرد.
شمسی (یوسف و زلیخا).
همه بگذشت بر تو پاک چو باد
مال و ملک و تن درست و شباب.
ناصرخسرو.
دارا که هزاران خدم و خیل و حشم داشت
بگذاشت همه پاک و بشد با تن تنها.
ناصرخسرو.
بخواندم پاک توقیعات کسری
بخواندم عهد کیکاوس و نوذر.ناصرخسرو.
حسن و بوی و رنگ بود اعراض من
پاک بفکند آن عرضها جوهرم.ناصرخسرو.
مال تو عمر بود و بخوردی پاک
آن را به بی فساری و ملعونی.ناصرخسرو.
اینهمه گر فعل خدایست پاک
سوی شما حجت ما بر شماست.
ناصرخسرو.
روز پرنور و بهاء است ولیکن پس روز
شب تیره ببرد پاک همه نور و بهاش.
ناصرخسرو.
خویشان تواَند جانور پاک
زیرا که تو زنده ای چو ایشان.ناصرخسرو.
زین است تراکیب نبات و حیوان پاک
بی حاصل همچون پدر خویش و چو مادر.
ناصرخسرو.
پس از هفت روز گاوان داشت در مرغزار آتش درآمد و همه را پاک بسوخت. (قصص الانبیاء).
ساقط شده ست قوت من پاک اگر نه من
بررفتمی ز روزن این سمج با هبا.
مسعودسعد.
برگ اجل از شاخ امل پاک فروریخت
تا شاخ علومت عمل آورد چنین بار.سنائی.
بس خون کسان که چرخ بی باک بریخت
بس گُل که برآمد از گِل و پاک بریخت
بر حسن و جوانی ای پسر غرّه مشو
بس غنچهء ناشکفته بر خاک بریخت.خیام.
شیخ گفت این ساعت برو و موی محاسن و سر را پاک بستره کن و این جامه که داری برکش و ازاری از گلیم بر میان بند و توبرهء پر جوز بر گردن آویز و ببازار بیرون شو. (تذکرة الاولیاء عطار).
غم عشق آمد و غمهای دگر پاک ببرد
سوزنی باید کز پای برآرد خاری.سعدی.
کیسهء سیم و زرت پاک بباید پرداخت
زین طمعها که تو از سیمبران میداری.
حافظ.
هرچه بدهی به کسی باز مجو
دل ز اندیشهء آن پاک بشو.جامی.
|| خوش. بخت پاک؛ بخت خوش :
چو در شاهی به بخت پاک بنشست
ره بیداد بر گیتی فروبست.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
|| پاک بودن؛ طاهر بودن. در حال طهر بودن. طهارت داشتن :
اگر شوخ گیرد همه جای من
چه باشد دلم از طمع هست پاک.خسروی.
|| در قاعده نبودن. حائض نبودن. بی نماز نبودن.
- پاکان خطهء اول؛ کنایه از ملائکه و کروبیان و حاملان عرش معلی باشد.
- پاک خواندن؛ تقدیس کردن.
- پاکش انداز؛ یعنی تمامش انداز، ای حریف را بخوب وجه زیر کن. (غیاث اللغات).
-پاک نبودن؛ حایض بودن.
- پاک و پاکیزه.؛ رجوع به پاک و پاکیزه در ردیف خود شود.
- پاک و پوست کنده؛ کنایه از صریح و روشن و بی کنایه است. بی پرده.بی رودربایستی : پاک و پوست کنده به شما بگویم.
- سینه پاک کردن؛ سینه روشن کردن. اخلاط بیرون کردن با سرفه از سینه.
(برهان). پاکا! قدّوسا! سبوحا! (در مناجات با باری تعالی): و این دعا میگفت، سبحان من یرانی و یسمع کلامی و یعرف مکانی و یرزقنی ولاینسانی. یعنی پاکا که مرا می بینی و کلام مرا میشنوی. (قصص الانبیاء).
ترکیب ها:
- پاکباز.؛ پاکبازی. پاک بین. پاک تن. پاک جامه. پاکجان. پاک جیب. پاک چشم. پاکدامن. پاکدرون. پاک دست. پاکدل. پاکدین. پاکرو. پاک سرشت. پاک سیرت. پاک طینت. پاک فطرت. پاک نسب. پاکنویس. پاک نهاد. چشم پاک. دست پاک. دست و دل پاک. ناپاک. و نظایر آنها بردیف خود کلمات رجوع شود.
(1) - ن ل: چو ماکیان تو کژار.
(2) - Ortodoxie.

پاک.

(فرانسوی، اِ)(1) یا عید پاک. عید فصح. باغوث. پاسکا. عید بزرگ یهود که هر سال در چهاردهمین روز از نخستین ماه قمری به یاد خروج قوم بنی اسرائیل از مصر برپا میدارند و در چهاردهمین روز از دومین ماه قمری هر سال نیز یهودان جشن پاک را بنام دومین پاک(2) می گیرند تا بیماران یا مسافرانی که در نخستین پاک نتوانسته اند در اورشلیم حضور یابند از آن برخوردار شوند. عید فطیر. || عید احیای مسیح. عید فصح نصارا. یکی از اعیاد بزرگ مسیحیان که هر سال بیاد برخاستن مسیح از میان مردگان کنند. باعوث.
Paques.یاPaqueیونانیPaskhaلاتینی
(1)
Pascha.
(2) - Seconde paques.

پاک.

(اِخ)(1) جزیره ای از جزایر پلی نِزی که از شرقی ترین اراضی اقیانوسیه است. این جزیره به مساحت 118 هزارگز مربع و دارای 250 تن سکنه است و چون در روز عید پاک سال 1722م./1134 ه.ق. کشف شده است بدو نام پاک داده اند. کاشف آن رُگ گِ وِن است و نام اصلی و حقیقی این جزیره راپانوئی است. ساکنین این جزیره از حیث رنگ تیرهء پوست از سایر اهالی پلی نزی ممتازند و به سفالگری اشتغال دارند و نوعی از خط هیروگلیفی (خط وحوش) بر روی چوب نویسند. از اجداد این مردم تندیسه های نیمه تمام بزرگ در آن جزیره برجای است.
(1) - Paques.

پاکا.

(اِخ)(1) کاردینال بارتلمی. مولد او بشهر بنوان در 1756م./1169 ه . ق. و وفات در 1843م./1257 ه . ق. وی وزیر پی ششم و حامی اقاذیمیای باستانشناسی روم بسال 1808 م. بود.
(1) - Pacca, Cardinal Barthelemy.

پاکات.

(اِ) جمع عامیانهء عربی از کلمهء پاکت فرانسوی. رجوع به پاکت شود.

پاکار.

(ص مرکب، اِ مرکب) پایکار. کسی را گویند که چون تحصیلداری بجای بیاید او زر از مردم تحصیل کند و به تحصیلدار دهد. (برهان). شخصی که در شهرها و ده ها جای مردم به محصلان و ارباب طلب دیوانی نماید. (رشیدی). کارگذار. عَریف. || پیرمرد برزن و ده. || آنکه مستراح را جاروب کند. کناس. (رشیدی) (برهان). || خدمتکار. پادو. چاکر. نوکر. خادم: قبیل، پاکار یا رئیس قوم. (منتهی الارب).

پاکاری.

(حامص مرکب) عمل پاکار.

پاکان.

(فرانسوی، اِ)(1) میوه خوردنی شبیه به زیتون که درخت آنرا پاکانیه گویند و آن درختی بزرگ است از فصیلهء ژوکلانداسه که در نقاط خنک و مرطوب مشرق اتازونی روید.
(1) - Pacane.

پاکانیه.

(فرانسوی، اِ)(1) درخت که پاکان میوهء آن است.
(1) - Pacanier.

پاک اصل.

[اَ] (ص مرکب) پاک نژاد. پاک گوهر. که گوهری پاک دارد :
ای نیکنام ای نیکخوی ای نیکدل ای نیکروی
ای پاک اصل ای پاک رای ای پاک طبع ای پاکدین.
فرخی (دیوان چ دبیر سیافی ص 259).
پاک اعتقاد.
[اِ تِ] (ص مرکب) که اعتقادی درست دارد. که عقیدتی راست دارد.

پاک اندرون.

[اَ دَ] (ص مرکب) پاک نهاد. پارسا. پاک اعتقاد. که باطنی پاک دارد :
نترسی که پاک اندرونی شبی
برآرد ز سوز جگر یا ربی.سعدی.
پاک اندیش.
[اَ] (نف مرکب) آنکه اندیشهء پاک دارد. که سوء نیّت ندارد.

پاک اندیشه.

[اَ شَ / شِ] (ص مرکب) که اندیشهء پاک دارد. که نیّت بد ندارد.

پاکباز.

(نف مرکب) مقامری که هرچه دارد بازد. آنکه هرچه دارد بازد :
ور همی چون عشق خواهی عقل خود را پاکباز
نصفئی پرکن بدان پیر دوالک باز ده.سنائی.
|| آنکه در بازی دَغل نکند. مراقب حریف :
نقش فلک چو می نگری پاکباز شو
زیرا که مهره دزد حریفی است بس دغا.
سراج الدین قمری.
|| زاهد. مجرد. تارک دنیا :
تمنی کند عارف پاکباز
بدریوزه از خویشتن ترک آز.سعدی.
|| عاشقی که بنظر پاک به معشوق نگرد. عاشق پاک نظر. که عشق او مشوب به شهوت نیست :
گروهی نشینند با خوش پسر
که ما پاکبازیم و صاحب نظر.
سعدی (بوستان).
جوانی پاکباز و پاک رو بود
که با پاکیزه روئی در گرو بود.
سعدی (گلستان).
این سخن پایان ندارد هین بتاز
سوی آن دو یار پاک و پاکباز.مولوی.
از یمن عشق و دولت رندان پاکباز
پیوسته صدر مصطبه ها بود مسکنم.حافظ.
پاکبازی.
(حامص مرکب) عمل آنکس که هرچه دارد در قمار و عشق و یا در هواهای دیگر دهد و از ناداشت نیندیشد :
پاکبازی دوست داری در سخا با دوستان
بر دل صافی زنی چون پیر صافی با مرید.
سوزنی.
عشق و مستوری بهم دورند و راه پاکبازی
آن کسی آسان رود کاین شیشه در بارش نباشد.
اوحدی (کلیات چ سعید نفیسی ص 164).
|| عشق پاک؛ عشقی که به شائبهء هوای نفس مشوب نباشد.
- پاکبازی کردن؛ پاک باختن :
جان شیرین بر بساط عاشقی بی تلخئی
در هوای مهر جانان پاکبازی کن بباز.
سنائی.
پاک بوم.
(اِ مرکب) کشور پاک. خطهء پاک. || (ص مرکب) پاک نهاد :
گزین کرد از آن فیلسوفان روم
سخنگوی و بادانش و پاک بوم.فردوسی.
پاک بین.
(نف مرکب) آنکه نظری پاک دارد. آنکه عمل کسان را حمل به صحّت کند :
کدورت از دل حافظ ببرد صحبت دوست
صفای همت پاکان و پاک بینان بین.حافظ.
پاک بینی.
(حامص مرکب) پاک نظری.

پاک پیوند.

[پَ / پِ وَ] (ص مرکب)پاک اصل. پاک نژاد :
بدختر چنین گفت پس شهریار
که ای پاک پیوند به روزگار.فردوسی.
پاکت.
[کَ] (از فرانسوی، اِ) (از اصل فرانسوی پاکه(1)، بسته) و در فارسی محفظه ای از کاغذ نامه را(2) گویند.
(1) - Paquet.
(2) - Enveloppe.

پاکتاکن وانتا.

[کُ] (اِخ)(1) نام لاطینی عهد پادشاه لهستان پس از انتخاب با نجبای آن مملکت.
(1) - Pacta conventa.

پاک تر.

[تَ] (ص تفضیلی) اطهر. منزه تر، نظیف تر. پاکیزه تر. ازکی. اقدس. صافی تر: گردانید او را بپاکی فاضلتر قریش از روی حسب... و پاکتر قریش از روی فرع. (تاریخ بیهقی).

پاک تراش کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) در باغبانی، پاک تراشیدن شاخهای درختان باغ. || در حلاّقی، پاک تراشیدن ریش چنانکه بن مویها برجای باز نماند. || دوباره تراشیدن موی.

پاکت فدرال.

[فِ دِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) قانون اساسی سویس.
(1) - Pacte Federale.

پاکت قونقری.

[ ] (اِخ) (ده...) دهی در پایان بلوک قونقری است.

پاک تل.

[تُ] (اِخ)(1) رودی خرد از آب راهه های هرمُس در لیدیا. و پاکتل شهر سارد را مشروب میساخت و گویند این آب راهه پرک های زر با خود می آورد و ثروت مشهور کرزوس از این رود آوردها بود. این رود از کوههای تُمُ لوس جاری بود و به خلیج ازمیر میریخت. || در تداول اروپائیان معاصر، منبع سرشار ثروت.
(1) - Pactole.

پاک تن.

[تَ] (ص مرکب) پاکیزه تن. پاک بدن. || پارسا. عفیف. مقابل. پاکجامه. ناپاکتن :
چنان پاک تن بود و روشن روان
که بودی بر او آشکارا نهان.دقیقی.
چو نستور گردنکش پاک تن
چو نوش آذر آن پهلو رزم زن.دقیقی.
که او هست رویین تن و رزم زن
فر ایزدی دارد آن پاک تن.فردوسی.
زن پاکتن را به آلودگی
برد نام و یازد به بیهودگی.فردوسی.
یکی مجلس آراست [ کیخسرو ] با پیلتن
رد و موبد و خسرو پاک تن
فراوان سخن راند از افراسیاب
ز درد دل خویش وز رنج باب.فردوسی.
ز من پاک تن دختر من بخواه
بدارش به آرام در پیشگاه.فردوسی.
چنین گفت کین پاکتن چهرزاد
ز گیتی فراوان نبوده ست شاد.فردوسی.
تو تا زادی از مادر پاکتن
سپر کرده پیشم تن خویشتن.فردوسی.
همی گفت اگر نوذر پاک تن
نکشتی پی و بیخ من بر چمن.فردوسی.
سخن گوی و روشندل و پاک تن
سزای ستودن بهر انجمن.فردوسی.
|| نیکواندام. نیک اندام. نیکچهر :
جوانی برآراست [ ابلیس ] از خویشتن
سخنگوی و بینادل و پاک تن.فردوسی.
پاک تنی.
[تَ] (حامص مرکب) پاکیزه تنی. پارسائی. عفت.

پاکج.

[کَ] (ص مرکب)کج پای. که پای او کج باشد.

پاکجامگی.

[مَ / مِ] (حامص مرکب)پارسائی.

پاکجامه.

[مَ / مِ] (ص مرکب) عفیف. پارسا : [ مردم گرگان ] مردمانی اند درشت صورت و جنگی و پاک جامه و بامروت و میهمان دار. (حدود العالم). و مردمان این شهر [ شهر حمص ] پاک جامه و بامروت و نیکورویند. (حدود العالم).
پاک جان.
(ص مرکب) پاکدرون. پاک باطن :
شیخ را گفتا بگو ای پاک جان
تا جوانمردی چه باشد در جهان.عطار.
|| جانِ پاک :
خداوند ما را ز کس بیم نیست
مگر ز آفرینندهء پاک جان.فرخی.
پاکجانی.
(حامص مرکب) پاکدرونی. پاک باطنی.

پاک جفت.

[جُ] (اِ مرکب) جفت پارسا. جفت عفیف. جفت پاک. که به شوی یا زن خویش خیانت نورزد.

پاک جیب.

[جَ] (ص مرکب) عفیف. معصوم. عفیفه. معصومه :
زانکه عادت کرده بود آن پاک جیب
در هزیمت رخت بردن سوی غیب.مولوی.
پاک چشم.
[چَ] (ص مرکب) که به ریبت در نامحرمان و محارم دیگران نبیند.

پاک چشمی.

[چَ] (حامص مرکب) صفت پاک چشم.

پاک چهر.

[چِ] (ص مرکب، اِ مرکب) روی پاک. چهرهء پاک. چهر نیک :
ندانم به ایران گراید به مهر
وگر سوی توران کند پاک چهر.فردوسی.
بدو گفت زال ای خداوند مهر
چو اکنون نمودی بما پاک چهر.فردوسی.
|| (ص مرکب) دارای چهر پاک.

پاک چی ی لی.

[یُ] (اِخ) (لوکا...)(1)محاسب ایتالیائی. مولد او به تُسکان بسال 1445م. او را کتابی است در حساب و جبر.
(1) - Paccioli (Luca...).

پاک حساب.

[حِ] (ص مرکب) که در محاسبه پاک و درست است.

پاکخو.

(ص مرکب) پاکیزه خو. پاکخوی :
مهتر پاکخوی پاک سیر
خواجه سید عمید ابن زیاد.فرخی.
پاک خواندن.
[خوا/ خا دَ] (مص مرکب) تقدیس.

پاک خون.

(ص مرکب) پاک گهر. پاک نژاد.

پاکخوی.

(ص مرکب) که خُلقی منزّه دارد. پاکیزه خو.

پاکداد.

(ص مرکب) عادل :
چنین گفت کز داور پاکداد
دل ما پر از ترس و امید باد.فردوسی.
که برگردد از رزم امروز شاد
که داند چنین جز تو ای پاکداد.فردوسی.
پاکدامن.
[مَ] (ص مرکب) عفیف. عفیفه. باعفاف. پاک. خشک دامن. پاکجامه :
یکی پاکدامن که آهسته تر
نکوتر بدیدار و شایسته تر.فردوسی.
زن پاکدامن به پرسنده گفت
که شویست و هم کودک اندر نهفت.
فردوسی.
جوان گفت و آن پاکدامن شنید
ز گفتار او خامشی برگزید.فردوسی.
سوی کردیه نامه ای بد جدا
که ای پاکدامن زن پارسا.فردوسی.
پاکدامن چون زید بیچاره ای
اوفتاده تا گریبان در وحل.سعدی (گلستان).
در حق من بدرد کشی ظنّ بد مبر
کآلوده گشت خرقه ولی پاکدامنم.حافظ.
عیبم بپوش زنهار ای خرقهء می آلود
کان پاک پاکدامن بهر زیارت آمد.حافظ.
حافظ بخود نپوشید این خرقهء می آلود
ای شیخ پاکدامن معذور دار ما را.حافظ.
پاکدامنی.
[مَ] (حامص مرکب) عفت. (مهذب الاسماء). عِفاف. پاکی.

پاک درون.

[دَ] (ص مرکب) پاک باطن. پاک جان.

پاکدرونی.

[دَ] (حامص مرکب)پاک باطنی. پاکجانی.

پاکدست.

[دَ] (ص مرکب) درستکار. با صحّت عمل. مقابل ناپاکدست :
نبیرهء جهاندار هوشنگ هست
همان راد و بینادل و پاکدست.فردوسی.
گشاده زبان و دل و پاکدست
پرستندهء شاه و یزدان پرست.فردوسی.
سر بسر دعویست مرد امر و معنی دار کو
تیزبینی پاکدستی رهبری غمخوار کو.
سنائی.
پاکدستی.
[دَ] (حامص مرکب)درستکاری. صحّت عمل.

پاکدل.

[دِ] (ص مرکب) آنکه در دل حیله و مکر ندارد. آنکه کینه و حسد ندارد. پاک قلب. صاحب قلب سلیم. مخلص. ناصح الجیب. مقابل ناپاکدل. (فردوسی) :
چنین گفت کز دین پرستان ما
هم از پاکدل زیردستان ما.فردوسی.
که قیدافهء پاکدل را بگوی
که جز راستی در زمانه مجوی.فردوسی.
اگر شاه دیدی اگر زیردست
وگر پاکدل مرد یزدان پرست.فردوسی.
نگه کرد پرسنده بوزرجمهر
بدان مهتر پاکدل خوب چهر.فردوسی.
وزان پس چنین گفت با موبدان
که ای پرهنر پاکدل بخردان.فردوسی.
چو در بارگه رفت بنشاندند
یکی پاکدل مرد را خواندند.فردوسی.
بشد پاکدل تا بخان جهود
همه خانه دیبا و دینار بود.فردوسی.
برهمن چنین داد پاسخ بدوی
که ای پاکدل مهتر راز جوی.فردوسی.
وزان پس چنین گفت کای بخردان
جهاندیده و پاکدل موبدان.فردوسی.
چنین داد پاسخ بدو شهریار
که ای پاکدل موبد رازدار.فردوسی.
چنین گفت با موبدان و ردان
که ای پاکدل نامور بخردان.فردوسی.
بدان پاکدل گفت بوزرجمهر
که ننمود هرگز بما بخت چهر.فردوسی.
چو بشنید گفتار آن بخردان
پسندیده و پاکدل موبدان.فردوسی.
که ای شاه گندآوران و ردان
فراوان ترا پاکدل موبدان.فردوسی.
بایوان ببردند از آن تنگ جای
بدستوری پاکدل رهنمای.فردوسی.
سکندر چنین داد پاسخ بدوی
که ای پاکدل مهتر راستگوی.فردوسی.
چو بهرام آذرمهان آن شنید
که آن پاکدل مرد شد ناپدید.فردوسی.
بکشتند هشتاد از آن موبدان
پرستنده و پاکدل بخردان.فردوسی.
گرفتند یاران برو آفرین
که ای پاکدل خسرو پاکدین.فردوسی.
منوچهر فرمود تا برنشست
مرآن پاکدل مرد یزدان پرست.فردوسی.
بجستند از آن انجمن هردوان
یکی پاکدل مرد چیره زبان.فردوسی.
بجنبیدت آن گوهر بد ز جای
بیفکندی آن پاکدل را ز پای.فردوسی.
هر آنکس که دارد ز پروردگان
ز آزاد و ز پاکدل بردگان.فردوسی.
طاعت تو دینست آنرا که او
معتقد و پاکدل و پارساست.فرخی.
شاد باش ای ملک پاکدل پاک گهر
کام ران ای ملک نیکخوی نیک خصال.
فرخی.
پاکدل را زیان بتن نرسد
ور رسد جز به پیرهن نرسد.اوحدی.
جام می گیرم و از اهل ریا دور شوم
یعنی از اهل جهان پاکدلی بگزینم.حافظ.
پاکدلی.
[دِ] (حامص مرکب) بی غلّ و غشی آن. پاکدرونی.

پاکدوزی.

(حامص مرکب) دوختن طرف و کنار جامه تا ریش نشود. || پاکدوزی دو دَرزَه؛ پاکدوزی کنار جامه به قصد ریش نشدن دو بار یکی از زیر و یکی از روی. کفّ.

پاکدیدگی.

[دَ / دِ] (حامص مرکب)چگونگی آنکه پاکدیده است. پاک چشمی.

پاکدیده.

[دَ / دِ] (ص مرکب) پاک چشم. که به ریبت در محارم دیگران نبیند.

پاکدین.

(ص مرکب) صاحب دین پاک. آنکس که اعتقاد پاک دارد.راست دین. فرهودی. (برهان). حنیف(1) مقابل ناپاکدین. و بددین : و این [ مردم ماوراءالنهر ] مردمانیند جنگی و غازی پیشه و تیرانداز و پاکدین. (حدود العالم).
بشنگل تو ای موبد پاکدین
یکی نامه بنویس پرمهر و کین.فردوسی.
نخواهیم هرگز جز از آفرین
که بر ما کند موبد پاکدین.فردوسی.
همه انجمن خواندند آفرین
بر آن شاه بینادل پاکدین.فردوسی.
بپالیزبان گفت کای پاکدین
چه آگاهی استت ز ایران زمین.فردوسی.
چنین داد پاسخ که گفتم همین
شنید از من این مردم پاکدین.فردوسی.
یکی بت پرست و یکی پاکدین
یکی گفت نفرین به از آفرین.فردوسی.
همی گفت گشتاسپ کای پاکدین
که چون تو نبیند زمان و زمین.فردوسی.
بدو گفت کز مردم پاکدین
همانا نزیبد که گوید چنین.فردوسی.
همه مهتران خواندند آفرین
که ای شاه بینادل و پاکدین.فردوسی.
همه مهتران آفرین خواندند
ورا موبد پاکدین خواندند.فردوسی.
اگر بخردی سوی توبه گرای
همیشه بود پاکدین پاکرای.فردوسی.
اگر دادگر باشی و پاکدین
ز هر کس نیابی جز از آفرین.فردوسی.
بدانند شاهان که روزیست این
که بد دین پدید آید از پاکدین.فردوسی.
وزان پس چو پرداخت از آفرین
جهان پهلوان خسرو پاکدین.فردوسی.
پسر بُد مر آن پاکدین را یکی
کش از مهر بهره نبود اندکی.فردوسی.
فرانک بدو گفت کای پاکدین
منم سوکواری از ایران زمین.فردوسی.
ز گفتار و کردار او بیش ازین
نباید بگفت ای گو پاکدین.فردوسی.
بدو گفت خسرو که ای پاکدین
به تو باد رخشنده توران زمین.فردوسی.
ازو شاد شد خسرو پاکدین
ستودش فراوان و کرد آفرین.فردوسی.
جهاندار تهمورث پاکدین
بیامد کمربستهء رزم و کین.فردوسی.
بفرمود تا تاج خاقان چین
به پیش آورد موبد پاکدین.فردوسی.
ستودش فراوان و کرد آفرین
بر آن پرهنر پهلو پاکدین.فردوسی.
نبشتند عهدی ز شاه زمین
سرافراز کیخسرو پاکدین
ز بهر سپهبد گو پیلتن
ستوده بمردی به هر انجمن.فردوسی.
که ضحّاک کشته ست جم را بکین
دگر تور کشت ایرج پاکدین.فردوسی.
یکی نامش ارمایل پاکدین
دگر نام کرمایل پیش بین.فردوسی.
بز و اشتر و میش را همچنین
بدوشندگان داده بد پاکدین.فردوسی.
بر او سربسر خواندند آفرین
که ای نیک دل مهتر پاکدین.فردوسی.
گرفتند یاران بر او آفرین
که ای پاکدل خسرو پاکدین.فردوسی.
چو آن دید گشتاسپ کرد آفرین
بر آن مهربان مهتر پاکدین.فردوسی.
بزرگان بر او آفرین خواندند
ورا خسرو پاکدین خواندند.فردوسی.
که ننگ است بر ما ز توران زمین
پسنده نباشد بر پاکدین.فردوسی.
نگه کن که در نامهء آفرین
چه گوید سرایندهء پاکدین.(از راحة الانسان).
(ظاهراً در آفرین نامهء ابوشکور).
همچون پدر بزرگ و جهاندار و بختیار
همچون پدر کریم و مسلمان و پاکدین.
فرخی.
ای شهریار بیقرین ای پادشاه پاکدین
ای مر ترا داده خدای آسمان ملک زمین.
فرخی.
|| (اِ مرکب) دین پاک. دین درست :
بدانید گفتا کز ایران زمین
بشد فرّه ایزد و پاکدین.دقیقی.
که یارد شدن پیش گردان چین
که باز آورد فرّه پاکدین.دقیقی.
پذیرم من این پاکدین ورا
ز جان برگزینم گزین ورا.فردوسی.
پاکدینان.
(ص مرکب) راست دینان. حنفاء. فرهودیان(1).
(1) - Ortodoxe.
(1) - Les Orthodoxes.

پاکدینی.

(حامص مرکب) پاکی اعتقاد. پاک اعتقادی :
دلیری برزم اندرون زور دست
همان پاکدینی و یزدان پرست.فردوسی.
خردمندی و پیش بینی بود
توانایی و پاکدینی بود.فردوسی.
ای اصل نیکنامی ای اصل بردباری
ای اصل پاکدینی ای اصل پارسائی.فرخی.
پاک دی یر.
[کُ یِ] (اِخ)(1) کرسی لوار بدامنهء کوه مادِلن دارای 1936 تن سکنه.
(1) - Pacaudiere.

پاکرای.

(ص مرکب) که اندیشهء پاک دارد. پاکیزه رای. صاحب رأی پاک. دانا. مقابل ناپاک رای :
جهاندار گفتا بنام خدای
بدین نام دین آور پاکرای.دقیقی.
کنون هر که دارید پاکیزه رای
ز قنّوج و ز دنبر و مرغ و مای
ستاره شناسان کابلستان
همه پاکرایان زابلستان
به ایران خرامید و با خویشتن
بیارید ازین در یکی انجمن.فردوسی.
وزان پس چنین گفت با کدخدای
که ای مرد روشن دل پاکرای.فردوسی.
چو شد هفت سال آمد ایوان بجای
پسندیدهء مردم پاکرای.فردوسی.
چو خواهی که تاج تو ماند بجای
مبادی جز آهسته و پاکرای.فردوسی.
که با موبد نیکدل پاکرای
زدیم از بد و نیک ما پاکرای.
فردوسی (شاهنامه ج 5 ص 2374).
بکین نیاگر نجنبی زجای
نباشی پسندیده و پاکرای.فردوسی.
تو گر دادگر باشی و پاکرای
همی مزد یابی بدیگر سرای.فردوسی.
چنین داد پاسخ بدو رهنمای
که ای شاه نیک اختر پاکرای.فردوسی.
وز آن پس بشد موبد پاکرای
که گیرد مگر شاه بر تخت جای.فردوسی.
بفرمود تا موبد و کدخدای
بیامد بر خسرو پاکرای.فردوسی.
چو خرسند گشتی بداد خدای
توانگر شوی یکدل و پاکرای.فردوسی.
بدوزخ مبر کودکان را بپای
که دانا نخواند ترا پاکرای.فردوسی.
بدو گفت چون مرد شد پاکرای
نیابد پرستنده جز کوه جای.فردوسی.
پس پردهء نامور کدخدای
زنی بود پاکیزه و پاکرای.فردوسی.
برهمن فراوان بود پاکرای
که این بازی آرد بدانش بجای.فردوسی.
زدنبر بیامد سرافراز مای
جوان بود و بینادل و پاکرای.فردوسی.
یکی دخترش بود نامش همای
هنرمند و بادانش و پاکرای.فردوسی.
بدانست جنگاور پاکرای
که او را همی بازداند همای.فردوسی.
بدست چپش هرمز کدخدای
سوی راستش موبد پاکرای.فردوسی.
از ایرانیان آنکه بد پاکرای
بیامد بدهلیز پرده سرای.فردوسی.
زن پرمنش گفت کای پاکرای
بدین ده فراوان کسست و سرای.فردوسی.
یکی مرد دهفانم ای پاکرای
خداوند این مرز و کشت و سرای.فردوسی.
بنزدیک مهمان شد این پاک رای
همی برد خوان از پسش کدخدای.فردوسی.
به پیش سکندر شد آن پاکرای
زبان کرد گویا و بگرفت جای.فردوسی.
بمنذر چنین گفت کای پاکرای
گسی کن هنرمند را باز جای.فردوسی.
چنین داد پاسخ بدو کدخدای
که ای شاه روشندل و پاکرای.فردوسی.
که ای مرد بادانش و پاکرای
سخنگوی و داننده و رهنمای.فردوسی.
به رستم چنین گفت کای پاکرای
چرا تیز گشتی به پرده سرای.فردوسی.
اگر بخردی سوی توبه گرای
همیشه بود پاکدین پاکرای.فردوسی.
ای نیکنام ای نیکخوی ای نیکدل ای نیکروی
ای پاک اصل ای پاک رای ای پاک طبع ای پاکدین.
فرخی (دیوان چ دبیر سیاقی ص 259).
برهمن چنین گفت کای پاکرای
بدان روی کم یابی آباد جای.اسدی.
پاکرو.
[رَ / رُو] (نف مرکب) پارسا. عفیف :
که گر پارسا باشد و پاکرو
طریقت شناس و نصیحت شنو...سعدی.
جوانی پاکباز و پاکرو بود
که با پاکیزه روئی در گرو بود.سعدی.
هر دوست که دم زد ز وفا دشمن شد
هر پاکروی که بود تردامن شد.حافظ.
آدمی پاکرو نیست از سر بریدن او را باک نباشد. (تاریخ رشیدی).
پاک روان.
[رَ] (ص مرکب) پاکدرون. پاک باطن. پاکدامن. پاک جان.

پاک روانی.

[رَ] (حامص مرکب)پاکدرونی. پاکدامنی. پارسائی.

پاک روب کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)پاک رُفتن.

پاک روز.

(اِ مرکب) روز روشن :
چنان کن که چون بردمد پاک روز
پدید آید از چرخ گیتی فروز.فردوسی.
نیاسود تیره شب و پاک روز
همی راند تا پیش کوه اسپروز.فردوسی.
پاک روس.
[کُ] (اِخ)(1) فرزند ارد دوم، پادشاه اشکانی. او دیرزمانی با رومیان در نبرد و همیشه فائق بود لیکن عاقبت در سال 38 ق. م. بدست وانتی دیوس کشته شد.
(1) - Pacorus.

پاک روی.

[رَ] (حامص مرکب) عمل آنکه پاکرو باشد. پارسائی.

پاکزاد.

(ن مف مرکب) حلال زاده. از نسل پاک. از نژاد پاک. پاک گهر. پاک گوهر. پاک نژاد. مقابل ناپاک زاد، سَند، بدنژاد :
من از تخمهء ایرج پاکزاد
وی از تخمهء تور جادونژاد.دقیقی.
بزاری و سستی زبان برگشاد
چنین گفت کای خواهر پاکزاد.فردوسی.
من اینک پس نامه بر سان باد
بیایم بنزد تو ای پاکزاد.فردوسی.
بموبد چنین گفت کاین پاکزاد
نگه کن که تا از که دارد نژاد.فردوسی.
زبان برگشاد آنگه آواز داد
فرامرز را گفت کای پاکزاد.فردوسی.
تو تا باشی ای خسرو پاکزاد
مرنجان کسی را که دارد نژاد.فردوسی.
زواره بنزدیک رستم چو باد
برفت و بگفت ای گو پاکزاد.فردوسی.
برادرش چون ماه آن پاکزاد
براهیم بن صفر با فرّ و داد.اسدی.
کرا کس ندانستی از بوم هند
که او پاکزاد است اگر نیز سند
...گذشتی ازو گر بدی پاکزاد
بدی در میانش ار بدی بد نژاد.اسدی.
چه خوش گفت فردوسی پاکزاد
که رحمت بر آن تربت پاک باد.سعدی.
پاکزادگی.
[دَ / دِ] (حامص مرکب)حلال زادگی. پاک نژادی :
اندر پلیدزادگی و پاکزادگی
تو چغزِ حوض گلخن و من شیم کوثرم.
سوزنی.
پاکزاده.
[دَ / دِ] (ن مف مرکب) پاکزاد. حلال زاده. پاک نژاد. از نژاد پاک. از نسل پاک. نجیب. اصیل. مقابل ناپاک زاده :
یکی آنکه ناپاک خون پدر
نریزد ز تن پاکزاده پسر.فردوسی.
بگوهر مگر هم نژاده نیند
همان از پدر پاکزاده نیند.فردوسی.
کسی کو ز فرزند او نام برد
چنین گفت کان پاکزاده بمرد.فردوسی.
بدو گفت کای پاکزاده پسر
بمردی و دانش برآورده سر.فردوسی.
بگفت آن که نعمان و منذر چه کرد
ز بهر من این پاکزاده دو مرد.فردوسی.
همان پاکزاده نیاکان من
گزیده سرافراز و پاکان من.فردوسی.
بفرمودشان بازگشتن بجای
چنان پاکزاده جهان کدخدای.فردوسی.
چنین هفت سالش همی آزمود
بهر کار جز پاکزاده نبود.فردوسی.
پاکزبان.
[زَ] (ص مرکب) پاک گفتار. پاک سخن. راستگوی.

پاکزن.

[زَ] (اِ مرکب) عفیفه. حصناء. محصنه. کریمه. طاهره :
به ایرانیان گفت کان پاکزن
مگر نیست با این بزرگ انجمن.فردوسی.
بدو گفت بهرام کای پاکزن
مرا اندرین داستانی بزن.فردوسی.
همی گفت هر کس که این پاکزن
چه نیکو سخن گفت بر انجمن.فردوسی.
بگفتار او رام گشت انجمن
فرستاده شد نزد آن پاکزن.فردوسی.

پاکستان.

[کِ] (اِخ) (از: پاک = بخش + ستان «پسوند» ضمناً نشانهء اختصاری پنج بخش: پنجاب، افغانی (صوبه سرحد)، کشمیر، سند، بلوچستان پاکستان) قانون استقلال هند در 4 ژوئیهء 1947 م. (آدینهء 12 تیر 1326 ه . ش.) از مجلس عوام انگلستان گذشت و بموجب آن در اوت 1947 م. از متصرفات انگلیسی هند، دو کشور پاکستان و هندوستان بوجود آمد. استقلال پاکستان مرهون کوشش بسیار مرحوم محمدعلی جناح است. پاکستان به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم میشود و مساحت کل آن 9350000 کیلومتر مربع است که از این مقدار 329000 کیلومتر مربع مساحت پاکستان غربی است. پاکستان غربی شامل بلوچستان، ایالت افغان، پنجاب، سند، و پاکستان شرقی شامل دو ناحیهء بنگال و آسام است. رود سند پاکستان غربی و شعب رودهای گنگ و براهماپوترا پاکستان شرقی را مشروب می سازد. پاکستان حکومت جمهوری دارد و پایتخت آن شهر راول پندی است، سابقاً کراچی پایتخت بوده است. محصولات عمدهء آن برنج، گندم، پنبه، چای، نیشکر، الیاف گیاهی، پشم و پوست است. ذخایر زیرزمینی نمک، گوگرد، گچ، کرومیت، نفت، زغال، پنبهء کوهی آنتیموان و غیره است. در 28 مه 1955 قانون اساسی جدید پاکستان تصویب گردید و در 23 مارس 1956 ژنرال اسکندرمیرزا به ریاست جمهوری رسید. 88% مردم آن مسلمان و بقیه هندو و مسیحی و عدهء کمی زردشتی و بودایی هستند. زبانهای رسمی آن اردو، انگلیسی و بنگالی است.

پاک سخن.

[سُ خُ / خَ] (ص مرکب)پاک گفتار. درست گفتار :
آنکه او را بستاید چه بود، پاک سخن
وانکه او را نستاید چه بود، یافه درای.
فرخی.
پاک سر.
[سِرر] (ص مرکب)پاک سریرت. پاکدرون. پاک باطن.

پاک سرشت.

[سِ رِ] (ص مرکب)پاک نهاد. پاک طینت. پاکیزه سرشت. پاک فطرت و جبلّت :
آلودگی خرقه خرابی جهانست
کو راهروی اهل دلی پاک سرشتی.حافظ.
پاک سری.
[سِرر] (حامص مرکب)پاک باطنی. پاک درونی. پاک سریرتی. پاکی باطن. پاکی سریرت.

پاک سریرت.

[سَ رَ] (ص مرکب)پاک سرّ. پاکدرون. پاک باطن.

پاک سریرتی.

[سَ رَ] (حامص مرکب)پاک باطنی. پاک درونی. پاک سری. پاکی سریرت. پاکی باطن.

پاک سیر.

[یَ] (ص مرکب) که سیرتهای پاک و پسندیده دارد :
مهتر پاکخوی پاک سیر
خواجه سید عمید ابن زیاد.فرخی.
پاک سیرت.
[رَ] (ص مرکب) پاکخوی.

پاکش.

[کَ] (نف مرکب، اِ مرکب) مرکوب از ستور. مرکوب. مطیة. اولاغ. چاروا. و توسعاً کالسکه و درشکه و اتومبیل و جز آن.

پاکشان رفتن.

[کَ رَ تَ] (مص مرکب)رفتن چون کسی که پای وی فالج دارد.

پاک شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) پاکیزه گردیدن. پاک گردیدن. طهارت. طُهر. تطهّر. مطهر گشتن. طاهر گشتن. نظافة. (دهار). طیب. طاب. طیبة. تطیاب. زَکاء. تزکّی. تنقّح. نقا. نقاوة. نقاءَة. نقایه. نُقاوَه.
- پاک شدن از عیب و عوار یا وام و جز آن؛برائت :
شهان بخدمت او از عوار پاک شوند
بدان مثال که سیم نبهره اندر گاه.فرخی.
|| سترده شدن. محو شدن. محو گشتن.انطماس. انمحاء. زدوده شدن. زایل شدن :
جهان زیر فرمان ضحاک شد
ز هر نامه ای نام جم پاک شد.اسدی.
انجلاء. پاک شدن آفتاب. پاک شدن ماه. || منزه بودن. تبارک. تقدس. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || از حیض برآمدن زن. قطع شدن خون حیض ماهیانه در وقتی که زن هنوز به سن یأس نرسیده است. اقراء. تعلّی. (تاج المصادر بیهقی). تعلی؛ پاک شدن زن از نفاس. (زوزنی).

پاک شده.

[شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)سترده. زدوده. ممحو. ممحوه. ممحی. ممحیه. محو شده. زایل شده. مطموس. مطموسه. منسوخ. محکوک. ممحوق. ممحوقه. || بری. عاری. || پاک. زکّی. منقّح. مطهّر.

پاک شلوار.

[شَ] (ص مرکب)نقیّالعرض. نظیف السّراویل.

پاک شمردن.

[شِ مُ دَ] (مص مرکب)اِستنظاف.

پاک ضمیر.

[ضَ] (ص مرکب)پاک اندیشه. پاکرای.

پاک طبع.

[طَ] (ص مرکب) پاک سرشت. پاک نهاد :
خواجهء سیّد ستوده هنر
خواجهء پاک طبع پاکنژاد.فرخی.
ای نیکنام ای نیکخوی ای نیکدل ای نیکروی
ای پاک اصل ای پاکرای ای پاک طبع ای پاکدین.
فرخی.
پاک طویت.
[طَ ویْ یَ] (ص مرکب)پاکدرون. پاک قصد. پاک نیت.

پاک طینت.

[نَ] (ص مرکب)پاک سرشت. پاک نهاد. پاک فطرت.

پاک طینتی.

[نَ] (حامص مرکب)پاک سرشتی. پاک نهادی. پاک فطرتی.

پاک فطرت.

[فِ رَ] (ص مرکب)پاک سرشت.

پاک فطرتی.

[فِ رَ] (حامص مرکب)پاک سرشتی.

پاک فن.

[فُ] (فرانسوی، اِ)(1) ترکیبی سیم فام از مِس و نیکل و روی که به چین از آن اوانی و ظروف کنند.
(1) - Packfond.

پاک کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) محو کردن. ستردن. زدودن. ستردن فضول. طمس. با دست یا با زبان یا رکو یا آلتی چیزی را از چیزی بردن چنانکه مرکب را از کاغذ و کلمه ای را از نامه و مانند آن :
ای طرفهء خوبان من ای شهرهء ری
لب را بسردزک بکن پاک از می(1).رودکی.
بدشمن هر آنکس که بنمود پشت
شود زان سپس روزگارش درشت...
ز دیوان دگر نام او کرده پاک
خورش خار و خفتنش بر تیره خاک.
فردوسی.
برفت از میان بزرگان تباک
تن اردوان را ز خون کرد پاک.فردوسی.
بگریست... و از هوش بشد... چون ساعتی بود باز هوش آمد و چشم و روی بدستارچه پاک کرد. (تاریخ بیهقی). ناگاه سگی بیامد و او را شیر داد و برگردید و او را پاک کرد و برفت. (قصص الانبیاء). و ورقه ای داشت سَر مردی بر آنجا صورت کرده پیغامبر فرمود که آنرا پاک کنند. خود پاک شد بی آنک بدو زنند. (مجمل التواریخ والقصص).
|| خالی کردن. تهی کردن :
هوا پاک کرده ز پرّندگان
همه روی گیتی ز درّندگان.فردوسی.
به ارّه مر او را بدو نیم کرد
جهان را ازو پاک و بی بیم کرد.فردوسی.
ز دشمن جهان سربسر کرد پاک
برزم اندرون نیستش ترس و باک.فردوسی.
سند و هند از بت پرستان پاک کرد
رفت ازین سو تا بدریای روان.فرخی.
امسال که جنبش کند آن خسرو چالاک
روی همه گیتی کند از خارجیان پاک.
منوچهری.
و غلامان و پیادگان باره ها و برجها را پاک کردند از غوریان. (تاریخ بیهقی).
|| نظیف کردن. تنظیف. تنقیه. (دهار) (زوزنی) (مجمل اللغة) (تاج المصادر بیهقی). انقاء. (تاج المصادر بیهقی). تنقیح. تزکیه. (دهار). || خالص کردن. || روفتن :
زمانی بدین داس گندم درو
بکن پاک پالیزم از خوار و خو.
اسدی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی).
|| نمازی کردن. طاهر کردن. مطهر کردن. تطهیر. اِطهار. توضیه. (تاج المصادر بیهقی). پاک کردن خود از پلیدی؛ استنجاء :
سوی آسمان کردش آن مرد روی
بگفت ای خدا این تن من بشوی
از این اژغها پاک کن مر مرا
همه آفرین ز آفرینش ترا.ابوشکور.
اندر جهان کلوخ فراوان بود ولیک
روی تو آن کلوخ کزو کون کنند پاک.
منجیک.
|| حساب را پاک کردن؛ تفریغ کردن حساب. بالتمام پرداختن دین. پرداختن آنچه وام اوست.
- پاک کردن بینی؛ امتخاط. (تاج المصادر بیهقی). تمخط. (زوزنی). آب بینی ستردن :شیخ ما را پرسیدند که معرفت چیست گفت آنکه کودکان ما میگویند: بینی پاک کن پس حدیث ما کن. (از اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید).
- پاک کردن چاه؛ لاروب کردن و برآوردن سنگ و ریگ و لای که در چاه و یا مجاری کاریزها گرد آید و سبب نقصان یا تباهی آب آن گردد. خَمّ. (تاج المصادر بیهقی). نبث. (تاج المصادر بیهقی). جَهر.
- پاک کردن خدا بنده را؛ بر گناهان وی بخشودن، وی را از گناهان بری کردن: خدا پاکمان کند، خاکمان کند.
- پاک کردن دندان؛ چرک و ریم آن با مسواک و جز آن ستردن.
- پاک کردن سماور و چراغ و جز آن.؛کدورت و زنگ از ظاهر آن زدودن با سرکه یا گردِ آجر و جز آن.
- پاک کردن غله را؛ خاک و ریگ و دانه های هرز آن جدا کردن. برچیدن دانه های گیاه از حبوب خوردنی چون تلخه و دوسر از گندم و دانه های دیگر از حبوب دیگر.
- سبزی پاک کردن؛ فضول آنرا گرفتن. مجازاً تملق و چاپلوسی کردن.
(1) - ن ل:
ای قبلهء خوبان من ای طرفهء ری
لب را بسپیدرک بکن پاک از می.

پاک کننده.

[کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب)طَهور. مُطَهّر.

پاک گردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب)تزکیه. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی): شراب... تن را قوی کند و پاک گرداند ببول و عرق و بخار. (نوروزنامه). || توضئه. نمازی کردن. تطهیر.

پاک گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)طاهر شدن. || برسیدن. بسررسیدن مدت و اَجَل :
چو میروک را پاک گردد هزار
برآرد پر از گردش روزگار.عنصری.
پاک گشتن.
[گَ تَ] (مص مرکب) رجوع به پاک گردیدن شود.

پاک گفتار.

[گُ] (ص مرکب) پاک سخن.

پاک گوهر.

[گَ / گُو هَ ] (ص مرکب)رجوع به پاک گهر شود.

پاک گوهری.

[گَ / گُو هَ ] (حامص مرکب) پاک نژادی. اصالت. نجابت.

پاک گهر.

[گُ هَ ] (ص مرکب) پاک نژاد. اصیل. مَحض. مَحضه. پاکزاد. پاکزاده. حلال زاده :
شاد باش ای ملک پاکدل پاک گهر
کام ران ای ملک نیکخوی نیک خصال.
فرخی.
پاکلاغ.
[کَ] (اِ مرکب) قازایاغی. رجوع به پاکلاغی شود.

پاکلاغی.

[کَ] (اِ مرکب) قازایاغی. رجل الطیر. رجل العقاب. رجل الغراب. رجل العقارب. رجل الزرزور. رجل الراعی. رجل العقعق. اَاَطریلال. حشیشة البرص. موجه. یملیک. حرزالشیاطین. جزر الغراب. و آن گیاهی است که برگ آن به پنجهء زاغ ماند و به بهاران روید و در آشها و پلوها کنند.(1) || قسمی از دوختن.
(1) - Ptychotis verficalata ou Cochleariae armoraciae herb.
coronopus vulgaris coronope
Senebieea Coronope. Corne de cerf.

پاکم.

[کُ] (اِخ) (قدیس...)(1) یکی از دعات عیسوی به مصر علیا و او را ذکرانی است به 14 مه. مولد در حدود 292 و وفات 308 م.
(1) - Pacome (saint).

پاک مرد.

[مَ] (ص مرکب) صالح. مقابل ناپاکمرد :
تو تا برنشستی بزین نبرد
نبودی مگر یکدل و پاک مرد.فردوسی.
پاک مغز.
[مَ] (ص مرکب) پاکرای. پاک اندیشه. که مغز و اندیشهء پاک و درست دارد. زیرک. تیزهوش. تیزویر :
که مهبود بد نام آن پاک مغز
روان و دلش پر ز گفتار نغز.فردوسی.
ولیکن یکی داستانست نغز
مگر بشنود مردم پاک مغز.فردوسی.
پرستندهء بیشه و گاو نغز
چنین داد پاسخ بدان پاک مغز.فردوسی.
چو بشنید زال این سخنهای نغز
بدل گشت خرم گو پاک مغز.فردوسی.
یکی بارهء گام زن خواست نغز
بدان برنشست آن گو پاک مغز.فردوسی.
ز بازارگانان یکی(1) پاک مغز
سخنگوی و اندر خور کار نغز.فردوسی.
بفرمود تا درگری پاک مغز
یکی تخته جست ازدر کار نغز.فردوسی.
بموبد چنین گفت کای پاک مغز
ترا کردم این لقمهء خوب و نغز.فردوسی.
که فردوسی طوسی پاک مغز
بداده ست داد سخنهای نغز.اسدی.
پاک مغزی.
[مَ] (حامص مرکب)پاک رایی. تیزهوشی. تیزویری.
(1) - ن ل: آنکه بد.

پاک منش.

[مَ نِ] (ص مرکب) پاک جبلّت. پاک فطرت. نیک اندیش.

پاک مهر.

[مِ] (ص مرکب) که دوستی او مشوب بغرض نباشد. صفیّ. صفیّة :
یکی آفرین کرد بوزرجمهر
که ای شاه روشن دل و پاک مهر.فردوسی.
پاکنامی.
(حامص مرکب) حسن شهرت. نیکنامی.

پاکند.

[کَ] (اِ) پاکنده. مطلق یاقوت اعم از زرد و سفید و سرخ و بدین معنی بجای حرف اول یاء حطی هم آمده است. (برهان) :
کجا تو باشی گردند بیخطر خوبان
جمست را چه خطر هر کجا بود پاکند.
شاکری.
و صاحب فرهنگ رشیدی این کلمه را با باء موحده ضبط کرده و گفته است که به یای حطی است نه به باء و حق نیز همانست چنانکه یاقوت معرب یاکند است. || سُنبُل.

پاکنده.

[کَ دَ / دِ] (اِ) پاکند. سُنبل و این صورت مصحف یاکنده است.

پاک نژاد.

[نِ] (ص مرکب) پاک گوهر. پاک گهر. اصیل. پاکزاد. نجیب. ممحوض النسب. خالص نسب :
پادشاهی گذشت پاک نژاد
پادشاهی نشست فرخ زاد
گر برفت آن ملک بما بگذاشت
پادشاهی کریم و پاک نژاد.فرخی.
پاکیزه دین و پاک نژاد و بزرگ عفو
نیکودل و ستوده خصال و نکوشیم.فرخی.
خواجهء سید ستوده هنر
خواجهء پاک طبع پاک نژاد.فرخی.
پاک نژادی.
[نِ] (حامص مرکب)پاک گوهری.

پاک نسب.

[نَ سَ] (ص مرکب) پاک نژاد. پاک گهر. پاک گوهر. پاکزاد.اصیل. نجیب. ممحوض النسب. خالص نسب.

پاک نظر.

[نَ ظَ] (ص مرکب) که نظری پاک دارد.

پاک نفس.

[نَ فَ] (ص مرکب) راستگوی :
هر که هست از فقیه و پیر و مرید
وز زبان آوران پاک نفس
چون بدنیای دون فرود آید
بعسل دربماند پای مگس.سعدی.
پاکنویس.
[نِ] (اِ مرکب)(1) مبیضه. تخریج. مقابل پیش نویس(2) و مُسوَده.
(1) - Copie.
(2) - Minute.

پاکنویس کردن.

[نِ کَ دَ] (مص مرکب)بیاض کردن. مبیضّه کردن.

پاک نویسی.

[نِ] (حامص مرکب) عمل پاک نویس.

پاکنه.

[کَ نَ / نِ] (اِ مرکب) آنجایی از تون که گلخن تاب ایستد تیز کردن آتش را.

پاک نهاد.

[نَ / نِ] (ص مرکب) پاک فطرت. پاکدرون. پاک طینت. پاک سرشت :
نازنینی چو تو پاکیزه دل و پاک نهاد
بهتر آنست که با مردم بد ننشینی.حافظ.
اشک آلودهء ما گرچه روانست ولی
برسالت سوی او پاک نهادی طلبیم.حافظ.
پاک نهادی.
[نَ / نِ] (حامص مرکب)پاک فطرتی. پاکدرونی. پاک طینیت. پاک سرشتی.

پاک وار.

(ص مرکب) مقابل ناپاک وار. (فردوسی).

پاکوئی.

[کُ] (اِخ)(1) شهری به چین واقع در کوانگ تونگ(2) دارای بندر آزاد با 20000 تن سکنه.
(1) - Pakoi.
(2) - Kouang-toung.

پاکوب.

(ن مف مرکب) کوفته شده بپای. || (نف مرکب) پای باز. رقاص.

پاکوبان.

(نف مرکب، ق مرکب) در حال پاکوفتن. رقص کنان. در حال رقص کردن :
چو در دستست رودی خوش بزن مطرب سرودی خوش
که دست افشان غزل خوانیم و پاکوبان سراندازیم.
حافظ.
پاکوب کردن.
[کَ دَ] (مص مرکب) بپای کوفتن: قصل البرّ، پاکوب کردن خرمن را. (منتهی الارب).

پاکوبی.

(حامص مرکب) کنایه از رقص. (غیاث اللغات).

پاک و پاکیزه.

[کُ زَ / زِ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) از اتباع. پاک. بنحو پاک.

پاک و پوست کنده.

[کُ کَ دَ / دِ](ص مرکب) صریح (گفتار).

پاکوتاه.

(ص مرکب) (در حیوانات) آنها که پای کوتاه دارند چون گوسفند و گاو و جز آنها مقابل پابلند.

پاکودیر.

[کُ یِ] (اِخ)(1) عاصمهء لوآر از ناحیهء رواَن بدامنهء جبال مادلن که راه آهن پاریس، لیون، بحرالروم از آن گذرد و سکنهء آن 1490 تن است.
(1) - Pacaudiere.

پاک ورنز.

[وِ رُ نِ] (اِخ)(1) نامی که به قتل عام فرانسویان داده اند در وِرُن بسال 1797م. (1211 ه . ق.) یک روز بعد از عید پاک، بتحریک سنای ونیز.
(1) - Paques veronaises.

پا کوفتن.

[تَ] (مص مرکب) رقص کردن. رقصیدن.

پاک و ناپاک.

[کُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) درست و نادرست.

پاکوویوس.

(اِخ)(1) مارکوس. از قدیمترین شعرای درام نویس روم، برادرزادهء انیوس. وی علاوه بر شاعری مشرب فلسفی نیز داشت. (220-130 ق.م.).
(1) - Pacuvius, Marcus.

پاکی.

(حامص) طهارت. (برهان). طُهر. طیب. پاکیزگی. مقابل پلیدی. || قُدس :
نخست از جهان آفرین کرد یاد
خداوند خوبی و پاکی و داد.فردوسی.
|| بی غشی. صفا. (برهان). صفوت. ویژگی. بی آمیغی. خلوص :
ببزرگی چو سپهر است و بپاکی چو هوا
بسخاوت چو برادر بدیانت چو پدر.فرخی.
برای پاکی لفظی شبی بروز آرد
که مرغ و ماهی باشند خفته او بیدار.
کمال اسماعیل.
|| پاکدامنی. عِفت. عصمت. طهارت. ذیل. پارسائی :
تو گفتی که من بدتن جادوم
ز پاکی و از راستی یکسوم.فردوسی.
بگسترد پاکی و هم راستی
سوی دیو شد کژی و کاستی.فردوسی.
ترا داد یزدان بپاکی نژاد
کسی چون تو از پاک مادر نزاد.فردوسی.
و تناسخیان گویند که وی [ جمال ] خلعت آفریدگار است که به مکافات آن پاکی و پرهیزگاری که بنده کرده بود اندر پیش... او را کرامت کند. (نوروزنامه).
چون شهره شود عروس معصوم
پاکی و پلیدیش چه معلوم.امیرخسرو.
|| ضیا. روشنائی :
شب سیاه بدان زلفکان تو ماند
سپید روز به پاکی رخان تو ماند.دقیقی.
|| حال زن که حائض نباشد. سرشستگی. طُهره. قُرء. قَرء. طهارت زن از حیض. بازایستادن خون پس از حیض. مقابل ناپاکی، بی نمازی، قاعدگی. || تمام شدن. || استرهء سرتراشی. (برهان). تیغ.
- آب پاکی بدست کسی ریختن؛ یکباره او را نومید کردن.
- بپاکی یاد کردن؛ تقدیس. تسبیح. تنزیه.
- پاکی نژاد؛ اصالت. نجابت. پاکزادی. پاک نژادی.

پاکی جستن.

[جُ تَ] (مص مرکب) تطهُّر.

پاکی خواستن.

[خوا / خا تَ] (مص مرکب) استبراء.

پاکیدن.

[دَ] (مص) روفتن. ستردن :
نیست از پاکیدن کفّار تیغت را ستوه
نیست از بخشیدن اموال طبعت را ملال.
رشیدی سمرقندی.
پاک کردن. (شعوری).
پاکیر.
(اِخ) یکی از طوایف ایل قشقائی مرکب از 80 خانوار که در کاکان لشنی و خفر و آباده مسکن دارند.

پاکیز.

(اِ) نام داو از کشتی که به یکدست پای حریف گرفته بدست دیگر زور بر گردن آوردن باشد. (غیاث اللغات).

پاک یزدان.

[یَ] (اِ مرکب) یزدان پاک. خداوند پاک. قدّوس :
بزرگی کن و چارهء ما بساز
هم از پاک یزدان نه ای بی نیاز.فردوسی.
نه از پاک یزدان نکوهش بود
نه شرم از یلان چون پژوهش بود.فردوسی.
ازین بگذری سفله آنرا شناس
که از پاک یزدان ندارد هراس.فردوسی.
نخواند مرا مردم از آب پاک
جز از پاک یزدان مرا نیست باک.فردوسی.
وز آن پس بر آب زره بگذرم
اگر پاک یزدان بود یاورم.فردوسی.
بکشتم کسی را که بایست کشت
که بد کژّ و با پاک یزدان درشت.فردوسی.
بدان سان که از پاک یزدان بخواست
ز نیروی آن کوه پیکر بکاست.فردوسی.
بگیتی جز از پاک یزدان نماند
که منشور تیغ ترا برنخواند.فردوسی.
چنین گفت کین پادشاهی مراست
برین بر شما، پاک یزدان گواست.فردوسی.
ز شاهان گیتی برادر که کشت
که شد نیز با پاک یزدان درشت.فردوسی.
ترا پاک یزدان برو برگماشت
بد او زایران و نیران بگاشت.فردوسی.
بدو گفت بهرام کاین است راست
بر این راستی پاک یزدان گواست.فردوسی.
پاکیزگی.
[زَ / زِ] (حامص) پاکی. طهارت. طُهر. طُهرَه. نَقاوَت. نظافت. وضاءَة. (صراح). نَقاء. صفا. (دهار) : نگاه باید کرد تا احوال ایشان [ شاهان غزنوی ] بر چه جمله رفته است و میرود در عدل و خوبی سیرت و عفت و دیانت و پاکیزگی روزگار و نرم کردن گردنها. (تاریخ بیهقی). و هرگاه که متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند مقابح آنرا بنظر بصیرت بیند و پاکیزگی ذات حاصل آید. (کلیله و دمنه).
ز پاکیزگی شهر و از خرّمی ده
روان گشت بازار بازرگانی.فرخی.
پاکیزه.
[زَ / زِ] (ص مرکب) صاحب غیاث اللغات گوید: منسوب به پاک زیرا که مرکب است از لفظ پاک و ایزه که کلمهء تصغیر و نسبت است و نظیر این آتشیزه بمعنی کرم شب تاب و چون کلمهء نسبت زائد می آید میتواند که پاکیزه مزید علیه پاک بود یا مرکب از لفظ پاکی و زه بود یعنی چیزیکه زاده از پاکی باشد. (از بهار عجم) (غیاث اللغات). نظیف. نظیفه. زکیّ. زکیّه. طاهر. طاهره. مُطهَّر. طهور. طیّب. طیَّبه. نقیّ. (دهار). نقیَّه. پاک. صفی. صافی. منقّح :
دی بر رستهء صرافان من بر در تیم
کودکی دیدم پاکیزه تر از در یتیم.بوطاهر.
بدو [ سیاوش ] گفت شاه [ کاوس ] ای دلیر جوان
که پاکیزه تخمی و روشن روان
چنانی که از مادر پارسا
بزاید شود بر جهان پادشا.فردوسی.
بپارس اندرون شارسان بلند
برآورد پاکیزه و سودمند.فردوسی.
عادتی دارد بی عیب تر از صورت خور
صورتی دارد پاکیزه تر از در ثمین.فرخی.
آفرین باد بر آن عارض پاکیزه چو سیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
خانه ای دید سپید پاکیزه مهره داده جامه افکنده. (تاریخ بیهقی). حسنک پیدا آمد بی بند جبّه ای داشت حبری رنگ با سیاه میزد خلق گونه درّاعه ای و ردائی سخت پاکیزه. (تاریخ بیهقی).
هم از روی فضل و هم از روی نسبت
ز هر عیب پاکیزه چون تازه شیرم.
ناصرخسرو.
گل خوشبوی پاکیزه است اگر چند
نروید جز که در سرگین و شدیار.
ناصرخسرو.
حکمت از حضرت فرزند نبی باید جست
پاک و پاکیزه ز تشبیه و ز تعطیل چو سیم.
ناصرخسرو.
کسی کو را نسب پاکیزه باشد
بفعل اندر نیاید زو درشتی.
سنائی (دیوان ص 1097).
کسی که گوهر پاکیزه دارد و دانش
اگر ندارد گوهر وگر ندارد زر...سوزنی.
از آسمان به قدر و به همت رفیع تر
پاکیزه تر به اصل و نصب ز آب آسمان.
سوزنی.
در مدت دو ماه سراسر بازارها به تعریشات پاکیزه و تسقیفات رایق سربپوشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی). مسکین در این سخن که پادشه پسری به صید از لشکریان دورافتاده بالای سر ایستاده همی شنید و در هیأتش نظر میکرد صورت ظاهرش پاکیزه. (گلستان).
|| مهذب. خالی از عیب و منقصت. درست و راست :
چو بشنید جندل ز خسرو سخن
یکی رای پاکیزه افکند بن.فردوسی.
ز فردوسی اکنون سخن یاد گیر
سخنهای پاکیزه و دلپذیر.فردوسی.
پذیرفت پاکیزه دین بهی
نهان گشت بیدادی و بی رهی.فردوسی.
دو مهتر [ قدرخان و محمود ] باز گذشته بسی رنج بر خاطرهای پاکیزهء خویش نهادند. (تاریخ بیهقی). ما ایزد عزّ ذکره را خواهیم به رغبتی صادق و نیتی درست و اعتقادی پاکیزه که ما را در هر حال فی السرّاء و الضرّاء و الشّدة و الرّخاء معین و دستگیر باشد. (تاریخ بیهقی).
همیشه ز هر عیب پاکیزه بود
زبان و دو دست و ازار علی.ناصرخسرو.
پادشاهان را بدین متین و اعتقاد پاکیزه بیاراسته است. (فارسنامهء ابن بلخی).
دین پاکیزه و عقل و خرد کامل او
مر و را جز همه نیکوئی تلقین نکند.
سوزنی.
شعری پاکیزه مشتمل بر الفاظ رقیق و معانی جزل انشا کردی. (ترجمهء تاریخ یمینی). تحریر؛ پاکیزه گفتن سخن. || زیبا. خوب. مطلوب. مطبوع. مقبول. ناضر. پاکیزه روی. وضّاء. واضی ء : و این دختر را بیاوردند و زن کرد و سخت پاکیزه و با جمال بود. (ابن بلخی). جده ای بود مرا... چیزهای پاکیزه ساختی. (تاریخ بیهقی). اسبی بلند برنشستی با بناگوش وزیر بند و پاردم و ساخت آهن سیمکوفت سخت پاکیزه. (تاریخ بیهقی). و از آنجا [ از اصفهان ] میوه هاء پاکیزه خیزد که مثل آن در هیچ بلاد نباشد. (مجمل التواریخ والقصص). || خالص. نُضار. لبن خالص؛ شیر پاکیزه. (دستورالاخوان). || منزَّه. مُقدّس. قُدُّوس :
ز یزدان پاکیزه خواهم نخست
که چشم بدان دور دارد درست.فردوسی.
|| عفیف. معصوم. پاک جامه. پارسا :
دو پاکیزه از خانهء جمّ شید
برون آوریدند لرزان چو بید.فردوسی.
دو پاکیزه از گوهر پادشا
دو مرد گرانمایهء پارسا.فردوسی.
شکیبا و بادانش و راستگوی
وفادار و پاکیزه و تازه روی.فردوسی.
چنین داد پاسخ سیاوش بدوی
که ای پیر پاکیزه و راستگوی.فردوسی.
بدستور پاکیزه یکروز گفت [ خسروپرویز ]
که اندیشه تا کی بود در نهفت
کشندهء پدر [ بندوی ] هر زمان پیش من
همی بگذرد او بود خویش من.فردوسی.
ز دستور پاکیزهء راهبر
درخشان شود شاه را گاه و فر.فردوسی.
زن پاکدامن ز پاکیزه شوی
پسر از پدر بود دیهیم جوی.فردوسی.
یکی پور بد سوفرا را گزین
خردمند و پاکیزه و بآفرین.فردوسی.
پس پردهء نامور کدخدای
زنی بود پاکیزه و پاکرای.فردوسی.
بحق اهل بیت او که پاکانند و اصحاب او که برگزیدگانند و ازواج او که پاکیزه هایند... (تاریخ بیهقی).
پس نیست جای مؤمن پاکیزه
دوزخ، که جای کافر ملعون است.
ناصرخسرو.
پاکیزه بوم.
[زَ / زِ] (ص مرکب) پاک نهاد (؟) :
جوانی خردمند و پاکیزه بوم
ز دریا برآمد بدربند روم.سعدی (بوستان).
شنیدم که مردیست پاکیزه بوم
شناسا و رهرو در اقصای روم.
سعدی (بوستان).
پاکیزه پاسخ.
[زَ / زِ سُ] (ص مرکب)نیکوجواب :
شنیدم که بر شاه فرخ بود
که دستور پاکیزه پاسخ بود.ابوشکور.
پاکیزه تخم.
[زَ / زِ تُ] (ص مرکب) از نسل پاک. پاک نژاد :
بدو گفت شاه ای دلیر جوان
که پاکیزه تخمی و روشن روان.فردوسی.
پاکیزه تن.
[زَ / زِ تَ] (ص مرکب)پاک بدن. پاک تن. || عفیف. پارسا :
وزان پس چنین گفت کای پهلوان
تو پاکیزه تن باش و روشن روان.فردوسی.
چنین داد پاسخ بدان انجمن
که شاهی بدانجاست پاکیزه تن.فردوسی.
که پاکیزه چهرست و پاکیزه تن
ستوده به هر شهر و هر انجمن.فردوسی.
پاکیزه جان.
[زَ / زِ] (ص مرکب)پاک جان. پاک درون. پاک باطن. دارای روح پاک. روشن بین :
چنان پاک تن بود و پاکیزه جان
که بودی بر او آشکارا نهان.دقیقی.
|| (اِ مرکب) جانِ پاک. جانِ پاکیزه :
اگر زین پیش تن بودم کنون پاکیزه جان گشتم
بمن شادی کند شادی که شادی را روان گشتم.
فرخی.
پاکیزه چهر.
[زَ / زِ چِ] (ص مرکب) زیبا. نیکروی. پاکیزه روی. نکومنظر. صبیح المنظر :
که پاکیزه چهر است و پاکیزه تن
ستوده به هر شهر و هر انجمن.
فردوسی (شاهنامه ج 1 ص 342).
پاکیزه خلق.
[زَ / زِ خُ] (ص مرکب)مهذب: تهذیب؛ پاکیزه خلق کردن. (تاج المصادر بیهقی).

پاکیزه خوی.

[زَ / زِ] (ص مرکب)مهذّب :
بدو گفتم ای یار پاکیزه خوی
چه درماندگی پیشت آمد بگوی.سعدی.
شنید این سخن مرد پاکیزه خوی.سعدی.
پاکیزه دل.
[زَ / زِ دِ] (ص مرکب) پاکدل. که دل پاک دارد. که اعتقاد پاک دارد :
زبان باز بگشاد مرد جوان
که پاکیزه دل بود و روشن روان.فردوسی.
زین دادگری باشی و زین حق بشناسی
پاکیزه دلی پاک تنی پاک حواسی.منوچهری.
پاکیزه دل است این ملک شرق و ملک را
پاکیزه دلی باید و پاکیزه دهائی.منوچهری.
نازنینی چو تو پاکیزه دل و پاک نهاد
بهتر آنست که با مردم بد ننشینی.حافظ.
پاکیزه دلی.
[زَ / زِ دِ] (حامص مرکب)پاکدلی :
پاکیزه دل است این ملک شرق و ملک را
پاکیزه دلی باید و پاکیزه دهائی.
منوچهری (دیوان چ دبیر سیاقی ص 96).
پاکیزه دهائی.
[زَ / زِ دَ] (حامص مرکب)زیرکی :
پاکیزه دل است این ملک شرق و ملک را
پاکیزه دلی باید و پاکیزه دهائی.منوچهری.
پاکیزه دین.
[زَ / زِ] (اِ مرکب) دین پاک. دین درست :
دگر هرچه گفتی ز پاکیزه دین [ دین مسیح ]
ز یکشنبدی روزه و آفرین
همه خواند بر ما یکایک دبیر
سخنهای شایسته و دلپذیر
بما بر ز دین کهن ننگ نیست
بگیتی به از دین هوشنگ نیست.فردوسی.
|| (ص مرکب) پاکدین صاحب اعتقاد درست. که عقیدتی راسخ در دین دارد :
چو بشنید شاه آن گرفت آفرین
بر آن نامداران پاکیزه دین.فردوسی.
خردمند باشید و پاکیزه دین
از آفت همه پاک و بیرون ز کین.فردوسی.
همه پهلوانان پاکیزه دین
منوچهر را خواندند آفرین.فردوسی.
ای شه پاکیزه دین ای پادشاه راستین
ای مبارک خدمت تو خلق را امیددار.
فرخی.
پاکیزه دین و پاک نژاد و بزرگ عفو
نیکودل و ستوده خصال و نکوشیم.فرخی.
زهی مظفر پیروزبخت روزافزون
زهی موحّد پاکیزه دین و یزدان دان.فرخی.
آن ستم کز عشق دیدم من مبیناد ایچ کس
جز عدوی خسرو پاکیزه دین پاک راز.
منوچهری.
یکی طعنه میزد که درویش بین
زهی پارسایان پاکیزه دین.سعدی.
ز هر نوع اخلاق او کشف کرد
خردمند و پاکیزه دین بود مرد.سعدی.
پاکیزه رای.
[زَ / زِ] (ص مرکب) پاکرای. که اندیشهء پاک دارد :
چنین داد پاسخ بدو رهنمای
که ای شاه پیروز پاکیزه رای.فردوسی.
چو بشنید زرمهر پاکیزه رای
سبک بند را برگرفتش ز پای.فردوسی.
چو بی رنج باشی و پاکیزه رای
ازو بهره یابی به هر دو سرای.فردوسی.
چنین گفت بهرام جنگ آزمای
بنزد بزرگان پاکیزه رای.فردوسی.
کنون ما بدستوری رهنمای
همان پهلوانان پاکیزه رای.فردوسی.
ببودند بر در زمانی بپای
بپرسید ازو این دو پاکیزه رای.فردوسی.
خروشی برآمد ز پرده سرای
که ای نامداران پاکیزه رای.فردوسی.
هم اندر زمان مرد پاکیزه رای
یکی نامه بنوشت نزد همای.فردوسی.
وزو برتر اسبان جنگی بپای
نشانده بر ایشان دو پاکیزه رای.فردوسی.
دو اشتر بر پیل کرده بپای
نشانده بر ایشان دو پاکیزه رای.فردوسی.
تن کشته را دخمه کردند جای
بگفتار دستور پاکیزه رای.فردوسی.
ز ایران بیامد خجسته همای
خود و نامداران پاکیزه رای.فردوسی.
بدو گفت بهرام پاکیزه رای
که با من بیاید یکی رهنمای.فردوسی.
بزرگان که بودند بر در سرای
بیاوردشان مرد پاکیزه رای.فردوسی.
میانه گزینی بمانی بجای
خردمند خواندت پاکیزه رای.فردوسی.
تو گر بخردی خیز و پیش من آی
خود و فیلسوفان پاکیزه رای.فردوسی.
بقیصر چنین گفت پس رهنمای
که از فیلسوفان پاکیزه رای...فردوسی.
بپوشید زربفت چینی قبای
همه یک دلانید و پاکیزه رای.فردوسی.
بدان کار شایسته شد سوفرای
یکی مایه ور بود پاکیزه رای.فردوسی.
کنون کام رودابه و کام زال
که یزدان ورا داد چونان همال
بگو ای خردمند پاکیزه رای
سخن گر به راز است با ما سرای.فردوسی.
فرستاد یکسر بر سوفرای
بدست یکی مرد پاکیزه رای.فردوسی.
چه نیکوخصال و چه نیکوفعالی
چه پاکیزه طبعی و پاکیزه رائی.فرخی.
|| (اِ مرکب) رای پاکیزه. رای درست. اندیشهء راست :
چنین گفت کین مرد گیتی بپای
بکوبد برزم و بپاکیزه رای.فردوسی.
شوم آنچه گفتم بجای آورم
ز هر گونه پاکیزه رای آورم.فردوسی.
همان رنگ چهرت بجای آورد
بهر کار پاکیزه رای آورد.فردوسی.
من از فرّ او این بجای آورم
همه مرد پاکیزه رای آورم.فردوسی.
کنون هر که دارید پاکیزه رای
ز قنوج وز دنبر و مرغ و مای.فردوسی.
گر این را که گفتی بجای آوری
بکوشی و پاکیزه رای آوری.فردوسی.
پاکیزه رو.
[زَ / زِ رَ / رُو] (نف مرکب)نیک رفتار. درستکار :
یکی سیرت نیکمردان شنو
اگر نیکمردی و پاکیزه رو.سعدی.
پدر بارها گفته بودش به هول
که پاکیزه رو باش و پاکیزه قول.سعدی.
پاکیزه روی.
[زَ / زِ] (ص مرکب)زیباروی. نکومنظر. صبیح المنظر. وُضّاء. (صراح) (منتهی الارب). واضی ء. (منتهی الارب) : به آمل رسید روز آدینه... افزون از پانصد ششصدهزار مرد بیرون آمده بودند مردمان پاکیزه روی و نیکوتر. (تاریخ بیهقی).
دلبند خوب صورت پاکیزه روی را
نقش و نگار و خاتم پیروزه گو مباش.
سعدی.
پاکیزه سرشت.
[زَ / زِ سِ رِ] (ص مرکب)پاک طینت. پاک نهاد. پاک فطرت. پاک سرشت :
عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت
که گناه دگران بر تو نخواهند نوشت.حافظ.
پاکیزه شدن.
[زَ / زِ شُ دَ] (مص مرکب)طیب. طیبت. تطیاب. (تاج المصادر بیهقی).

پاکیزه طبع.

[زَ / زِ طَ] (ص مرکب)پاک طبع :
چه نیکوخصال و چه نیکوفعالی
چه پاکیزه طبعیّ و پاکیزه رائی.فرخی.
پاکیزه کردن.
[زَ / زِ کَ دَ] (مص مرکب)تقدیس. تهذیب. (دهار) (تاج المصادر). || تنظیف. پاک کردن.

پاکیزه گوی.

[زَ / زِ] (نف مرکب) گویندهء سخنان پاک و شایسته :
دو مرد خردمند پاکیزه گوی
بدستار چینی ببستند روی.فردوسی.
پاکیزه گهر.
[زَ / زِ گُ هَ ] (ص مرکب)پاک گهر. پاک نژاد. اصیل. محض. محضه :
میگفت بدندان بتم عقد دُرر
من همچو توام لطیف و پاکیزه گهر.؟
ای جهاندار بلنداختر پاکیزه گهر
ای مخالف شکر رزم زن دشمن مال.فرخی.
پاکیزه مرد.
[زَ / زِ مَ] (اِ مرکب) پاک مرد. صالح :
زمانی بیاید که پاکیزه مرد
شود خوار چون آب دانش بخورد.
فردوسی.
پاکیزه مغز.
[زَ / زِ مَ] (ص مرکب) پاک مغز. پاکرای. که مغز و اندیشهء پاک و درست دارد. زیرک. تیزهوش. تیزویر. که عقل و فکر رسا دارد :
یکی پرخرد مرد پاکیزه مغز
که بودش زبان پر ز گفتار نغز.فردوسی.
ولیکن یکی داستانست نغز
اگر بشنود مرد پاکیزه مغز.فردوسی.
چه گفت آن خردمند پاکیزه مغز
کجا داستان زد ز پیوند نغز.فردوسی.
که بیداردل بود و پاکیزه مغز
زبان چرب و شایستهء کار نغز.فردوسی.
بدو گفت کای پیر پاکیزه مغز
همه رای و گفتارهای تو نغز.فردوسی.
ابا پند و اندرز و گفتار نغز
بزرگان ایران پاکیزه مغز...فردوسی.
نهادند خوان و خورشهای نغز
بنزد شهنشاه پاکیزه مغز.فردوسی.
بدانست کان پیر پاکیزه مغز
بزرگست و شایستهء کار نغز.فردوسی.
چو سالار شاه این سخنهای نغز [ شاهنامه ]
بخواند ببیند بپاکیزه مغز
ز گنجش من ایدر شوم شادمان
کز او دور بادا بد بدگمان.فردوسی.
بیاورد خوان با خورشهای نغز
جوان پرمنش بود و پاکیزه مغز.فردوسی.
پاکی کردن.
[کَ دَ] (مص مرکب) تطهُّر.

پاکی نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب)تطهّر. تنظُّف. (تاج المصادر بیهقی).

پاکیه.

(اِخ)(1) اتین. مستشار حقوقی و قاضی فرانسوی، متولد در پاریس. مؤلف کتاب مباحثی در باب فرانسه(2)، و آن دائرة المعارف گونه ای منتظم و سودمند است. (1529-1615م./ 935-1023 ه . ق.).
(1) - Pasquier, etienne.
(2) - Recherches de la France.

پاگ.

[گُ] (اِخ)(1) جزیره ای به دریای آدریاتیک که از ساحل دالماسی بوسیلهء ترعهء مرلاکّا جدا شده است. مساحت آن 288 هزارگز مربع و 6000 تن سکنه دارد.
(1) - Pago.

پاگابوی.

(ص) مبرا از معاصی و کبائر یعنی عفیف و معصوم. این لغت در فرهنگ شعوری آمده ولی جای دیگر دیده نشده است. و ظاهراً مجعول است.

پاگاد.

[دِ] (اِخ)(1) دریاچه ای به جنوب حبشه در ناحیهء گالاّ که بتگو بسال 1896م. /1313 ه . ق. کشف کرد و آن دریاچه ای کوچک است که رودهای اُمُ و آئوآش و جوبا از آن سرچشمه گیرند.
(1) - Pagade.

پاگان.

(اِخ)(1) بلز فرانسوآ دُ. معروف به کنت دُ مروِیّ(2) مهندس نظامی فرانسوی. مولد بسال 1604م./1012 ه . ق. در آوینیون و وفات در سنهء 1665م. (1075 ه . ق.) بپاریس. وی از اخلاف خاندانی از پاتریسی هاست که در ناپل میزیستند و او خود به صنعت اسلحه سازی پرداخت و در محاصرهء مونتبان بسال 1621م./1030 ه . ق. از یک چشم نابینا شد و در جنگ گردنهء سوزو در محاصرهء نانسی بسال 1633م./1042 ه . ق. با اعمال شجاعانهء خویش مشهور گشت در 1644م./1053 ه . ق. در پرتقال بمنصب سرتیپی ارتقا یافت و پس از چندی بپاریس بازگشت و بمطالعهء ریاضیات و جغرافیا و تاریخ پرداخت. نام وی به نوعی از استحکامات داده شده است که در کتاب خویش موسوم به رسالهء استحکامات(3) مؤلَّف بسال 1646م./ 1055 ه . ق. بدان اشاره کرده است.
(1) - Pagan, Blaise-Francois de.
(2) - Conte de Merveille.
(3) - Traite des fortifications.

پاگانل.

[نِ] (اِخ) (پیِر...)(1) سائس و نویسندهء فرانسوی. مولد او در ویلنوسورلو بسال 1745م./ 1157 ه . ق. و وفات در سنهء 1826م./1241 ه . ق. در لیِژ. وی نخست رتبهء استادی داشت و سپس به مرتبهء کشیشی ناحیه رسید و آنگاه از ناحیهء لو و گارُن در مجلس مقنّنه و بعد در سال 1792م./1206 ه . ق. در مجلس کنوانسیون بنمایندگی انتخاب شد و پس از آن ازدواج کرد و منشی کلّ وزارت خارجه گردید و ببعض مقامات دیگر نیز نائل آمد و در سال 1816م./ 1231 ه . ق. او را تبعید کردند. اثر معروف وی رسالهء تاریخی و انتقادی در باب انقلاب کبیر فرانسه است که بسال 1810م./1224 ه . ق. تألیف کرد و همچنین از او یادداشتهای مختلفی در دست است.
(1) - Paganel (Pierre).

پاگانل.

[نِ] (اِخ) (کامیل - پیِر - آلکسیس...)(1) پسر پیِر پاگانل. مولد بسال 1797م./1211 ه . ق. در پاریس و وفات در سنهء 1859م./1275 ه . ق. به همان شهر. وی نخست وکیل دادگستری بود و سپس منصب قضا یافت و بعد رئیس دبیرخانهء وزارت کشاورزی و بازرگانی شد (1840م.) و از آن پس به مدیریت ادارهء کشاورزی رسید و از آثار معروف او: تاریخ فردریک کبیر (1830) و رساله ای در باب تشکیلات سلطنتی ناپلئون (1836) و تاریخ ژزف دوم امپراطور آلمان (1843) و تاریخ اسکاندربرگ(2)(1855) و غیره است.
(1) - Paganel (Camille-Pierre-Alexis).
(2) - Histoire de Scanderberg.

پاگانی.

(اِخ)(1) شهری به ایتالیا در ایالت سالرن دارای 13330 تن سکنه و صنایع ابریشم و مدفن قدّیس آلفونس دولیگوری در کلیسای این شهر است.
(1) - Pagani.

پاگانی.

(اِخ)(1) نام خاندانی ایتالیائیست که از آن دوده نقاشان بزرگ برخاسته و از جمله ونسنزو(2) پاگانی مولد او در مونت روبیانو در اواخر مائهء پانزدهم میلادی بود و در حدود سال 1529م./935 ه . ق. بنقاشی اشتغال داشت. پسر و شاگرد لاتانزیو(3) پاگانی که بسال 1553م./960 ه . ق. در پروز شهرت و مقامی داشت و گاسپاردو(4) پاگانی که بسال 1543م. مشغول کار نقاشی بود و فرانسسکو(5) پاگانی که مولد او در حدود سال 1531م./937 ه . ق. در فلورانس و وفات در سنهء 1561م./968 ه . ق. بوده است و گرگوری(6) پاگانی پسر فرانسسکو که مولد او بسال 1558م. (965 ه . ق.) در فلورانس و وفات در سنهء 1605م. (1013 ه . ق.) بوده است. وی از بهترین هنرمندان فلورانس در اواخر قرن شانزدهم است. و از مهمترین پرده های نقاشی او یکی نیایش مغان(7) در کلیسای کارمین و دیگر لوط و دختران وی(8)در قصر پیتی و دیگر حضرت مریم و عیسی صغیر و چند تن از مقدسین در دِرسد و جز آن. دیگر از آنان پااُلُ(9) پاگانی مولد او در والسلدا از اعمال دوک نشین میلان بسال 1661م./1071 ه . ق. و وفات در لمباردی بسال 1716م./1128 ه . ق. بوده است.
(1) - Pagani.
(2) - Vincenzo.
(3) - Lattanzio.
(4) - Gaspardo.
(5) - Francesco.
(6) - Gregorio.
(7) - Adoration des Mages.
(8) - Loth et ses filles.
(9) - Paolo.

پاگانیکا.

(اِخ)(1) قصبه ای به ایتالیا در ایالت آکوئیلا دارای 5500 تن سکنه.
(1) - Paganica.

پاگانی نی.

(اِخ) (نیکولو...)(1) قول ساز و ویولون زن ایتالیائی مولد بسال 1782م./ 1198 ه . ق. در ژن و وفات در سنهء 1840م. (1255 ه . ق.) وی به استعداد و قریحهء عالی خود در موسیقی مشهور شد و قطعات بسیاری در ویولن تصنیف کرد.
(1) - Paganini (Nicolo).

پاگاه.

[هْ] (اِ مرکب) جایگاه اسبان (مرکب از پا و گاه بمعنی جای) اصطبل. پایگاه. آخور. و در تداول امروزین طویله. || حضیض :
گر ستاره بر براق همتش
اوج خواهد اوج او پاگاه باد.
ابوالفرج رونی.
|| مخفف پایه گاه بمعنی قدر و مرتبه و منصب. (غیاث اللغات).

پاگد.

[گُ] (فرانسوی، اِ)(1) نامی است در مشرق اقصی چون هندوچین و ژاپن و غیره بتخانه ها را. || بت. || پول طلای هندوستان از 31/8 فرانک تا 40/9 فرانک.
(1) - Pagode.

پاگر.

(فرانسوی، اِ)(1) قسمی از ماهیهای بحار گرمسیر و دریاهای اروپا که گوشت آن بسیار مطبوع و بال (زغنفه) آن خاردار است.
(1) - Pagre.

پاگرد.

[گَ] (اِ مرکب) ایوان و غلام گردشی سقف دار در غُرفه یا عماری. بالکن سقف دار.

پا گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) مستقر شدن. دوام کردن. ثبات یافتن. استوار شدن. -پا گرفتن کاری و امری؛ رونق و ثبات آن.
-پا گرفتن قبری را؛ سطح آنرا از زمین برآوردن. تسنیم.
- پا گرفتن برف؛ نشستن آن بر زمین چندانکه بزودی ذوب نشود.
- پا گرفتن طفل؛ براه افتادن وی.

پاگزس.

[زُ] (اِخ) پاگزُ.
(1) (اِخ) یکی از جزایر ایونی در 13 هزارگزی کرُفو. و آن از همهء جزایر ایونی خردتر است و 8 هزارگز طول دارد و از آن و جزیرهء آنتی پاگزُس ناحیهء مستقلی در ایالت کرُفو تشکیل شود که 5000 تن سکنهء آن است و از محصولات مهم آن زیتون و بادام و نارنج است و روغن آن بهترین روغن یونان باشد و بز و استر بسیار بدانجا پرورند.
(1) - Paxos ou Paxo.

پاگشا.

[گُ] (اِ مرکب) جشن میهمانی عروس در خانواده های اقوام داماد و عروس.

پاگشا کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)پاگشا کردن عروس را؛ وی را بنخستین جشن میهمانی که در خانه های خویشاوندان داماد منعقد میشود خواندن. به مهمانی خواندن عروس را بار اول بخانهء نزدیکان داماد و عروس.

پاگن.

[گُ] (روسی، اِ) سردوشی. پاگون.

پاگنن.

[نُ] (فرانسوی، اِ)(1) قسمی ماهوت سیاه لطیف که در سِدان کنند.
(1) - Pagnon.

پاگور.

(فرانسوی، اِ)(1) نوعی حیوان از طایفهء خرچنگ که فرانسویان آنرا بزبان عامیانه «برنارد لرمیت»(2) خوانند. این حیوان غالباً صدف خالی شکمپایان را برای لانهء خود انتخاب می کند.
(1) - Pagure.
(2) - Bernard - l'ermite.

پاگون.

(روسی، اِ) رجوع به پاگن شود.

پاگه.

[گِ] (اِ)(1) (کلمهء کارائیبی) خله و پارو که یک یا دو سر دارد و بومیان امریکائی با آن قایقهای خود را بی آنکه پارو را بقایق تکیه دهند بحرکت آرند. خَله و پارو که به ناو متکی نباشد.
(1) - Pagaie.

پاگیر آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) گرفتن و بند شدن پای بچیزی چنانکه از حرکت باز دارد : در جوی اسب درانداخت پاگیر آمد، اسب را رها کرد بمشقتی بسیار شناوکنان بکنار افتاد. (تاریخ طبرستان).
پاگیر کسی شدن.
[رِ کَ شُ دَ] (مص مرکب) مبلغی بحساب او آمدن. گناهی بر او فرود آمدن. || بناخواست رنجی بر او فراز آمدن.

پال.

(اِخ) قریه ای است به یک فرسنگی میانهء جنوب و مشرق گله دار و در قدیم قصبهء بلوک گله دار بود.

پال.

(اِ) ریسمان است و از این مرکب است پالدم یعنی رسنی که در دم اسب کنند. (فرهنگ رشیدی). || (نف مرخم) پالاینده، چنانکه در ناخن پال.

پالا.

(نف مرخم) صاف کننده. پالاینده. صافی کننده. لیکن [ این معنی ] بدون ترکیب گفته نمیشود همچون ترشی پالا و می پالا. (برهان). و بدین معنی مرکب است از پال و از الف که چون لاحق کلمه شود افادهء فاعلیت کند و اسم آلة نیز و هرچه بدان مضاف شود افادهء آن کند. (رشیدی) :
مست عشقیم و ریا شوی حرم بادهء ما
باده پالای در میکده سجادهء ما.
شیخ فیضی.
ترکیب ها:
- باده پالا؛ (تتمهء برهان) و ترشی پالا و سماق پالا و شیب پالا و می پالا بردیف و ردهء همین کلمات رجوع شود.
|| (فعل امر) امر به پالودن، یعنی بپالا و صافی کن. || (نف مرخم) افزون و فزون کننده. (از فرهنگی خطی). || آویخته. || (اِ) بلغت زند و پازند بمعنی فریاد و فغان باشد. || جنیبت. اسب کوتل. (برهان). پالاد. پالاده. مطلق اسب. (رشیدی) :
چو خورشید بنمود پهنای خویش
نشست از بر تندپالای خویش.
فردوسی (از جهانگیری).
ز دروازه تا درگه شه دو میل
دو رویه سپه بود پالا و پیل.
اسدی (از فرهنگ جهانگیری و رشیدی).
و رجوع به بالا و پالاد و پالا دادن و پالاده شود.
پالااس.
[اُ] (اِخ) یا پلو(1) گنگباری مجمع الجزائری از میکرونزی در مغرب کارولین دارای 4600 تن سکنه این گنگبار پیش از این تحت حمایت ژاپن بود.
(1) - Palaos ou Palau.

پالااوآن.

(اِخ)(1) جزیره ای به دریای چین در مغرب فیلیپین متعلق به اتازونی. دارای 50000 تن سکنه.
(1) - Palaouan.

پالائیدن.

[دَ] (مص) صافی کردن. صاف نمودن. (برهان). پالودن. پالیدن. || بیختن :همی پالید خون از حلقهء تنگ زره بیرون برآن گونه که آب نار پالائی به پرویزن. (شهاب مؤید نسفی از المعجم). || ترابیدن. تراویدن. (فرهنگ اسدی) :
چو آتش برآید بپالاید آب
وز آواز او سر درآید ز خواب.فردوسی.
چو نم دارجامه که بدهیش تاب
بیفشاریش زو بپالاید آب.اسدی.
|| زیاده کردن و زیاده شدن. (برهان).

پالاپال.

(ص مرکب، اِ مرکب) در فرهنگ اسدی چاپ... پاول هورن آمده است: چیزی بود که سخت پاینده بود تازیش سیّال بود. دقیقی گفت :
بفر و هیبت شمشیر تو قرار گرفت
زمانه ای که پرآشوب بود و پالاپال.
و در ذیل آن نسخه بدلی «بود پالاپال» آورده است و در حاشیهء فرهنگ اسدی خطی متعلق به آقای نخجوانی آمده پالوده سخت؛ چیزی سخت پاینده :
بفر و هیبت شمشیر تو قرار گرفت
زمانه ای که پرآشوب بود پالاپال.
مباش کم ز کسی کو سخن نداند گفت
ز لفظ معنی باهم همیشه پالاپال.
و مؤلف فرهنگ سروری گوید پالاپال چیزی سخت بود که بسیار پاید دقیقی گوید:
بفر و هیبت و شمشیر تو قرار گرفت
زمانه ای که پرآشوب بود پالاپال.
و دیگر در تحفه بمعنی پالوده سخت آمده - انتهی. و صاحب فرهنگ جهانگیری گوید پالاپال بمعنی سخت باشد. دقیقی راست :
بفر و هیبت شمشیر تو قرار گرفت
زمانه ای که پرآشوب بود و پالاپال.
- انتهی.؛ و صاحب برهان گوید پالاپال چیزی سخت را گویند که بسیار بماند و پالوده سخت شده را نیز گفته اند. و صاحب فرهنگ رشیدی آرد که پالاپال یعنی سخت و بسیار دقیقی گوید:
بفر و هیبت شمشیر تو قرار گرفت
زمانه ای که پرآشوب بود پالاپال.
چنانکه در فرهنگ گفته و بخاطر میرسد که مصرع چنین باشد: زمانه ای که ز آشوب بود مالامال چه پالاپال در فرهنگهای معتبر بنظر نرسیده و در نسخهء سروری گوید پالاپال چیزی سخت که بسیار پاید و در تحفه بمعنی پالوده سخت آمده اما در شعر دقیقی بمعنی بسیار پاید گفت نه بمعنی چیزی سخت - انتهی. (رشیدی). تصحیحی که رشیدی از مصراع ثانی شعر دقیقی کرده است اگر مطابق با یکی از صوری که شعر را نقل کرده اند بود شاید پذیرفتنی بود لکن بدین صورت در جائی دیده نشده است و بگمان ما در دو بیت ذیل:
بفر و هیبت شمشیر تو قرار گرفت
زمانه ای که پرآشوب بود و پالاپال.دقیقی.
همه سراسر تمویه شاعرانست این
گمان فکندن و آشوب و جنگ پالاپال.
غضائری (در قصیدهء دوم در جواب عنصری).
کلمهء پالاپال که در هر دو بیت معطوف به آشوب و جنگ آمده است بمعنی چیزی نظیر همان آشوب و جنگ یعنی: آشفتگی و هیاهو و غوغا و مانند آنست چنانکه صاحب برهان در کلمهء پالا گوید بلغت زند و پازند بمعنی فریاد و فغان باشد و در دو بیت دیگر ذیل:
زیادتی چه کنی کان بنقص باز شود
کزین سبیل نکوهیده گشت مذهب غال
مباش کم ز کسی کو سخن نداند گفت
ز لفظ معنی باید همی نه بالابال
از آنکه خواهد گفتن اشارتی بکند
اگر بحرف نگردد زبان مردم لال.عنصری.
و نیز بیت غضائری در جواب عنصری:
همه سراسر تمویه شاعرانست این
گمان فکندن و آشوب و جنگ و بالابال.
غضائری (به ضبط مجمع الفصحاء).
محتمل است که این کلمه با باء فارسی باشد بمعنی بلبلهء عرب و شاید اصل کلمهء بلبله. و اگر با پی فارسی نیز باشد همان معنی سابق الذکر یعنی آشوب و غوغا و آشفتگی و فریاد و فغان دهد. والله اعلم. و رجوع به پالاپالی شود.

پالاپالی.

(حامص مرکب) یا بالابالی. هیاهو. داد و بیداد. داد و فریاد. شور و شغب. جنگ و چلب : پس چون این پسر بیامد از این کنیز [ یعنی اسماعیل از هاجر ] ساره را خشم آمد و رشک زنانش بجنبید و شکیبائی نتوانست کردن جنگ و پرخاش اندر گرفت، و پالاپالی کردن، هر زمان با ابراهیم. (ترجمهء طبری بلعمی). این کلمه را با توجه به رسم الخط قدما میتوان پالاپالی و بالابالی هر دو صورت خواند و رجوع به پالاپال شود.
پالاپرا.
(اِخ) (ژان...)(1) نویسندهء فرانسوی. مولد بسال 1650م. / 1059 ه . ق. در تولوز و وفات در سنهء 1721م. / 1133 ه . ق. وی با برویس(2) در نوشتن نمایشنامهء ژکان(3) و اقتباس از مطایبهء خواجه پاتلن(4) انبازی کرد.
(1) - Palaprat (Jean).
(2) - Brueys.
(3) - Grondeur.
(4) - Maitre Pathelin.

پال اپلیس.

[لِ اُ پُ] (اِخ)(1) (یعنی شهر قدیم) شهری قدیم است در ایتالیا که پس از خراب شدن آن شهری دیگر بنام تیاپلیس یعنی نوشهر بدانجا بنا کردند.
(1) - Paleopolis.

پالاتن.

[تَ] (اِخ)(1) یکی از پشته ها و تلال هفتگانهء روم قدیم که بنابر روایات کهن نخستین مساکن رومیان بدانجا بنا شده است و رجوع به پالاسیوم شود.
(1) - Palatin.

پالاتی.

(ص) کندرونده. (تتمهء برهان). اسب بارگیر و بارکش. (تتمهء برهان). ظاهراً این کلمه مصحف پالانی باشد.

پالاتین.

(اِخ) (شاهزاده خانم...)(1) لقب [ شارلوت الیزابت باوِیر ] و [ آن دوگنزاک ] .
(1) - Princesse Palatine.

پالاتینا.

(اِخ)(1) دو ناحیه از آلمان غربی یکی بنام پالاتینای سفلی یا پالاتینای رن در شمال آلزاس و دیگری بنام پالاتینای علیا در شمال شرقی باویر و این هر دو ناحیه بعداً جزو ایالت باویر شد. پالاتینای علیا 630000 تن سکنه دارد و کرسی آن شهر راتیس بون و پالاتینای سفلی 932000 تن سکنه دارد و کرسی آن شهر اشپیر است. ناحیهء پالاتینا در سالهای 1687 - 1688م. (1098-1099 ه . ق.) بفرمان لوئی چهاردهم غارت شد.
(1) - Palatinat.

پالاد.

(اِ) (مرکب از پای و لاد؟) پالا. پالاده. اسب پالانی. (اوبهی). جنیبت باشد و پالانی همچنین؟ (صحاح الفرس). جنیبت را گویند که اسب کوتل باشد و آن اسبی است که پیشاپیش امرا و سلاطین برند و اسب پالانی را نیز گفته اند. (برهان). جنیبت. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). مطلق اسب. اسپ نوبتی. و بعضی مطلق مرکوب را گفته اند لیکن از اشعار خصوص اسب مفهوم میشود و اگر جنیبت از بعضی ابیات مفهوم میشود بقرینهء مقام خواهد بود. (رشیدی) :
من رهی پیر و سست پای شدم
نتوان راه کرد بی پالاد.فرالاوی.
|| نرم دار. رجوع به نرم دار شود.

پالا دادن.

[دَ] (مص مرکب) پالودن :
برگرفتی آب از خاک سیه خورشیدوار
راوقش کردی و بالا دادی احسنت ای ملک.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 649).
پالادن.
[دَ] (مص) پالودن و پالایش و صاف کردن. (برهان).

پالاده.

[دَ / دِ] (اِ) پالاد. اسب جنیبت. (اوبهی). اسب کوتل. (برهان) :
ابلق ایام را تا برنشیند، میرود
سبزخنگ چرخ پیش قدر او پالاده ای.
عنصری.
|| (ص) بدگوی و مفسد و اهل غیبت. (برهان). اهل غیبت و فساد.

پالادیل.

(اِخ) (امیل...)(1) قول ساز و موسیقی دان فرانسوی. مولد بسال 1844م./ 1259 ه . ق. در من پِلیه و وفات در سنهء 1926م./1344 ه . ق. وی آهنگهای ابتکاری دلکش دارد و از تصنیفات او اپرای پاتری(2)است.
(1) - Paladilhe (emile).
(2) - Patrie.

پالادیو.

[یُ] (اِخ) (آندرِآ)(1) معمار ایتالیائی. مولد ویسانس جانشین برامانته و میکل آنژ در ساختمان کلیسای سن پیِر. وی قصرهای عدیده در وِنسی بساخته است. مولد در 1518م./923 ه . ق. و وفات در 1580م./ 987 ه . ق.
(1) - Palladio (Andrea).

پالادیوم.

(اِخ)(1) مجسمهء چوبین پالاس که بنابر اساطیر یونانی طالع شهر ترواده بحفظ آن منوط بود و اولیس و دیومد به ربودن آن دست یافتند. و بروایتی دیگر اِنه آنرا هنگام آتش سوزی ترواده به ایتالیا برد.
(1) - Palladium.

پالادیوم.

(فرانسوی، اِ) فلزی سفیدرنگ و محکم از خواص آن نشف مولّد الماء (ئیدروژن) است و وزن مخصوص آن 9/11 و در 1500 درجه حرارت ذوب میشود.

پالار.

(اِ) درخت و ستون بزرگ. (برهان). پاغَر. ستون. اُستن. اُستون. شمع. تیرک. دیرک. حمّال. پادیر. پازیر. بالار.

پالار.

(اِخ)(1) رودی به جنوب هندوستان که از خطهء میسور از کوههای بالاکات سرچشمه گیرد و سپس بجنوب شرقی و بعد از آن به مشرق جاری شود و پس از پیمودن 370 هزارگز به خلیج بنگاله ریزد.
(1) - Palar.

پالارنگ.

[رَ] (اِ) آهن و پولاد هندی را گویند. (آنندراج). و در لغت نامهء شعوری آنرا شمشیر جوهردار و پولاد جوهردار گفته است.

پالاری.

(ص نسبی، اِ مرکب) شه تیر و ستون بزرگ. (آنندراج).

پالاس.

(اِ) شعوری بدان معنی پلاس یعنی گلیم و نمد و جل و کهنه داده است و ظاهراً این صورت، لفظ ترکی پلاس فارسی است. و رجوع به نرم دار شود.

پالاس.

(اِخ)(1) پسر اِواندر و او بنابرقول ویرژیلیوس بدست تورنوس پادشاه قوم روتولی که در لاسیوم میزیستند کشته شد و اِنِئاس انتقام وی بستد. (تمدن قدیم).
(1) - Pallas.

پالاس.

(اِخ) یکی از مقربین (کلود) امپراطور روم که او برای ازدواج با اگری پین کلود، مخدوم خویش را مسموم ساخت.

پالاس.

(اِخ)(1) پیتر سیمون. طبیعی دان آلمانی. مولد برلین 1741م./1153 ه . ق. و وفات 1811م./1225 ه . ق. وی در اورال، دریای خزر، آلتائی و چین سیاحت و بسیاری اکتشافات علمی کرده و او را کتابهای چند است.
(1) - Pallas Pietr - Simon.

پالاس.

(اِخ)(1) یکی از نامهای می نرو الههء جنگ.
(1) - Pallas.

پالاسیوم.

(اِخ) تلفظ فرانسوی (پالاتن). یکی از تلال هفتگانهء روم قدیم که شهر روم را نخست بر فراز آن تل ها بنا نهادند و بموجب روایات کهن مسکن رمولوس و اِواندر بر فراز تل مزبور بوده است. از زمان اگوستوس تلّ پالاسیوم مسکن امپراطوران گشت. ارتفاع این تل 15 گز و محیط آن 1744 گز است. (تمدن قدیم). و رجوع به پالاتن شود.

پالاش.

(اِ) آلوده شدن پای باشد به گل و لای. (برهان) :
چو پالغز و پالاش دارد گلت
مرنجان دلی تا نرنجد دلت.
خسرو (از لغت نامهء رشیدی).
پالافکس.
[فُ] (اِخ)(1) دُن ژوزه دُ. دوک ساراگسُ از نجبای آراگن که با دفاع دلیرانهء خویش از ساراگس بسال 1809م./1223 ه . ق. مشهور گشت. مولد بسال 1780م./ 1193 ه . ق. و وفات در سنهء 1847م./ 1263ه . ق.
(1) - Palafox Don Jose de.

پال اکاستر.

[لِ اُ رُ] (اِخ)(1) یعنی حصار قدیم، چندین قصبه در یونان بدین نامست و بزرگترین آنها در آگری بوز واقع است.
(1) - Paleocastro.

پالاکی.

(اِخ)(1) فرانسوا. مورخ و روزنامه نگار چک. مولد بسال 1798م./ 1212 ه . ق. در هودُس لاویس و وفات در سنهء 1876م./1292 ه . ق.
(1) - Palacky Francois.

پالاگر.

[گَ] (اِ) ستون. (آنندراج).

پالال.

(ص، اِ) پالوده بود سخت و دیگر چیزی بود سخت پاینده. ظاهراً این صورت تصحیف و تحریفی است از پالاپال.

پالالک.

[لَ] (اِ) پولاد. (اوبهی). و آن صورتی از بلارک است.

پالامبانگ.

(اِخ)(1) شهری به جنوب شرقی جزیرهء سوماترا بساحل رود موسیه. در قدیم در این ناحیت دولتی اسلامی بوده است به همین نام و این شهر مرکز آن دولت بود جمعیت آن 147500 تن است و مسجدی بسیار زیبا و پلهای متعدد دارد. این مملکت پانصدهزارگز طول و سیصدوهشتاد هزارگز عرض داشته است با صدهزار تن سکنه. و در سال 1812 م. آنگاه که انگلیسیان سوماترا را ضبط کردند آخرین پادشاه این مملکت موسوم به محمد بیداری را خلع و پالامبانگ را متصرف شدند و این پادشاه سپس به تجدید و اعادهء ملک خویش موفق شد و پس از او پسر وی نیز به وراثت قائم مقام او گشت ولی در آخر این دولت را از میان برداشتند. مردم این سرزمین از اهالی مالایا و متدین به دین اسلامند و در قراء و قصبات آن عرب و چینی و مردم فلمنگ باشند.
(1) - Palambang.

پالامد.

[مِ] (اِخ)(1) پادشاه اُبِ(2) یکی از سران یونان در محاصرهء شهر ترواده که در افسانه ها اختراع بازی شطرنج و دیسک(3)(گِردَه) و کعبتین و غیره را بدو نسبت کنند.
(1) - Palamede.
(2) - Eubee.
(3) - Disque.

پالامس.

[مُ] (اِخ)(1) از استحکامات اسپانیا در کاتالونی بر ساحل بحرالروم. دارای 2500 تن سکنه. و این نقطه بندر تجارتی کوچکی است و مؤسسات دریائی دارد.
(1) - Palamos.

پالان.

(نف، ق) نعت فاعلی از پالودن. در حال پالودن. || (اِ) زین کاه آکندهء خر، الاغ و استر و اسب پالانی. پشماکندی که به پشت ستور نهند. پشماگند. کوُر. اِکاف. اُکاف. وِکاف. قتب. حقب رَحل (پالان شتر) :
بدیبا بیاراسته ده شتر
رکابش همه سیم و پالانش زر.فردوسی.
سبوذ و ساغر و آنین و غولین
حصیر و جای روب و خیم و پالان.
طیّان (از لغت فرس ص 372).
دهقان بی ده است و شتربان بی شتر
پالان بی خر است و کلیدان بی تزه.لبیبی.
غره نگردد بعزّ پیل و عماری
هر که بدیده ست ذلّ اشتر و پالان.
ابوحنیفهء اسکافی.
طمع پالان و بار منّت آمد
تو ماندی زیر بار و زشت پالان.
ناصرخسرو.
از آن سیّد که از فرمان رب العرش پیغمبر
وصی کردش در آن منزل که منبر بود پالانش.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 218).
تیر سرما را خزّ است ترا جوشن
اسب دریا را کشتی است ترا پالان.
ناصرخسرو.
وین است که اکنون خران دین را
از من بفشرده است سخت پالان.
ناصرخسرو.
گر آن را نبینی همی همچو عامه
سزای فسار و نواری و پالان.ناصرخسرو.
اسب کودن بغزو نیست روان
ورنه چون خر نداردی پالان.سنائی.
شرف الدین چو خران برد ترا پالان پیش
کینه می جوئی ازوی چو خر از پالانگر.
سوزنی.
خر از زین زر به که پالان کشد
که تا رخت خر بنده آسان کشد.نظامی.
آن یکی خر داشت پالانش نبود
یافت پالان گرگ خر را در ربود.مولوی.
حرف قرآن را ضریران معدنند
خر نبینند و بپالان برزنند.مولوی.
خر چو هست آید یقین پالان ترا
کم نگردد نان چو باشد جان ترا.مولوی.
چون تو بینائی پی خر رو که جست
چند پالان دوزی ای پالان پرست.مولوی.
خر مانده کز ریش نالان بود
چه سود ار ز دیباش پالان بود.
امیرخسرو دهلوی.
بزشم و پنبه را کردند پیدا
جل خر نیز پالان آفریدند.نظام قاری.
|| (اِ) سُرین. نشیمن گاه. شرمِ زن؟ : وقتی بر سر منبر تذکیر میگفت [ صدرالدین عمر بن محمد خرم آبادی ] و سخن گرم شده بود و پیوسته عادت داشتی که دستار بر میان دو ابرو نهادی و در آن غلو کردی، رقعه ای نبشتند بجهت تخجیل او را، که دستار بر تر نه که روزی خدای میدهد. بدیهة این رباعی بگفت:
یک شهر حدیث من و اشعار من است
در هر کنجی سخن ز گفتار من است
گر پیش نهم یا سپس ای مرد سره
پالان زن تو نیست دستار من است.
(از لباب الالباب عوفی).
لوزی که بود خرد بود گوشت بگیرد
چون ریش درآورد فروکاهد پالان.طیّان.
- پالانش را لوخ زدن، لوخ بپالان کسی -گذاشتن، پیزر بپالان کسی گذاشتن؛ بقصد فریب کسی را تجلیل و تبجیل کردن.
- پالانش کج بودن؛ عفیف نبودن. ناپارسا بودن (زن).
- || دینی یا مذهبی باطل داشتن (در مردان).
- پالان کردن؛ پالان بر ستور نهادن.
- امثال: پالان بزنی چو برنیائی با خر، نظیر: دستش بخر نمیرسد بپالانش میزند.
پالان خر دجّال است؛ کاری است که انجام آن بس دیر کشیده است. رجوع به امثال و حکم شود.

پالانپور.

(اِخ)(1) ناحیتی به شمال شرقی هند از ایالت گجرات. دارای شهرهای: پالانپور. رادان پور. تاراد. وائو. سوئی گائون. دِاُدار. بابر. تروارا. کانکرج. وارائی. سانتالپور. مُروارا. چادچا. و مساحت آن 20719 هزارگزمربع است و در حدود 600000 تن سکنه دارد و از آن ناحیت پنبه و برنج و گندم و نیشکر خیزد. || نام شهرستان پالانپور میان باناس غربی و ساراس واتی دارای 235000 تن سکنه و مساحت آن 8158 هزارگز مربع و شهر پالانپور را 20000 تن سکنه است.
(1) - Palanpur.

پالان توکن.

[کَ] (اِخ) نام محلی کنار راه خوی به ماکو میان مریملر و شوت در 87000 گزی خوی.

پالانچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) پالان خرد. || لباسی سخت درشت و سطبر. جامهء بددوخته. جامهء با حشو و ضخامت بیش از حاجت. جامهء زَفت و گرم که نه در خور هوای بهار یا تابستان باشد. || مثل پالانچه؛ جامهء سخت ستبر و پُر حَشو.

پالاندوز.

(نف مرکب) پالانگر. اَکاف.

پالاندوزی.

(حامص مرکب) شغل و عمل پالاندوز.

پالان دوکن.

(اِخ) یکی از کوههای جهت جنوبی شهر ارزروم و این کوه فاصله است میان منبع رود قره سو و رود پاسیم.

پالان دوکین داغ.

(اِخ) موضعی به مشرق کویر قره یسار.

پالان سواری.

[نِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پالان خردتر و ظریف تر از پالان باری که بجای زین بکار رود. پالان قجری.

پالان قجری.

[نِ قَ جَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پالان سواری.

پالانقه.

[قَ] (اِخ) پالانکه. پَلَنقه. پلنکه. در روملی و بلغارستان و صربستان و مجارستان قصبات کوچک و قراء به این نام بسیارست و مشهورترین آنها قریه ای است در ولایت قوصوه در 75 هزارگزی شمال شرقی اسکوب نزدیک حدود بلغارستان و آنرا اگری پلنقَه نیز گویند، دارای 4 هزار سکنه و دو مسجد و نهر دوراک یا اگری دره از میان این شهر گذرد.

پالان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) نهادن و بستن پالان بر پشت ستور. ایکاف.

پالانگر.

[گَ] (ص مرکب) پالاندوز. اَکّاف. قَتّاب :
گویند گرفت یار تو یار دگر
از رشک همی گویند ای جان پدر
جانا تو بگفتگوی ایشان منگر
خرخو بیند که غرقه شد پالانگر.فرخی.
شبی نعلبندی و پالانگری
حق خویش میخواستند از خری.نظامی.
نمایند هر شب خران را بخواب
که پالانگران را ببرده است آب.
سلمان ساوجی (از جُنگی خطی مورخ بسال 651).
پالانگرن.
[رَ] (فرانسوی، اِ)(1) سفینهء ماهی گیری که در سواحل الجزایر معمول است.
(1) - Palangrin.

پالانگری.

[گَ] (حامص مرکب)پالاندوزی :
پالانگریی بغایت خود
بهتر ز کلاه دوزی بد.نظامی.
پالاننده.
[نَ دَ / دِ] (نف) افزاینده. افزون کننده. (تتمهء برهان).

پالانه.

[نَ / نِ] (اِ) در اصطلاح بنائی یک طبقه از خشت بر روی آجر تیغهء سقف. || مخارجه ای که بر بالای خانه سازند. (برهان) :
عمارات حاجی و پالانه هاش
همی برد و می کرد یکسر خراب.
سلمان ساوجی.
ستاوند. ستناوند.استوناوند.
پالانی.
(ص) اسب که اصیل نباشد. محمَر (ج، محامِر). (منتهی الارب). اسب از جنس بد. اسب کندرو که لایق پالان باشد. (رشیدی). اسب باربردار. (غیاث اللغات). هر ستور که پالان دارد. اسب و استر و جز آن که بر آن پالان نهند نه زین. حِمارَه. کَودَن. پلانی. (رشیدی). اسب گران رَو. (دهار). باری. مقابل زینی و سواری: والحمارة کجبانة، الفرس الهجین کالمحمره، فارسیته پالانی. (مجدالدین) :
ندانستی تو ای خر غمر کبج لاک پالانی
که با خرسنگ برناید سروزن گاو ترخانی.
ابوالعباس.
چهارهزاراسب گرانبها آنروز بدست آمد یعقوب [ بِن لیث ] را دون اشتر و استر و خر و اسبان پالانی و ترکی. (تاریخ سیستان). و [ اسب ] را که کمالی داده اند که خر را نداده اند اگر وی از کمال خویش عاجز آید از وی پالانی سازند و با درجهء خر افتد. (کیمیای سعادت).
که جلدی زیرکی را گفت من پالانئی دارم
ازین تندی و رهواری چو باد و ابر نیسانی
بدو گفتا مگو چونین گر او را این هنر بودی
نبودی چون خران نامش میان خلق پالانی.
سنائی.
پالانیدن.
[دَ] (مص) افزودن؟ : همچنانکه باغبان زردآلوی تلخ را می برد و بر جای آن قیسی شیرین بپالاند و افزون کند. (معارف بهاءالدین ولد). و در برهان پالاییدن بدین معنی آمده است. || فشردن. (تتمهء برهان).

پالاو.

(اِ) رجوع به پالاد شود. در جهانگیری با واو ضبط کرده و آنرا بمعنی اسب جنیبت دانسته و این بیت را از شمس فخری شاهد آورده است:
شهنشهی که کشد بخت در مواکب او
چو نقره خنگ و سمند فلک دو صد پالاو.
و شواهد از گفته های شمس فخری سند صحت هیچ دعوی لغوی نیست چه او غالباً الفاظ را غلط خوانده و بغلط هم نظم کرده است و ظاهراً این کلمه مصحف پالاد است.

پالاوان.

(اِ مرکب) پالاون. ظرفی باشد مانند کفگیر که چیزها در آن صاف کنند و آنرا ترشی پالا گویند. (برهان). ظرفی بود مانند طبقی که در آن سوراخ بسیار باشد مثل کفگیر که طباخان و حلوائیان آنرا بر سر دیگ نهند و روغن و شیره و ترشیها و امثال آنرا بدان صاف کنند. زازل. ترشی پالا. آردن. (جهانگیری). آبکش. ماشو. ماشوب. رجوع به پالاون شود.

پالاون.

[وَ] (اِ مرکب) پالونه. مصفات. صافی راوُوق. آبکش. ترشی پالا. زازل. (جهانگیری)(1). پالاوان. سماق پالا. اَردَن :
وصف دروغ نیز دروغ است از آنک
با نان رود طبیعت پالاونش.ناصرخسرو.
افشره خون دل از چشم او
ریخته پالاون مژگان فرو.
ابوشعیب (از فرهنگی خطی).
پالاوه.
[وَ / وِ] (ص) بدگوی. || پالا. اسب جنیبت. (جهانگیری).
(1) - Filtre.

پالاوی سینو.

[نُ] (اِخ) (فرّانت...)(1) شاعر فکاهی ایتالیائی مولد بسال 1618م. (1027 ه . ق.) در پله زانس و وفات در سنهء 1644م. (1053 ه . ق.).
(1) - Pallavicino (Ferrante).

پالاوی سینی.

(اِخ) (اُبِرتُ)(1) کاپیتن ایتالیائی از رؤسای حزب ژی بلن(2).وفات در 1269م. (667 ه . ق.).
(1) - Pallavicini (Obetro).
(2) - Gibelin.

پالاهنگ.

[هَ] (اِ مرکب) (از پالا،کوتل، جنیبت و آهنگ،کشنده، کش). کمند. (فرهنگ اسدی). بالاهنگ. (حاشیهء نسخهء خطی فرهنگ اسدی نخجوانی). دوالی که بر لگام بندند تا در روز جنگ بدان دست خصم بندند. (از فرهنگی خطی). طنابی که بر گوشهء لگام بسته اسب را کشند. (رشیدی). کمندی که بر یک جانب لجام اسب بندند و اسب را بدان بکشند و گناهکار را نیز بدان محکم بربندند. (برهان). دنبالهء افسار. قیاد :
او چه دانست که خسرو ز سران سپهش
کشته و خسته بهم درفکند شش فرسنگ
و آنکه ناکشته و ناخسته بماند همه را
طوقها سازد گرد گلو از پالاهنگ.فرخی.
کشی ز روم بخوارزم بت پرستان را
فسار بر سر و بر دست نیز پالاهنگ.معزی.
درگه خسروان همه دریاست
یک گهر نی و صدهزار نهنگ
در پناه خرد نشین که خرد
گردن آزر است پالاهنگ.سنائی (از جهانگیری).
کمین گشائی قهرت بکهربا بخشد
قوای جاذبه را از برای پالاهنگ.
نجیب الدین جرفادقانی (از جهانگیری).
|| آنچه باعث تعلق باشد. || کهکشان. و حسین خلف گوید: این لغت در اصل پالاآهنگ بوده یعنی جنیبت کش چه پالا بمعنی اسب جنیبت است که اسب کوتل باشد و آهنگ بمعنی کشیدن و چون در میان علمای فرس مقرر است که هرگاه خواهند دو کلمه را باهم ترکیب کنند اگر حرف آخر کلمهء اول با حرف اول کلمهء آخر از یک جنس باشد یک حرف را ساقط سازند بنابر آن یک الف را حذف کرده پالاهنگ خواندند. (برهان). و رشیدی گوید: «... حق آنست که هنگ بمعنی کشنده باشد. پس در لغت اول [ یعنی پالاهنگ ]احتیاج به حذف الف نیست لکن در لغت پالهنگ احتیاج به حذف الف است چه در اصل پالاهنگ بوده مگر آنکه هنگ نیز در اصل آهنگ بود چنانچه جمعی گفته اند.».

پالای.

(اِ) پالا. پالاد. پالاو. اسب جنیبت. || (نف) افزاینده و زیادکننده. (برهان).
|| صافی کننده. بیزنده. (غیاث اللغات) :
گهی از نرگست خوناب پالای
گهی بیخواب و گه مهتاب پیمای.عطار.
ترکیب ها:
-ترشی پالای.؛ خون پالای. سماق پالای. رجوع به همین مدخلها شود.
|| (فعل امر) امر از پالاییدن یعنی صافی کن :
ز آنکه پالودهء سر کویست
امتحانش کن و فروپالای.انوری.
پالایال.
(ص مرکب، اِ مرکب) پالوده سخت. (اوبهی). چیزی بود سخت پاینده. (اوبهی). و شعوری سخت تابنده و هم بمعنی سیّال و میّال گفته است و ظاهراً مصحف پالاپال است.

پالایان.

(نف، ق) در حال پالودن.

پالای اسب.

[اَ] (اِ مرکب) بمعنی اسب یدک کش باشد. (شعوری بنقل از مجمع).

پالایش.

[یِ] (اِمص) اسم مصدر از پالودن. تصفیه. صافی کردن. پالودن و توّسعاً وضع. حَطّ(1) :
از ایشان ترا دل پر آرایش است(2)
گناه مرا نیز پالایش است.فردوسی.
|| زهش. ترابش. تراوش. نتع. نتوع: تراب ترشح بود از آب و روغن که اندک اندک از کوزه و غیره پالایش گیرد و بترابد بیرون. (فرهنگ اسدی) :
دگر آنکه بر جای بخشایش است
برو بر مژه جای پالایش است.فردوسی.
|| (اِ) اسم آلة است از پالودن. (رشیدی). || آنچه بدان چیزی صاف کنند چون کفگیر حلوائیان و مانند آن... و بدین معنی سراج الدین راجی گوید: ز پالایش دیده پالود خون. اردن. پالاوان. پالاون. پالونه. (رشیدی).
-پالایش آب حمام؛ پارگین که در آن فاضل آب حمام گرد آید. گندآب حمام :
ناگاه آن مدعی در پالایش آب آن حمام سرنگون افتاد و در حلق و بینی او از آن آب درآمد. (انیس الطالبین بخاری).
-پالایش طبع؛ دفع فضول چون بول و باد و خوی و بزاق و غیره. استفراغ. ترشَح :
بدو گفت ای سگ ترا این که گفت
که پالایش طبع بتوان نهفت.فردوسی.
پالایشگر.
[یِ گَ] (ص مرکب) مصفّی. تصفیه کننده. صافی کننده.
(1) - Filtrage. Filtration. (2) - ن ل: آلایش است.

پالاینده.

[یَ دَ / دِ] (نف) پالایشگر. مصفّی.

پالاییدن.

[دَ] (مص) پالوده شدن. صافی شدن : و خلاصهء طعام بر بالای معده قرار گیرد و هرچه کثیف و تباه باشد بگذارد و غایط گردد و آن چیزهای لذیذ را از جگر بمعده رساند تا جگر مر آن را خون کند و بپالاید و لطیف گردد. (قصص الانبیاء). || زیاده کردن و زیاده شدن. (برهان). افزودن و زیاده کردن. (شعوری).

پالاییده.

[دَ / دِ] (ن مف) صافی شده.

پالت.

[لِ] (اِ) مصحّف بلوط. در اَرَسباران. رجوع به بلوط شود.

پالتکری.

[ ] (اِخ) مرکز بلوک کامفیروز از ولایت قشقائی فارس.

پالتو.

[تُ] (فرانسوی، اِ) از کلمهء فرانسوی پالِتُ(1). پوششی ضخیم که مردان و زنان بر روی دیگر جامه ها پوشند.
(1) - Paletot.

پالدم.

[دُ] (اِ مرکب) پاردم. قوشقون (ترکی). قشقون. قشقن. گوزبان :
ابروان چون پالدم زیر آمده
چشم را نم آمده تاری شده.مولوی.
پالرم.
[لِ] (اِخ)(1) شهری از ایتالیا. کرسی ایالت و عاصمهء قدیم صقلیه، دارای 346000 تن سکنه و دانشگاه. تجارت خشکبار و شراب این شهر رواج دارد و دارای دو بندر و ابنیهء زیباست. قتل عام وپرها(2)ی صقلیه در پالرم بسال 1282م./ 680 ه . ق. صورت گرفت جمعیت پالرم و ایالت آن 804000 تن است.
(1) - Palerme.
(2) - Vepres.

پالس.

[لُ] (اِخ)(1) کرسی ناحیهء جنوب غربی اسپانیا، از ایالت مرسیه بساحل بحرالروم.
(1) - Palos.

پالس.

[لِ] (اِخ)(1) در اساطیر رومی الههء گله ها و شبانان.
(1) - Pales.

پالستر.

[لِ رُ] (اِخ)(1) قریه ای به ایتالیا از ایالت نوار بر ساحل رود سزیا. سپاهیان فرانسوی و پیه مونتی در روزهای سی ام و سی و یکم ماه مه 1859 م./1275 ه . ق. بدانجا سپاهیان اتریش را هزیمت کردند.
(1) - Palestro.

پالسترینا.

[لِ] (اِخ) ژی وان نی پیِرلویژی...(1) قول ساز و مجدّد موسیقی دینی ملقب به «پادشاه موسیقی» مولد در 1526م./930 ه . ق. و وفات در 1594م./1002 ه . ق.
(1) - Palestrina (Giovanni Pierluigi).

پالس دلافرنترا.

[لُ دُ رُ تِ] (اِخ)(1)قصبه ای از اسپانیا از ایالت هوئلوا دارای 1600 تن سکنه. و آنرا بروزگار گذشته بندری بود که امروز از شن پوشیده شده است و از آنجا کریستف کلمب برای کشف امریکا سوار کشتی شد.
(1) - Palos de la Frontera.

پالش.

[لِ] (اِمص) اسم مصدر از پالودن. افزون شدن و بالیدن و افزایش. (برهان). فزونی. افزونی. || تصفیه.

پالشگاه.

[لِ] (اِ مرکب) جای تصفیه. تصفیه خانه.

پالغ.

[لُ] (اِ)(1) بالُغ. قدح و سروی گاو بود که بدان می خورند و بعضی کلاجوی را خوانند. سروی گاو بود که قدح سازند. (اسدی). ظن چنان است که از نام ترکی است اما طاسی باشد چوبین که بدان سیکی خورند و سروی گاو که پاک کرده باشند و بدان شرب خورند آنرا پالغ خوانند. (فرهنگ اسدی چ پاول هورن). پیمانهء شراب بود که از شاخ کرگدن و گاو و دندان فیل و چوب سازند. (جهانگیری). پیمانهء شرابی را گویند که از شاخ کرگدن و گاو و استخوان فیل و چوب سازند. (برهان). شاخ گاو خالی کرده باشد که بدان شراب خورند و در نسخهء وفائی و در نسخهء میرزا آمده که بفتح لام نام ولایتی باشد شمالی(2) و به کسر پیمانه باشد که از چوب یا شاخ سازند و بدان شراب و غیره خورند. در مؤید به باء پارسی و فتح لام آورده است. (سروری) :
بنشان بتارم اندر مرترک خویش را
با چنگ سغدیانه و با بالغ و کدو.عماره.
با چنگ سغدیانه و با پالغ و کباب
آمد بخان چاکر خود خواجه با صواب.
عماره.
بدیدش همانجای بر تخت خویش
یکی پالغ و کاسهء می به پیش.اسدی.
و رجوع به بالغ شود.
پالغات.
(اِخ)(1) شهری به هندوستان واقع در ایالت مدرس دارای 36500 تن سکنه.
(1) - Corne a boire. Cornet. (2) - شاید کلمهء بالِغ مغولی یا بالیغ باشد که بمعنی شهر است چنانکه در خان بالغ و خان بالیغ.
(1) - Palghat.

پالغز.

[لَ] (اِ مرکب) پای لغز. خطا و جرم و زَلّت. (برهان). عثر.عثرت. || زمینی که پا در آن لغزد. (رشیدی). جای لغزیدن پا. || خرابی. (غیاث اللغات).

پالفات.

[لِ] (اِخ)(1) شاعر اساطیری یونانی که مولد او را آتن گفته اند و سوئیداس زمان وی را مقدم بر اُمیروس داند و منظومه ای در باب خلقت عالم بدو نسبت دهند در پنجهزار بیت و کتبی دیگر در موضوعاتی نظیر موضوع فوق، مانند: مکالمات و بیانات آفرودیت و اِرُس(2)، ولادت آپولن و آرتمیس(3) و جنگ آتنه و پوزایدون(4) بدو منسوب است.
(1) - Palephate.
(2) - Les propos et Discours d Aphrodite et. d Eros.
(3) - La Naissance d'Apollon et d Artemis.
(4) - La Lutle d'Athene et de Poseidon.

پالفات.

[لِ] (اِخ) عالم صرف و نحو یونانی. مولد او پارُس یا پرین. وی ظاهراً در دورهء امپراطوری روم زندگی میکرد. و رساله ای در باب اساطیر بنام مسائل باورنکردنی دارد که خلاصه ای از آن در دست است.

پالفات آبیدسی.

[لِ تِ دُ] (اِخ)(1)مورخ یونانی، معاصر ارسطو (قرن چهارم پیش از میلاد). وی تألیفات کثیره راجع به نواحی مختلف یونان داشت لیکن چیزی از آنها بدست نیامده است.
(1) - Palephate d'Abydos.

پالک.

(اِخ)(1) تنگه ای میان جزیرهء سرندیب و هندوستان.
(1) - Palk.

پالک.

[لِ] (اِ مرکب) قسمی پای افزار از چرم گاو. پالیک.

پالکانه.

[لِ نَ / نِ] (اِ) بالکانه. دری کوچک بود در دیوار که ازو پنهان به بیرون نگرند و بود نیز که مشبّک کنند. در مشبک کوچک را گویند اگر آهنین بود و اگر چوبین باشد. پنجره. (فرهنگ اسدی چ پاول هورن). دریچه. (فرهنگ جهانگیری). در مشبک بود یعنی دریچه باشد در دیوار خانه که از پس آن بیرون نگرند چون شبکه مشبک اگر آهنین بود و اگر چوبین بود، آنرا نیز پنجره گویند و مردم را ببینند و مردم ایشان را نبینند. (اوبهی)(1) :
بهشت آئین سرائی را بپرداخت
ز هرگونه در او تمثالها ساخت
ز عود و چندن او را آستانه
درش سیمین و زرین پالکانه.
رودکی یا ابوالمثل.
برآستانهء وحدت سقیم خوشتر دل
بپالکانهء جنت عقیم به جوزا.خاقانی.
ترسم ز پالکانهء دیده فروجهد
این چند قطره خون که محل وفای تست.
کمال اسماعیل.
مشبّکات رواق سپهر پیروزه
ز پالکانهء ایوان تست پنجره ای.
خواجهء شمس الدین محمد ورکانی (از فرهنگ جهانگیری).
|| غرفه. (رشیدی). ستاوند. || بام بلند :
از برون تابخانهء طبع یابی نزهتم
وز ورای پالکانهء چرخ بینی منظرم.خاقانی.
|| شروع در درو کردن غله. || پاسنگ ترازو.
(1) - این کلمه با کلمهء Balconeایتالیائی شاید مأخوذ از یک اصل است.

پالکی.

[لَ] (اِ) (از سانسکریت پالی یانکا)(1) کجاوهء بی سقف.
(1) - و کلمهء فرانسوی Palanquinنیز از Palyanka همین اصل است.

پالگانه.

[لِ نَ / نِ] (اِ) رجوع به پالکانه شود.

پال گراو.

(اِخ)(1) فرانسیس. مورخ انگلیسی. مولد بسال 1788م./1202 ه . ق. در لندن و وفات در سنهء1861م./1277 ه . ق.
(1) - Palgrave, Francis.

پال گراو.

(اِخ)(1) ویلیام گیفر. سیّاح انگلیسی. مولد لندن در 1826م./1241 ه . ق. و وفات در 1888م./1305 ه . ق.
(1) - Palgrave, William Giffor.

پالگیر.

(اِخ) نام قومی است در ملک دکن. (غیاث اللغات).

پال لوا.

[اُ] (اِخ)(1) کرسی واندِه از ناحیهء سابل دُلُن، دارای 570 تن سکنه.
(1) - Palluau.

پال لیس رشل.

[رُ شِ] (اِخ)(1) بندر فرانسه واقع در کنار باب آنتیوش در پنج هزارگزی رُشل.
(1) - Pallice-Rochelle.

پالم.

(فرانسوی، اِ)(1) نام دو مقیاس طول که یکی 225/0 متر و دیگری 029/0 متر بود. واحد مقیاس طول در ایتالیای قدیم که در نواحی مختلف متفاوت است.
(1) - Palme.

پالم آکادمیک.

[دِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) (نشان برگ خرما) نشانی که در 1808م./1222 ه . ق. بعنوان جایزه به اشخاص ارجمند ایجاد شد و آن بر دو نوع است: برای صاحب منصبان آکادمی (نوار بنفش) و برای صاحب منصبان وزارت فرهنگ (گلیچهء بنفش).
(1) - Palmes academiques.

پالما.

(اِخ)(1) پایتخت جزایر باله آر واقع در ساحل جنوب غربی میورقه. سکنهء آن 114000 تن و بندری با قلاع مستحکمه و تجارت بحری دارد.
(1) - Palma.

پالما.

(اِخ) یا لاپالما(1). جزیره ای از جزایر قناری دارای 42000 تن سکنه و سرزمینی آتش فشانی.
(1) - La Palma.

پالمارلا.

[رُ] (اِخ)(1) جزیره ای است کوچک در دریای تیره نین واقع در جنوب ایتالیا در جهت غربی پونچه. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Palmarola.

پالمارلی.

[رُ] (اِخ)(1) دن ویسنت. نقاش اسپانیولی. مولد بسال 1835م. در مادرید و وفات در 1896. وی از شاگردان آکادمی مادرید و آکادمی مادرازُ بود و نقاشی بشهر رم آموخت. و در سال 1872 بمدیریت آکادمی اسپانیول در رم منصوب شد. از میان آثار او میتوان پرده های ذیل را نام برد: «کبوتران ونیز»، «تشییع جنازهء شهدای سوم مه 1808» و «تصویر آلفونس سیزدهم پادشاه اسپانیا».
(1) - Palmaroli, Don Vicente.

پالماریا.

(اِخ)(1) جزیرهء کوچکی است در خلیج ژن.
(1) - Palmaria.

پالماس.

(اِخ)(1) شهری در جزایر قناری کبیر بر ساحل دارای 70000 تن سکنه.
(1) - Palmas.

پالمای پیر.

[یِ] (اِخ)(1) نقاشی از مکتب ونیزی، سازندهء تابلوهای دینی که در آنها با تی تین رقابت کرده است. مولد او در حدود 1480م./884 ه . ق. و وفات در حدود 1528م./946 ه . ق.
(1) - Palma le vieux.

پالمای جوان.

[یِ جَ] (اِخ)(1) برادرزادهء پالمای پیر، نقاش و گراورساز. مولد بسال 1544م./950 ه . ق. و وفات در 1628م./ 1037 ه . ق.
(1) - Palma le jeune.

پالم بانگ.

[لِ] (اِخ)(1) شهری در سوماترا، بر ساحل رود موسی دارای 73000 تن سکنه با تجارتی رائج.
(1) - Palembang.

پالمر.

[مِ] (اِخ)(1) رودی به استرالیا در جنوب شبه جزیرهء یورک و آن پس از طی 225 هزارگز بدریا ریزد.
(1) - Palmer.

پالمر.

[مِ] (اِخ) سرزمینی در اقیانوسیه که در 1821م. توسط کشتی رانی موسوم به پالمر کشف شد.

پالمر.

[مِ] (اِخ) قصبه ای به اتازونی در کشور ماساچوست بر ساحل رود شیکوپ دارای 6200 تن سکنه.

پالمر.

[مِ] (اِخ) (ادوارد - هانری...)(1)مستشرق و روزنامه نویس انگلیسی. مولد بسال 1840م./1255 ه . ق. در کمبریج و وفات در سنهء 1882م./1299 ه . ق. در شبه جزیرهء سینا. وی استاد زبان عربی در دانشگاه کمبریج بود (1871) و در آغاز جنگ مصر برای حکومت انگلستان هیئتی مخفی بریاست خود در شبه جزیرهء سینا تشکیل کرد تا بدویان آنجا را بنفع انگلیسیان برانگیزد ولی پس از چندی مأموریت وی کشف شد و او را با همراهانش تیرباران کردند. از مهمترین آثار او یکی تصوف شرقی و عرفان ایران (1867) دیگر صحرای اگزود(2) (1871) دیگر تاریخ ملت یهود (1874-1884) دیگر فرهنگ فارسی (1876-1883) دیگر دیوان بهاءالدین زهیر(3) (1876-1877) دیگر فرهنگ انگلیسی بفارسی با دستور مختصر زبان فارسی که گی لو استرانژ(4) آنرا تمام کرد (1883) دیگر رسالهء عربی (1885). دیگر دستور مختصر زبان هندوستانی و فارسی و عربی (1885) دیگر اورشلیم که بمعاونت بزان(5) نوشته شد. (1871-1888م.) و غیره.
(1) - Palmer (Edouard-Henry).
(2) - Exode. (3) - رجوع به ابوالفضل زهیربن محمد بن علی شود.
(4) - Guy le Strange.
(5) - Besant.

پالمر.

[مِ] (اِخ) (اراستوس دُ...)(1)مجسمه ساز معروف امریکائی. مولد بسال 1817م./ 1232 ه . ق. در پمپی(2) از کشور نیویورک از آثار وی یکی «دختر جوان هندی» و دیگر «اسیر سپید» و دیگر «پرواز روح» است.
(1) - Palmer (Erastus de).
(2) - Pompey.

پالمر.

[مِ] (اِخ) ژُرْژ(1) از دوستداران بشر و از ارباب صنایع انگلستان. مولد لنگسوتون بسال 1818 و وفات در 1897م. به ریدینگ (1233 الی 1314 ه . ق.). در سال 1841 وی به اتفاق هونلی کارخانه ای برای بیسکویت سازی تأسیس کرد و از سال 1878 تا 1885م. نمایندهء حزب آزادیخواه ریدینگ در مجلس عوام انگلستان بود و در شهر ریدینگ انواع مؤسسات خیریه بنیاد نهاد.
(1) - Palmer (George).

پالمرستن.

[مِ تُ] (اِخ) (لرد هانری...)(1)سائس انگلیسی. مولد بسال 1784م./1198 ه . ق. و وفات در سنهء 1865م./1281
ه . ق.
(1) - Palmerston (Lord Henry).

پالملا.

[مِ ل لا] (اِخ)(1) شهری در جنوب کشور پرتقال دارای 8300 تن سکنه.
(1) - Palmella.

پالمی.

(اِخ)(1) شهری در ایتالیا واقع در کالابر از ایالت رگ ژیو دارای 14000 تن سکنه و درختان زیتون دارد.
(1) - Palmi.

پالمیر.

(اِخ)(1) شهر مشهور در برّالشام که امروز آنرا تَدمُر یعنی شهر نخل گویند و اکنون دهکده ای ویران است بسوریه که سابقاً خاصه در زمان سلطنت زنوبی شهری بزرگ بوده است و رومیان آنرا در سال 272م. مسخر کردند و اورلین آنرا خراب کرد و در تمام قرون وسطی متروک ماند. خرابه های این شهر که در قرن هفدهم میلادی کشف شد از لحاظ صنعت کم ارزش است.
(1) - Palmyre.

پالمیرا.

(اِخ)(1) شهری به کلمبیا واقع در درهء کوکا دارای 27000 تن سکنه.
(1) - Palmira.

پالن.

[لِ] (اِخ) (کنت پیِر دُ...)(1) حاکم سن پطرزبورگ، رئیس شورشیان در فتنه ای که موجب قتل تزار روسیه موسوم به پل اَوّل در 1801م./1215 ه . ق. شد. مولد بسال 1744م./1156 ه . ق. و وفات در سنهء 1826 م./1241 ه . ق.
(1) - Pahlen (Conte Pierre de).

پالنده.

[لَ دَ / دِ] (نف) افزاینده. (شعوری از شرفنامه). و آن صورتی یا تصحیفی از بالنده است.

پالنزیا.

[لِ] (اِخ)(1) شهری در اسپانیا. کرسی ایالتی بهمین نام، دارای 18000 تن سکنه و کلیسائی زیبا. و مردم ایالت پالنزیا 196000 تن است.
(1) - Palencia.

پالنژ.

[لَ] (اِخ)(1) کرسی سُن و لوآر از ناحیهء شارُل بر ساحل کانال سانتر و آن شهر 1971 تن سکنه و مؤسسات آجرسازی و سفالگری دارد و راه آهن میان پاریس و لیون و بحرالروم از آن گذرد.
(1) - Palinges.

پالنکه.

[لِ کِ] (اِخ)(1) نام خرابه هائی در کشور شیاپا بجنوب مکزیک و انقاض شهری قدیم در آن دیده میشود.
(1) - Palenque.

پالنگ.

[لَ / لُ] (اِ مرکب) کفش و پای افزار چرمی. (برهان). پاچنگ. (شعوری). || پای تابه. (رشیدی). || دریچهء کوچکی که به یک چشم از آن نگاه کنند. (برهان). بعض فرهنگ نویسان این لفظ را بفتح لام و با نون ساکن (جهانگیری) (سروری). (برهان). و بعض دیگر به ضم لام و نون ساکن (رشیدی) گفته اند. و در فرهنگ هندوشاه به بای موحده و کسر لام و سکون یا و کاف تازی ضبط شده است. و صاحب فرهنگ رشیدی گوید: پالُنگ مرکب از پا و لُنگ یعنی لنگ پا و معنی صحیح آن پایتابه است و این بیت رودکی را شاهد آورده است :
از خر و پالنگ آن جای رسیدم که همی
موزه چینی می خواهم و اسب تازی(1).
و ظاهراً این کلمه مصحف پالیک باشد و در بیت رودکی نیز پالیک است. || اترج. ظاهراً پالنگ به این معنی مصحف بالنگ است.
(1) - در لغت نامه اسدی بنام علی قرط اندکانی نیز آمده است.

پالنی.

(اِخ)(1) سلسلهء جبالی است به جنوب هندوستان در ایالت مادوره از مملکت تروان کور در ده درجه تا ده درجه و پانزده دقیقهء عرض شمالی و هفتاد و پنج درجه تا هفتاد و پنج درجه و سی و پنج دقیقه طول شرقی و بلندترین قلهء آن 2600 گز ارتفاع دارد و قصبه ای نیز در دامنهء این کوه بهمین نام هست با 12800 تن سکنه.
(1) - Palni.

پالو.

(اِخ) قصبه ای در شمال غربی دیاربکر واقع در ساحل راست رود مراد، ارتفاع آن از دریا 800 گز و دارای 7500 تن سکنه است و در آنجا آثار عتیقه ای بخطوط میخی باشد.

پالو.

(اِ)(1) زگیل. ثُؤلُول. آژخ. ژخ. دانهای سخت چند عدس یا خردتر که بر اندام آدمی روید و درد نکند و پخته نشود. در بعض مواضع فارس و عراق گوک و بترکی گونیک و بزبان تبریز سگیل و بهندی مسه گویند. (رشیدی). گوگه :
ای عشق ز من دور که بر دل همه رنجی
همچون زبر چشم یکی محکم پالو.
شاکر بخاری.
پالوازه.
[زَ / زِ] (اِ) تاب که آویزند و کودکان و زنان بر آن نشسته در هوا آیند و روند. (از شعوری).
(1) - و این کلمه با کلمهء لاطینه Porrusکه بفرانسه Poireauگویند از یک ریشه است.

پالواسه.

[سَ / سِ] (اِ) غم و اندوه و تاسه. (برهان). خدوک.

پالوانه.

[نَ / نِ] (اِ) پالوایه. مرغی است چند گنجشکی سیه و سپید و کوتاه پای چون بر زمین نشیند بدشواری برخیزد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء خطی نخجوانی). مرغی است سیاه و کوچک که پیوسته در پرواز باشد و چون بنشیند نتواند برخاست و آنرا بادخورک هم میگویند... و بعضی گویند ابابیل است. (برهان). مرغکی سیاه و سفید است چند گنجشک و کوتاه پای که پیوسته در هوا پرد و چون بر زمین نشیند بدشواری برخیزد بلکه برنتواند خاست و گویند غدای او باد است و بفرستوک ماند. (اوبهی) :
آب و آتش بهم نیامیزد
پالوانه ز خاک بگریزد.
عنصری (از فرهنگ اوبهی).
چلچله. پرستو. پرستوک. || پالاون. (جهانگیری). ترشی پالا. (برهان). زازل. (جهانگیری). و در فرهنگ رشیدی گوید: «و در تحفه پالوایه و پلوایه به یای حطی آورده بجای نون و صاحب فرهنگ موافق اوست اما در بای تازی آورده بمعنی پرستو لیکن شمس فخری با زمانه و پیمانه قافیه کرده و در رسالهء میرزا به نون و یا هر دو آورده. والله اعلم». (فرهنگ رشیدی).

پالوایه.

[یَ / یِ] (اِ) پالوانه. پرستوک. (برهان) :
آب و آتش بهم نیامیزد
پالوایه ز خاک بگریزد.عنصری.
و رجوع به پالوانه شود.
پالود.
(اِ) پوست برّه. بالود. (السّامی). || فالوذ. (دهار) (منتهی الارب). || (فعل) ماضی پالودن است یعنی صاف کرد و از غل و غش پاک ساخت. (برهان).

پالودامنتوم.

[مِ] (لاتینی، اِ)(1) شنل خاصی که در روم قدیم تریبونوس های سپاه و سرداران و امپراطوران بر دوش داشتند و از آنِ تریبونوس های سپاه جامه پشمین سفید و از سرداران و امپراطوران جامه ارغوانی بود. (تمدن قدیم).
(1) - Paludamentum.

پالودگی.

[دَ / دِ] (حامص) ترویق. بی غلّی :
تو گمان کردی که گرد آلودگی
در صفا غشّ کی هلد پالودگی.مولوی.
پالودن.
[دَ] (مص) ترویق. تصفیه. صافی کردن. صاف کردن. (رشیدی) (برهان). تصفیه کردن. مصفّی کردن. پالیدن. پالائیدن. از مصفاة گذرانیدن. از صافی گذرانیدن. از صافی یا غربال نرمهء کوفته یا صافی چیزی را گرفتن و از زبره و دردی و خرّه جدا کردن. بیرون کردن مایعی سبوس و نخاله دار را از تنگ بیزی تا فضول بر سر تنگ بیز آید و صافی فروبیزد. چیزی آب دار را از اَلک و مانند آن درکردن تا ثفل بر روی ماند و صافی آن فروشود(1)؛ تصفیق. پالودن شراب؛ تصفیق. تصفیه. ترویق :
ریشی چگونه ریشی چون مالهء بت آلود(2)
گوئی که دوش تا روز بر ریش گوه پالود.
عماره (از حاشیهء فرهنگ نسخهء اسدی نخجوانی).
سخن چون زر پخته بی خباثت گردد و صافی
چو او را خاطر دانا باندیشه بپالاید.
ناصرخسرو.
همه پالوده نقره را مانند
نقرهء ضرّ و نفع پالایند.مسعودسعد.
به بغداد جو را بجوشانند و آب او بپالایند و با روغن کنجید دیگرباره بجوشانند تا آب برود و روغن بماند. (نوروزنامه). و اگر شراب میویزی بگیرند چنانک میویز پاک بگزینند و بشویند و با آب گرم در خنبی کنند و بمالند و بپالایند بعد از آن بجوشانند با دو سه سیب یا بهی... (راحة الصدور).
-پالودن روغن؛ کشیدن آن :
شاید که چو ثفل خوارم ایراک
پالود ز من زمانه روغن.مجیرالدین بیلقانی
|| صافی و روشن شدن. || پاک کردن. تطهیر کردن و پاک ساختن. (برهان) :
سدیگر که گیتی ز نابخردان
بپالود و بستد ز دست بدان.فردوسی.
بفرمود شستن تنانشان نخست
روانشان پس از تیرگها بشست
ره داور پاک بنمودشان
از آلودگیها بپالودشان.فردوسی.
فرستاده شد نزد کاوس کی
ز یال هیونان بپالود خوی.فردوسی.
بباید شست جانت را بعلم و طاعت از عصیان
چنان کآب از نمد جان را ز شبهتها بپالاید.
ناصرخسرو.
اگر نخواهی کائی بمحشر آلوده
ز جهل جان و ز بددل ببایدت پالود.
ناصرخسرو.
جان را به آتش خرد و طاعت
از معصیت چرا که نپالائی.ناصرخسرو.
هر که مر نفس را به آتش عقل
از وبال و بزه بپالاید.ناصرخسرو.
بشویدش عارض بلولوی تر
بپالایدش رخ بمشکین عذار.ناصرخسرو.
ورا خوانند نطفه اهل معنی
که پالوده از آن خونست یعنی.ناصرخسرو.
بپالائی بپولاد زدوده
زمینی کان ز دیوان یادگار است.مسعودسعد.
کم کاه روانرا چو توان افزودن
و آلوده مدار آنچه توان پالودن.سنائی.
|| پاک شدن. مطهر شدن :
بگوید روان گر زبان بسته شد
بپالود جان گر تنت خسته شد.فردوسی.
|| پالودن سیم و زر و جز آن، سبک. (دهار). گداختن. ذوب کردن:
زرّ بر آتش کجا بخواهی پالود
جوشد لیکن ز غم نجوشد چندان.
رودکی (از تاریخ سیستان).
بتان زرین بشکستی و بپالودی
بنام ایزد از آن زرّها زدی دینار.فرخی.
پیشهء خصمش از تن و دیده
زر گدازیّ و سیم پالائی.
رضی الدین نیشابوری.
|| تراویدن. زهیدن: خورابه، جوئی که از او آب بازگیرند و ورغش بندند، بدانکه از زیر آن بند گاه خوار خوار آب همی پالاید، آن خورابه بود. (لغت نامهء اسدی) :
فعل آلوده گوهر آلاید
از خم سرکه سرکه پالاید
عنصری (دیوان چ دبیر سیاقی ص 365).
هرکجا گوهری بد است بدیست
بدگهر نیک چون تواند زیست
بد ز بدگوهران پدید آید
هر کسی آن کند کزو زاید.عنصری.
|| تمام شدن. به آخر رسیدن. پرسیدن :
چو برزد ز خرچنگ تیغ آفتاب
بفرسود ژنگ و بپالود خواب.فردوسی.
چو برزد سر از برج شیر آفتاب
ببالید روز و بپالود خواب.فردوسی.
چو آتش برآید بپالاید آب
وز آواز او سر درآید ز خواب.
فردوسی.
شب تیره چون زلف را تاب داد
همان تاب او چشم را خواب داد
پدید آمد آن پردهء آبنوس
برآسود گیتی ز آوای کوس
همی گشت گردون شتاب آمدش
شب تیره را دیریاب آمدش
برآمد یکی زرد کشتی ز آب
بپالید رنج و بپالود خواب
سپهبد بیامد فرستاد کس
بنزدیک یاران فریادرس.فردوسی.
چو برداشت پرده ز پیش آفتاب
سپیده برآمد بپالود خواب.فردوسی.
- پالودن رنگ رخ از کسی؛ پریدن رنگ او(3) :
چو بنشست موبد نهادند خوان
ز موبد بپالود رنگ رخان.فردوسی.
گرفت او بتندی یکی را میان
چو شیری که یازد بگور ژیان
چنان بر زمین برزدش کاستخوان
شکست و بپالود رنگ رخان.فردوسی.
|| خالی کردن. تهی کردن. بپرداختن :
خردمند بنشست با رای زن
بپالود از ایوان شاه انجمن.فردوسی.
|| تباه کردن :
تن اندر مهر آن کز من نیندیشد بفرسودم
روان اندر هوا و مهر بدمهری بپالودم.
فرخی.
نه گر قدرت نماید آیدش رنج [ خدای تعالی را ]
نه گر بخشش کند پالایدش گنج.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
طراز جامهء دیبا بفرسود
چو آب چشمهء خوشی بپالود(4).
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
زمرد دیدهء افعی چگونه می بپالاید
عقیق و لعل رمانی چرا اصل از حجر دارد.
ناصرخسرو
شه مصاف شکن شیرزاد شیرشکن
که جان کفر بپولاد هندوی پالود.
مسعودسعد.
|| تباه شدن :
گشاده شود هرچه ما بسته ایم
بپالاید این دین که ما شسته ایم
تبه گردد این پند و اندرز من
بویرانی آرد رخ این مرز من.فردوسی.
|| ضایع کردن. || ضایع شدن. || ریختن. فروریختن. جاری شدن :
ز یزدان و از لشکرش نیست شرم
که من چند پالوده ام خون گرم.فردوسی.
بپالود از هر دو تن خون و خوی
که یکتن ز کس باز ننهاد پی.فردوسی.
مرا درد بر درد بفزود از آن
نم از دیدگانم بپالود از آن.فردوسی.
چو از نامداران بپالود خوی
که سنگ از سر چاه ننهاد پی.فردوسی.
همی کرد غارت همی سوخت شهر
بپالود بر جای تریاک زهر.فردوسی.
دو چشمم بروی تو آمد ز شرم
بپالایم از دیدگان خون گرم.فردوسی.
وزان پس که بردیم بسیار رنج
بپالود خوی و بیفزود گنج.فردوسی.
چو نمدار جامه که بد پیش تاب
بیفشاریش زو بپالاید آب.اسدی.
گهی از نرگست خوناب پالای
گهی بیخواب و گه مهتاب پیمای.عطار.
|| خلاص شدن. || نجات دادن. || افزودن و زیاده گشتن. || بزرگ شدن و بزرگ گردانیدن. (برهان). || آغشتن. تر کردن. نمناک کردن :
بدان برترین نام یزدانش را
بخواند و بپالود مژگانش را.فردوسی.
دو چشم من رخ من زرد دید نتوانست
از آن بخون دل آنرا همی بپالاید.
مسعودسعد.
پالودنی.
[دَ] (ص لیاقت) که در خور پالودن است.
(1) - Filtrer. (2) - ن ل: آن ریش پرخدو بین... و در بعض نسخ بنام طیّان ضبط شده است.
(3) - پالیدن به این معنی با لاطینهء Pallidusاز یک اصل است.
(4) - نسخه ها بیالود است و غلط است.

پالوده.

[دَ / دِ] (ن مف) مصفّی. مروّق. پاک کرده از غشّ. (اوبهی). صاف و پاک شده. رائق. صافی. صافی کرده. پاک کرده. (صحاح الفرس) :
-شراب پالوده؛ شراب مروّق:
بگوش خردور، دبیر کهن
همی کرد پالوده سیم سخن.اسدی.
زر آلوده کم عیار بود
زر پالوده پایدار بود
ملک آلوده مرگ بستاند
ملک پالوده جاودان ماند.سنائی (حدیقه).
اگر آلودهء پالوده گردی
وگر پالودهء آسوده گردی
چو تو آلوده باشی و گنه کار
کنندت در نهاد خود گرفتار
اگر پالوده دل باشی تو در راه
فشانان دست بخرامی بدرگاه.
عطار (اسرارنامه).
|| (اِ) نام حلوائی که از عسل و بادام و نشاسته کنند. (صحاح الفرس). حلوائی معروف که از نشاسته پزند و با شربت قند خورند. حلوای شکرین یا عسلی یا شیره ای که با آرد پزند. فالوذق. فالوذج. (دهار). فالودج. حلوا. فالوذ. سرطراط. سریط. (شرح قاموس). ابوسایغ. رعدید. صفرّق. رَجراج. رَجراجَه. عَلاء. ابوالعلاء. (دهار) : واندر طعام رقاده رسم پالوده نبود عبد مناف رسم پالوده نهاد و چندان پالوده بکردی از عسل صافی که همه حجاج بخوردندی. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). علی تگینیان پنداشتند که بپالوده خوردن میروند و کاری سهل است. (تاریخ بیهقی چ ادیب س 604). بغلگاه می دوخت و می گفت دندان افشار با این فاسقان تا بهشت یابی چنانکه گفتی به پالوده خوردن میفرستد و البته جزعی نکرد چنانکه زنان کنند. (تاریخ بیهقی).
نیکو و ناخوشی که چنین باشد
پالودهء مزوّر بازاری.ناصرخسرو.
خاک دیوار خویش لیسی به
که ز پالودهء کسان انگشت.نظامی.
جوز گوز و لوز بادام است و عجّه خایه ریز
چون سرطراط است پالوده مسمّن پروره.
(نصاب الصبیان).
هم ز حلوا عشر و از پالوده هم
می فرو نگذاشتی از بیش و کم.مولوی.
روی در بغداد کرد اعرابئی
در تمنای غنیمت یابئی
بعد چندین روز بار انتظار
بر سر خوان خلیفه یافت بار
پیش او افتاد خالی از گزند
یک طبق پالوده از جلاب و قند
چرب و شیرین چون زبان اهل دل
نرم و نازک چون لب هر دل گسل
ایمن از آزار مشت ژاژخای
چون نهی بر لب کند در معده جای.
جامی (سلامان و ابسال).
دو شاعر بر یک مایده جمع آمدند، پالوده ای آوردند بغایت گرم یکی از ایشان گفت این پالوده از آن حمیم و غسّاق است که فردا در جهنم خواهی خورد دیگری گفت یک بیت از اشعار خود بخوان و بر آنجا دم تا هم تو بیاسائی هم دیگران. (از بهارستان جامی).
- صحن پالوده:انگبینی بروغن آلوده
چرب و شیرین چو صحن پالوده.نظامی.
شهد انجیر و مغز بادامش
صحن پالوده کرده در جامش.نظامی.
صحن پالوده چنان خویش مطرّا کرده
که گرو میبرد از حسن ز صحن گلزار.
بسحاق اطعمه.
-امثال: بخت چون برگشت پالوده دندان بشکند.
بخت گر خندان بود دندان بسندان نشکند.
بخت نافرجام را پالوده دندان بشکند. (آنندراج).
و امروز پالوده رشته های باریکی است از نشاستهء پخته که در برف یا یخ قلیه ریزند و شکر یا شیرینی دیگر بران افزایند. || و پالودهء جسر (یا) پالودهء بازار و فالوذج الجسر و فالوذج السوق و پالودهء سرکوی، بمعنی چیزی خوش ظاهر و بدباطن است :
بسپار همه زنگ بپالونهء آهن
بگذار همه رنگ بپالودهء بازار.سنائی.
مدتی بر در این وز پی آن سودا پخت
لاجرم ماند طمعهاش در آخر همه خام
دید امروز که در جنب تو هستند همه
رنگ حلوای سر کوی و گیاه لب بام.
انوری.
نعمت آلوده بیش نیست جهان
دامن همتت بدو مالای
زآنکه پالودهء سر کویست
امتحانش کن و فروپالای.
انوری.
ثعالبی در یتیمة قطعهء ذیل را به سرّی موصلی نسبت میکند و نمیدانم در این قطعه مراد از پالوده چیست؟ و قال یصف جام فالوذج و یعبث به ابی بکر الخالدی و یشیر الی انه یمیل الی البرطیل:
اذا شئت ان تحتاج حقا بباطلِ
و تغرق خصماً کان غیر غریق
فسائل ابابکر تجد منه سالکاً
الی ظلمات الظلم کل طریق
ولاطفه بالشهد المخلق وجهه
وان کان بالالطاف غیر حقیق
باحمر مبیض الزجاج کأنّه
رداء عروس مشرب بخلوق
له فی الحشی برد الوصال و طیبه
وان کان یلقاه بلون حریق
کأنّ بیاض اللوز فی جنباته
کواکب لاحت فی سماء عقیق.
و این فالوذج مانند فیرنی امروز بنظر می آید مطیّب و در آن بادام مقشّر.
-پالودهء سیب و بهی؛ شربتی سرد از سیب و بهی رنده شده و با قند باشد.
|| کفّهء ترازو. (برهان). پلهء ترازو. (جهانگیری). || (ص) تباه. ضایع :
بگو آن دو ناپاک بیهوده را
دو آهرمن مغز پالوده را.فردوسی.
چو مغز و دل مردم آلوده گشت
خرد تیره و رای پالوده گشت.فردوسی.
ز بس جان که از مرگ پالوده شد
تنش سست و چنگال فرسوده شد.اسدی.
|| آهار. آهارداده :
ز کشته بهر جای بر توده بود
بخون دشت یکسر بپالوده بود.فردوسی.
|| خلاصه و برگزیده :
از شهنشاهان مه پالوده است.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
- پالودهء قندی؛ قسمی پالوده :
سالها از غم پالودهء قندی بسحاق
چون کبابش دل بریان شده خون پالا بود.
بسحاق اطعمه.
پالوده پز.
[دَ / دِ پَ] (نف مرکب) آنکه پالوده پزد. (آنندراج) :
شهر را غربال کردم در طلب
وآنگهی پالوده پز پیدا نشد.ظهوری.
پالوده خوری.
[دَ / دِ خوَ / خُ] (اِ مرکب)ظرفی که در آن پالوده خورند.

پالوده فروش.

[دَ/ دِ فُ] (نف مرخم مرکب) که پالوده فروشد. سرّاط. (ملخص اللغات حسن خطیب).

پالوزده.

(اِخ) نام محلی کنار راه بابل و چالوس میان نوشهر و چالوس در 405000 گزی طهران.

پالوس.

(اِ) رجوع به پالوش شود.

پالوس مئوتیس.

[مِ اُ] (اِخ) یا پالوس متید(1) نام قدیم دریای آزُف.
(1) - Palus Meotis ou Meotide.

پالوش.

(اِ) کافور مغشوش را گویند و با سین بی نقطه هم درست است. (برهان). پالوس. بالوس. بالوش(1).
(1) - Camphre impure.

پالونک.

[] (اِخ) قریه ای به شش فرسنگی جنوب جشنیان. (فارسنامه).

پالونه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب)(1) پالوانه. (برهان). پالاوان. پالاون. پالونیه. ترشی پالا. سماق پالا. آلتی که بدان چیزها را صافی کنند و بپالایند. غلل. (دهار). ناطب. ناطبه. منطب. مصفاة. (دهار) (تفلیسی). آبکش. پرویزن. صافی. جایگاهی از کرباس و غیره که در وی چیزی پالایند. (از فرهنگی خطی). راوُق. راووق. (تفلیسی) (مهذب الاسماء). آردَن. (برهان). ماشوب. ماشوبه. ماشو. زازل. مبزّل. ثدام. (دهار) (منتهی الارب). فیهج، مبزل کمنبر. پالونه و نائژهء گرمابه و خم و جز آن. (منتهی الارب) :
پالود جان خویش بپالونهء بلا
پیمود عمر خویش به پیمانهء زمان.معزی.
بسپار همه زنگ بپالونهء آهن
بگذار همه رنگ بپالودهء بازار.سنائی.
ببارم ز پالونهء دیده آبی
برآرم ز آئینهء سینه آهی.سیدحسن غزنوی.
ورنه جان آهنین بودی به آه آتشین
دیده چون پالونهء آهن فروپالودمی.
خاقانی.
هر می که ریختیم بپالونهء مژه
یاد خیال اُنس رسان تو میخوریم.خاقانی.
گهی از دیدگان ریزی همی لؤلو چو پالونه
گهی از چشمه ها بیزی همی مرجان چو پرویزن.
جوهری هروی.
دیده پالونهء سرشک اَمل
طبع پیمانه شراب شده ست.
جمال الدین عبدالرزاق.
پالوینه.
[نَ] (اِخ) نام شهری (؟).
(1) - Filtre.

پاله.

[لِ] (اِخ)(1) کرسی مربیهان واقع در بل ایل از ناحیهء لوریان دارای 3205 تن سکنه و آنرا بندری است.
(1) - Palais.

پاله آریوس.

[لِ] (اِخ) (آنتونیو دالاّ پاگلیا...)(1) از شعرای لاتین جدید. مولد به آغاز قرن شانزدهم در وِرُلی از اعمال روم و او در 1570م./977 ه . ق. در روم مصلوب گردید. وی خود را از طرفداران تجدد معرفی کرد و از 1542م. همواره مورد تعقیب و بازجوئی بود. در سال 1546م. در لوک بعنوان استاد علم فصاحت و بلاغت پذیرفته شد و در سال 1555م. به میلان رفت و از نو متهم گردید و به روم خوانده شد و محکوم بقتل گشت. منظومه ای بنام (دِآنی موروم ایمورتالیتاته لیبری ترس)(2) که بسال 1536 سروده شده شهرتی بسزا دارد.
(1) - Palearius (Antonio dalla Paglia).
(2) - De animorume immortalitate libritres.

پاله ازئیک.

[لِ اُ زُ] (فرانسوی، ص نسبی)(1) منسوب به قدیم ترین ورقه های طبقات زمین که محتوی حیوانات محجّر است.
(1) - Paleozoique.

پاله اگرافی.

[لِ اُ] (فرانسوی، اِ)(1) علم قرائت خطوط باستانی.
(1) - Paleographie.

پاله الگ.

[لِ اُ لُ] (اِخ)(1) خاندانی مشهور به بیزانس که چند تن از امپراطوران روم شرقی از آن خاندان برخاسته اند.
(1) - Paleologue.

پاله الی تیک.

[لِ اُ] (فرانسوی، ص نسبی)(1) منسوب به دوره های عصر حجر قدیم.
(1) - Paleolitique.

پاله ان تریوم.

[لِ اُ تِ] (فرانسوی، اِ)(1)نوعی از جانوران ضخیم الجلد محجّر در زمینهای قدیم اِئوسن اروپا.
(1) - Paleontherium.

پاله ان تلژی.

[لِ اُ تُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1)علم نباتات و حیوانات محجّر. دانش مستحاثات.
(1) - Paleontologie.

پاله بوربن.

[لِ بُ] (اِخ)(1) کاخ بوربن به پاریس واقع در ساحل چپ رودخانهء سِن و مقابل میدان کُنکُرد. این قصر به سال 1722م./1134 ه . ق. بدست ژیرالدن معمار ایتالیائی و به امر دوشس دوبوربن ساخته شد و اکنون مقر مجلس شوری است.
(1) - Palais - Bourbon.

پاله رویال.

[لِ] (اِخ)(1) بنائی مشهور به پاریس که در سال 1629م./1038 ه . ق. لمرسیه برای کاردینال ریشلیو ساخت و از اینروی سابقاً آنرا کاخ کاردینال میخواندند. این کاخ بعدها بتصرف ملت درآمد و بر ابنیهء آن بسیار افزوده شد و مدتها مقر خاندان ارلئان بود. ایوان شیشه ای این کاخ که به ایوان اُرلئان مشهور است بجای ایوان چوبی قدیم که میعاد مقلّدان و قماربازان و هرزه گردان بود ایجاد شد و در 1829م./1244 ه . ق. افتتاح یافت.
(1) - Palais - Royal.

پاله ز.

[لِ زُ] (اِخ)(1) کرسی سِن و اُوآز از ناحیهء ورسای واقع در ساحل رود ایوت دارای 5960 تن سکنه که راه آهن اُرلئان از آن گذرد. و این شهر مسقط الرأس بارا است.
(1) - Palaiseau.

پالهنگ.

[هَ] (اِ مرکب) (از پالا، اسپ یا اسب جنیبت و آهنگ، بمعنی کش، کشنده) رشته ای که بر گوشهء لگام بسته بود. دوالی یا طنابی که بر گوشهء لگام بندند و اسپ را بدان کشند. (لغت نامهء اسدی). مجر (؟) باشد. آن رشته که بر لگام بسته از ابریشم یا موی. (لغت نامهء اسدی چ تهران). دوالی بود که بر کنار لگام بسته باشند که بدان اسب را ببندند و ترکان آنرا چلبر گویند. (اوبهی). رسنی که به لجام بسته اسپ کوتل را بآن کشند. (غیاث اللغات). دوالی باشد که بر لگام بندند که در روز جنگ بدان دست خصم بندند. (از فرهنگی خطی). ریسمانی که بر کنار لجام اسب جنیبت بندند و صید و شکار و مجرم و گناهکار را نیز بدان محکم بربندند و کمند دوشاخه و چرمی که بر گردن سگ نهند. (برهان). قبض کش. کمند. پالاهنگ. قیاد. (مهذب الاسماء). مِقوَد. (دهار)؛ جنب، به پالهنگ کشیدن. (منتهی الارب) :
فرود آمد از پشت زین پلنگ
بزد بر کمر بر، سر پالهنگ.فردوسی.
بر اسبش بکردار پیلان مست
گرفت آن زمان پالهنگش بدست.فردوسی.
ورا دید بسته بزین بر چو سنگ
دو دستش پس پشت با پالهنگ.فردوسی.
بشد بر پی میش و تیغش بچنگ
گرفته بدست دگر پالهنگ.فردوسی.
ببندم ببازو یکی پالهنگ
پیاده بیایم بچرم پلنگ.فردوسی.
نترسید اسفندیار از گزند
ز فتراک بگشاد پیچان کمند
بنام جهان آفرین کردگار
بینداخت بر گردن کرگسار
ببند اندر آمد سر و گردنش
بخاک اندر افکند لرزان تنش
دو دست از پس و پشت بستش چو سنگ
گره زد بگردنش بر پالهنگ.فردوسی.
نشاندش بر اسب و میان بست تنگ
همی رفت پیشش بکف پالهنگ.فردوسی.
به هر جای از اسب مگذار چنگ
عنان دار پیوسته با پالهنگ.اسدی.
ای سوزنی بر اسب انابت سوار شو
بستان ز دست دیو فریبنده پالهنگ.سوزنی.
تو بر کرهء توسنی در کرم...
که گر پالهنگ از کفت درگسیخت
تن خویشتن کشت و خون تو ریخت.
سعدی.
آن خر مسکین میان خاک و سنگ
کژ شده پالان دریده پالهنگ.مولوی.
|| یوغ. لَباد. جوه. سراماج. جُغ. چُغ. ساجور، پالهنگ سگ. (زمخشری) :
ببستش بر آن اسب بر همچو سنگ
فکنده بگردن درش پالهنگ.فردوسی.
که فردا بیاید بر من بجنگ
ببینی بگردنش بر پالهنگ.فردوسی.
ببندم دو دستش بکردار سنگ
درآرم بگردنش بر پالهنگ.فردوسی.
ببند کمندش ببسته دو چنگ
فکنده بگردنش بر پالهنگ.فردوسی.
بدان زه ببستی دو دستش چو سنگ
نهادی بگردنش بر پالهنگ.فردوسی.
مگر دست ارژنگ بسته چو سنگ
فکنده بگردنش بر پالهنگ.فردوسی.
فرامرز را دست بسته چو سنگ
بگردن نهاده ورا پالهنگ
بیارم بدرگاه افراسیاب
سر نیزه بگذارم از آفتاب.فردوسی.
وگر همچنانم برد بسته چنگ
نهاده بگردن برم پالهنگ.فردوسی.
بوقت کارزار خصم و روز نام و ننگ تو
فلک در گردن آویزد شغا و پالهنگ تو.
فرخی.
هر شهسوار فضل که شد با تو همعنان
یابد بگرد گردن از اندام پالهنگ.سوزنی.
بادا ز اسب او بگلوی تو پالهنگ.سوزنی.
بر گردن اختیار اصرار
اکنون نه ردیست پالهنگ است.انوری.
ز هر سو کشان زنگئی چون نهنگ
بگردن در افسار یا پالهنگ.نظامی.
ما نیز امشب پالهنگ در گردن اندازیم و از حضرت عزت جلت قدرته درخواهیم باشد که گشایشی پدید آید. (انیس الطالبین بخاری). || زمام کشتی :
مرکبان آب دیدم سرزده بر روی آب
پالهنگ هر یکی پیچیده بر کوه گران.فرخی.
|| نزد مجرّدین آنچه باعث تعلق باشد. (برهان). || مجرّه. (مهذب الاسماء). آسمان دره. کهکشان. و رجوع به پالاهنگ شود.

پالی.

(اِخ) شهری است به شمال غربی هندوستان دارای 50000 تن سکنه.

پالی.

(اِخ) (زبان...) از زبانهای هندواروپائی است که در هندوستان قدیم متداول بود و از متفرعات زبان پراکریت شمرده شده است. این زبان زبان مقدس بودائیان جنوب بود معنی آن متن مقدس است و یکی از لهجات بسیار قدیم عمومی هندوستان و معاصر لهجهء سانسکریت کلاسیک میباشد و با آن زبان وجوه قرابتی دارد و بیشتر از سایر لهجات پراکریت خصایص و آثار زبان هندواروپائی قدیم را محفوظ داشته است. این زبان دارای چند نوع الفباست که همه به الفبای خط سانسکریت نزدیکند. ادبیات پالی قابل توجه است و روحانیون بودائی سیلان و بیرمانی و سیام هنوز به این زبان مینویسند. مهمترین کتبی که بزبان پالی در قدیم الایام نگاشته شده نخست کتب مقدس مذهب بودائی است مانند تی پی تاکا(1) (یعنی سه سَفط) و تفسیرهائی که راجع بآن نوشته شده و از جملهء کتب متأخّر آن (سؤالات مناندر)(2) پادشاه باکتریان(3) که در قرن دوم قبل از میلاد مسیح تألیف شد و از نظر تحقیق روابط تمدن هند قدیم و یونان اهمیت بسیار دارد.
(1) - Tipitaka.
(2) - Menander.
(3) - Bactriane.

پالی بترا.

[بُ] (اِخ)(1) نامی که مورخان و جغرافیانویسان یونانی به پایتخت ساندارکتس (نام اصلی وی چاندراگوپتا) دشمن شجاع سلکوس نیکاتور داده اند. رجوع به پاتالی پوترا شود.
(1) - Palibothra.

پالی بترا.

[بُ] (اِخ) پالیم بُترا(1) شهر قدیم هند نزدیک رودخانهء گنگ. این شهر که سابقاً بسیار مهم و در حماسه های ملی هند بسی مشهور بوده محل آن امروز بکلی مجهول است و شاید در جوار اللهآباد کنونی و یا در حدود پَتنه باشد.
(1) - Palimbothra.

پالیدن.

[دَ] (مص) کاوش کردن. جستجو کردن. تفحص کردن. جستن. || دیدن. (جهانگیری). || صافی کردن. تصفیه کردن: پالیدن زر را؛ خالص کردن آن از خَبث. (زمخشری). || زهیدن. تراویدن :
چو دید آن برو چهرهء دلپذیر
ز پستان مادر بپالید شیر.فردوسی.
همی پالید خون از حلقهء تنگ زره بیرون
بر آن گونه که آب نار پالائی بپرویزن.
شهاب مؤید نسفی (از المعجم).
|| تمام شدن. به آخر رسیدن. برسیدن :
چو برزد سر از برج شیر آفتاب
ببالید روز و بپالود خواب
بجشن آمد آن کس که بود او بشهر
خنک آن که بردارد از جشن بهر.
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1781).
دگر روز چون بردمید آفتاب
ببالید کوه و بپالید خواب.فردوسی.
شب تیره چون زلف را تاب داد
همان تاب او چشم را خواب داد
پدید آمد آن پردهء آبنوس
برآسود گیتی ز آواز کوس
همی گشت گردون شتاب آمدش
شب تیره را دیریاب آمدش
برآمد یکی زرد کشتی ز آب
بپالید رنج و بپالود خواب
سپهبد بیامد فرستاد کس
بنزدیک یاران فریادرس...فردوسی.
|| فروریختن. ریختن؟ انباشتن؟ :
همیشه تافته بینم سیه دو زلف ترا
دلم ز تافتنش تافته شود هموار
مگر که غالیه می پالی اندر او گه گاه
وگرنه از چه چنان تافته است و غالیه بار.
فرخی.
|| آشفتن و ژولیده شدن موی : روزی درویشی پای برهنه و موی پالیده از در خانقاه درآمد و طهارت کرد و دو رکعت بگذارد. (تذکرة الاولیاء عطار). و هرگز جامهء او شوخگن نشدی و موی او نپالیدی. (تذکرة الاولیاء در ترجمهء ابوعبدالله مغربی).
پالیدنی.
[دَ] (ص لیاقت) که در خور پالیدن است.

پالیده.

[دَ / دِ] (ن مف) صاف شده و صاف کرده و خلاصه. زر پالیده؛ زر خلاص. || افزوده. (برهان). شاید صورتی یا تصحیفی از بالیده. || جستجو کرده. تفحص کرده. (برهان).

پالیز.

(اِ)(1) فالیز. جالیز. باغ. بوستان. گلستان :
بپالیز چون برکشد سرو شاخ
سر تاج خسرو برآید ز کاخ.فردوسی.
یکی شارسان گردش اندر فراخ
پر ایوان و میدان و پالیز و کاخ.فردوسی.
بدو گفت گوینده کای شهریار
بپالیز گل نیست بی رنج خار.فردوسی.
ستاره بریشان بنالد همی
بپالیز گلبن ببالد همی.فردوسی.
که گم شد ز پالیز سرو سهی
پراکنده شد تخت شاهنشهی.فردوسی.
پراکنده شد در جهان آگهی
که گم شد ز پالیز سرو سهی.فردوسی.
بگسترد کافور بر جای مشک
گل ارغوان شد بپالیز خشک.فردوسی.
ببالد بکردار سرو بلند
بپالیز هرگز نگردد نژند.فردوسی.
شهنشاه بیند پسند آیدش
بپالیز سرو بلند آیدش.فردوسی.
پیامی فرستاد نزدیک گو
که ای تخت را چون بپالیز خو.فردوسی.
گل خو بپالیز شاهی مباد
چو باشد نیاید ز پالیز یاد.فردوسی.
ز شادی دل خویش را نو کنم
همه روی پالیز بی خو کنم.فردوسی.
بپالیز زیر گل افشان درخت
بخفت این سه آزادهء نیکبخت.فردوسی.
از ایوان و از کاخ و پالیز و باغ
ز رود و ز دشت و ز کوه و ز راغ.فردوسی.
بیاراست شهری ز کاخ بلند
ز پالیز و ز گلشن ارجمند.فردوسی.
بپالیز چون برکشد سرو شاخ
سر سبز شاخش برآید بکاخ.فردوسی.
پر از نرگس و سیب و نار و بهی
چو پالیز گردد ز مردم تهی.فردوسی.
بفرمان ببردند پیروز تخت
نهادند زیر گل افشان درخت
می و جام بردند و رامشگران
بپالیز رفتند با مهتران.فردوسی.
جهان چون بهشت دلاویز بود
پر از گلشن و باغ و پالیز بود.فردوسی.
نویسنده را خواند(2) و پاسخ نوشت
بپالیز کینه درختی بکشت.
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1945).
بپالیز بلبل بنالد همی
گل از نالهء او ببالد همی.فردوسی.
چو آمد [ سیاوش ] بدان جایگه دست آخت
دو فرسنگ بالا و پهنا بساخت
ز ایوان و میدان و کاخ بلند
ز پالیز و ز گلشن ارجمند
بیاراست شهری بسان بهشت
بهامون گل و سنبل و لاله کشت.فردوسی.
در و دشت و پالیز شد چون چراغ
چو خورشید شد باغ و چون ماه راغ.
فردوسی.
رونق پالیز رفت اکنون که بلبل نیمشب
بر سر پالیزبان کمتر زند پالیزبان.ضمیری.
|| کشتزار، مزرعه (عموماً). و در زمان ما مزارع صیفی کاری را گویند یعنی آن جایها که هندوانه و خربزه و گرمک و طالبی و کدو و خیار و چغندر و گزر و امثال آن کارند. خِضریج. خربزه زار. خیارزار. کدوزار. هندوانه زار. مبطخه. (دهار). تره زار. (اوبهی) :
همه شب بدی خوردن آئین او [ فرائین ]
دل مهتران پر شد از کین او
شب تیره همواره گردان بدی
بپالیزها یا بمیدان بدی.فردوسی.
زمانی بدین داس گندم درو
بکن پاک پالیزم از خاک و [ خارو؟ ] خو
اسدی (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
پالیز میان پای او را
پیوسته خیار کشته دیدم.ادیب صابر.
آن خرسری که شعر سراید بلحن خر
پالیز شاعران را گوید سر خرم.سوزنی.
ور بازرسانند بدان مجلس خود را
ایشان سر خر باشند آن مجلس پالیز.
سوزنی.
مرده پیش او کشی زنده شود
چرک(3) در پالیز روینده(4) شود.مولوی.
خاک ما را ثانیاً پالیز کن
هیچ من را بار دیگر چیز کن.مولوی.
چون صبح شد پالیز را آب دادم و در نزدیکی پالیز پاره ای سبزی و پیاز بود آنرا هم آب دادم. (انیس الطالبین بخاری). پالیزی کشته بودم روزی حضرت خواجه بر آن موضع گذر کردند ماحضری نبود در پالیز تفحص کردم. (انیس الطالبین بخاری). درویشان حضرت خواجهء ما قدس الله روحه پالیز کشته بودند. (انیس الطالبین بخاری). شما این زمان پالیز را جوی میکشیدید. (انیس الطالبین بخاری).
پالیزبان.
(اِ مرکب، ص مرکب) باغبان. بستان بان. بوستان بان. نگاهدارندهء فالیز. دهقان. (برهان). دهقان صاحب کشت. ناطور. نگاهبان فالیز. پالیزوان. (رشیدی). فالیزبان. جالیزبان. دشت بان و گاه کنایه از ذات باریتعالی باشد :
چرا گشت باید همی زان سرشت
که پالیزبانش به آغاز کشت.فردوسی.
در باغ بگشاد پالیزبان
بفرمان آن تازه رخ میزبان.فردوسی.
چو پالیزبان گفت و موبد شنید
بروشن روان مرد دانا پدید.فردوسی.
بدرگاه پالیزبان آمدند
بشادی بر میزبان آمدند.فردوسی.
بدین زار بگریست پالیزبان
که بود آنزمان شاه را میزبان.فردوسی.
تن از راه رنجه گریزان ز بد
بیامد در باغبانی بزد
بیامد دوان مرد پالیزبان
که هم نیکدل بود و هم میزبان.فردوسی.
زنان کدخدایند و کودک همان
پرستار و مزدور و پالیزبان.فردوسی.
از ایوان بیامد بدان جشنگاه
بیاراست پالیزبان جای شاه...
بکی نغزدستان بزد [ باربد ] بر درخت
کز آن خیره شد مرد بیداربخت.فردوسی.
سبک باغبان می بشاپور داد
که بردار از آن کس که بایدت یاد
بدو گفت شاپور کای میزبان
هشیوار و بیدار پالیزبان
کسی کو می آرد نخست او خورد
چو بیشش بود سالیان و خرد
تو از من بسال اندکی مهتری
تو باید که چون می دهی می خوری
بدو باغبان گفت کای پرهنر
نخست او خورد می که با زیب و فر
تو باید که باشی بر این پیشرو
که پیری بفرهنگ و در سال نو
همی زیب تاج آید از روی تو
همی بوی مشک آید از موی تو.فردوسی.
نهانی بپالیزبان گفت شاه
که از مهتر ده گل مهر خواه.فردوسی.
بدین خانه درویش بد میزبان
زنی بی نوا شوی پالیزبان.فردوسی.
بپالیزبان گفت کای پاکدین
چه آگاهی استت ز ایران زمین.فردوسی.
یکی پیرزن دید پالیزبان
ازو خواست تا باشد او میزبان.اسدی.
سپهبد دگر ره ز پالیزبان
بپرسید و بگشاد گویا زبان.اسدی.
نه از دروگر و از کفشگر خبر داریم
نه بر فقاعی و پالیزبان ثنا خوانیم.
مسعودسعد.
|| نام نوائی است که خنیاگران زنند. (لغت نامهء اسدی). لحنی از الحان موسیقی. نوائی است از موسیقی و ظاهراً آن نوا ساخته پالیزبانی بود. (رشیدی) :
رونق پالیز رفت اکنون که بلبل نیمشب
بر سر پالیزبان کمتر زند پالیزبان.
ضیمری؟ یا ضمیری؟ (از لغت نامهء اسدی).
نوبتی پالیزبان و نوبتی سرو سهی
نوبتی روشن چراغ و نوبتی گاویزنه.
منوچهری.
صلصل باغی بباغ اندر همی گرید بدرد
بلبل راغی به راغ اندر همی نالد بزار
این زند بر چنگهای سغدیان پالیزبان
و آن زند بر نایهای سوریان آزادوار.
منوچهری.
پالیز چون بهشت شد اکنون مگر گشاد
بر مدح خواجه عمدا پالیزبان زبان.لامعی.
و بگمان ما پالیزبان در این شعر نام مغنّی باشد. پالیزوان. (رشیدی).
-امثال: زمهمان چو سیرآمدش میزبان بزشتی برد نام پالیزبان. فردوسی.
(1) - از پارادَاِزا. کلمهء مادی اصل. فردوس عرب و Paradeisosیونانی بمعنی باغ.
(2) - ن ل: برخواند و پاسخ.
(3) - رشوه. کود. کوت.
(4) - نامی. رستنی. نبات.

پالیزبانی.

(حامص مرکب) باغبانی. بوستان بانی :
بدو گفت بهرام کای روزبه
ترا دادم این مرز و این بوم و ده
همیشه جز از میزبانی مکن
بر این باش و پالیزبانی مکن.فردوسی.
پالیززار.
(اِ مرکب) مِبطخه. پالیز.

پالیزکاری.

(حامص مرکب) سبزی کاری. صیفی کاری.

پالیزگاه.

(اِ مرکب)جالیز.فالیز.پالیز. پالیززار. مِبطخه :
مگر دیوانه ای می شد براهی
سر خر دید در پالیزگاهی.
عطار (از اسرارنامه).
پالیزوان.
(اِ مرکب) پالیزبان :
نوبتی پالیزوان و نوبتی سرو سهی
نوبتی روشن چراغ و نوبتی گاویزنه.
منوچهری.
و رجوع به پالیزبان شود.
پالیساندر.
[لیس سا] (فرانسوی، اِ)(1) چوبی به رنگ سیاه که به بنفشی زند و در کاخال (مبل) سازی بکار است. و آن نوعی از بلسان است.
(1) - Palissandre.

پالیس دمنت نی.

[س سُ دُ مُ تِ نُ](اِخ)(1) شارل. ادیب فرانسوی، متولد در نانسی. وی از دشمنان انسکلوپدیست ها بود و در نمایشنامه ای موسوم به فیلسوفان نویسندگان دائرة المعارف را استهزا کرده است. مولد بسال 1730م. (1142 ه . ق.) و وفات در سنهء 1814م. (1229 ه . ق.).
(1) - Palissot de Montenoy, Charles.

پالیسی.

(اِخ)(1) برنار. سازندهء سفالینه های مینائی، نویسنده و دانشمند فرانسوی، موجد صنعت سفالگری در فرانسه، مولد او آژِن در حدود سال 1510م. و ظروف سفالینهء مزین به تصاویر ماهرانهء او باعث شهرت بسیار او گردید گویند برای آنکه تجاربش به نتیجه رسد و مینای سفال را کشف کند ناگزیر شد تا صندلیهای منزل و حتی تخته های کف اطاق را نیز در کوره ها بسوزاند و ماهها بمراقبت کوره مشغول بود. پالیسی در سال 1589م./997 ه . ق. بجرم طرفداری مذهب پرتستان توقیف و در باستیل زندانی شد، همانجا ظاهراً در 1589 یا 1590م./998 ه . ق. درگذشت. این دانشمند را در معدن شناسی و شیمی نیز اکتشافاتی است.
(1) - Palissy, Bernard.

پالیک.

(اِ مرکب) (شاید از «پا» بمعنی پای، رِجل و «لیک» ادات نسبت باشد) شم. چارق. پای افزار از چرم گاو و رشته ها در او بسته. (لغت نامهء اسدی). پای افزار از چرم گاو و رشته ها در او بسته بموضع و در آذربایجان آنرا شم خوانند. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). پای افزار بود، به آذربایجان چارق خوانند. (فرهنگ اسدی چ تهران). کفش و پای افزار چرمین. (برهان) :
از خر و پالیک آنجای رسیدم که همی
موزهء چینی میخواهم و اسپ تازی.
علی قرط اندکانی (از لغت نامهء اسدی).
|| پاپیچ. پاتابه. لفافه. (برهان). پای تابه را گویند و بتازی لفافه خوانندش. (اوبهی). پاتابه باشد و در فرهنگ هندوشاه با بای تازی بمعنی پاافزار است. (جهانگیری).

پالی کائو.

(اِخ)(1) قصبه ای در چین به دوازده هزارگزی پکن. فرانسویان بسال 1860م./1276 ه . ق. آنجا را متصرف شدند.
(1) - Palikao.

پالی کار.

(اِخ)(1) نام سربازان چریک یونانی در جنگ استقلال یونان. || امروز این نام بر کسانی از یونانیان اطلاق می شود که به عادات و سنن قدیمه و البسهء ملی خود پای بند باشند.
(1) - Pallicare-Pallicare. Palikare.

پالی ند.

[نُ] (اِخ)(1) نام منظومه ای در نعت مریم علیها سلام بقرون وسطی.
(1) - Palinod.

پالیوری.

(اِخ) دماغه ای است در منتهای جنوب شرقی شبه جزیرهء کَسَندَرَه به ولایت سالونیک.

پالیوم.

[پال لیو] (لاتینی، اِ)(1) ردای فراخ یونانیان قدیم که رومیان نیز از آغاز جمهوری معمول داشتند. || نواری از پارچهء پشمی سپید دارای صلیب سیاه که پاپ بر روی لباسهای رسمی خود میافکند و به همهء آرشوک ها و بعض اِوِک های مقرّب نیز می دهد.
(1) - Pallium.

پام.

(اِ) وام. قرض. دین. || شبیه و نظیر. || رنگ و لون. (برهان). گون. گونه. فام: [ آفتاب در الوان دلالت دارد بر ] روشنائی و سرخ پامی. (التفهیم).

پامال.

(ن مف مرکب) پایمال. بپای سپرده. || از میان رفته. || زبون. خوار. ذلیل. (شعوری). || پامال شدن و پایمال کردن، پایمال شدن و پایمال کردن؛ زیر پا شدن و زیر پا کردن. از میان رفتن و از میان بردن.

پامبوق طاغی.

(اِخ) کوهی به شمال بایزید.

پامبوق قلعه سی.

[قَ عَ] (اِخ) قلعهء پنبه. قصبهء کوچکی است بر خرابه های شهری قدیم موسوم به هیراپلیس و اپیکتاتوس حکیم رواقی مشهور از این شهر است. و این قصبه در ناحیت دَنِزلی واقع است.

پام پلون.

[پِ] (اِخ)(1) شهری مستحکم به اسپانیا، مرکز ایالت ناوار. به شمال ارگاژ. دارای 32000 تن سکنه و آنرا کلیسائی زیباست.
(1) - Pampelune.

پامچال.

(اِ)(1) زهرالربیع. نوعی از گیاه گل دار که در نواحی معتدلهء اروپا و آسیا میروید و انواع آن عبارتست از پامچال زبره(2). پامچال نرمه(3). پامچال مُطبّق(4). پامچال زرد(5).
(1) - Primevere (Primula). Primevere des jardins. Primula auricula.
(2) - Primula sinensis.
(3) - Primula obconica.
(4) - Primula malacoides (Bauveana).
(5) - Primula jaune (Primula
officianalis).

پامچال جنگلی.

[لِ جَ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی از پامچال که در دَرفَک آنرا کرماج نامند.
(1) - Primula vulgare.

پامرد.

[مَ] (اِ مرکب) پایمرد. یاری دهنده. دستیار :
سالاربار مطران پامرد جاثلیق
قسیس باربر نه و ابلیس بدرقه.سوزنی.
پامزد.
[مُ] (اِ مرکب) حق القدم. جعل : وفرع دبیران و پامزد بر سر. (راحة الصدور راوندی).
پامس.
[مَ] (ص مرکب) پای بسته و بجای مانده که نه جائی تواند رفتن و نه آنجا که بود نفع بیند. پای بسته و درمانده بود بشغلی که نه بتواند شدن و نه بتواند بودن. (فرهنگ اسدی). پای بند یعنی کسی که در شهر خود یا جای دیگر بسبب امری گرفتار باشد و نتواند بطرف دیگر رفت و در آنجا نیز نتواند بود. (برهان). بستوه آمده یعنی پای بسته ای را گویند که از متعلقان بجان رسیده باشد و در مقام خود او را ناخوش باشد و سفر نتواند کردن و بیچاره و درمانده گشته. (از فرهنگ اوبهی؟) :
خدایگانا پامس بشهر بیگانه
فزون ازین نتوانم نشست دستوری.دقیقی.
و این صورت با معنی آن محتاج به تأیید است.
پامفله.
[لِ] (اِخ)(1) مقالات فکاهی مشهور که پ.ل. کوریه بر ضد اعمال رستوراسیون نگاشته است. (پام فلِ دِ پام فلِ)(2) در میان دیگر قطعات از حیث سبک و ذوق و هنر شاهکاری بشمار است. (1816-1824م./ 1231-1239 ه . ق.).
(1) - Pamphlet.
(2) - Pamphlet des Pamphlets.

پامفلهء سیاسی.

[لِ یِ] (اِخ)(1) مقالاتی از کُرمِنَن بر ضد حکومت لوئی فیلیپ که به امضاء تی مُن(2) منتشر میشد. (1834-1845م. / 1249-1260 ه . ق.).
(1) - Pamphlets politiques.
(2) - Timon.

پامفیل.

(اِخ)(1) نقاشی یونانی بمأئهء چهارم قبل از میلاد. مولد وی آمفی پلیس. او مؤسّس مکتب سیسیون و استاد آپلس و ملانثیوس است و نویسندگان قدیم از میان آثار او این پرده ها را نام برده اند: «فتح آطنینان»(2)، «هراقلیطس در اَطینه»(3) و «اولیس در زورق خویش»(4).
(1) - Pamphile.
(2) - Une victoire des Atheniens.
(3) - Heraclide a Athenes.
(4) - Ulysse sur son radeau.

پامفیل.

(اِخ) (قدیس)(1) از شهدا و قدیسین مسیحی. مولد در حدود سال 250 م. و وفات در سنهء 308م. او پس از قبول این کیش مدرسه ای برای اصول تعالیم مسیح در شهر قیساریه واقع در فلسطین تأسیس و کتابخانه ای دارای 30 هزار جلد کتاب فراهم کرد و به شهر قیساریه بخشید. پامفیل دارای تألیفاتی دینی است که اکنون از آنها جز قطعات معدود در دست نیست و از آن جمله کتابی بنام «آپولوژی دُریژین»(2) است که یک جلد از آن باقیست و رفین آنرا از یونانی بلاتینی ترجمه کرده است. وی بعهد ماکسیمین بشهادت رسید. ذکرانِ وی در آغاز حزیران است.
(1) - Pamphile (saint).
(2) - Apologie d'origine.

پامفیل.

(اِ)(1) (فرانسوی، اِ) نوعی از بازی ورق و آن به بازی مگس معروفست.
(1) - Pamphile.

پامفیلیه.

[لی یِ] (اِخ)(1) خطه ای در ساحل جنوبی آسیای صغیر که از شرق به قیلیقیا و از غرب به لیکته و از شمال به پیزیدی محدود است و شهرهای عمدهء آن انطالیه و اولبیا و سیده و پرغه و آسپندوس و پتولمائیس است. پس از محاربهء ترواده اقوام مختلفی از مهاجرین یونان بدانجا مقیم شدند و از این رو نام پامفیلیه یعنی مجمع اقوام بدان داده شد. ابتدا این ناحیه متعلق به ایران بود و سپس اسکندر آنجا را مسخر کرد و پس از وی در تقسیم ممالک، پامفیلیه به قسمت حکمران سوریه پیوست و آنگاه که آنطیوخس کبیر مغلوب شد رومیان آن ناحیت را به اومن حکمران برغمه دادند و سپس باز به قبضهء تصرف رومیان درآمد و آنگاه که امپراطوری روم بدو قسمت مجزا شد پامفیلیه در قسمت شرقی محسوب گشت و ایالتی از آن تشکیل شد که مرکز آن آسپندوس بود. در عهد هارون الرشید و مأمون دو خلیفهء عباسی ایالت پامفیلیه جزء ممالک اسلامی بود و سپس رومیان آنرا بازستدند و بعصر سلاجقه باز در دائره ممالک اسلامیه درآمد و پس از انقراض دولت سلجوقیان پامفیلیه تابع حکمرانان قره مان گردید و در زمان سلطان محمدخان دوم عثمانی، ضمیمهء ممالک ترک شد. در عصر سلاجقه این ناحیه به اسم تکه موسوم بود و امروز نیز بنام تکه ولایتی تابع سنجاق قونیه است. رجوع به تکه شود.
(1) - Pamphylie.

پاملخ.

[مَ لَ] (اِ مرکب) مقابل پادَنگ در ساعت.

پاملیک سند.

[کُ سُ] (اِخ)(1) خلیجی در سواحل اتازونی.
(1) - Pamlico-Saund.

پامنبری.

[مِمْ بَ] (ص نسبی مرکب، اِ مرکب) پیش خوان. شاگرد روضه خوان که پیش از استاد ابیاتی چند ایستاده بپای منبر در مصائب اهل البیت سلام الله علیهم خواند.

پامیانی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)میانجی شدن. وساطت و دلاّلی در خرید و فروش و عقد بیع و نکاح و معاملات دیگر کردن.

پامیر.

(اِخ)(1) ناحیهء کوهستانی بسیار مرتفع آسیای مرکزی و در جغرافیا بدو نام «بام دنیا» داده اند هرچند که در خور این نام نیست. قسمت اعظم این سرزمین متعلق به روسیه و مابقی جزء افغانستان است و در مشرق به دشتها و ریگزارهای ترکستان چین منتهی شود و در شمال به فرغانه و به مغرب در طول سیلابهائی که آمودریا از آنها تشکیل میشود به پستی میگراید و در جنوب آن سلسله جبال قره قوروم واقع است. نجد پامیر در حدود 70000 کیلومترمربع مساحت دارد با 20000 تن سکنهء چادرنشین یا شبان ترک خرخیز. ارتفاع این سرزمین که از سطح دریا در حدود 4000 گز است باعث سختی آب و هوای آن شده است چنانکه زمستان بدانجا هفت ماه بکشد و تنها در یک ماه (ماه یولیه) شبها شب نم نباشد و حرارت روزها گاه به 70 درجه رسد. پامیر هوائی خشک دارد و باران و برف در آن بندرت بارد. بادهای آن بسیار سرد است ولی شدید نیست لکن با خشکی آب و هوا دریاچه های متعددی در آنجا هست که برخی وسیع باشد لیکن آب این دریاچه ها روبه نقصان است چنانکه بعضی بکلی از میان رفته است و از جمله دریاچه های آن قره گول با 300 هزارگزمربع مساحت و ساری گول با 4267 گزمربع مساحت. غالب رودهای پامیربطرف مغرب یعنی آمودریا که به بحیرهء خوارزم میریزد جاریست و بقیه بطرف شرق یعنی رود تاریم متوجه است و کوه مرتفع پامیر موسوم به تغارمه 7899 گز ارتفاع دارد و ظاهراً سکنهء فعلی هند و ایران از این معبر گذشته و در این دو مملکت سکنی گزیده اند. از جبال مهمی که از این عقدهء کوهستانی آغاز میشود در شمال، رشته کوههای تیان شان(2)است که از حوالی سمرقند تا داخلهء ترکستان چین امتداد دارد و در جنوب کوههای کوئن لُن(3) و قراقروم و هیمالیا که جملگی بموازات یکدیگر از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد دارند و از دره های مابین آنها هر یک رودی جاری است. در جانب غربی این نجد دو رشته جبال از پامیر آغاز میشود یکی سلسلهء جبال هندوکوه یا هندوکش و دنباله های آن یعنی کوه بابا و سپیدکوه و سیاه کوه و کوههای شمال خراسان. دیگر سلسلهء سلیمان که در امتداد رود سند بجهت جنوب ممتد میشود و به بلوچستان و سواحل اقیانوس هند می انجامد و راههای اصلی کشورهای مجاور نجد پامیر یعنی افغانستان و پنجاب و ترکستان و کاشغر و ایران همه از میان همین سلسله کوههاست.
(1) - Pamir.
(2) - Thian-Chan.
(3) - Kuen-Lun.

پامیه.

[یِ] (اِخ)(1) کرسی آریژ(2) در 19 کیلومتری شمال فوآ(3) بر ساحل رود آریژ دارای 12130 تن سکنه و راه آهن جنوب فرانسه از آن میگذرد و کارخانه های کاغذسازی، ذوب آهن و چوب بری و تجارت غلات و آرد و پشم دارد.
(1) - Pamiers.
(2) - Ariege.
(3) - Foix.

پان.

(اِخ)(1) در اساطیر یونانی نام پسر هرمس و پریئی بنام دریوپ(2). وی محافظ گله هاست و در ردیف ملتزمین دیونیسوس(3)قرار دارد و از دره ها و کوهها عبور میکند و بشکار یا تنظیم رقصهای پریان مواظب است و او با نائی که خود مخترع آن است با آنان میرقصد و دارای شاخ و پاهای بز می باشد.
(1) - Pan.
(2) - Dryope.
(3) - Dionysos.

پان.

(اِ)(1) اسم هندی تنبول است. تامبول. تامول. تنبول. تنبُل. شاه صینی. (دمشقی). و آن برگی باشد از قسمی فلفل که آنرا در هندوستان با آهک و فوفل خایند تا لبها را سرخ گرداند. (برهان). مخلوطی از تانبول و فلفل و توتون که هندوان در دهان گیرند و آب آن بیرون کنند. معجونی از برگ تانبول و آهک و فوفل که هندوان همیشه در دهان دارند و آب آن بیرون کنند : در این حکم چنان مستقیم شد که خوطان را قدرت خوردن پان نبود تا بسوار شدن چه رسد. (تاریخ فیروزشاهی).
از بهر سرخی لب زخم عدوی او
کافی بود شباهت پیکان به برگ پان.
طالب آملی.
بوی گلزار شهادت هر کرا بیتاب کرد
چون لب پان خورده می بوسد دهان شمشیر را.
صائب.
پان.
[نِ] (اِخ)(1) جزیره ای از جزایر فیلیپین میان مین دُرُ و نِگرُس دارای 1300 هزارگزمربع مساحت و 750000 تن سکنه. زمینی کوهستانی و مشجر و بندر عمدهء آن ایلُایلُ باشد و از محصولات مهم آن قند و برنج و پنبه و قهوه و کاکائو است و تربیت مواشی کنند. پان به سه ایالت آن تیک و کاپیز و اِیلُاِیلُ منقسم است.
(1) - Betel (Betys).
(1) - Panay.

پاناباز.

(فرانسوی، اِ)(1) کلوخهء مس و آن یکی از سولفورهای طبیعی است.
(1) - Panabase.

پاناتنه.

[تِ نِ] (فرانسوی، اِ)(1) جشنی به اثینه (می نرو) را.
(1) - Panathenees.

پانار.

(اِخ)(1) شارل فرانسوا. مصنف سرودها و نمایشنامه ها و اپراها. مولد، کورویل در ناحیهء اور و لُوار بسال 1694م./1084 ه . ق. و وفات در سنهء 1765م./1178 هه . ق.
(1) - Panard, Charles-Francois.

پانار.

[رُ] (اِخ)(1) رودی به ایتالیا در جلگهء «پو» و آن از کوه رُندینایا سرچشمه گیرد و از نزدیک مُدِن گذرد و به فینال رسد و از آنجا به دو شاخه منقسم شود شاخه ای متوجه جلگهء پو گردد و شاخهء دیگر بجانب فرّار جریان یابد و آن شاخه ای که در جلگهء پو جاریست پریمارُ نام دارد. طول این رودخانه 170 هزارگز است و بعد از بُن پُرتُ در طول 50 هزارگز قابل کشتی رانی است.
(1) - Panaro.

پاناس.

(اِخ)(1) فُتی نُس. طبیب فرانسوی. وی اص یونانی بود و در سِفالُنی بسال 1832م. (1247 ه . ق.) ولادت یافت و بسال 1860م. (1276 ه . ق.) در پاریس بدرجهء دکتری نائل گردید. و در 1863م. آگرژه شد و از سال 1879م. تا 1902م. در دانشکدهء طب بتدریس کحالی اشتغال داشت و در آخر بعضویت آکادمی فرانسه منتخب گردید.
(1) - Panas, Photinos.

پاناما.

(اِخ) (تنگهء...) تنگهء میان اقیانوس اطلس و اقیانوس کبیر. طول آن 250 هزارگز و عرض 70 هزارگز است و امریکای شمالی و جنوبی را بهم پیوندد و راه آهن کُلُن به پاناما از آن گذرد. در این تنگه ترعه ای است که دو اقیانوس را به یکدیگر متصل کند. حفر این ترعه نخست در سال 1881م. بدست لسپس فرانسوی آغاز شد لیکن ناتمام ماند تا دولت اتازونی آنرا بسال 1914م. بپایان رسانید. اراضی اطراف این ترعه غیر از شهر پاناما متعلق به دولت اتازونی است و 128 هزارگز مساحت و 39000 تن سکنه دارد.

پاناما.

(اِخ) (شهر...)(1) پایتخت جمهوری پاناما. رجوع به پاناما (کشور...) شود.
(1) - Panama.

پاناما.

(اِخ) (کشور...) مملکتی به امریکای مرکزی به مساحت 74522 هزارگزمربع و دارای 500000 تن سکنه و مردم آنجا زبان اسپانیولی دارند و حکومت آن جمهوریست و پایتخت آن نیز بنام پاناماست و آن بندری است در کنار اقیانوس کبیر با 60000 تن سکنه و بوسیلهء راه آهن به بندر کُلُن که در ساحل اقیانوس اطلس واقع است مربوط است. این کشور قبلا از منضمات مملکت کلمبی بود و از سال 1903م. ببعد مستقل گردید.

پاناما.

(اِ) (کلاه...) کلاه حصیری بسیار ظریف و نرم که از برگ گیاهی بنام بومباناکسا در آمریکا کنند.

پاناه.

[نْ نا] (اِخ)(1) قصبه ای به هندوستان در 150 هزارگزی جنوب غربی اللهآباد. نزدیک آن معدن الماس مشهوری است که بزمان اکبرشاه از آن سالی بقیمت دو میلیون و نیم فرانک الماس استخراج میکردند.
(1) - Pannah.

پان اسلاویسم.

[اِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)عقیدهء سیاسی اتحاد ملل اسلاو (صقلاب).
(1) - Panslavisme.

پان ایسلامیسم.

(فرانسوی، اِ مرکب)عقیدهء اتحاد اسلامی که سیاستمداران اروپا سالهای دراز با آن کلمهء بی مفهوم مردم اروپا را ترسانیده و بنام دفع آن انواع ظلم ها و تعدی ها و تجاوزات غاصبانه را در مشرق مرتکب شدند:
خویشتن نقش دیو میکردند
پس ز بیمش غریو میکردند.

پان بابیل نیسم.

(فرانسوی، اِ مرکب)(1)نظریه ای که منشأ تمام تمدنهای عالم را از بابل گیرند. لکن اکنون علماء فن را نظریه ها دیگر است.
(1) - Panbabylonisme.

پان پاس.

(اِخ)(1) نام جلگه هائی پهناور و علف زار به آمریکای جنوبی میان سلسله جبال آند و اقیانوس اطلس.
(1) - Pampas.

پان پلن.

[پِ لُ] (اِخ)(1) کرسی تارن از ناحیهء آلبی نزدیک ویور دارای 1315 تن سکنه و صنعت نساجی دارد.
(1) - Pampelonne.

پانتاگروئل.

[ءِ] (اِخ)(1) نام قهرمان افسانه ای تألیف رابله.
(1) - Pantagruel.

پانتال ان.

[لِ اُ] (اِخ) (قدیس...)(1) یکی از پیشوایان مسیحی. مولد نیکومدیا وی شغل طبابت می ورزید و در دورهء حکومت دیوکلسین(2) درجهء شهادت یافت. وفات او در حدود 303 م. است و ذکران وی بروز 27 یولیه است.
(1) - Pantaleon (saint).
(2) - Diocletien.

پانتالیان.

(اِخ) نام یکی از اقوام شش گانهء شهری و ده نشین ماد است.

پانتزیله.

[تِ لِ] (اِخ)(1) ملکهء آمازونها دختر مارس که در محاصرهء شهر ترواده بجنـگ یونانیان شتافت و بدست اخیلوس(2) کشته شد و اخیلوس شیفتهء جمال او شد و پس از مرگ بر او بگریست و ترسیت را که بجسد او اهانت کرده بود بکشت.
(1) - Penthesilee.
(2) - Achille.

پانتگراف.

[تُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)آلتی است سواد برداشتن تصاویر را.
(1) - Pantographe.

پانتگرافی.

[تُ] (فرانسوی، اِ مرکب)دانش بکار بردنِ پانتگراف.

پانتلاریا.

[تِ ل لا] (اِخ)(1) یا پانتلریا(2). جزیره ای متعلق به ایتالیا میان سیسیل و تونس. اراضی آن آتش فشانی است به مساحت 100 هزارگزمربع. با 7200 تن سکنه و مرتفع ترین نقاط آن منت گراند 836 گز ارتفاع دارد. کوههای آن مستور از جنگل و درختان انگور و میوه دار است و بر دامنه ها مراتعی خصیب باشد و آب شیرین در آن نایابست.
(1) - Pantellaria.
(2) - Pantelleria.

پان تلیک.

[تِ] (اِخ)(1) کوهی در آتیک واقع در میان اثینا و ماراتن. مرمرهای سفید و زیبای آن معروف است و اکنون بنام پان تِلی مشهور است.
(1) - Pentelique.

پانتمیم.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) عمل ادای مقصود با حرکات بی استعانت بالفاظ. ایما و اشاره. || نمایشی که در آن بازیگران با حرکات ادای مقصود کنند. || بازیگری که در اینگونه نمایشها بازی کند.
(1) - Pantomime.

پانتن.

[تَ] (اِخ)(1) کرسی سِن. از ناحیهء سن دنی(2) دارای 39190 تن سکنه و راه آهن شرقی فرانسه از آن گذرد.
(1) - Pantin.
(2) - Saint-Denis.

پانتن.

[تِ] (اِخ) (قدیس...)(1) یکی از پیشوایان دین مسیح. مولد در حدود سال 240 م. و وفات در حوالی سنهء 306 به اسکندریه. وی نخست طریقهء حکمای رواقی داشت. و سپس قبول دین ترسائی کرد. و دمتریوس پادشاه اسکندریه او را به ریاست مدرسه ای که برای تعلیم اصول مسیحیت بنیاد کرده بود برگماشت. از جملهء شاگردان پانتن در این مدرسه کلمان اسکندرانی است که جانشین وی شد. پانتن مدتی از طرف دمتریوس به محلی فرستاده شد که اوزب آنرا هندوستان می نامید و ظاهراً آن محل، حبشه بوده است. و او در آنجا شروع به نشر تعالیم مسیح کرد و نسخه ای از انجیل به زبان یهود یا آرامی یافت که اص متعلق به سن ماتیو بود و او راست تفسیری بر انجیل که قطعاتی(2) از آن باقی مانده است. ذکران وی به هفتم یولیه است.
(1) - Pantene (saint).
(2) - Commentaire sur les ecritures.

پانتوفل.

(فرانسوی، اِ)(1) سرموزه. خارکش. کفش راحت. دَمِ پائی. سرپائی. جرموق.
(1) - Pantoufle.

پانتومتر.

[تُ مِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)زاویه یاب. آلت خاصی برای اندازه گرفتن زوایا و فواصل.
(1) - Pantometre.

پان ته آ.

[تِ] (اِخ) گزنفون در کتاب 4، فصل 2 آرد که: در خلال این احوال مادیها غنائم را تقسیم کردند و برای کوروش خیمهء باشکوهی با تمام لوازم معیشت و یک زن شوشی، که زیباترین زن آسیا بشمار میرفت، با دو زن سازنده گذاردند. گرگانیها هم با سهام خودشان رسیدند و خیمه هائی که زیاده آمده بود، به پارسیها داده شد. پول را هم تقسیم کردند و از غنائم سهمی را که مغها حصهء خدا دانستند، بتصرف آنها داده شد. (کتاب 5، فصل 1): زنی را که مادیها با خیمهء ممتاز برای کوروش گذارده بودند، پان تِه آ(1)مینامیدند. این زن شوشی، که از حیث زیبائی مثل و مانند نداشت، زوجهء آبراداتس(2) بود و پادشاه آسور شوهر او را بسفارت نزد پادشاه باختر فرستاده بود، تا عهدی با او منعقد کند. کوروش چون دید، شوهر زن غایب است، زن را به آراسپ(3) نامی مادی، که از زمان کودکی دوست وی بود، سپرد تا شوهرش برگردد زیرا تردید نداشت که او از کوروش درخواست خواهد کرد زن او را رد کند. آراسپ قبول کرد که زن را ضبط کند ولی به کوروش گفت لازم است او را ببینی تا بدانی که وجاهت این زن به چه اندازه حیرت انگیز است (در ضمن توصیفی که آراسپ از این زن میکند معلوم میشود که مادیها در موقع ورود به خیمهء پان ته آ در حضور مردان روبندی داشته ولی بعد که شنیده در تقسیم نصیب کوروش شده و از شوهرش باید مفارقت یابد روبند خود را ربوده به سینه خود زده بنای شیون و زاری را گذارده و از این وقت دانسته اند که او زن است و زنان دیگر که در اطراف او هستند کسان اویند و نیز از این هنگام مادیها از زیبائی او غرق حیرت شده اند. م) کوروش در جواب گفت: «من نمی خواهم این زن را ببینم زیرا میترسم که فریفتهء زیبائی او گشته زن را به شوهرش پس ندهم بمناسبت این مطلب بین آراسپ و کوروش مباحثه ای شروع شد. آراسپ عقیده داشت که عشق چیزی است اختیاری اگر کسی نخواهد بزنی عشق ورزد، نخواهد ورزید و امثالی ذکر کرد مانند موارد دختر و خواهر و امثال آنان، که هر قدر زیبا باشند، پدر و برادر و سایر اقربای نزدیک عشق به آنها نمی ورزند زیرا نمی خواهند چنین کنند. کوروش بعکس معتقد بود که عشق اختیاری نیست. بالحاصل آراسپ در مقابل رأی کوروش تسلیم شده بعهده گرفت زن را حفظ کند، تا شوهرش برگردد و کوروش به او گفت: «خواهی دید که از رد کردن زن به شوهرش ما چه نتیجهء بزرگ خواهیم گرفت». پس از آنکه کوروش پان ته آ، یعنی زن زیبای شوشی را به او سپرد، که تا مراجعت شوهرش نزد او باشد، آراسپ عاشق این زن گردیده بالاخره نتوانست خودداری کند و بزن تکلیف کرد به او دست دهد. پان ته آ، چون شوهر خود را دوست میداشت، این تکلیف را رد کرد، چندانکه آراسپ بر اصرار خود افزود، زن بیشتر پافشرد، تا آنکه آراسپ او را به جبر تهدید کرد. پان ته آ، که تا این وقت نمیخواست به کوروش شکایت کند، تا مبادا باعث کدورت در میان دو دوست گردد، بالاخره مجبور شد و کس فرستاد تا قضیه را به او اطلاع دهد. کوروش ارته باذ را فرستاد، تا آراسپ را ملامت کند و ضمناً گفت باو بگو، مگر نه تو بودی که عقیده داشتی عاشق شدن اختیاری است، چه شد که مغلوب شدی؟ آراسپ چون دید که کوروش از قضیه آگاه شده، سخت ترسید و از اینکه شرافت خود را موهون کرده بود پشیمان شد. بعد کوروش او را خواست و چون دید آراسپ غرق اندوه است، برای تسلی به او گفت: «شنیده ام، که خدایان نیز در مسئلهء عشق از لغزش مصون نیستند. (عقیدهء یونانیها. م) و دیگر اینکه من مسبب این وضع تو شده ام». آراسپ فریاد زد: «آخ کوروش، امروز تو به دیروزت می ماند. به ضعف انسان با اغماض مینگری، ولی از وقتی که مردم شنیده اند، تو از رفتار من ناراضی هستی همه بمن می خندند و مرا خوار میدارند». کوروش گفت: «این وضع تو برای کاری، که در نظر دارم، خوب است، باید نزد دشمنان ما رفته چنان رفتار کنی که همه تو را دشمن من دانسته بخود راه دهند، بعد سعی کنی که همه نوع اطلاعات از احوال دشمن و قوا و نقشه های او تحصیل کرده بمن رسانی. تا بتوانی بیشتر در نزد دشمنان بمان، زیرا وقتی آمدن تو نزد ما به اعلی درجه مهم است، که دشمن بما خیلی نزدیک باشد. برای اینکه بتوانی اسراری از دشمن بدست آری، میتوانی نقشهء ما را بآنها اطلاع دهی، ولی مواظب باش که هرچه میگوئی بطور کلی باشد تا هر کدام از دشمنان پندارند که مملکت او در ابتداء مورد حمله خواهد شد و به دفاع مملکت خود بشتابد. معلوم است که با این حال همه حاضر نخواهند شد قواشان را در یکجا جمع کنند». آراسپ گفت: «چنین کنم و در مقابل عنایتی که بمن کرده و از تقصیرم درگذشته ای، با جان و دل خدمت خواهم کرد». چون آراسپ بمقصد روانه شد و پان ته آ خبر حرکت او را شنید، کس نزد کوروش فرستاده و پیغام داد: «اگر آراسپ بطرف دشمنان تو رفت، مغموم مشو. اجازه بده عقب شوهر خود فرستم وقتی که او آمد، خواهی دید که او برای تو صمیمی تر از آراسپ خواهد بود. شکی نیست که او خواهد آمد زیرا پدر پادشاه کنونی یعنی پادشاه بابل، با او دوست بود ولی این پادشاه خواست در میان من و او نفاق اندازد. بنابراین، چون شوهرم پادشاه کنونی را از حیث اخلاق فاسق میداند، بی تردید شخصی را مانند تو بر او رجحان خواهد داد». کوروش این پیشنهاد را پذیرفت و رسول زن بطرف شوهر او روانه شد.این مرد را آبراداتاس(4)می نامیدند و او همین که رمز زن خود را شناخت، با دوهزار سوار بدیدن کوروش شتافت. چون به پیش قراول پارسی رسید، ورود خود را اطلاع داد و کوروش امر کرد او را به خیمهء پان ته آ بردند. وجد و شعف زن و شوهر را حدّی نبود بعد پان ته آ از اخلاق پاک کوروش و خودداری او و عطوفتی که نسبت به این زن ابراز کرده بود، صحبت داشت. شوهرش به او گفت: بعقیدهء تو من اکنون چه باید بکنم، تا حق شناسی خود و تو را نسبت به او بجا آورده باشم؟ پان ته آ جواب داد: «سعی کن، نسبت به او همان حسیات را بپروری، که او نسبت بتو پرورد». پس از آن آبراداتاس نزد کوروش رفت و همینکه او را دید، دستش را گرفته گفت: «در ازای نیکی هائی که بمن و زنم کرده ای، من به از این چیزی نمیتوانم بگویم که خود را مانند دوست و چاکر و متّحدی به اختیار تو میگذارم. در هر کار که خواهی انجام دهی، من به کمک تو با تمام قوا خواهم شتافت». کوروش جواب داد: «پذیرفتم، عجالتاً من تو را بخودت وامیگذارم، تا با زنت شام خوری، ولی از این ببعد تو باید غذا را در خیمهء من با دوستان خودت و من صرف کنی». پس از چندی آبراداتاس دریافت که کوروش عرابه های داس دار و اسبهای زره پوش را خیلی می پسندد. بر اثر آن صد عرابه داس دار بساخت، اسبهای این عرابه ها را از سواره نظام خود انتخاب کرد و خودش بر عرابه ای سوار شد که دارای چهار مال بند و هشت اسب بود. وقتی که کوروش این عرابه را دید، در نظرش مجسم شد که میتوان عدهء مال بندها را هشت کرد و هشت جفت گاو به این مال بندها بست و این قوه برای کشیدن برجی که با چرخها دارای 18 پا ارتفاع باشد کافی است. کوروش پیش بینی کرد که چنین برجها را اگر در پس صف وادارد، برای افواج او کمکی بزرگ و برای دشمن باعث آسیب زیاد خواهد بود. بعد او در این برجها دالانهای تنگ و کنگره هائی بساخت و در هر برج بیست نفر جای داد، چون برجها حاضر شد، کوروش آنها را براه انداخت و معلوم گشت که راه انداختن این ماشین با هشت جفت گاو سهل تر و راحت تر از حرکت دادن عرابه کوچکی است که برای بنه بکار میرود، زیرا وزن عرابه کوچک معمولا 25 تالان است (اگر مقصود گزنفون تالان آتیک بوده هر تالان تقریباً نُه من میشود) ولی برجهای کوروش هرچند که از چوبی ضخیم مانند چوبی که برای ساختن تئاترهای تراژدی (نمایش حزن انگیز) بکار میبرند، ساخته شده بود و با وجود اینکه هر یک 20 مرد مسلح را در خود میگنجاند، باز برای هر یک جفت گاو کمتر از 15 تالان سنگینی داشت. وقتی که کوروش از حرکت دادن برجها اطمینان یافت، مصمم شد چنین برجهائی در پس قشون خود جا دهد، زیرا یقین حاصل کرده بود که در جنگ باید دارای مزایا بود و نجات و رفاه هم در همین است.
وداع آبراداتاس با پان ته آ (کتاب 6، فصل 4)- روز دیگر صبح کوروش مراسم قربانی بجا آورد و سپاهیان او پس از صرف غذا قباها و جوشنهای زیبا دربر کرده کلاه خودهای قشنگ بر سر گذاردند، به اسبها غاشیه پوشانده کفل آنها را زره پوش کردند، پهلوهای عرابه ها هم زره پوش بود. تمام سپاه از آهن و مفرغ میدرخشید و پارچه های ارغوانی تر و تازگی مخصوصی به آن میداد. عرابه آبراداتاس به چهار مال بند و هشت اسب بسته بود و تزیینات عالی داشت. او میخواست جوشن ملی خود را که از کتان بافته بودند بپوشد که ناگاه پان ته آ کلاه خودی از طلا، بازوبند و پاره هائی از همان فلز، قبائی ارغوانی که از پائین چین میخورد و تا پاشنهء پا میرسید با یک پر کلاه لعل فام به او تقدیم کرد. آبراداتاس چون این اشیاء را دید، در حیرت فرورفت و بعد بزن خود گفت: «عزیزم، تو زینت های خود را فروخته این اشیاء را تدارک کرده ای؟» او جواب داد: «نه بخدا، آنچه برای من گرانبهاتر از هرچیز میباشد، مانده و آن این است که تو خود را بدیگران چنان بنمائی که در نظر من هستی، این بهترین زینت من است» پان ته آ این بگفت و اسلحه را بدست خود بر تن شوهرش پوشید و سعی کرد اشکهائی را که مانند سیل بصورت او جاری بود پنهان دارد. آبراداتاس که پیش از آن هم لایق بود انظار همه را بخود جلب کند، همینکه مسلح شد بیش از پیش نجیب و صبیح نمود. بعد، او جلو عرابه را از دست میراخور خود گرفت و میخواست سوار شود که پان ته آ بحضار امر کرد کنار روند و بشوهر خود گفت: «آبراداتاس اگر زنانی هستند که شوهرشان را بیش از خودشان دوست دارند، من گمان میکنم که یکی از آنها باشم سخن درازی برای استدلال زیادی است و چند کلمه در این باب به از نطق مفصل، حسیات من نسبت بتو هر قدر رقیق باشد، با وجود این قسم بعشق من نسبت بتو، و عشقی که تو بمن می پروری، من ترجیح میدهم که تو را زیر خاک مانند یک سرباز نامی ببینم تا اینکه با یک مرد بی شرف زندگانی بی نام را بسر برم. به این درجه یقین دارم که تو و من برای جوانمردی ساخته شده ایم. کوروش بعقیده من حق دارد که ما را حق شناس بیند، وقتی که من اسیر و از آن او شدم، نه فقط او نخواست مرا بردهء خود بداند، یا مرا با شرایط شرم آوری آزاد کند، بلکه مرا برای تو حفظ کرد، مثل اینکه زن برادر او باشم. بعد چون آراسپ که مستحفظ من بود فرار کرد، من به کوروش وعده دادم که اگر اجازه دهد، تو را بخواهم تا بیائی و برای او متحدی باوفاتر و مفیدتر از آراسپ باشی». آبراداتاس از سخنان پان ته آ مشعوف شده دست خود را بسر او گذاشت و چشمانش را به آسمان بلند کرده چنین گفت: «خدایا چنان کن که من شوهری باشم لایق پان ته آ و دوستی در خور کوروش، که با ما مردانه رفتار کرده». پس از این استغاثه در عرابه را باز کرده سوار شد و چون در گردونه جاگرفت و عرابه ران در رابست، پان ته آ که دیگر نمیتوانست شوهر خود را ببوسد، عرابه را چند بار بوسید. پس از آن دیری نگذشت، که عرابه دور شد و پان ته آ از عقب آن براه افتاد، بی اینکه او را ببیند. بالاخره آبراداتاس برگشته او را دید و گفت: «پان ته آ، دل قویدار، وداع کنیم و از یکدیگر جدا شویم». پس از آن خواجه سرایان و زنان پان ته آ را به عرابه اش برده در زیر چادر خواباندند. باوجود اینکه آبراداتاس و گردونه او منظرهء زیبا داشت، تماشای این منظره فقط وقتی سربازان را جلب کرد که پان ته آ دور شده بود. چون نتیجهء قربانی مساعد بود کوروش صفوف قشون را بیاراست و بعد قراول هائی بفاصله های معین از یکدیگر گماشته سرکردگان را طلبید و گفت: «نتیجهء قربانی همان است که قبل از فتح اوّل ما بود». بعد او مزایای قشون خود را از حیث مردانگی، شجاعت جنگیها، برتری اسلحه و ترتیب صفوف بخاطرها آورده گفت: از بسیاری قشون مصری نهراسید زیرا سپرهای سربازان مزبور بسیار بزرگ و بضرر آنها است. ترتیب صف آرائی آنها (یعنی صد صف) هم چنان است که عدهء کمی خواهند توانست جنگ کنند و اگر گمان کنند که با انبوه لشکر بر ما غلبه خواهند یافت، این تصوّری است بیجا زیرا باید اوّل از عهدهء اسبان زره پوش ما برآیند و اگر مقاومت کنند، چگونه میتوانند در آن واحد با سواران، اسبان و برجهای ما بجنگند. اگر باز حاجتی دارید بگوئید تا انجام دهم. زیرا ما همه چیز داریم. پس از آن کوروش سرداران را مرخص کرده سپرد بروند، آنچه شنیده اند به سربازان بگویند و خودشان را لایق مقامی که دارند نشان دهند.
مراسم دفن آبراداتاس (کتاب 7، فصل 3)- پس از این صحبت، کوروش و کرزوس برای استراحت بمنازل خود رفتند و روز دیگر کوروش دوستان خود و سرکردگان را خواسته دستور تحویل گرفتن خزانهء کرزوس را داد و امر کرد قسمتی را که متعلق به مغهاست به آنها بدهند و باقی را در صندوقهائی گذارده از عقب قشون حمل کنند، تا هر زمان که بخواهد پاداشهائی بسپاهیان خود بدهد، خزانه در دسترس او باشد. بعد کوروش از ندیدن آبراداتاس اظهار حیرت کرد و یکی از خدمهء او گفت: «آقا آبراداتاس در جنگ مصریها کشته شد و سپاه او بجز چند نفر رفقایش فرار کردند، چنانکه گویند، زنش جسد او را یافته و بر عرابهء او گذارده بکنار رود پاکتول برده. در آنجا خواجه ها و خدمهء او در زیر یکی از تپه های همجوار مشغول کندن قبر شده اند. زنش روی خاک نشسته، سر آبراداتاس را روی زانو گرفته و بهترین لباس شوهرش را بجسد او پوشانیده». کوروش چون این بشنید دستش را بران خود زده روی اسب جست و با هزار سوار به محل مزبور شتافت - پیش از حرکت به گاداتاس و گبریاس امر کرد که بهترین لباس و زینتها را بیاورند تا جسد دوست خود را با آن بپوشد و عدهء زیادی اسب، گاو و حشم دیگر آماده سازند تا برای او قربان کنند چون کوروش به پان ته آ رسید و دید که او روی خاک نشسته و جسد شوهرش در جلو اوست، اشک زیاد از چشمانش سرازیر شد و با درد و اندوه چنین گفت: «افسوس، ای دوست خوب و باوفا، ما را گذاشتی و درگذشتی». این بگفت و دست مرده را گرفت، ولی این دست در دست کوروش بماند، زیرا یک نفر مصری آنرا با تبر از بدن جدا کرده بود. این منظره بر تأثر کوروش افزود و پان ته آ فریادهای دردناک برآورده دست را از کوروش گرفت و بوسید و به ساعد آبراداتاس چسبانده گفت: «آخ کوروش، تأسف تو چه فایده برایت دارد، من سبب کشته شدن او شدم و شاید تو هم شده باشی. دیوانه بودم که او را همواره تشجیع میکردم، لایق دوستی تو باشد. او هیچگاه در فکر خود نبود، بلکه میخواست همواره به تو خدمت کند، او مرد و بر او ملامتی نیست، ولی من که به او پندها را میدادم، هنوز زنده ام و پهلوی او نشسته ام». وقتی که پان ته آ این سخنان را میگفت، کوروش ساکت بود و همواره اشک میریخت. بالاخره خاموشی را قطع کرده چنین گفت: «بلی، او با بزرگترین نام درگذشت، او فاتح از دنیا رفت. چیزی را که من بتو میدهم و برای جسد اوست بپذیر». در این وقت گاداتاس و گبریاس وارد شده مقداری زیاد زینت های گران بها آوردند، بعد کوروش سخن خود را دنبال کرده گفت: «افتخارات دیگری برای او ذخیره شده، برای او مقبره ای خواهم ساخت که در خور مقام تو و او باشد و قربانی هائی خواهند کرد که شایان یک نفر دلیر است اما دربارهء خودت باید بدانی که بی کس نخواهی بود من بعقل و سائر صفات حمیدهء تو با احترام می نگرم. من کسی را می گمارم که هرجا خواهی بروی راهنمای تو باشد. همینقدر بگو کجا میخواهی بروی». پان ته آ گفت: «کوروش! بیهوده بخود رنج مده من از تو پنهان نخواهم داشت که کجا میل دارم بروم».
خودکشی پان ته آ - کوروش رفت و بی اندازه متأسف بود از حال زنی که چنین شوهری را از دست داده و از وضع شوهری که چنین زن را دیگر نخواهد دید. پس از رفتن او پانته آ خواجه هایش را به این بهانه که میخواهد تنها برای شوهر خود سوگواری کند دور کرد فقط دایه اش را نگاهداشت به او گفت پس از اینکه من مردم جسد من و شوهرم را با یک قالی بپوش دایه اش هرچند کوشید که او را از خودکشی بازدارد موفق نشد چون دید که حرف هایش نتیجه ندارد جز آنکه خانمش را برآشفته میکند نشست و به گریه و زاری پرداخت. پانته آ در حال خنجری را که از دیرگاه با خود داشت کشیده ضربتی بخود زد و سرش را بر سینهء شوهرش گذارده جان تسلیم کرد. دایه فریادهای دردناک برآورد و بعد جسد زن و شوهر را چنانکه پانته آ گفته بود پوشید بزودی خبر این اقدام پانته آ به کوروش رسید و او با حال اضطراب بتاخت آمد تا مگر بتواند علاجی بیندیشد. خواجه های پانته آ چون از قضیه آگاه شدند هر سه خنجرها را کشیده در همانجا که بودند انتحار کردند پس از این منظرهء دهشتناک، کوروش با دلی دردناک و پر از حسّ تقدیس برای پانته آ بمنزل برگشت. بعد با مراقبت او مراسم دفن باشکوهی برای زن و شوهر بعمل آمد و مقبرهء وسیعی برای آنان ساختند. گویند این مقبره که برای زن و شوهر و خواجه ها بنا شده است امروز هم برپاست و بر ستونی به اسم زوج و زوجه بزبان سریانی نوشته شده و نیز بر سه ستون کوتاهتری هنوز هم این کتیبه را میخوانند: «حاملین عصای سلطنت». (نقل از ایران باستان ج 1 صص 326-328 و 343-345 و 352-354 و 366-369.
(1) - Panthea.
(2) - Abradates.
(3) - Araspe.
(4) - Abradatas.

پانته ان.

[تِ اُ] (اِخ)(1) هیکل مشهور که تقریباً در وسط میدان مارس شهر روم واقع است و بدانجا همهء ارباب انواع را عبادت می کردند و ویپ سانیوس آگریپ پا آنرا با آجر و روپوش مرمر بنا کرد.
(1) - Pantheon.

پانته ان.

[تِ اُ] (اِخ) بنای مشهوری بپاریس در میدانی بهمین نام در محل بنای قدیم «سنت ژِنه ویو» از 1754م. (1167 ه . ق.) تا 1780م. (1193 ه . ق.) بدست معمار موسوم به سوفلو به سبک یونانی جدید ساخته شده است و بر فراز آن گنبدیست به ارتفاع 80 گز. این بنا اص بعنوان کلیسائی تحت ریاست پیشوای روحانیان پاریس بنا شد ولی در انقلاب فرانسه آنرا مدفن بزرگان کشور قرار دادند و نامش را پانته اُن نهادند و این لوحه بر آن نصب کردند: عطیّهء وطن حق شناس، مردان بزرگ را. در دورهء رستوراسیون پانته اُن بکلیسا تبدیل گردید و بعهد لوئی فیلیپ آنرا هیکل عزّ نامیدند و در امپراطوری دوم باز بصورت کلیسا درآمد و در جمهوری سوم برای مآتِم و احتفالات سوگواری بزرگانی چون ویکتور هوگو و امثال او اختصاص یافت و اجساد لازار کارنو و لاتور دورنی و مارسو و بودَن و سادی کارنو و برتله و امیل زولا و ژورِس و پَن لُوِه، در آنجا مدفون شد و از سال 1874م. ببعد با پرده های نقاشی زیبا و مجسمه های عالی مدخل آن مزین گردید.

پان تی تس.

[تِ] (اِخ)(1) وی یکی از سیصد تن اسپارتی است که در جنگ ترموپیل (جنگ میان ایرانیان و یونانیان) شرکت کرد. در این جنگ همه سپاه اسپارتی کشته شد مگر آریستودِم و پان تی تِس. گویند سبب سلامت پان تی تس آن بود که لئونیداس وی را به رسالت به تسالی فرستاد و چون به اسپارت بازگشت بدو بدیدهء حقارت نگریستند و بی حمیت شمردند و او ناگزیر خود را بخبه بکشت. رجوع به ایران باستان ج 1 ص 785 شود.
(1) - Pantites.

پان تی کاپ.

[پِ] (اِخ)(1) رودی به سرزمین سکاها و شاید رود کن کای کنونی باشد که به رود سامارا ریزد. رجوع به ایران باستان ج1 ص583 و ص615 شود. || نام مستعمرهء یونانی از ناحیهء سارماتی واقع بر سواحل بُسفر کمِرّی که اکنون کِرچ خوانند.
(1) - Panticapee.

پان تیور.

[یِ] (اِخ)(1) کنت نشین قدیم ایالت برتانی که از لامبال به غینگان امتداد داشت.
(1) - Penthievre.

پان تیور.

[یِ] (اِخ)(1) لوئی دُبوربُن دوک دُ. پسر کنت دُتولوز. مولد رامبویه بسال 1725م. و وفات در سنهء 1793م. بود. وی پدر شوهر مادام لام بال و پدرزن فیلیپ اِگالیته و حامی فلُریان است.
(1) - Penthievre, Louis de Bourbon,
duc de.

پانتیوس.

[نِ] (اِخ)(1) (به یونانی پاناای تیُس)(2) یکی از حکمای رواقی قدیم یونان. مولد وی در حدود 190 قبل از میلاد در جزیرهء ردس. وی از شاگردان حکیم رواقی آنتی پاتر است و سپس در روم پیشوای طریقهء رواقیین گردید و مدتی به معیّت سی پیون به سیاحت بلاد پرداخت و باز به اثینه شد و جانشین معلم خویش گشت. او را تألیفات چندی بوده است که اکنون چیزی از آنها در دست نیست.
(1) - Panaetius.
(2) - Panaitios.

پانچال.

(اِخ) نام قدیم قنوج از نواحی و بلاد هندوستان. رجوع به مجمل التواریخ والقصص صفحهء 114 شود.

پانچووه.

[وَ] (اِخ)(1) قصبه ای در ایالت بانات مجارستان در ملتقای رود تمش و طونه در صد هزارگزی جنوب غربی طمشوار. دارای 13500 تن سکنه.
(1) - Pantchova.

پاندا.

(اِ)(1) نوعی از ذوات الثنایا گوشت خوار در کوه های هیمالیا.
(1) - Panda.

پانداتریا.

[تِ] (اِخ)(1) جزیره ای به دریای تیره نی بر ساحل کامپانی. ژولی و آگری پین و اکتاوی زن نِرُن بدانجا تبعید شدند. و امروز آنرا وان تُتِن نامند.
(1) - Pandateria.

پان دانه.

[نِ] (فرانسوی، اِ)(1) طایفهء گیاههای مونوکوتی لِدُن ذوفِلقَة.
(1) - Pandanees.

پاندر.

[دُ] (اِخ)(1) در اساطیر یونانی نام نخستین زنی که وولکن آفرید و می نِرو ربة النوع عقل وی را جان بخشید و به همهء لطائف و هنرها بیاراست و ژوپیتر دُرجی بدو هدیه کرد که همهء بدیها در آن پنهان بود و آنگاه به سرزمین اِپی مِتِه نخستین مرد فرستاد و او پاندُر را بزنی کرد. اِپی مِتِه آن درج شوم بگشود و بدیها و عیوب که در آن نهفته بود در جهان بپراکند و در آن درج جز امید چیزی بنماند. پاندر نزد یونانیان بمنزلهء حوّای اسرائیلیان است.
(1) - Pandore.

پاندزی.

[دُ] (اِخ)(1) قصبه ای به خطّهء اپیر قدیم در جهت یانیه میان مولوسیده و تسپروتیا بر ساحل آکرون که امروز به مارغلیج معروفست و در آنجا شهری قدیم بوده که اکنون خرابست و نزدیک خرابهء آن شهر قریه ای بنام کاستری است.
(1) - Pandosie.

پاندکت.

[دِ] (اِخ)(1) مجموعه ای از احکام قضات روم قدیم که به فرمان ژوستینین امپراطور رم مدوّن گردید.
(1) - Pandectes.

پاندلف.

[دُ] (اِخ)(1) نام چهار تن از حکمرانان لُمباردی و مشهورترین آنان پاندلف اول است که ملقب به «آهنین سر» میباشد و از 961 تا 981م. در کاپو حکم رانده است. او با مساعدت امپراطور اوتون اول به مملکت خویش وسعت بخشید و در جنگی که میان او و رومیان واقع شد مغلوب و اسیر گردید و پس از رهائی به قصد انتقام با مردم ناپل به جنگ پرداخت و از این جنگ نتیجه ای حاصل نکرد.
(1) - Pandolfe.

پاندم.

[دِ] (اِخ)(1) نام جشنهائی در یونان قدیم.
(1) - Pandemes.

پاندم نیوم.

[دِ مُ] (اِخ)(1) عاصمهء موهوم دوزخ. مرکز جهنّم.
(1) - Pandemonium.

پاندو.

(اِخ) پاندورت. ظاهراً لغت سانسکریت است به معنی خون پاندو و آن را نزدیک به خون سیاوشان یا دم الاخوین گرفته اند. رجوع به صفحهء 36 و 37 الجماهر بیرونی چاپ حیدرآباد شود.

پاندوان.

[دُ] (ص نسبی) پندُوان. منسوب به پاندو یکی از خاندانهای قدیم پادشاهی هند. رجوع به مجمل التواریخ والقصص صص 108، 110 تا 116 و کتاب الجماهر ص37 شود.

پاندول.

(فرانسوی، اِ)(1) رقاص (در ساعت). رقّاصک. فندول. آونگ.
(1) - Pendule.

پاندی.

(اِخ)(1) پاندیت دانشمندی از برهمنان عالم که مؤسس طریقتی باشد.
(1) - Pandit.

پاندیا.

(اِخ)(1) نام قدیم منتهای جنوبی هندوستان و در قرون وسطی بدانجا دولت بزرگی بود. در قرن ششم و هفتم و هشتم هجری این مملکت را به دفعات آل سبکتکین و سایر دول اسلامیه ضبط و تسخیر کردند.
(1) - Pandya.

پاندین.

[یُ] (اِخ)(1) در اساطیر یونانی پادشاه داستانی آتن، پدر اِرِکتِه و پرُکنِه و فیلُمِل.
(1) - Pandion.

پاندین.

[یُ] (اِخ)(1) در اساطیر یونانی پادشاه آتن، پسر سِک رُپس و لیک پسر اوست که سرزمین لیکیه بدو منسوب است. رجوع به ایران باستان ج 1 صفحهء 741 شود.
(1) - Pandion.

پان رخصت.

[نِ رُ صَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در بعض بلاد هند رسم است که بوقت رخصت کردن پان به شخص رونده میدهند. (غیاث اللغات). مانند قهوهء مرخصی در ایران.

پانرم.

[نُ] (اِخ)(1) شهری از مستملکات قرطاجنه در صقلیه. رومیان بسال 254 پیش از میلاد آنرا تسخیر کردند و اکنون بنام پالرم مشهور است.
(1) - Panorme.

پانرمیتا.

[نُ] (اِخ)(1) آنتونیو بکادِلّی. شاعر ایتالیائی مولد بسال 1394م./796 ه . ق. در پالرم و وفات در سنهء 1471م./875 ه . ق. و او را اشعاری زیبا بزبان لاتینی است.
(1) - Panormita, Antonio Beccadelli.

پانزده.

[دَهْ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) خمسة عشر. ده به اضافهء پنج. نماینده آن در ارقام هندی «15» است. || وزنی از اوزان معمول بعض ولایات ایران معادل با هفت سیر و نیم و در بعض نواحی دو من تبریز.

پانزدهم.

[دَ هُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)چیزی که در مرتبهء پانزده واقع شده باشد.

پانزدهمین.

[دَ هُ] (ص نسبی، اِ مرکب) که در مرتبهء پانزدهم باشد.

پانزده هزار.

[دَهْ هَ / هِ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) خمسة عشر الفاً. پانزده بار هزار.

پانزیتس.

[تِ] یا پاتیزئیتس(1) (اِخ) یکی از مغان ماد که کمبوجیه در سفر مصر تولیت حکومت بدو مفوض داشت لیکن او با غدر و خیانت برادر خویش گئومات همداستانی کرد و او را در دعوی سلطنت و نشستن بر تخت شاهی ایران در 522 ق.م. یاری کرد و هم با برادر خود سمردیس دروغین بسال 521 ق.م. کشته شد.
(1) - Panzythes ou Patizeithes.

پانژ.

(اِخ)(1) عاصمهء مُزل از ناحیهء مِتز دارای 235 تن سکنه.
(1) - Pange.

پانژ.

[ژِ] (اِخ)(1) کوهی در مقدونیه و آن شعبه ای از رُدُپ است و در قدیم معادن زر این کوه مشهور بود.
(1) - Pangee.

پانژرمانیسم.

[ژِ] (فرانسوی، اِ)(1) عقیدهء اتحاد ملل ژرمن.
(1) - Pangermanisme.

پانسا.

(اِخ)(1) کایوس وی بیوس. کنسول رومی یکی از امراء قیصر در گُل.
(1) - Pansa, Caius Vibius.

پانسمان.

[سِ] (فرانسوی، اِ)(1) شستن و بستنِ قروح و جراحات. مرهم گذاری.
(1) - Pansement.

پانسند.

[نَ سَ] (ص) پرسیده و احوال گرفته. (برهان).

پانسیلوانیا.

(اِخ)(1) یکی از دول جماهیر متفقهء امریکای شمالی (اتازونی). در سمت شرقی و آن ناحیه از شمال به نیویورک و از مغرب به اُهیو و از جنوب به ویرژینیا و مادلاند و از شرق به جمهوری نیوجرزی محدود است. مساحت آن 117102 هزارگزمربع است و 9650000 تن سکنه دارد. مرکز آن هاریسبورگ است و دارای معادن زغال سنگ میباشد. از صنایع آن منسوجات و چینی و صابون و کاغذ و شیشه و کالاهای فلزین است. سکنهء اولیهء آنجا قومی بنام لنابه بوده اند که اکنون بکلی محو و نابود شده اند و این ناحیت را به زمان ژاک، مردی بنام والتر رالیگ کشف کرد و در مقابل مبلغی به مردی از متموّلین انگلیس موسوم به پان واگذار شد و این خطه یکی از سیزده جمهوری اولیه است که بر انگلیسیان قیام کرده و استقلال یافتند.
(1) - Pensylvanie.

پانصد.

[صَ] (عدد مرکب، ص مرکب)خمسمائه. پنج بار صد. نمایندهء آن در ارقام هندیه «500» و در حساب جمل «ث» باشد. پنجصد.

پانصد هزار.

[صَ هَ] (عدد مرکب، ص مرکب) خمسمائه الف. پانصد بار هزار.

پانصدی ذات.

(اِ مرکب) یکی از مناصب و مقامات متداول در هند قدیم می باشد و به گفته صاحب غیاث اللغات صاحب منصب پانصدی ذات را هشت لکه دام مقرر باشد چون چهل دام یک روپیه میشود بدین حساب هشت لک دام را بست (بیست) هزار روپیه مقرر باشد. [ کذا ].

پانکرآتیت.

[رِ] (فرانسوی، اِ)(1) ورم لوزالمعده.
(1) - Pancreatite.

پانکراتین.

[نِ] (فرانسوی، اِ)(1) ماده ای که در رطوبت لوزالمعده است.
(1) - Pancratinee.

پانکراس.

(اِ)(1) در یونان قدیم نوعی از مصارعه شامل کشتی و پوژیلا(2).
(1) - Pancrace.
(2) - Pugilat.

پانکراسیه.

[یِ] (فرانسوی، اِ)(1) پانکر [ رِ ](2) نوعی از طایفهء نرگس دارای گلهای سفید که در نواحی گرمسیر روید.
(1) - Pancratier.
(2) - Pancrais.

پانک کوک.

(اِخ)(1) خاندانی از صاحبان مطابع و ناشرین فرانسوی در دو قرن 18 و 19 و بزرگترین افراد این خاندان شارل بود (مولد پاریس در 1780م./1193 ه . ق. و وفات در سنهء 1844م./1259 ه . ق. و او کتابی سودمند بنام کتابخانهء فرانسوی زبان لاطینی یا مجموعهء مؤلفین لاطینی با ترجمهء فرانسهء آن نشر کرد.
(1) - Panckoucke.

پان کلاستیت.

(فرانسوی، اِ)(1) مادهء انفجاری که مادهء عاملهء آن اسید پیکریک است و آنرا تورپن کیمیادان کشف کرد.
(1) - Panclastite.

پان کنگ.

[کُ] (اِخ)(1) دریاچه ای به تبت در خطهء تیاخورسوم و کشمیر در ایالات لاداک در 33 درجه و 26 دقیقه و 33درجه و 50 دقیقه عرض شمالی و 77 درجه و 36 دقیقه و 76 درجه و 6 دقیقه طول شرقی در ارتفاع 4300 گزی. طول آن 163 هزارگز و عرض آن 148 هزارگز است و رودهای بسیار در آن ریزد.
(1) - Pankong.

پانکو.

[کُ وْ] (اِخ)(1) بخشی از ناحیهء برلن دارای 59600 تن سکنه.
(1) - Pankow.

پانگانی.

(اِخ)(1) رودیست به مشرق افریقا در مملکت زنگبار که از سمت شرقی جبال کلیمانجارو سرچشمه گیرد و از دو سوی چپ و راست جاری شود و پس از قطع 420 هزارگز به قصبهء همنام خود یعنی پانگانی منتهی شود و قصبهء پانگانی در 5 درجه و 25 دقیقهء عرض جنوبی و 26 درجه و 41 دقیقهء طول شرقی واقعست و 5000 تن سکنه دارد و جزو اراضیی است که از این پیش در اجارهء دولت آلمان بود.
(1) - Pangani.

پانگ لس.

[لُ] (اِخ) (دکتر)(1) یکی از قهرمانان کتاب کاندید ولتر و آن تجسم اصل: لیس فی الامکان ابدع مماکان است که به غلط به لیبنیتز نسبت کنند.
(1) - Pangloss (le docteur).

پانگلن.

[گُ لَ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی حیوان پستاندار بی ثنایا در منطقهء حارّهء افریقا که پوست آن از نوعی فلس پوشیده است.
(1) - Pangolin.

پانما.

[نِ] (نف مرکب) جوراب پانما؛ جورابی تُنُک که بشره از پشت آن دیده شود از ابریشم و جز آن.

پاننی.

[پان نُ نی] (اِخ)(1) ناحیه ای از اروپا در قدیم میان دانوب از شمال و ایلّیری از جنوب و رودهای دراو و ساو آنرا مشروب میکند. اهالی این ناحیه را قیصر و اوغسطس به اطاعت روم درآوردند.
(1) - Pannonie.

پانورژ.

(اِخ)(1) قهرمانی از داستان پانتاگروئل تألیف رابله. و گوسفند پانورژ چون مَثَلی است و از آن تَعَبُّد و تقلید علی العمیا خواهند.
(1) - Panurge.

پانه.

[نَ / نِ] (اِ) فانه. پهانه. فهانه. (جهانگیری) (رشیدی). پغاز. (برهان) (جهانگیری). اسکنه. گوَه. چوبی که نجاران در شکاف چوبی که می شکافند نهند تا آسان شکافد و کفشگران و موزه دوزان در فاصلهء قالب کفش و موزه فشارند تا فراخ گردد و هم چوبی را که زیر ستون گذارند تا راست ایستد بدین نام خوانند. || چوبی که در پشت در نهند تا گشوده نشود و چوبکی که بر یک طرف آن سوراخی باشد و میخی باریک در آن کنند چنانکه آن چوب به آسانی حرکت کند و آن طرف که سوراخ دارد در دیوار استوار کنند و چون خواهند که در خانه بسته شود آنرا به پشت در باز افکنند و آنرا چلمرد خوانند از اینرو که قوت چهل مرد به آن وفا نکند. (فرهنگ رشیدی) :
ترا خانه دین است و دانش درون شو
بدین خانه و سخت کن در به پانه.
ناصرخسرو.
|| بعضی گفته اند بمعنی انتظار باشد به لغت دری. (رشیدی). رجوع به فانه شود.

پا نهادن.

[نِ / نَ دَ] (مص مرکب) پا نهادن در کاری؛ آغاز آن کردن.

پان هل نیسم.

[هِ لِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)عقیدهء اتحاد ملل یونانی.
(1) - Panhellenisme.

پانی.

(هندی، اِ) آب. (رشیدی). ماء :
نه در آن معده ریزهء میده
نه در آن دیده قطرهء پانی.
سنائی.
اسامی در این عالم است ار نه حاشا
چه آب و چه نان و چه میده چه پانی.
سنائی.
پانیازیس.
(اِخ)(1) پسر پلیارخس از کسان هردُت. وی در حدود 457 به امر لیگدایلس جبار کشته شد. او را منظومه ای به نه هزار بیت و منظومه ای به هفت هزار بیت بوده است. اولی در اعمال پهلوانی هرکول و دومی در تاریخ یونی ها و از قسمت اول پاره ای قطعات در دست است و آنرا کریسکل بسال 1877 م. گرد کرده است.
(1) - Panyasis.

پانی پات.

(اِخ)(1) شهری بر ساحل رود جمنه در ایالت دهلی و مردم آن بیش از دوثلث مسلمان میباشند. مجموع اهالی آنجا 25000 تن است و این شهر میدان محاربات عدیده بوده است و آنرا سور و حصاریست و چارسوئی بزرگ و صنایع و تجارت نافق و رایج دارد.
(1) - Panipat.

پانید.

(اِ)(1) فنید. فانید. فانیذ. پانیذ. بنید. شکرقلم. شکربرگ. قند مکرّر. قند سفید. (برهان). نوعی از حلوا مانند شکر لیکن از آن غلیظ تر. کعب الغزال. و بعضی آنرا شکر گفته اند. (رشیدی) : مغون، ولاشگرد، کومین، بهروکان، منوکان، شهرک هائیند [ از کرمان ] ... و ازین شهرک ها نیل و زیره و نی شکر خیزد و اینجا پانیذ کنند. (حدود العالم). و از وی [ از کرمان ] زیره و خرما و نیل و نی شکر و پانیذ خیزد. (حدود العالم).
چو دیدش سپهدار هاماوران
پیاده شدش پیش با مهتران
از ایوان سالار تا پیش در
همه در و یاقوت و پانیذ(2) و زر
بزرین طبقها فروریختند
بسر مشک و عنبر فروبیختند.فردوسی.
و رجوع به پانیذ شود.
پانیدی.
(اِخ) رجوع به علی بانیذی شود.
(1) - Sucre raffine. Alphenic. Alphoen. (2) - ن ل: بارید. بارند.

پانیذ.

(اِ) پانید. شکرقلم. نوعی از حلوا. و فانیذ معرب آن است. (برهان). رجوع به بانیذ شود. فانیذ : و [ اندر سلابور هندوستان ] شکر و انگبین و پانیذ و جوز هندی... سخت بسیار است. (حدود العالم). و از این ناحیت [ سند ]پوست و چرم و ابانکها سرخ و نعلین و خرما و پانیذ خیزد. (حدود العالم). کیز، کوشک قند، به (؟) سد (؟) درک، اسکف این همه شهرهائیند از حدود مکران و بیشترین پانیذها که اندر جهان ببرند از این شهرکها خیزد. (حدود العالم).
ز بنگاه حاتم یکی نیکمرد
طلب ده درم سنگ، فانیذ کرد.سعدی.
پانیز.
(اِ) پانیذ و ظاهراً تصحیفی از آن است. رجوع به پانید و پانیذ شود.

پاو.

(اِ) حسین خلف گوید: شستن و پاکیزه کردن باشد. (برهان). و رشیدی آورده است: شستن و پاک کردن. و از این مأخوذ است پازهر که در اصل پاوزهر بوده یعنی شوینده و پاک کنندهء زهر بکثرت استعمال واو را حذف کردند چنانکه ناخدا در اصل ناوخدا بوده، یعنی صاحب کشتی بکثرت استعمال واو را حذف کردند... (رشیدی). و این غلط است چه پاد در پادزهر با دال و بمعنی ضد و مقابل است. رجوع به پادزهر شود. || بهندی پای را گویند که عربان رجل خوانند. (برهان).

پاوام.

(اِ مرکب) جورابی که از ریسمان یا پشم در گیلان بافند و در زمستان بجهت گرمی به پا کنند. (از فرهنگی خطی).

پاوان.

(اِ مرکب، ص مرکب) (پارسی باستانی) نگهبان. حافظ.

پاوان.

(اِ)(1) رقصی قدیم به اسپانیا که حرکات آن کند و شمرده بود. || نام آهنگ این رقص.
(1) - Pavane.

پا و پر.

[وُ پَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)قدرت و توانائی و تاب و طاقت. (برهان). قدرت مقاومت و استقامت :
تو دادی مرا زور و آئین و فر
سپاه و دل و اختر و پا و پر.فردوسی.
نه اسب و سلیح و نه پا و نه پر
نه گنج و نه سالار و نه بوم و بر.فردوسی.
کسی را که یزدان نداده ست فر
نباشدش با جنگ او پا و پر.فردوسی.
بماندند پیران بی پا و پر
بشد آلت ورزش و ساز و بر.فردوسی.
نه گاوستم ایدر نه پوشش نه خر
نه دانش نه مردی نه پا و نه پر.فردوسی.
بتاراج داد آن همه بوم و بر
کرا بود با او پی و پا و پر.فردوسی.
و برای بی پا و پر رجوع به رده و ردیف آن شود. و رجوع به پای و پر شود
پاوچک.
[چَ] (اِ) پاچک. (جهانگیری). سرگین گاو خشک شده. (برهان).

پاورچین رفتن.

[وَ رَ تَ] (مص مرکب)پاورچین پاورچین رفتن کسی، سخت آهسته و نیز بنوک پا رفتن او تا کس آواز پای وی نشنود. قَور.

پاورقی.

[وَ رَ] (اِ مرکب) کلمه ای از صفحهء بعد که در زیر سطر آخر مینوشتند بجای عدد تا اوراق را بسهولت تنظیم توانند کرد. || قصه و جز آن که در قسمت ذیل اوراق روزنامه ای نویسند(1). || آنچه در ذیل صفحه نوشته میشود چون تعلیق و شرح.
-تعبیر مَثَلی:گفته های فلان پاورقی ندارد؛ چندان بصحّت آن مطمئن نتوان بود.
(1) - Feuilleton.

پاورنجن.

[وَ رَ جَ] (اِ مرکب) حلقه ای از سیم یا زر که زنان در پای کنند. خلخال. پارنجن. پاآورنجن. پااورنجن. حَجل. حِجل. حِجِل. حَجَل :
کند حور بهشتش طوق گردن
اگر از پایش افتد پاورنجن.
بدرالدین شاشی.
پاوری.
(اِخ) نام محلی کنار راه کرمانشاه و نوسود میان بالکل و سیوه نان در 31000 گزی کرمانشاه.

پاوزار.

(اِ مرکب) صاحب فرهنگ شعوری گوید تخته ای است که جولاهکان پای برو نهند.

پاوزاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) پاوزار.

پاوزهر.

[زَ] (اِ مرکب) مصحّف پادزهر. رجوع به پادزهر شود.

پاوشکان.

(اِخ) دیهی در قرب سه فرسنگی جنوب کازرون.

پاولوسک.

[لُ وْ] (اِخ)(1) شهری به روسیه بر ساحل رود دُن دارای 7300 تن سکنه و آن مرکز ناحیه ای است دارای 180000 تن سکنه.
(1) - Pavlovsk.

پاولی.

(اِخ) قریهء بزرگی در 15 هزارگزی جنوب شرقی قسطمونی در دامنهء آلاداغ.

پاون.

[وَ] (اِخ)(1) دریاچه ای به ایالت پوی دُدُم در دهانهء کوه آتش فشانی زیبا به ارتفاع 1197 گز.
(1) - Pavin.

پاوند.

[وَ] (اِ مرکب) بندی که بر پای نهند. بندی باشد که در پای گناهکاران و مجرمان گذارند. (برهان). مطلق بندی که بر پای گناهکاران نهند و پابند مغیر آن است نه لغتی در آن. (رشیدی). پابند. کند. کنده. زنجیر. زاولانه: ایزد ما را و شما را نگاهدارد از غلها و باوندهای جهل و نادانی. (کشف اِ)(1) :
عدو را از تو بهره غلّ و پاوند
ولی را از تو بهره تاج و پرگر.دقیقی.
پاونی.
(اِخ)(1) قومی به شمال امریکا در حدود 6000 تن که ستارهء زهره را ستایش کنند و در قدیم قربانی آدمی میکرده اند.
(1) - در یادداشتهای من فقرهء فوق بدینصورت بود و فراموش کرده ام که کشف اِ رمز چه کتاب است و شاید نام کتاب غلط نقل شده باشد.
(1) - Pavni.

پاوه.

[وَ] (اِخ) نام محلی کنار راه کرمانشاه به نوسود، میان دوریزان و میرآباد در 131000 گزی کرمانشاه.

پاوی.

(اِخ)(1) اوگوست ژان ماری. یکی از رجال سیاست و کاشف فرانسوی که قسمتی بزرگ از هندوچین را کشف و بفرانسه ضمیمه کرد. مولد وی به دینان بسال 1847م./ 1263 ه . ق. و وفات در سنهء 1925م./1343 ه . ق. است.
(1) - Pavie, Auguste-Jean-Marie.

پاوی.

(اِخ)(1) شهری به ایالت لمباردی در ایتالیا بر ساحل رود تِسّن دارای 50000 تن سکنه و دانشگاه و دبیرستان و کنیسهء زیبا.
(1) - Pavie.

پاویا.

(اِخ)(1) مانوئل. سردار اسپانیائی مسبب بازگشت آلفونس پادشاه اسپانیا بسلطنت آن کشور. مولد بسال 1827م./1249 ه . ق. و وفات در سنهء 1895م./1312 ه . ق.
(1) - Pavia, Manoel.

پاوین.

[وی یُ] (اِخ)(1) نیکلا. روحانی فرانسوی و کشیش آلِث. مولد در 1597م./ 1005 ه . ق. در پاریس و وفات در 1677م./ 1087 ه . ق. وی به تقدس مشهور ولی بر اثر دوستی با ژان سِنیست ها مورد شک و ظن دربار پاپ گشت. برادرزادهء او اتین(2) مردی ادیب بود. مولد بسال 1632م./1041 ه . ق. در پاریس و وفات در سنهء 1705م./1116
ه . ق.
(1) - Pavillon, Nicolas.
(2) - etienne.

پاوین سو بوآ.

[وی یُ] (اِخ)(1) کمون ولایت سِن از ناحیهء سَن دُنی دارای 14334 تن سکنه.
(1) - Pavillon-sous-Bois.

پاوییی.

[وی یی] (اِخ)(1) مرکز ناحیهء سِن سفلی از ناحیهء روئن دارای 3979 تن سکنه و کارخانهء ریسندگی و نسّاجی و آلات مکانیکی.
(1) - Pavilly.

پاهانگ.

(اِخ)(1) یکی از چهار مملکت متحدهء مالِه. دارای 145000 تن سکنه. مرکز آن کوآلالیپس و از آنجا کائوچوک خیزد.
(1) - Pahang.

پاهک.

[هَ] (اِ) شکنجه. (اوبهی) (رشیدی) (جهانگیری). شکنجه باشد و آن آزاریست که دزدان را کنند. (برهان). و این صورت را اسدی در فرهنگ با باء موحده آورده و بیت ذیل را شاهد آن :
دلمان چو آب بامی تنمان بهار بادی
از بیم چشم حاسد کش کرده باد باهک.
ابوشعیب.
و در نسخه ای از اسدی بجای کش کرده باد، کش کنده باد است و بعقیدهء ما این نسخه بدل اصل است و پاهک یا باهک همان نی نی و مردمک و ببک چشم است. نه آزار و شکنجه. و شاید اصل نسخهء شعر هم بابک باشد صورتی از بَبَه و بَبَک.
پاهکیدن.
[هَ دَ] (مص) شکنجه کردن. (برهان) (رشیدی). رجوع به پاهک شود.

پاهنگ.

[هَ] (اِ مرکب) پاسنگ. پاچنگ. چیزی که در یک پلهء ترازو آویزند تا با پلهء دیگر برابر شود. (برهان). || و پاهنگ مرادف پاشنگ مخفف پادآهنگ مرکب از پای بمعنی پاینده و محفوظ و آهنگ بمعنی قصد و چون آنرا بجهت تخم نگاهدارند گویا آهنگ حفظ آن کرده اند. (رشیدی). || خلخال. پاآورنجن. || دریچهء کوچک. (برهان). || شکنجه بود. و این مصحف پاهک و باهک است و آن نیز نه بمعنی شکنجه بلکه بمعنی مردمک چشم است.

پاهنگه.

[هَ گَ / گِ] (اِ مرکب) کفش و پای افزار. || پابرنجن. پااورنجن. خلخال. (برهان). || پوزار و صاحب فرهنگ رشیدی گوید: پاهنگه، پای برنجن و کفش. فردوسی گوید :
بدستان و دستینه در راز شد
بآهنگ پاهنگه دمساز شد.
و نظامی گوید :
برون کن پا از این پاهنگهء تنگ
که کفش تنگ دارد پای را لنگ.
اما در اکثر نسخ بجای پاهنگه پاچیله مرقوم است - انتهی. چنانکه رشیدی متذکر شده است کلمه در شعر نظامی پاچیله یا پاچَپله است و اما در شعر فردوسی مجعول و مصنوع است و چنین بیتی در فردوسی نیست.
پاهیتک.
[] (اِخ) رودی به ناحیهء بشاگرد که از نزدیکی قلعهء انگوران سرچشمه گیرد.

پای.

(اِ) پا باشد و بعربی رِجل خوانند. (برهان). قدم :
ز کین تند گشت و برآمد ز جای
ببالای جنگی درآورد پای.فردوسی.
وز آن پس چنین گفت با رهنمای
که او را هم اکنون ز تن دست و پای
ببرید تا او بخون کیان
چو بیدست باشد نبندد میان.فردوسی.
وزان چرم کآهنگران پشت پای
بپوشند هنگام زخم درای...فردوسی.
همی دوم بجهان اندر از پس روزی
دو پای پرشغه و مانده با دلی بریان.
عسجدی.
رمیدند پیلان و اسبان ز جای
سپردند مرخیمه ها را بپای.اسدی.
پای داری چون کنی خود را تو لنگ
دست داری چون کنی پنهان تو چنگ.
مولوی.
|| پائین. ذیل. تک. ته. فرود هر چیزی را گویند همچو پای کوه و پای حصار و پای دیوار و امثال آن. (برهان) :
ز دشمن مکن دوستی خواستار
وگر چند خواند ترا شهریار
درختی بود سبز و بارش کبست
اگر پای گیری سرآید بدست.فردوسی.
چگونه کاخی کاخی چو گنبد هرمان
ز پای تا سر چون مصحفی نبشته بزر.
فرخی.
خازنان سلطانی بیامدند و ده هزار دینار در پنج کیسه حریر در پای منبر بنهادند. (تاریخ بیهقی). فرمان چنانست که... حاجب بباید با لشکری که در پای قلعه مقیم است که حاجب را با مردم که با وی است به مهمی باید رفت. (تاریخ بیهقی). من و مانند من که خدمتکاران امیر محمد بودیم و دل نمی داد که از پای قلعه کوهتیز یکسو شویمی... (تاریخ بیهقی). من [ عبدالرحمن ] و این آزادمرد با ایشان میرفتیم تا پای قلعت. (تاریخ بیهقی). گفتم وفاداری آن است که تا پای قلعت برویم. (تاریخ بیهقی). اندیشیدند که مردم همینست که در پای قلعتند. (تاریخ بیهقی). غوریان... آویزان میرفتند تا ده و در پای کوه بود. (تاریخ بیهقی). این خانه را از سقف تا بپای زمین صورت کردند. (تاریخ بیهقی). چون از این فارغ گشتند بوسهل و قوم از پای دار بازگشتند. (تاریخ بیهقی). روزی تا به شب رفته بودیم و شبانگه در پای حصاری خفته. (گلستان). || گام. خطوه. || تاب و طاقت و صبر کردن و مقاومت و قدرت. (برهان). قوهء مقاومت. تاب ایستادگی و مقابلی. یارای مقاومت. قدرت مقابله. توان :
ترا با دلیران من پای نیست
بهند اندرون لشکرآرای نیست.فردوسی.
چنین گفت پیران به افراسیاب
که شد روی گیتی چو دریای آب...
چو رستم بیامد ترا پای نیست
بجز رفتن از پیش او رای نیست.فردوسی.
سیاوش بدو گفت کاین رای نیست
مرا با نبرد تو خود پای نیست.فردوسی.
مکن ای برادر به بیداد رای
که بیداد را نیست با داد پای.فردوسی.
سپهر روان را چنین است رای
نداریم با رای او هیچ پای.فردوسی.
ترا نیز با رزم او پای نیست
ز ترکان چنین لشکرآرای نیست.فردوسی.
بدو گفت بطریق کاین رای نیست
که با جنگ کسری ترا پای نیست.فردوسی.
اگر آسمانی چنین است رای
کسی را براز فلک نیست پای.فردوسی.
بدو گفت مادر که این رای نیست
ترا با جهان سربسر، پای نیست.فردوسی.
چه گفت آن گرانمایهء پاکرای
که بیداد را نیست با داد پای.فردوسی.
نه با جنگ او [ رستم ] کوه را جای بود
نه با خشم او پیل را پای بود.فردوسی.
جهان پهلوان گر بجنبد ز جای
جهانی برزمش ندارند پای.فردوسی.
ابا رای او بنده را پای نیست
جز او جان ده و چهره آرای نیست.فردوسی.
بدو گفت کاکنون جز این نیست رای
که با شاه گیتی مرا نیست پای.فردوسی.
جهان آفرین را دگر بود رای
بهر کار با رای او نیست پای.فردوسی.
که آنرا که خواهد کند شوربخت
یکی بی هنر برنشاند بتخت
برین پرسش و جنبش و رای نیست
که با داد او بنده را پای نیست.فردوسی.
نه من پای دارم نه مانند من
نه گردی ز گردان این انجمن.فردوسی.
جز از آشتی جستنت رای نیست
که با او سپاه ترا پای نیست.فردوسی.
گر او از لب رود جیحون، سپاه
به ایران گذارد بدین رزمگاه
تو دانی که با او نداریم پای
ابا شاه ایران جهان کدخدای.فردوسی.
وگر جنگ او را نداری تو پای
بسازیم با او یکی خوب رای.فردوسی.
چو کینه دو گردد نداریم پای
ابا پادشاه جهان کدخدای.فردوسی.
که گر شاه ترکان بیارد سپاه
نداریم پای اندرین رزمگاه.فردوسی.
منوچهر بر میسره جای داشت
که با جنگ مردان همی پای داشت.
فردوسی.
به آوردگه مر ترا جای نیست
ترا خود بیک مشت من پای نیست.
فردوسی.
جز از بازگشتن ترا رای نیست
که با جنگ خسرو ترا پای نیست.فردوسی.
که با او بجنگ اندرون پای نیست
چنو در جهان لشکرآرای نیست.فردوسی.
که با او کسی را نبد پای جنگ
سواران چو آهو و او چون پلنگ.فردوسی.
چو او کینه کش باشد و رهنمای
سواران گیتی ندارند پای.فردوسی.
که ما را بدین جام می جای نیست
به می با تو ابلیس را پای نیست.فردوسی.
بسیجیدهء جنگ خیز ایدر آی
گرت هست با شیر درنده پای.فردوسی.
چو نامه بخواند زبان برگشای
بگفتار با تو ندارند پای.فردوسی.
ندارد نهنگ دمان پای او
نگیرد بمردی کسی جای او.فردوسی.
چو برداشتی گاه او را ز جای
ندارد کسی زان سپس با تو پای.فردوسی.
درتازی از کنار چو شیران جنگجوی
کوپال بر زمین زنی و بانگ بر زمان
آن لحظه کس ندارد پای تو جز رکاب
و آن روز کس نگیرد دست تو جز عنان.
جنگجوئیست که با حملهء او
نبود هیچ مبارز را پای.فرخی.
امیریوسف زین کف گشاده آن سخی است
که گنج قارون با دست او ندارد پای.فرخی.
او چو سیمرغ است آری و شهان جمله چو مرغ
مرغ با هیبت سیمرغ کجا دارد پای.فرخی.
نداند این دل غافل که عشق حادثه ای است
که کوه آهن با رنج او ندارد پای.فرخی.
دهر با صابران ندارد پای.ناصرخسرو.
نبینی کزو کشته را جای نیست
بر زخم او پیل را پای نیست.اسدی.
ما در این فن صفدریم و پهلوان
کس ندارد پای ما اندر جهان.مولوی.
|| همداستانی :
چنین گفت کاموس کاین رای نیست
بدین مولش اندر مرا پای نیست.فردوسی.
|| سهم. حصّه. بخش. قسم. رجوع به پا شود. || در اصطلاح کشاورزان یک ربع از زمینی است. و نیز آن مقدار از زمین که با یک گاو شیار توان کرد چه گاو را به چهارپای قسمت کنند. || مَصَبّ. پای آبشار. || (فعل امر) امر از پائیدن. توقف کن. درنگ آر. صبر کن. پاینده و باقی و همیشه باش. (برهان) :
اگر خفته ای زود برجه ز جای
وگر خود بپائی زمانی مپای.دقیقی.
به همسایگی داور پاک، جای
بیابی در این تیرگی درمپای.فردوسی.
وگر پسند کند خدمت ترا یک روز
بروز جز بدر او مکن درنگ و مپای.فرخی.
ز ملک خویش بناز و ز عدل خود برخور
بکام و دولت پای و بعزّ و حشمت مان.
مسعودسعد.
و رجوع به پاییدن شود. || (نف) نعت فاعلی از پائیدن. پاینده: چنانکه در دیرپای. || همپائی کننده (؟). (فرهنگ رشیدی). || پایندگی و باقی و همیشه بودن (؟). (برهان).
- از پای آوردن؛ از پای درآوردن؛ مغلوب کردن :
مرا گر نه پیری ببستی بجای
بتنهائی آوردمیشان ز پای.اسدی.
- از پای افتادن و از پای درافتادن و از پای -اوفتادن؛ ضعیف و ناتوان گشتن. بزمین افتادن. درافتادن :
همی بی تن و تاب و بی توش گشت
بیفتاد از پای و بیهوش گشت.فردوسی.
غازی از پای افتاده بگریست و گفت چنین بود. (تاریخ بیهقی).
بر این گونه تا بیخ و بارش بجای
بماند نه پوسد نه افتد ز پای.اسدی.
بیوفتادم از پای و کار رفت از دست
ز کامرانی ماندم جدا و ناز و نعیم.سوزنی.
ضعیف چون روزه دارد از پای درافتد و چون از پای درافتد عتاب آید. (کتاب المعارف).
در بیابان خشک و ریگ روان
تشنه را در دهان چه در چه صدف
مرد بی توشه کاوفتاد از پای
در کمربند او چه زر چه خزف.سعدی.
- از پای افکندن؛ بزمین افکندن. تباه کردن. کشتن :
بزاری بر اسفندیار آمدند [ ترکان ]
همه دیده چون نوبهار آمدند
بر ایشان ببخشود زورآزمای
وز آن پس نیفکند کس را ز پای.فردوسی.
گرفتند نفرین بر آن رهنمای
بزخمش فکندند هر یک ز پای.فردوسی.
- از پای اندرآمدن؛ بر زمین افتادن. تمام شدن. سپری گشتن. بپایان رسیدن. از پای درآمدن :
ز پای اندرآمد نگون گشت طوس
تو گفتی ز پیل ژیان یافت کوس.فردوسی.
ز پای اندر آمد تن پیلوار
جدا کردش از تن سر اسفندیار.فردوسی.
چو از کوه گیری و ننهی بجای
سرانجام کوه اندرآید ز پای.عنصری.
گر ز کُه بستانی و ننهی بجای
اندر آید کوه زان دادن ز پای.مولوی.
- از پای برگرفتن؛ کشتن. از میان برداشتن :سعدالملک جواب داد که یک هفته صبر کنید و قلعه از دست ندهید چندانک ما این سگ را از پای برگیریم یعنی سلطان را. (راحة الصدور راوندی).
- از پای درآمدن؛ افتادن. اوفتادن. بر زمین افتادن. مغلوب حریف کشتی و جز آن شدن. مردن :
بیچاره تن من که ز غم جانش برآمد
از دست بشد کارش و از پای درآمد.
مسعودسعد.
نترسد آنکه بر افتادگان نبخشاید
که گر ز پای درآید کسش نگیرد دست.
سعدی.
- از پای درآوردن؛ از پای اندرآوردن؛ بر زمین افکندن. هلاک کردن :
جهانی ز پای اندرآرد به تیغ
نهد تخت شاه از پس پشت میغ.فردوسی.
نداند آنکه درآورد دوستان از پای
که بی خلاف بجنبند دشمنان از جای.
نبینی که پیش خداوند جاه
نیایش کنان دست بر بر نهند
اگر روزگارش درآرد ز پای
همه عالمش پای بر سر نهند.
سعدی (گلستان).
غم گیتی گر از پایم درآورد
بجز ساغر که باشد دستگیرم.حافظ.
- || ویران کردن :
به ایوان او آتش اندرفکند
ز پای اندرآورد کاخ بلند.فردوسی.
مرا شاه فرمود کاین سبز جای
بدینار گنج اندرآور ز پای.فردوسی.
- از پای فرود آمدن؛ از پای درآمدن. افتادن :
فرود آمد از پای سرو سهی
گسست آن کمرگاه شاهنشهی.فردوسی.
- از پای نشاندن؛ بر زمین نشاندن. نشانیدن :
نشاندش همانگه فریدون ز پای
سزاوار کردش یکی خوب جای.فردوسی.
- از پای نشستن و ننشستن؛ آرام گرفتن و نگرفتن. قرار گرفتن و نگرفتن، نشستن و ننشستن :
از آن نامداران خسرو پرست
کس از پای ننشست و نگشاد دست.
فردوسی.
به یزدان که ننشینم آنگه ز پای
مگر کامت آرم سراسر بجای.اسدی.
از پای ننشست این بخت خفته تا دست من برنتافت. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 187).
بپرسش رفت غزالی بر او
نشست از پای اما بر سر او.
عطار (اسرارنامه).
گریزنده ای چون نشیند ز پای
گزاینده سگ باز گردد بجای.صبا.
- بپای؛ قائم. ایستاده. راست. برپای. استوار. باقی :
یکی پاک دستور پیشش بپای
بداد و بدین شاه را رهنمای.فردوسی.
تبیره زنان پیش پیلان بپای
ز هر سو خروشیدن کرّ نای.فردوسی.
همی بگذرد چرخ و یزدان بپای
به نیکی مرا و ترا رهنمای.فردوسی.
ز دیبای زربفت و چینی قبای
همه پیش گاه سپهبد بپای.فردوسی.
که ما بندگانیم پیشت بپای
همیشه به نیکی ترا رهنمای.فردوسی.
پسر بایدی پیشم اکنون بپای
دلارای و نیروده و رهنمای.فردوسی.
بشد پیش سهراب رزم آزمای
بر اسبش ندیدم فزون زان بپای.فردوسی.
خرامان بیامد ز پرده سرای
درفشی درفشان پس او بپای.فردوسی.
چو خسرو چنین گفت گرگین بپای
فروماند خیره هم ایدون بجای.فردوسی.
یکی بور ابرش به پیشش بپای
نه آرام دارد تو گوئی بجای.فردوسی.
ز بیرون دهلیز پرده سرای
فراوان درفش بزرگان بپای.فردوسی.
بپرسید از آن زرد پرده سرای
درفشی درفشان به پیشش بپای.فردوسی.
سپهبد بیامد ز پرده سرای
درفشی درفشان بسر بر بپای.فردوسی.
اگر بارهء آهنینی بپای
سپهرت بساید نمانی بجای.فردوسی.
او تکیه کرده بر چمن باغ و پیش او
آزادگان نشسته و بت چهرگان بپای.فرخی.
امیران کامران دلیران کامجوی
هزبران تیزچنگ سواران کامکار
یکی پیش او بپای یکی در جهان جهان
یکی چون شکال نرم یکی چون پیاده خوار.
فرخی.
پیشت بپای صد صنم چنگساز باد
دشمنت سال و ماه به گُرم و گداز باد.
منوچهری.
بپرسید کان سبز ایوان بپای
کدام است تازان و شسته بجای.اسدی.
- بپای آمدن؛ تباه شدن. ویران گشتن. سرنگون شدن. بزمین افتادن :
بدو گفت موبد که از یک سخن
بپای آمد این شارسان کهن
هم از یک سخن ده خود آباد گشت...
فردوسی.
سپاهی بر او برببارید تیر
بپای آمد آن کوه نخجیرگیر.فردوسی.
سرانشان بزخم من آمد بپای
بدان کار هیشوی بد رهنمای.فردوسی.
- بپای آوردن؛ تمام کردن. بانجام رسانیدن. ختم کردن. طیّ. ویران کردن. تباه کردن. سرنگون کردن. بزمین انداختن. نیست کردن. نابود کردن. سپری کردن. زیر پای سپردن. پیمودن جائی را. طی کردن. جستن، احتیاط کردن :
بگردان چنین گفت کای سروران
سواران ایران و جنگ آوران...
همی زور گردی بجای آورید
جهان را ز مردی بپای آورید.فردوسی.
همی بسترد مرگ دیوانها
بپای آورد کاخ و ایوانها.فردوسی.
بپای آردش زخم کوپال من
نراند کسی نیزه بر یال من.فردوسی.
که چون بینی این کار چوبینه را
بمردی بپای آورد کینه را.فردوسی.
جهان را بمردی بپای آورد
همان کین ما را بجای آورد.فردوسی.
ز بهر بر و بوم و فرزند خویش
همان از پی گنج و پیوند خویش
همه شهر ایران بپای آوریم
بکوشیم و این کین بجای آوریم.فردوسی.
که گیتی سپنج است و جاوید نیست
فری برتر از فر جمشید نیست
سپهر بلندش بپای آورید
جهان را جز او کدخدای آورید.فردوسی.
بخسرو چنین گفت مریم که من
بپای آورم جنگ این انجمن.فردوسی.
بفرمود [ پرویز ] کاین را بجای آورید
همان باغ یکسر بپای آورید
بجستند بسیار هر سوی باغ
ببردند زیر درختان چراغ...فردوسی.
- بپای اندرآمدن؛ پست شدن :
چو مهتر شدند آنکه بودند که
بپای اندرآمد سر مرد مه.فردوسی.
- بپای اندرآوردن؛ واژگون کردن. پست کردن (چنانکه کوه را) بر زمین افکندن :
اگر کوه پیش من آید براه
بپای اندرآرم به پیل و سپاه.فردوسی.
گرفته کسی تاج و تخت مرا
بپای اندرآورده بخت مرا
ز من مانده نام بدی یادگار
گل رنجهای کهن گشته خار.فردوسی.
چو کیخسرو آمد به ایوان اوی
بپای اندرآورد کیوان اوی.فردوسی.
- بپای ایستادن؛ برپای ماندن. ایستادن : و سوی برادر بازگشت و بایستاد بپای و آفرین کرد. (مجمل التواریخ والقصص).
-بپای بودن؛ ایستاده بودن. برپای بودن. قائم بودن. برقرار بودن. استوار بودن. مستقر بودن. انتظار دادن. منتظر ماندن. انتظار بردن. معطل ماندن :
بدو گفت خواهی که ایمن شوی
نبینی ز من زشتی و بدخوئی
چو خورشید بر چرخ روشن شود
سر کوه چون پشت جوشن شود
تو با نامداران ایران بپای
همی باش بر پیش تختم بپای.فردوسی.
بپرهیز از این جنگ و پیش من آی
نمانم که باشی زمانی بپای
ترا کدخدائی و دختر دهم
همان ارجمندی و افسر دهم.
فردوسی (شاهنامه ج 5 ص 2254).
بدویست کیهان خرم بپای
همو دادگستر به هر دو سرای.فردوسی.
منوچهر را با سپاهی گران
فرستد بنزدیک خواهشگران
بدان تا چو بنده بپیشش بپای
بباشیم جاوید، اینست رای.فردوسی.
کزویست گردون گردان بپای
هم اویست بر نیکویی رهنمای.فردوسی.
بیامد بپردخت شاپور جای
همی بود مهتر بپیشش بپای.فردوسی.
نه بی تخت شاهی بود دین بپای
نه بی دین بود شهریاری بجای.فردوسی.
همی بود بر پیش یزدان بپای
همی گفت کای داور رهنمای.فردوسی.
دگر راد برزین رزم آزمای
کجا زابلستان بدو بد بپای.
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1908).
چنین داد پاسخ که آباد جای
ز داد جهاندار باشد بپای.فردوسی.
اگر بارهء آهنینی بپای
سپهرت بساید نمانی بجای.فردوسی.
سوم بیست در پیش یزدان بپای
بباشم مگر باشدم رهنمای.فردوسی.
بماناد تا هست گردون بپای
مر این داستان همایون [ شاهنامه ] بجای.
فردوسی.
ببودند بر در زمانی بپای
بپرسید از او آندو پاکیزه رای.فردوسی.
از ایشان [ نیساریان ] بود تخت شاهی بجای
وز ایشان بود نام مردی بپای.فردوسی.
بفعلش بپایست اخلاق نیک
بشاهی بپایست هر لشکری.منوچهری.
چون نگاه کرده آید اصل ستون است و خیمه بدان بپایست. (تاریخ بیهقی). چون توشهء پیغامبران است و توشهء پارسامردمان که دین بدیشان درست شود و توشهء چهارپایان و ستوران که ملک بر ایشان بپای بود. (نوروزنامه). دین ایزد جل ذکره که بپای می بود و مملکت که بر مَلک نظام گیرد به قلم می گیرد. (نوروزنامه).
عالم از چار علت است بپای
که یکی زان چهار ارکانست.خاقانی.
- بپای خاستن؛ برپای ایستادن. برانگیخته شدن :
تا او نشسته باشد شاد اندرین مکان
شور و بلا ز جای نیارد بپای خاست.
فرخی.
- بپای خود بگور رفتن و بپای خود بگور -آمدن؛ اسباب هلاک و زیان خویش بدست خویش فراهم کردن. بپای خود بسلاخ خانه رفتن. بپای خویش سوی دام رفتن.تیشه بریشهء خود زدن. تیشه بر پای خود زدن :
تبه کردی از خیرگی رأی خویش
بگور آمدستی بدو پای خویش.اسدی.
بیار آنچه داری ز مردی و زور
که دشمن بپای خود آمد بگور.سعدی.
- بپای خویش سوی دام شدن؛ به اختیار خود به مهلکه ای شدن :
بپای خویش کرا یافتی که شد سوی دام
بدست خویش کرا دیده ای که خود را کشت.
رفیع الدین لنبانی.
- بپای داشتن؛ انعقاد. اقامه کردن. بپای کردن :
مهرگان رسم عجم داشت بپای
جشن او بود چو چشم اندر بای.فرخی.
- بپای سپردن؛ طی کردن. زیر پای سپردن. احتیاط کردن. جستن :
همه شهر ایران و توران بپای
سپردند و نامد نشانش بجای.فردوسی.
- بپای شدن؛ قائم شدن. استوار شدن. پدید آمدن. بوجود آمدن. برخاستن. قیام : و لشکرگاهی کردند برابر خصم و آبی بزرگ و دست آویزی بزرگ بپای شد قوی. (تاریخ بیهقی). گفت بر دلم میگردد شکر این چندین نعمت که تازه گشت بی رنجی که رسید و یا فتنه ای که بپای شد غزوی کنیم. (تاریخ بیهقی). این قوم ساخته سوی سرای او [ اریارق ] برفتند و بسیار سوار دیگر از هر جنسی بر ایشان پیوستند و جنگی بزرگ بپای شد. (تاریخ بیهقی). دو مهتر باز گذشته بسی رنج بر خاطرهای پاکیزهء خویش نهادند تا چنان الفتی و موافقتی... بپای شد. (تاریخ بیهقی). اگر فالعیاذ بالله میان ما مکاشفتی بپای شود ناچار خونها ریزند. (تاریخ بیهقی). خبری سخت ناخوش در لشکرگاه افتاده بود و اضطرابی و تشویشی بزرگ بپای شده. (تاریخ بیهقی).
- بپای کردن؛ قائم کردن. نصب کردن. منصب دادن. انتصاب. برانگیختن : و آن پیر را بپای کرد و نگاه داشت و خود به مدائن باز شد. (بلعمی). پس اینجا خلیفتی بپای کرد [ یعنی عبادبن زیاد در سیستان ] و خود برفت و بکابل شد. (تاریخ سیستان). امیر ماضی چون ارسلان جاذب گذشته شد بجای ارسلان مردی بپای کردن خواست. (تاریخ بیهقی). ...فرصتی یابد و شرّی بپای کند. (تاریخ بیهقی).
- || بجای آوردن. ادا کردن :
چو این آفرین کرد رستم بپای
شهنشه بدادش بر خویش جای.فردوسی.
- بپای کسی بافته نبودن کاری؛ از توان و تاب او بیرون بودن.
- بپای ماندن؛ باقی ماندن :
چنان چون به یک شهر دو کدخدای
بود بوم ایشان نماند بپای.فردوسی.
- برپای؛ قائم. ایستاده. منصوب. منتصب :
دوم دانش از آسمان بلند
که برپای چونست بی دار و بند.ابوشکور.
ز اسب اندرآمد سبک شهریار
همی آفرین خواند بر کردگار...
نیایش همی کرد بر پای، شاه
ز سر برگرفت آن کیانی کلاه.فردوسی.
چو بهرام آذر مهان پیشرو
چو سیماه برزین و گردان نو
نشستند هر یک ابر جای خویش
گروهی ببودند بر پای خویش.فردوسی.
- برپای ایستادن؛ قیام. بپای ایستادن.
- برپای بودن؛ ایستاده بودن، برجای بودن، مجازاً باقی بودن :
کز اویست برپای گردان سپهر
همه پادشاهیش داد است و مهر.فردوسی.
پسرش مهتر مظفر بخرد برپای میبود هم بروزگار سلطان محمود و هم در این روزگار. (تاریخ بیهقی).
نبینی ز آن همه یک خشت برپای
ثنای عنصری مانده است برجای.
نظامی عروضی.
و این عالم که بپای بود به اعتدال برپای بود و به وی آبادان باشد. (نوروزنامه).
- برپای جستن؛ بشتاب برخاستن از جای جستن :
چو بشنید برپای جست اردشیر
که با من فراوان برنجست و شیر.فردوسی.
- برپای خاستن؛ بپای خاستن. برپای ایستادن. قیام. ایستادن :
نشست او و شهران ابرپای خاست
بماهوی گفت این دلیری چراست.فردوسی.
چو او را بکشتند برپای خاست
چنین گفت کای داور داد راست.فردوسی.
شنید این سخن زال و برپای خاست
چنین گفت کای خسرو داد راست.فردوسی.
وزیر خردمند برپای خاست
چنین گفت کای داور داد راست.فردوسی.
- برپای داشتن؛ اِقامه. قائم کردن. باقی داشتن. نگاهداری کردن :
وگر هیچ تاب اندرآرد به چهر
به یزدان که برپای دارد سپهر...فردوسی.
او را [ مسعود را ] به کودکی ولیعهد کرد که میدانست... که جز وی این خاندان بزرگ را که همیشه برپای باد برپای نتواند داشت. (تاریخ بیهقی). برپای دارد دعوت مردم را بسوی امیرالمؤمنین. (تاریخ بیهقی).
- برپای شدن؛ ایستادن :
چو شد دیر برپای خواب آمدش
هم از ایستادن شتاب آمدش.فردوسی.
- برپای کردن؛ اقامه. ایستانیدن. بپای کردن. بپای داشتن. نصب کردن. انتصاب. منصوب ساختن چنانکه کسی را بکاری. برافراشتن. افراشتن چنانکه علم و مناره ای را. برانگیختن چنانکه فتنه ای و غوغائی و هنگامه ای را. انعقاد و احتفال و راست کردن و ترتیب دادن چنانکه عزائی و جشنی را :
پس پردهء شاه شان جای کرد
ببرشان پرستنده برپای کرد.فردوسی.
سپه را بدان شارسان جای کرد [ اسکندر ]
یکی پیشرو جست و برپای کرد.فردوسی.
سپهری بدین گونه برپای کرد
شب و روز را گیتی آرای کرد.فردوسی.
درفش دل افروز برپای کرد
یلان را به قلب اندرون جای کرد.فردوسی.
چو می خورده شده خواب را جای کرد
ببالین وی شمع برپای کرد.فردوسی.
همان چلهزار از دلیران مرد
پس پشت لشکر ابرپای کرد.فردوسی.
جهان را جان خداوند زمانست
بجان برپای کرده ست ایزد ابدان.
ناصرخسرو.
آن خداوند چو برپای کند دست افزار.
سوزنی.
- || بر دار کردن. بدار زدن. آویختن : و یحیی بن زکرّیا را علیهماالسلام چون بکشتندش به دَرِ این مسجد برپای کردند. (مجمل التواریخ والقصص).
- برپای کسی بودن؛ ازدَرِ، لایق، در خورِ. سزاوارِ او بودن :
براهی رو که برپای تو باشد
بجائی شو که مأوای تو باشد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
- برپای ماندن؛ ایستادن :
آن دیو که پیش من همی رفت
برپای بماند و من نشستم.ناصرخسرو.
- پائی در پیش و پائی در پس داشتن؛ مردد و دودل بودن :
گویدم انوری در این پیوند
پای در پیش و پای باز پسم.انوری.
- پای از جای رفتن؛ لغزیدن و مجازاً مفلس گشتن :
گر ایدونکه دهقان بدی تنگدست
سوی نیستی گشته کارش ز هست
بدادی ز گنج آلت و چارپای
نماندی که پایش برفتی ز جای.فردوسی.
- پای از خط بیرون نهادن؛ نافرمانی کردن :
سردهد بر باد و ز پای اندرآید زین سپس
هر که پای از خط خود بیرون و دردسر دهد.
معزی.
- پای از سر ندانستن و پای از سر نشناختن؛کفش از دستار ندانستن. سخت حیران بودن :
بی تابش روی تو دل ما همی از رنج
نی پای ز سر داند و نی کفش ز دستار.
سنائی.
- پای از شادی بزمین نرسیدن؛ خوشحالی مفرط است. (فرهنگ رشیدی).
-پای از هم باز نهادن؛ فَجّ. (تاج المصادر بیهقی).
- پای با کسی زدن؛ مراکلة. تراکل. (زوزنی). به یکدیگر لگد زدن.
- پای بر پی کسی نهادن؛ متابعت کردن. (فرهنگ رشیدی).
- پای برجا؛ ثابت. استوار. قائم.
- پای برجا کردن؛ تثبیت. استوار کردن.
- پای برجای بودن؛ ثابت بودن. استوار بودن :
بدو گفت هرمز که این رای نیست
که اکنون ترا پای برجای نیست.فردوسی.
- پای برجای نگه داشتن؛ از حدّ خود نگذشتن :
مشو غرّه ز آب هنرهای خویش
نگه دار بر جایگه پای خویش.فردوسی.
- پای بر دنبال مار نهادن؛ مخاطره کردن :
نکردی مشورت با ما در این کار
نهادی پای بر دنبال گز مار.نزاری قهستانی.
- پای بر سر کسی نهادن؛ بر او فائق آمدن با تحقیر کردن :
تا پای نهند بر سر حرّان
با کون فراخ و گنده و ژنده.عنصری.
- پای بر سنگ آمدن؛ مخاطره ای پیش آمدن. (فرهنگ رشیدی).
-پای بز افکندن؛ رشیدی گوید: بی طاقت و بی آرام شدن مانند نعل در آتش نهادن و اصل این مثل آن است که قصابان افسونی خوانده بر پای بزی دمند و آن پای بز هر جا که بیندازند گوسفندان و بزان آنجا روند و قصابان گرفته بکشند. (فرهنگ رشیدی) :
مرا در کویت ای شمع نکوئی
فلک پای بز افکنده ست گوئی
که گر چون گوسفندم می بری سر
بپای خود دوم چون سگ بر این در.نظامی.
و در نسخهء سروری پای برآگندن به معنی سحر کردن برای حب کسی آورده و شعر نظامی را بدین صورت خوانده. ع، «فلک پای بز آگندست گوئی». والله اعلم. (فرهنگ رشیدی).
-پای بستن کسی را یا چیزی را؛ مقید کردن او را :
بشمشیر باید گرفتن مر او را
بدینار بستنش پای ار توانی.دقیقی.
- پای به اسب اندرآوردن؛ سوار شدن. برنشستن :
بیامد به رخش اندرآورد پای
کمر بست و پوشید رومی قبای.فردوسی.
زره خواست پوشید زیر قبای
ز درگه به اسب اندرآورد پای.فردوسی.
ز دیوان بابک برآمد خروش
نهادند یکسر به آواز گوش
که ای نامداران جنگ آزمای
سراسر به اسب اندرآرید پای.فردوسی.
ز دیوان به اسب اندرآورد پای
بفرمودشان بازگشتن بجای.فردوسی.
یکی بنده ام من رسیده بجای
بمردی به اسب اندرآورده پای.فردوسی.
بیامد به اسب اندرآورد پای
بکردار باد اندرآمد ز جای.فردوسی.
برآمد خروشیدن کرّ نای
تهمتن به رخش اندرآورد پای.
فردوسی (شاهنامه ج 1 ص 351).
سپهبد به اسب اندرآورد پای
تو گفتی که گردون برآمد ز جای.فردوسی.
هم آنگه به اسب اندرآورد پای
به آواز مهران برآمد ز جای.فردوسی.
- پای بیرون نهادن از؛ تجاوز کردن از :
پای بیرون منه از پایگه دعوی خویش
تا نیاری بدر کون فراخت فدرنگ.حصیری.
- پای پس آمدن و پای پس شدن؛ کنایه از گریختن و هزیمت و کم آمدن از حریف خود باشد. (تتمهء برهان قاطع).
-پای پیچیدن از؛ رفتن و گریختن. (رشیدی). نافرمانی کردن :
مپیچ ای پسر گردن از عدل و رای
که مردم ز دستت بپیچند پای.سعدی.
- پای پیش نهادن؛ پیش آمدن، مقدم شدن :
نهاد از میان گوان پیش پای
ابر شاه کرد آفرین خدای.فردوسی.
- پای پیش و پای پس نهادن؛ دودل بودن. تردید داشتن. مردد بودن :
پای پیش و پای پس در راه دین
می نهد با صد تردد بی یقین.مولوی.
- پای خاکی کردن؛ سفر کردن و راه رفتن. (فرهنگ رشیدی) :
فرستاده چو دید آن خشمناکی
به رجعت پای خود را کرد خاکی.نظامی.
رجوع به همین عنوان شود.
- پای داشتن با کسی یا چیزی؛ تاب و توان مقاومت او داشتن. با او مقاومت کردن. پایداری کردن با او. باقی ماندن. جاودان بودن :
چو برداشتی گاه او را ز جای
ندارد کسی زان سپس با تو پای.فردوسی.
دو تن را بفرمود زور آزمای
بکشتی که دارند با دیو پای.فردوسی.
بدژ در یکی بدکنش جای داشت
که در رزم با اژدها پای داشت.فردوسی.
سپهر روان را چنین است رای
نداریم با رای او هیچ پای.فردوسی.
نه من پای دارم نه مانند من
نه گردی ز گردان این انجمن.فردوسی.
او چو سیمرغ است آری و شهان جمله چو مرغ
مرغ باهیبت سیمرغ کجا دارد پای.فرخی.
نداند این دل غافل که عشق حادثه ای است
که کوه آهن با رنج او ندارد پای.فرخی.
ناصبی ای حجت ارچه با جَدَلَست
پای ندارد بپیش تو جَدَلی.ناصرخسرو.
به پیش شیری صد خر همی ندارد پای
دو من سرب بخورد ده ستیر تیزه بهی.(1)
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 490 ت).
دهر با صابران ندارد پای
مثلی زد لطیف آن سرهنگ.ناصرخسرو.
کرم پای دارد نه دیهیم و تخت
بده کز تو این ماند ای نیکبخت.سعدی.
ای صبر پای دار که پیمان شکست یار.(؟)
- پای درآوردن به؛ پای نهادن بر :
ز دنبر بیامد سرافراز مای
بتخت بزرگی درآورد پای.فردوسی.
- پای در میان نهادن؛ میانجی شدن. توسط کردن. واسطه گشتن :
لطفت ارپای درنهد به میان
گرگ را آشتی دهد با میش.انوری.
- پای زدن؛ زدن با پای :
مردی نبود فتاده را پای زدن.پوریای ولی.
-پای سخن؛ یعنی قوت سخن :
پای سخن را که دراز است دست
سنگ سراپردهء او برشکست.نظامی.
اما حق آن است که پای در این بیت بمعنی حقیقی است نه مجاز استعاره غایتش سخن را شخص قرار داده. (فرهنگ رشیدی).
- پای فرو کشیدن؛ توقف کردن. (رشیدی).
- پای فشردن؛ ثبات کردن. پایداری کردن. ایستادگی کردن : احمد را و مرا بازگرفت و گفت این لشکر امروز به باد شده بود اگر من پای نیفشردمی. (تاریخ بیهقی).
-پای کسی یا چیزی در میان بودن؛ دخالت داشتن او در آن امر :
آن یکی میگفت خوش بودی جهان
گر نبودی پای مرگ اندر میان.مولوی.
- پای کشان رفتن؛ چون فالج زده ای پای کشیدن.
- پای کشیدن؛ فریفتن : محمودیان چون بر این حال واقف شدند و رخنه یافتند به اینکه این دو تن را پای کشند با یکدیگر در حیلت ایستادند. (تاریخ بیهقی).
- پای کشیدن از جائی؛ دیگر بدانجای نرفتن :
مرکب جود تیز دست کند
در هزیمت نیاز پای کشد.
- پای کم آوردن؛ عاجز شدن. مغلوب گشتن :
من آن کسم که چو کردم بهجو گفتن رای
هزار منجیک از پیش من کم آرد پای.
سوزنی.
- پای نبودن کسی را در امری؛ همداستان نبودن با آن :
سزد گر بمانیم هر دو دژم
کزینسان پدر کرد بر ما ستم
چو ایران و دشت یلان و یمن
به ایرج دهد روم و خاور بمن...
بدین بخشش اندر مرا پای نیست
بمغز پدرت اندرون رای نیست.فردوسی.
- پای نهادن در؛ داخل شدن در. درآمدن در :
لیکن چگونه پای نهد در صف مراد
تا دامنش گرفته بود دست اضطرار.
عبدالواسع جبلی.
- در پای افکندن؛ خوار کردن :
در چشم من آمد آن سهی سرو بلند
بربود دلم ز دست و در پای افکند.
- زیر پای آوردن جهان؛ مسخر کردن آن :
چو این چارگوهر بجای آورد
بمردی جهان زیر پای آورد.فردوسی.
- سیّم پای؛ پای سیّم، شرم مرد :
تا... لب و بلوچ زبانست و رومه ریش
جز راه... او به سیّم پای نسپرم.سوزنی.
و برای کلمات مرکبهء با «پای» مانند: آتش پای. سبک پای. بادپای. شترپای. بیدپای. دیوپای. دیرپای. بی پای. (فردوسی). تیزپای. گردپای. (فردوسی). سرخ پای. گربه پای. نرم پای. (فردوسی). پایدام. بریده پای. درازپای. کوتاه پای. هزارپای. چارپای. چهارپای. پایمرد. فرخنده پای (فردوسی). فرخ پای و نظائر آن رجوع به ردیف و ردهء آن کلمات و رجوع به پا شود.
پای آگیش.
(اِمص مرکب) آویختن بود بچیزی. (صحاح الفرس). || (نف مرکب) آنکه بپای آویزد. آنکه بپای پیچد. پای آویز. پای آهنج. پای پیچ. || مجازاً، ناگزیر. محتوم :
توشهء جان خویش ازو بردار(1)
پیش کایدت مرگ پای آگیش.رودکی.
پای آورنج.
[رَ] (اِ مرکب) خلخال. پای آورنجن. پاآورنجن. پااورنجن.
(1) - در اصل:... بخورد ده ستیر سرب همی. در چاپ دانشگاه ص 321: بخورد ده ستیر سیم گهی.
متن تصحیح مرحوم دهخدا است. مراد از تیزه، تیزاب است و سیم گهی یعنی سیم از بوته بیرون آمده و خالص.
(1) - ن ل: بربای.

پای آورنجن.

[رَ جَ] (اِ مرکب) خلخال. (السامی). پاآورنجن. پااورنجن: ... غنده را پای باید سپس پای آورنجن. پای آورنجن عاجین؛ وقف.

پایا.

(نف) ثابت. ابدی. دائم. باقی. پاینده. || قائم باشد همچنانکه گویند، عرض پایا بجسم است یعنی عرض قائم به جسم است. (برهان). || که خشک نشود در یک سال یا دو سال (گیاه)(1).
(1) - Vivace.

پایاب.

(اِ مرکب) بن آب. (لغت نامهء اسدی). بن آب در مقامی که ایستاده باشد. (لغت نامهء اسدی نسخهء چ طهران). قعر آب. تک دریا و جز آن. تَه. بن آب که پای بر زمین رسد. بن آب بود یعنی آب در مقامی که بسیار باشد. (اوبهی). ته حوض و دریا را گویند و بعربی قعر خوانند. (برهان)(1). ضحضاح. آبی که پا به ته آن رسد و بپا از آن توان گذشت بی سفینه و شنا. (فرهنگ رشیدی). آبی که پای بر زمین آن رسد و از آنجا پیاده توان گذشت بر خلاف غرقاب. (برهان). گذرگاه آب. (رشیدی). آبی را گویند که پای به بن آن برسد و آن ضد غرقاب است. (جهانگیری)(2). سنار. حوض. (لغت نامهء اسدی). حوضی که پای در وی بزمین رسد :
بجائی که پایاب را بد گذر
روان گشت و لشکر پس یکدگر.فردوسی.
گل کبود چو برتافت آفتاب بر اوی
ز بیم چشم نهان گشت در بن پایاب.خفّاف.
ز رودهائی لشکر همی گذاره کنی
که دیو هرگز در وی نیافتی پایاب.
مسعودسعد.
نه کوه حلم ترا دید هیچکس پایان
نه بحر جود ترا یافت هیچکس پایاب.
معزی.
صاحب رأی... پیش از آنکه در گرداب مخوف افتد خود را به پایاب تواند رسانید. (کلیله و دمنه). و بعضی موضع چنان بوده که هیچ حیوان پایاب نیافتی که به ولایتها که بسوی سمرقند است برفها گداختی و آن آب جمع شدی. (تاریخ بخارا).
که مدح شاه یکی بحر دور پایاب است.
رضی الدین نیشابوری.
جاهل نرسد در سخن ژرف تو آری
کف بر سر بحر آید و دردانه بپایاب.
خاقانی.
اوحدی را دامن اندر دوستی شد غرق خون
ز آنکه بحر دوستی را هیچ پایابی نبود.
اوحدی.
همت عالی تو دریائی است
که ندیده شناورش پایاب.کمال اسماعیل.
لجح؛ پایاب که سرش تنگ بود و بن فراخ. (السامی فی الاسامی).
- بی پایاب؛ به معنی گود و عمیق :
رسیده در بیابانهای بی انجام و بی منزل
برون رفته ز دریاهای بی پایاب و بی پایان.
فرخی
بحق من چو سرابیّ و بحقّ دگران
همچو دریای مغیره (؟) همه بی پایابی.
سوزنی.
ای ز جودت سراب بحر محیط
دل راد تو بحر بی پایاب.سنائی.
بحر بی پایاب دارم پیش میدانم که باز
در جزیره بازمانم ز آتشین پل نگذرم.
خاقانی.
کف تو تاب کان پر گوهر
دل تو آب بحر بی پایاب.انوری.
بحر عشقت بحر بی پایاب گفتن میتوان
زرّ وصلت گوهر نایاب گفتن میتوان.
کمال خجندی.
القرآن عمیق لایدرکُ قعره؛ یعنی مثل قرآن مثل دریائی است که قعر او بی پایاب است. (جامع الستّین). || عمق، پایاب داشتن؛ عمیق بودن : چون فرسنگی کنار رود برفت آب پایاب داشت و مخوف بود. (تاریخ بیهقی). || گرداب. (شعوری بنقل از صحاح محمد هندوشاه). || چاهی و آب انباری را هم گفته اند که زینه پایه ها بر آن ساخته باشند تا مردم به آسانی آب از آن بردارند. (برهان). چاهی را خوانند که زینه پایه بر آن بسته باشند تا به آسانی به ته رفته آب بردارند و آن را آوای نیز نامند و به هندی پاولی گویند. (جهانگیری). دیرآب و آن راهی است که از آن بچاه درتوان شد بجهت آب برداشتن. (رشیدی) : و حوضی و پایابی در میان مسجد جامع سبزوار ساخت [ خواجه علی شمس الدین جشمی ] . (از تذکرهء دولتشاه).
می حیات منست و ممکن نیست
زو میسر بهیچ اسبابم
ای دریغا گر آب رز بودی
واخریدی ز آب پایابم.
نزاری قهستانی (از جهانگیری).
|| بقاء. دوام. پایندگی. (جهانگیری) :
امید من [ اسفندیار ] آنست کاندر بهشت
دل پاک من بدرود هرچه کشت
مرا سخت از آنست کان باب من
به گیتی نمیخواست پایاب من.فردوسی.
|| طاقت. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) (اوبهی). قدرت مقاومت. تاب مقاومت. تاب وتوان. تاب و طاقت. (جهانگیری) (برهان). توانائی. (اوبهی) (برهان) : نصر سیار بدانست که او را با ابومسلم پایاب نبود دست بداشت و به مرو اندرشد و بخانه بنشست. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
بدانست سرخه که پایاب اوی [ فرامرز ]
ندارد غمین گشت و پیچید روی.فردوسی.
که دارد گه کینه پایاب او
ندیدی بروهای پرتاب او.فردوسی.
که این باره را نیست پایاب او
درنگی شود چرخ از تاب او(3).فردوسی.
بدانست یانس که پایاب اوی
ندارد گریزان بپیچید روی.فردوسی.
کنون ما نداریم پایاب او
نپیچیم با بخت شاداب او.فردوسی.
در ایران جز او نیست همتاب من
ندارد همو نیز پایاب من.فردوسی.
مرا [ سودابه را ] نیز پایاب او [ سیاوش ] چون بود
اگر دیده همواره پرخون بود.فردوسی.
مرا نیست پایاب در جنگ اوی
نیارم به بد کردن آهنگ اوی.فردوسی.
بگاه تیزی پایاب او ندارد باد
اگرچه باد بروزی شود ز روم به زنگ.
فرخی.
شهان را همه نیست پایاب او
چه داری تو با این سپه تاب او.اسدی.
نه مرا در تکاب تو پایاب
نه مرا بر گشاد تو جوشن.ابوالفرج رونی.
با فراقت چند سازم برگ تنهائیم نیست
دست و پای صبر و پایاب شکیبائیم نیست.
سعدی.
که پایابم از دست دشمن نماند
جز این قلعه و شهر با من نماند.سعدی.
مشتاقی و مهجوری دور از تو چنانم کرد
کز دست بخواهد شد پایاب شکیبائی.
حافظ.
پایاپای.
(اِ مرکب)(1) تهاتُر. پابپا. عمل دو کس یا دو کشور که طلب های خود را بجای وامهائی که بهم دارند حساب کنند. || مبادله. || هم بَر :
لبی ز نان جنازه بگورکن ندهد
وگر بباید با مرده خفت پایاپای.سوزنی.
پایار.
(ص مرکب، اِ مرکب) پار. عام ماضی. سنهء ماضیه. عام اوّل. سال گذشته بیفاصله و پیش از این پیرار. (از فرهنگی خطی).
(1) - Fond.
(2) - Lagune. Bas-Fond. (3) - در فرهنگ شعوری: درنگی کند چرخ را تاب او.
(1) - Compensation.

پایازی.

(ص) سوزش و درد باشد و آنرا بعربی جوی خوانند. (برهان). و بعض لغت نویسان این بیت را شاهد آورده اند:
دور بادا شده از خانه و کاشانهء تو
بوی حنّا و خضاب و زنخ پایازی.سوزنی.
سوزنی در قصیده ای که شروع آن جدّ است و در مدح دهقان غازی نامی گفته است در آخر قصیده گوید:
هیچ شعری نبود اندر شعر خوش من
کاندر او طیبتکی نبود و زیج و بازی
گرچه با نازی امامیست بهمسایگیت
تو ز خوش صحبتیش با طرب و با نازی
دور بادا شده از خانه و کاشانهء تو
بوی حنّا و خضاب زنخ بانازی.
و بر حسب اغلب احتمالات با نازی یا چیزی شبیه به آن نسبت این امام است و سوزنی بمزاح دوری او را و بوی حنّا و خضاب زنخ او را از خانهء ممدوح از خدا به دعا میخواهد.

پایان.

(اِ) آخر و انتها و نهایت و کرانهء هرچیز. (برهان). غایت. کران. اَمَد. اَجَل. عاقبت. فرجام. قُصاری. (دهار). سرانجام. انجام. مُدیه. مُدی. منتهی. تَک. تَه. قعر. خاتمه. اختتام. ختم. غِبّ. مَغبّه. (منتهی الارب). آخر کار. عاقبت کار. پایان کار. پس کار :
آزادگی آموخته زو طریق
رادی گرفته زو رسوم و سنن...
و آزادگان را برکشیده ز چاه
چاهی که پایانش نیابد رسن.فرخی.
چون بپایان رسید باز بنوشت. (تاریخ بیهقی). دل گران کرده بود بر آل برمک و دولت ایشان بپایان آمده. (تاریخ بیهقی). دولت مأمونیان بپایان رسید. (تاریخ بیهقی).
بدکرده، بدی کشد بپایان.ناصرخسرو.
بپرسیدم ز خواجه شرح این حال
سر قصه مرا بنمود و پایان.ناصرخسرو.
نیست پایان شغل من پیدا
هست یک شغل کش نه پایانست.
مسعودسعد.
نه کوه حلم تو را دید هیچکس پایان
نه بحر جود ترا یافت، هیچکس پایاب.
معزی.
هر روز ورا دولت و اقبال بسی باد
چندانکه جهان را برسد کار بپایان.سوزنی.
چون پادشاه ادنی اشارتی کند او مقصود پادشاه تا بپایان دریابد. (فارسنامه ابن بلخی).
در نومیدی بسی امید است
پایان شب سیه سفید است.نظامی.
عتاب دوست خوش باشد ولیکن
مرآنرا نیز پایانی بباید.
جمال الدین عبدالرزاق.
گر در شرح معالی و معانی که ذات معظم این خواجهء مکرّم و وزیر بی نظیر بدان ممتاز است بسطی رود به استغراق بیان بپایان نرسد. (ترجمهء تاریخ یمینی). یکی از ملوک را شنیدم که شبی در عشرت بروز آورده بود و در پایان مستی همی گفت. (گلستان).
ز پشت پدر تا بپایان شیب
نگر تا چه تشریف دادت ز غیب.سعدی.
حریف سفله در پایان مستی
نیندیشد ز روز تنگدستی.سعدی.
دراز نیست بیابان که هست پایانش.سعدی.
نشاید هیچ مردم خفته در کار
که در پایان پشیمانی دهد بار.امیرخسرو.
ماجرای من و معشوق مرا پایان نیست
هرچه آغاز ندارد نپذیرد انجام.حافظ.
هیچ راهی نیست کو را نیست پایان غم مخور.
حافظ.
|| پاینده. || سرحد ملک. || پائین، نقیض بالا. پائین مجلس و صف نعال و کفش کن. (برهان). || زیر پای کسی: اسافل و اواخر چیزی چون ساران، اعالی و اوایل چیزی. (رشیدی). فرود هر چیز. بُن. زیر : پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم برفت و بر پایان کوهی شد و آن کوه را نام رضوی بود و همی رفت تا از حد یثرب بیرون شد و بحد تهامه درآمد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
سخن نیز نشنید و نامه نخواند
مرا پیش تختش بپایان نشاند.فردوسی.
بپایان آن کُه فرود آمدم
همانگه ز مهتر درود آمدم.فردوسی.
محمدبن واصل [ گفت ] در قلعه بگشائید نگاهبان شمشیری و لختی هیزم از آنجا بپایان افکند و بانگ کرد که محمد بن واصل را بدین شمشیر بکشید و بدین هیزم بسوزید که من در قلعه نگشایم. (تاریخ سیستان). گفت در پایان من بخسب من بخفتم... و من پای او بر سینه گرفتم و بخفتم. (تفسیر ابوالفتوح). بپایان قلعه ای پهین بغرا فروآمد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
سوی رزم باید شدن همگروه
گرفتن سر تیغ و پایان کوه.اسدی.
باز مانند تخم خویش بود
سر بیابی چو یافتی پایان.ناصرخسرو.
بطاعت بست شاید روز و شب را
بطاعت بندمش ساران و پایان.ناصرخسرو.
پنج شش زن در باغهای پایان بیست و اند مرد را از طوسیان پیش کرده بودند و سیلی میزدند. (تاریخ بیهقی).
از سر تو همی نگاه کنم
تا بپایان جمال و حسنی و فر.مسعودسعد.
و [ سپاه برکیارق ] بر پایان قلعه [ اَلَموت ]جایگاهها ساخته بودند و بناها مقام را، چنانکه عادت حصار سخت باشد. (مجمل التواریخ والقصص). برادر بهرام زینهار خواست و امان طلبید و گفت کوتوال بفرستد تا در قلعه باشد و مرا دو ماه مهلت دهد تا بعد دو ماه پیش تو آیم اصفهبد شیر بکوت نام را از دیه ستور به کوتوالی بفرستاد و بدین عهد و قرار از پایان قلعه دور شد. (تاریخ طبرستان). || نزد واصلان پیوستن نقطهء آخرین دایرهء سیر است به نقطهء اول در اتحاد قوسین. (برهان قاطع).
- بپایان آمدن؛ به انجام رسیدن. به نهایت رسیدن. تمام شدن. برسیدن :
چو آمد بپایان و او را بدید
ز اندیشه شد چهره اش شنبلید.فردوسی.
این فصل نیز بپایان آمد. (تاریخ بیهقی). اقداح بزرگتر روان گشت و روز بپایان آمد و همگان بپراکندیم. (تاریخ بیهقی). این قصه بپایان آمد و از نوادر و عجایب بسیار خالی نیست. (تاریخ بیهقی). کار من بپایان آمد. (تاریخ بیهقی). و اینک عاقبت کار هر دو سپاهسالار کجا شد هر دو بپایان آمد. (تاریخ بیهقی). بپایان آمد این قصیدهء غرّا چون دیبا. (تاریخ بیهقی). این مجلد بپایان آمد. (تاریخ بیهقی). آن شراب خوردن بپایان آمد. (تاریخ بیهقی). چون مدت ملک برادرش امیرمحمد بپایان آمد... (تاریخ بیهقی). این باب خوارزم که همه نوادر و عجائب است بپایان آمد. (تاریخ بیهقی).
- بپایان آوردن؛ تمام کردن. نیست کردن :
همچنان سرمه که دخت خوبروی
هم بسان گرد بردارد از اوی
گرچه هر روز اندکی برداردش
با قدم روزی بپایان آردش.رودکی.
ایزد... مدت ملوک طوایف بپایان آورده بود تا اردشیر را آن بدان آسانی برفت. (تاریخ بیهقی).
همی گوید مسعودبن محمود که بخدای... و آن سوگند که در عهدنامه بنویسند که تا امیرجلیل فلک المعالی... با ما باشد و شرایط را بپایان بتمامی آورده... (تاریخ بیهقی).
- بپایان بردن؛ اختتام. تمام کردن. به آخر رسانیدن.
- بپایان رسیدن؛ تمام شدن. به آخر آمدن. سرآمدن. تناهی. بسرآمدن. آخر شدن. منقضی شدن :
همه پادشاهی بپایان رسید
ز هر سو همی دشمن آمد پدید.فردوسی.
کار سامانیان بپایان رسیده بود. (تاریخ بیهقی).
روزه بپایان رسید و آمد نو عید
دیر زی و شاد و نیک بادت و مروا.بهرامی.
- بپایان رسانیدن؛ بپایان بردن. اکمال. تکمیل. اتمام. اِحصاف.
- بی پایان؛ آنکه نهایت ندارد. بی انتها و بی کران. رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
- پایان بردن و بپایان بردن؛ انجام دادن. تمام کردن :
عاشقی خواهی که تا پایان بری
بس که بپسندید باید ناپسند.
رابعهء بنت کعب قزداری.
- پایان دادن؛ بپایان رسانیدن. ختم. اتمام.
- پایان روزی بخوردن؛ کنایه از انقطاع حیات و به آخر رسیدن روزی باشد. (تتمهء برهان).
- پایان کار؛ اَمَد. مِغَبَّه. غایت. (دهار) (مهذب الاسماء). غایت کار. خاتمه. مدی. (دهار). عُقُب. (منتهی الارب). ختام. نهایة. فذلک. اَجَل :
هر که اول بنگرد پایان کار
اندر آخر او نگردد شرمسار.مولوی.
- در پایان؛ عاقبت. سرانجام.
ترکیب ها:
بی پایان. پایان آبه. پایان بین. پایان بینی و پایان پذیر و نظایر آن رجوع به ردیف و ردهء همان کلمات شود.

پایان آبه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) پس آب، مقابل سرآبه : این پایان آبهء دنیاست که بشما رسید بدین خوشی تا سرآبه اش چگونه باشد. (کتاب المعارف).
پایان بین.
(نف مرکب) عاقبت بین. عاقبت نگر. عاقبت اندیش :
هر که پایان بین تر او مسعودتر.مولوی.
پایان بینی.
(حامص مرکب)عاقبت اندیشی. عاقبت بینی :
امرش آمد کاتّباع نوح کن
ترک پایان بینی مشروح کن.مولوی.
پایان پذیر.
[پَ] (نف مرکب) خاتمه پذیر. تمام شدنی.

پایان نگر.

[نِ گَ] (نف مرکب) پایان بین. عاقبت بین. عاقبت اندیش. دوراندیش :
چشم شه دو گز همی دید از لغز
چشم آن پایان نگر پنجاه گز.مولوی.
پایان نگری.
[نِ گَ] (حامص مرکب)دوراندیشی. عاقبت اندیشی.

پایانی.

(ص) نهائی :
حجّت به نصیحت مسلمانی
گفتت سخنی درست و پایانی.ناصرخسرو.
پای ابرنجن.
[اَ رَ جَ] (اِ مرکب)پای آورنجن.

پای افزار.

[اَ] (اِ مرکب) پاافزار. پافزار. هم لخت. پاپوش. کفش و موزه و امثال آن. پَوزار. مَداس. مَدواس. (شرح قاموس) :زاهد... جائی طلبید که پای افزار گشاید. (کلیله و دمنه).
مرد در جوی را بدریابار
جان و سر دان همیشه پای افزار.سنائی.
طرب زآنگونه بر شاه اشتلم کرد
که پای افزار جست و پای گم کرد.
امیرخسرو دهلوی.
|| چوبی به اندام نعلین که جولاهگان و بافندگان به وقت بافندگی پای بر آن گذارند و بردارند. (برهان). پای اوژاره. پاافشار. لوح پا(1).
(1) - Pedale.

پای افزاه.

[اَ] (نف مرکب) کنایه از افزایندهء مرتبه باشد. (تتمهء برهان).

پای افشار.

[اَ] (نف مرکب، اِ مرکب)پاافشار. پای اوژاره. لوح پا: پای افشار جولاه. پای افشار جولاهگان، معلی. (دهار). میدانی. (مهذب الاسماء). رجوع به پاافشار شود :
نیست بافنده او بدست افزار
نه بماکو نورد و پای افشار.
شیخ آذری (از شعوری).
پای افشاری کردن.
[اَ کَ دَ] (مص مرکب) پافشردن. پای افشردن. استقامت. پایداری.

پای افشردن.

[اَ شُ دَ] (مص مرکب)پافشردن. استقامت. ثابت قدم بودن. برجای خود استوار ماندن : روز آدینه که این حال افتاد او هر ساعتی میگفت که یک ساعتی پای افشارید تا نماز پیشین راست بدان وقت سواران آنجا رسیدند و مراد حاصل شد و لشکر سلطان برگشت. (تاریخ بیهقی). اکنون تو پای افشار بدین حدیث که گفتی تا بروی. (تاریخ بیهقی).
پای انداز.
[اَ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)قماشی که برای احترام بزیر پای بزرگان اندازند. هدیه ای که عروس را گاه درآمدن بخانهء داماد پیش کشند از اسب و جامه و چیزهای دیگر :
بپای انداز حمدت کارجمند است
زبان تا دل پرند اندر پرند است.
نوعی خبوشانی.
نیست معلوم صراطت بجز از پای انداز
چون قیامت که بود برهنگی بر تن زار.
نظام قاری.
سرم جز رخت پای انداز و جیب خلعت تشریف
دری دیگر نمیداند رهی دیگر نمیگیرد.
نظام قاری (دیوان البسه).
رجوع به پاانداز شود.
پای اندازان.
[اَ] (نف مرکب) پای اندازان رفتن؛ رفتن چنانکه سپاهیان با قدم بلند.

پای اوزار.

[اَ / اُو] (اِ مرکب) تختکی که جولاهگان پای بر بالای آن نهاده بفشارند. (جهانگیری). و رجوع به پااوزار و پاافزار و پای افزار شود :
غیر نعلین و گیوه و موزه
غیر مسحی و کفش و پای اوزار.
نظام قاری (دیوان البسه).
پای اوزاره.
[اَ / اُو رَ / رِ] (اِ مرکب) دو تخته کوچک باشد به اندام نعلین که بافندگان بوقت بافندگی پای بر آن گذارند و بردارند. (برهان). چوبی باشد که جولاهه در وقت کار کردن پای بر آن نهد. پاوزار. معلّی. و رجوع به پاافزار و پای افزار و پااوزار شود.

پای اوژاره.

[اَ / اُو رَ / رِ] (اِ مرکب) رجوع به پااوزاره شود.

پای باز.

(نف مرخم مرکب) رَقاص. پای کوب.

پای بازپس نهادن.

[پَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) عقب ماندن. کم آمدن : اگر از بحتری شاعر وزیر قصیده ای بدین روی و وزن و قافیه خواهد هم از آن پای باز پس نهد. (تاریخ بیهقی).
پای بازی.
(حامص مرکب) رقص. پایکوبی : و فتنه در خم و پیچ او پای بازی میکرد. (تاج المآثر).
معلم چون کند دستان نوازی
کند کودک همیدون پای بازی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
گروهی با نشاط و اسب تازی
گروهی در سماع و پای بازی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ز بس برّاق دیده لهو و بازی
بیامختند گوران پای بازی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
آواز دل انگیز مرکب تو
آورده اجل را به پای بازی.مسعودسعد.
هزار جان و دل اندر نظارهء رخ اوست
چو زلف آن پسر آمد به پای بازی در.
سوزنی.
زلف را گو پای بازی بر گل و سوسن مکن
کت از این بازیچه خون صد چو من در گردنست.
جمال الدین عبدالرزاق.
پای باف.
(نف مرکب) جولاهه. (اوبهی) (رشیدی). جولاه. (اسدی). حائک. نساج. گوفشانه. بافنده. (برهان) :
کشاورز و آهنگر و پای باف
چو بیکار باشند سرشان بکاف.ابوشکور.
گفتم از جود او عنابر کیست
گفت بر پای باف(1) و بر ضرّاب.عنصری.
داند خرد که تاب نیارد بروز رزم
با جملهء رکاب گران جمله پای باف. (کذا).
آذری (از فرهنگ جهانگیری).
پای بافی.
(حامص مرکب) جولائی. بافندگی. نساجی. حیاکت.
(1) - ن ل: جامه باف.

پای بر پی کسی نهادن.

[بَ پَ / پِ یِ کَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) کنایه از متابعت و پیروی کردن باشد. (برهان).

پای برجا.

[بَ] (ص مرکب) استوار. ثابت. پایدار. پای برجای.

پای برجائی.

[بَ] (حامص مرکب)رُسوخ. استواری. ثبات. پایداری. استقامت. ایستادگی. ثبات قدم.

پای برجا کردن.

[بَ کَ دَ] (مص مرکب)امکان. اثبات. استوار کردن. پایدار کردن. توکید. ایکاد. تأکید. وَطد. طِدة. توطید.

پای برجای.

[بَ] (ص مرکب) پابرجا. استوار. ستوار. پایدار. ثابت. مستقیم. راسخ. ایستاده. محکم. وطید. ثابت قدم :
چو گفتار پیران بران سان شنید
سپه را همه پای برجای دید.فردوسی.
چو مهراب را پای برجای دید
بسرش اندرون دانش و رای دید.فردوسی.
گرت باید که مرکزی گردی
زیر این چرخ دایره کردار
پای برجای باش و سرگردان
چون سکون و تحرک پرگار.سنائی.
چو بینی که زن پای برجای نیست
ثبات از خردمندی و رای نیست.سعدی.
- پای برجای بودن کسی را؛ کار بسامان بودن او را :
بدو گفت هرمزد کاین رای نیست
که اکنون ترا پای برجای نیست.فردوسی.
پای بر چیزی زدن.
[بَ زَ دَ] (مص مرکب) تَرَکّل. لگد زدن.

پای برداشتن.

[بَ تَ] (مص مرکب)خیم. (تاج المصادر بیهقی) (شرح قاموس). خیمان. خیوم. خیومه. خیمومة.

پای بر سنگ آمدن.

[بَ سَ مَ دَ](مص مرکب) کنایه از پیش آمدن مخاطره ای باشد. (برهان). عائق و مانعی صعب، املی را بدل به یأس کردن. نومید شدن.

پای برکاب بودن.

[بِ رِ دَ] (مص مرکب) در جناح سفر بودن.

پای برنجن.

[بَ رَ جَ] (اِ مرکب) حِجل. (دهار). حِجِل. حَجل. خلخال. خَدَمه. (منتهی الارب). پای آورنجن. پاآورنجن. پااورنجن.

پای برنجین.

[بِ رَ] (اِ مرکب) خلخال. پای برنجن.

پای برنهادن.

[بَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)متابعت کردن. (تتمهء برهان).

پای برهنگی.

[بِ رَ نَ / نِ] (حامص مرکب) حُفوَة. (منتهی الارب).

پای برهنه.

[بِ رَ نَ / نِ] (ص مرکب)پابرهنه. پاپتی. حافی. (منتهی الارب).
- پای برهنه شدن؛ و پای برهنه رفتن. تَنَعُّم. (منتهی الارب). حفوَة. (منتهی الارب).

پای بریده.

[بُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)اَقطع.

پای بز آکندن.

[یِ بُ کَ دَ] (مص مرکب) سحر باشد برای جلب کسی. (سروری) :
مرا در کویت ای شمع نکوئی
فلک پای بز آکنده ست گوئی.
نظامی (از سروری و فرهنگی خطی).
و رشیدی «پای بز افکنده ست گوئی» آورده است و شاید مصحف اوکندن بمعنی افکندن باشد.
پای بز افکندن.
[یِ بُ اَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از بیطاقت و بی آرام شدن و سحر کردن باشد چه گویند که قصابان افسونی خوانند و بر پای بزی بدمند و یا چیزی بنویسند و ببندند و آن بز را به صحرا سردهند تمام گلهء گوسفندان و بزها پیش آن بز آیند و قصابان هرکدام را که خواهند بگیرند. (برهان) :
مرا در کویت ای شمع نکوئی
فلک پای بز افکنده ست گوئی.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به پای بز آکندن شود.
پای بزمین نرسیدن.
[بِ زَ نَ رَ / رِ دَ](مص مرکب) کنایه از خوشحالی مفرط و انتعاش طبیعت باشد. (برهان). و رجوع به پای شود.

پای بزین اندرآوردن.

[بِ اَ دَ وَ دَ](مص مرکب) سوار شدن. برنشستن. رکوب.

پای بست.

[بَ] (ن مف مرکب) گرفتار. پای بسته. مقید. اسیر محبت. (برهان) : بعد از اعلام احوال آن جماعت که پای بست دام فعل خویش گشته بودند. (جهانگشای جوینی).
گشاده ره پیل تا در شکست
از ایشان نگردد سپه پای بست.اسدی.
هر که او پای بست روی تو شد
پشت دست از نهیب برخاید.خاقانی.
کجا باز داند چو شد پای بست
که خواهد زبردست سلطان نشست.
امیرخسرو.
دل پای بست زلف تو شد عقل ازو مجوی
عاقل نمیگذارد بر دم مار پای.
(از خزان و بهار کاشف شیرازی).
قنّاد را گمان که دلم پای بست اوست
غافل از آنکه رشتهء پشمک بدست اوست.
میرزا اشتها.
|| ایستاده و منتظر. (برهان). || (اِ مرکب) بُن. بُنلاد. پی. اساس. بنیان :
خانه از پای بست ویران است
خواجه در بند نقش ایوانست.سعدی.
اوّل اندیشه و آنگهی گفتار
پای بست آمده ست، پس دیوار.سعدی.
سرائی کنم پای بست از رخام
درختان سقفش همه عود خام.سعدی.
|| (ص مرکب) بیکار. (برهان).

پای بسته.

[بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)رجوع به پای بست شود.

پای بماه.

[بِ] (ص مرکب) مُقرب. رجوع به پابماه شود.

پای بند.

[بَ] (اِ مرکب) خلخال، مقابل دستبند : و گام چنان بزنند که زینت پوشیدهء ایشان ظاهر نشود از خلخال و پای بند و مانند این. (تفسیر ابوالفتوح). || دوالی که بپای باز بندند. قید. دام. (رشیدی). پایدام. بند پا. زنجیر یا دوال که بپای اسب بندند. پاوند. پای وند. رسن و دام. (غیاث اللغات). سباق؛ پای بند باز. (دهار). شِکال؛ پای بند ستور. (منتهی الارب). عقال. || حافظ. حارس. نگاهبان. عائق. مانع :
تو گوئی همانا که پندش دهم
به افسونگری پای بندش دهم.فردوسی.
فروهشت رستم بزندان کمند
برآوردش [ بیژن را ] از چاه با پای بند.فردوسی (شاهنامه ج 2 ص 981).
نبینم همی از تو جز پای بند
چه خواهم ترا جز بلا و گزند.
فردوسی (شاهنامه ج 3 ص 1411).
بزد دست و بگسست زنجیر و بند
جدا کرد ازو حلقه و پای بند.
فردوسی (شاهنامه ج 2 ص 981).
از من آمد بند بر من همچنانک
پای بند گوسپند از گوسپند.ناصرخسرو.
بیغرض پند همچو قند بود
با غرض پند پای بند بود.سنائی.
سوزنی را پای بند راه عیسی ساختند
حب دنیا پای بند است ارچه هم یک سوزن است.
سنائی.
زیرا که عقل بر اطلاق، کلید خیرات و پای بند سعادات است. (کلیله و دمنه).
کاوه که داند زدن بر سر ضحاک پتک
کی شودش پای بند کوره و سندان و دم.
خاقانی.
طیران مرغ دیدی، تو ز پای بند شهوت
بدر آی تا ببینی طیران آدمیت.سعدی.
|| دام :
چو کرکس بر دانه آمد فراز
گره شد برو پای بند دراز.سعدی.
منه بر سرم پای بند غرور [ یعنی دستار ] .
سعدی.
|| (ن مف مرکب) آنکه پای بسته و گرفتار باشد. (رشیدی). مُقیّد. مبتلی :
چو دیدند مرجهن را پای بند
شکستند آن بند را بی گزند.فردوسی.
مخالط همه کس باش تا بخندی خوش
نه پای بند کسی کز غمش بگریی زار.
سعدی.
اگر دنیا نباشد دردمندیم
وگر باشد به مهرش پای بندیم
بلائی زین جهان آشوب تر نیست
که بار خاطر است ار هست ور نیست.
سعدی.
ای گرفتار و پای بند عیال
دگر آسودگی مبند خیال.سعدی.
من فتاده بدست شاگردان
بسفر پای بند و سرگردان.سعدی.
بره بر یکی دکه دیدم بلند
تنی چند مسکین بر او پای بند.سعدی.
نیاید بنزدیک دانش پسند
من آسوده و دیگری پای بند.سعدی.
نگه کرد شیخ از سر اعتبار
که ای پای بند طمع پای دار.سعدی.
به بیداریش فتنه بر خط و خال
بخواب اندرش پای بند خیال.سعدی.
هیچ مغزی نداشته ست آن سر
که بود پای بند دستاری.اوحدی.
دل ما بدور رویت ز چمن فراغ دارد
که چو سرو پای بند است و چو لاله داغ دارد.
حافظ.
اگر دلم نشدی پای بند طرهء او
کیش قرار در این تیره خاکدان بودی.
حافظ.
|| با عیال بسیار :
اگر پای بندی رضا پیش گیر
وگر یکسواری سر خویش گیر.سعدی.
- پای بند چیزی یا کسی بودن؛ بدو بسیار دلبستگی داشتن.

پای بوس.

(نف مرکب، اِ مرکب) پابوس. زیارت.

پای بوسی.

(حامص مرکب) عمل بوسیدن پای. || زیارت.

پای به بند داشتن.

[بِ بَ تَ] (مص مرکب) پای در بند داشتن. مُقیّد بودن. مغلول بودن :
از اوئی [ از خرد ] به هر دو سرای ارجمند
گسسته خرد پای دارد ببند.فردوسی.
پای پس آمدن.
[پَ مَ دَ] (مص مرکب)کنایه از گریختن و هزیمت شدن و کم آمدن از حریف خود باشد. (تتمهء برهان قاطع).

پای پس شدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب)رجوع به پای پس آمدن شود.

پای پش.

[پَ] (اِ مرکب) پرخان (؟) پای بود. (لغت نامهء اسدی) (اوبهی). شرخاک. آواز پای :
باز کرد از خواب زن را نرم و خوش
گفت دزدانند و آمد پای پَش.رودکی.
پای پوزان.
(اِ مرکب) آواز مهیب. سهمناک. (برهان). بانگ سهمناک.

پای پوش.

(نف مرکب، اِ مرکب) پاافزار. کفش. نوعی از پاافزار و جوراب است. (تتمهء برهان). چموش : هرگز از دور زمان ننالیدم و روی از گردش آسمان درهم نکشیدم مگر وقتی که پایم برهنه بود و استطاعت پای پوشی نداشتم تا بجامع کوفه درآمدم دلتنگ، یکی را دیدم که پای نداشت سپاس نعمت حق بجای آوردم و بر بی کفشی صبر کردم. (گلستان).
پای پیچ.
(نف مرکب، اِ مرکب) لفّافه که مسافران برپای پیچند. پاتابه.

پای پیچیدن.

[دَ] (مص مرکب) سرتافتن از خدمت و رفتن و گریختن. (برهان) :
الا تا نپیچی سر از عدل و رای
که مردم ز دست تو پیچند پای.سعدی.
|| جان کندن. (برهان).

پای پیش نهادن.

[نِ / نَ دَ] (مص مرکب) (... از کسی) بر او مقدّم شدن. از وی برتر شدن :
بسال است کهتر فزونیش بیش
از آن مهتران او نهد پای پیش.فردوسی.
پای پیل.
(اِ مرکب) نوعی از قدح و پیالهء شرابخوری. (برهان). نوعی پیاله. صراحی بزرگ دراز که بصورت پای فیل سازند. (رشیدی). پیلپا. گاوزر :
تا بپای پیل می بر کعبهء عقل آمده ست
پیل بالا نقد جان بر پیل بان افشانده اند.
خاقانی.
|| حربه ای به شکل پای پیل که پیلپا نیز گویند. حربه ای است که اکثر و اغلب زنگیان دارند. (جهانگیری) (برهان). گرزی است بصورت پای فیل. (رشیدی) :
من صید آنکه کعبهء جانهاست منظرش
با من بپای پیل کند جنگ عبهرش.خاقانی.
بگردن شتر اندر شراب زر بخشی
بپای پیل گه خشم خصم فرسائی.
مجیرالدین بیلقانی.
|| صاحب مرض داءالفیل. (رشیدی).

پای تابه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) لفاف. لفافه. (السامی). جامهء سطبر که بچند تای مسافران بر پای پیچند دفع سرما یا چستی و چالاکی رفتار را. پای پیچ : و از وی [ از چغانیان ]پای تابه خیزد و گلیمینه و بساط پشمین. (حدود العالم ص 109). پس رداء او بستد و نیمه کرد پیش مأمون و گفت دو پایتابه کنم. (چهار مقاله). اِستمی الصائد؛ پوشید پایتابه را یا عاریت کرد پایتابه را برای شکار آهو در گرما. || جورَب. (منتهی الارب). جوراب.
- پای تابه گشادن؛ بجائی مقیم شدن. (رشیدی). کنایه از، از سفر بازماندن و اقامت کردن باشد و کنایه از، از سفر آمدن و مقیم شدن هم هست. (برهان).
- پای تابه اش در هند باز شدن؛ به سفری دور رفتن.

پای تاوه.

[وَ / وِ] (اِ مرکب) پای تابه :
تعجیل چیست پایتاوه نپیچیده ام.
نظام قاری (دیوان البسه).
پایتخت.
[تَ] (اِ مرکب) پاتخت. شهری که پادشاه در آن سکونت دارد و بعربی دارالسلطنه گویند. (غیاث اللغات). قُطب. حاکم نشین. کرسی. کرسی مملکتی. دارالملک. پادشائی. حضرت. واسطه. قاعده (تبریز قاعدة آذربیجان است). قاعدهء ملک. عاصمه. قصبه. مستقر. مقر. مستقر ملک. نشست. نشست گاه. تختگاه. ام البلاد. سریر. سریرگاه. دارالاماره. دارالمملکة. دار مملکت: ثم عبدالعزیزبن موسی بن نصیر و سریره اشبیله. ثم ایوب بن حبیب اللحمی و سریره قرطبة. (نفخ الطیب ج 1 ص140).

پای ترسا.

[یِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)صراحی کوچک که بصورت پای راهبان سازند (؟) و در آن شراب خورند. (فرهنگ رشیدی). پیاله شرابخوری. (غیاث اللغات) :
خورده برسم مصطبه می در سفالین مشربه
قوت مسیح یکشبه در پای ترسا ریخته.
خاقانی.
پای توغ.
(اِ مرکب) منصب علم برداری چه توغ در ترکی علم فوج را گویند. (غیاث اللغات). || گرد آمد نگاه لوطیان و سر غوغایان شهری. پاتوغ. و مجازاً هر مجمعی از مجامع. و توغ نیزه ای است و بر سر آن دم اسبی منتهی بگلولهء زرین(1).
(1) - Though.

پایتی.

(اِخ) یکی از طوایف ایل قشقائی مرکب از 30 خانوار. مسکن ایشان بلوک کربال است. و رجوع به شیبانی (ایل...) شود.

پایجامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) رجوع به پی جامه شود.

پای جوش.

(نف مرکب، اِ مرکب) پاجوش. شولان و شاخ تر که از ریشهء درختی روید.

پایچال.

(اِ مرکب) گوی باشد که بافندگان گاه بافندگی پای در آن آویزند. پاچال. (برهان). پاچاه. پاچامه.

پای چوب.

(اِ مرکب) ستون. دیرک. تیرک :
دوم دانش از آسمان بلند
که بی پای چوب است و بی داربند.
بوشکور.
پای چوبین.
[یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پای که از چوب کنند لنگان را :
پای استدلالیان چوبین بود
پای چوبین سخت بی تمکین بود.مولوی.
چوبی که بازیگران بر پای خود بندند و بلند شوند و به آن براه بروند. (تتمهء برهان قاطع). چوبی که چوپانان برپای بندند تا قدمها فراخ بردارند.
پایچه.
[چَ / چِ] (اِ مصغر) (از پای و چه ادات تصغیر) پاچه. دهانهء هر یک از دو بخش شلوار. هر یک از دو بخش شلوار. پایچه، پاچهء تنبان و شلوار باشد و آنرا بعربی رجلان خوانند. || کراع. پاچه. پاچها، بالغاء. (منتهی الارب). و نیز رجوع به پاچه شود.

پایچه فروش.

[چَ / چِ فُ] (نف مرکب)کراعی. پاچه فروش.

پای حوض.

[یِ حَ / حُو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پایهء حوض. || رسوائی. (فرهنگ رشیدی). جای رسوائی و بدنامی. (برهان).
- گرد پای حوض گردیدن؛ کنایه از آن است که سردرگم و مبهم در جای بگردد بواسطهء ساختن کاری و یا بدست آوردن مطلبی. (برهان) :
شمس بی نور و خواجهء بی اصل
چند از این دفع گرم و وعدهء سرد
از سر جوی عشوه آب ببند
بیش از این گرد پای حوض مگرد
تا مرا در میان تابستان
مر تو را پوستین نباید کرد.انوری.
بشب زان حوض پایه هیچ نگذشت
همه شب گرد پای حوض میگشت.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
تشنه را خود شغل چه بود در جهان
گرد پای حوض گشتن جاودان.مولوی.
بیش ازین گرد پای حوض مگرد
که من امروز رند می خوارم.
مولوی (از فرهنگ رشیدی).
خون من میریخت همچون آب حوض آن ماه و دیگر
گرد پای حوض میگشت این دل مجروح زارم.
اوحدی (در صفت معشوقه در حمام).
پای خار.
(اِ مرکب) سنگ پا. نُسفه. نشفه. (منتهی الارب). و آن سنگی باشد سیاه و متخلخل که بدان شوخ کف پای سترند.

پای خاسته.

[تَ / تِ] (ن مف مرکب)چیزی را گویند که در زیر پا مالیده و کوفته شده باشد. (جهانگیری). و رجوع به پای خست و پای خسته و پایخوست شود.

پای خاطر بسنگ درآمدن.

[یِ طِ بِ سَ دَ مَ دَ] (مص مرکب) کنایه از آن است که دل در جائی میلی بهم رسانیده باشد. (تتمهء برهان).

پای خاکی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از سفر کردن و قدم رنجه فرمودن باشد. (برهان). روان شدن بسوی کسی. پیاده آمدن و قدم رنجه کردن. (غیاث اللغات) :
فرستاده چو دید آن خشمناکی
به رجعت پای خود را کرد خاکی.نظامی.
|| طلبکاری نمودن. (برهان).

پای خست.

[خَ] (ن مف مرکب) لگدکوب. لگدمال. پای خوست. (رشیدی). بپای درهم کوفته. زیر پای کوفته. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). پای خاسته. (جهانگیری). خسته بپا. کوفته بپا. پای خسته. هرچیز که در زیر پا کوفته و مالیده شده باشد اعم از زمین و چیز دیگر. (برهان). زمین باشد یا چیزی که بپای کوفته باشند. (از فرهنگی خطی) :
پیاده سلاح اوفتاده ز دست
بزیر سواران شده پای خست.
پروین (از حاشیهء فرهنگ اسدی خطی).
فراوان کس از پیل شد پای خست
بسی کس نگون ماند بی پا و دست.اسدی.
پای خسته.
[خَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)بمعنی پای خست باشد و آن هر چیزی است که در زیر پای کوفته شده باشد. (برهان).

پای خوان.

[خوا / خا] (اِ مرکب) بمعنی ترجمه باشد و آن معنی لغتی است از زبانی بزبان دیگر. (برهان). وَستی. همسیراز. پچوه. پچواک. (اصل کلمه و مترادفات که در ذیل آورده ایم مجعول و مصنوع بنظر می آید مگر آنکه شواهدی آنرا تأیید کند).

پای خود را کنار کشیدن.

[یِ خوَد / خُدْ کِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) دیگر در امری که دخالت داشت دخالت نکردن.

پای خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) فریب خوردن در معامله و حساب.

پایخوست.

[خوَسْ / خَسْ] (ن مف مرکب) آن باشد که بپای کوفته باشد. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). لگدکوب. پای خست. پایمال. (رشیدی). زمین یا چیز دیگری که در زیر پای کوفته شده باشد. (برهان). زمین باشد یا چیزی که بپای کوفته باشند. (از فرهنگی خطی) :
فراوان کس از پیل شد پای خوست
بسی کس نگون مانده در پا و دست.
اسدی (از شعوری).
پای خوش.
[خوَ / خُشْ] (ص مرکب)(رشیدی). رجوع به پای خوشه شود.

پای خوشه.

[شَ / شِ] (ص مرکب) (از پای و خوشه که از خوشیدن بمعنی خشکیدن است) زمین که از بسیاری آمد شد مردمان سخت و صلب شده باشد. رشیدی در ذیل پای خوش و پای خوشه گوید: «زمین گلناک که لگدکوب کرده از کثرت مالش خشک شود، مرکب از پا و خوش که اسم مفعول است از خوشیدن بمعنی خشک شدن». و در ذیل پای خوشه آرد: «یعنی زمینی که تر باشد و به آمد و شد مردم و حیوانات خشک شود چه خوشه بمعنی خشک شده آمده... اما یحتمل که پای خوسته باشد که چنین خوانده باشند. والله اعلم». زمینی را گویند پر از گل و لای که بسبب تردد مردم و حیوانات دیگر بر آن خشک و سخت شده باشد. (برهان) :
بهار پر برگشته ست پای خوشه زمین
بهشت خرم گشته ست خشک شورستان.
فرخی.
پایدار.
(نف مرکب) ثابت. (رشیدی). باثبات. دائم. باقی. استوار. ستوار. پادار. (جهانگیری). قائم. با تاب و توان. قوی. مستقیم. وطید. واطد. وکید. همیشه. پا برجا. پای برجای. جاویدان. با دوام. همیشه. مدام. برقرار. (برهان). مقاوم. پایداری کننده. مقابل ناپایدار : مهتران عجم و سغد و ترک برخاستند و ایشان افزون از ده هزار غلام بودند که یکی از ایشان تیر خطا نکردی گفت [ قتیبه ] اینان بزرگترین همهء عجم اند، بخطر و فخر و پایدارتر عرب اند بحرب. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
اگر شهریاری و گر پیشکار
تو اندر گذاری و او پایدار.فردوسی.
سپهری که پشت مرا کرد کوز
نشد پست و گردان بجایست نوز
هر آنچیز کاید همی در شمار
سزد گر نخوانی ورا پایدار.فردوسی.
نباشد همی نیک و بد پایدار
همان به که نیکی بود یادگار.فردوسی.
بخندید سهراب و گفت ای سوار
بزخم دلیران نه ای پایدار.فردوسی.
بدینگونه بر دشت کین پایدار
ندیدیم شاها بهنگام کار.فردوسی.
بیامد براهام و گفت ای سوار
بگفتار خود برنه ای پایدار.فردوسی.
کند آفرین تاج بر شهریار
شود تخت شاهی برو پایدار.فردوسی.
نباشد سپاه تو هم پایدار
چو برخیزد از چارسو کارزار.فردوسی.
بزخم سپهبد نبد پایدار
چه یک بود پیشش چه صد چه هزار.
فردوسی.
نباشد خدنگ مرا پایدار
کجا ز آهنی کرده باشد گذار.فردوسی.
شتر خواست از ساروان دوهزار
هیونان کفک افکن پایدار.فردوسی.
نبد کس بجنگ اندرون پایدار
همه کوه کردند گردان حصار.فردوسی.
بزخمش ندیدم چنان پایدار
نه در پیچش و گردش کارزار.فردوسی.
بدو گفت کای دیو ناسازگار
بزخم دلیران نه ای پایدار.فردوسی.
بگیتی ندیدم چنو [ رستم ] یک سوار
که باشد برزم اندرون پایدار.فردوسی.
گفتم چهار گوهر گشته است پایدار
گفتا مزاج مختلف آرندهء عبر.ناصرخسرو.
بگاه، دشمن تو هست مستعار شها
نه پایدار بود هرچه مستعار بود.قطران.
تا ملک را شرف بود از تاج و تخت تو
از تاج و تخت تو شرف پایدار ملک.
مسعودسعد.
مکرمت کن که بگذرد همه چیز
مکرمت پایدار در دنیاست.مسعودسعد.
تا چرخ و کوه باشد، ملک و بقای تو
چون چرخ پایدار و چو کوه استوار باد.
مسعودسعد.
دل بدان خوش کنم که هیچکسی
در جهان عمر پایدار نداشت.مسعودسعد.
تا کوه قاف باشد بر جای پایدار
چون کوه قاف دولت تو پایدار باد.
مسعودسعد.
سروری را اصل و گوهر برترین سرمایه است
مردم بی اصل و بی گوهر نیابد سروری
سروری چون عارضی باشد نباشد پایدار
پای دارد سروری بر تو چو باشد جوهری.
سوزنی.
تا آخرین سال جهان پایدار باد
صدر جهان که خلق جهان راست صدر و بدر.
سوزنی.
من باری ار به هجو فتم خیزم
تو پایدار باش که تا نفتی.سوزنی.
تا تیغ بی قرار نگردد میان خلق
بر تخت ملک هیچ ملک پایدار نیست.
(از کلیله و دمنه).
مال بی تجارت... پایدار نباشد. (کلیله و دمنه).
عشق بر مرده نباشد پایدار.مولوی.
نیست هر عقل حقیری پایدار
وقت حرص و وقت جنگ و کارزار.
مولوی.
بزرگی نماند بر او پایدار
که مردم بچشمش نمایند خوار.سعدی.
سه چیز پایدار نماند مال بی تجارت و علم بی بحث و ملک بی سیاست. (گلستان).
یار ناپایدار دوست مدار
دوستی را نشاید این غدار.سعدی.
نماند ستمکار بد روزگار
بماند بر او لعنت پایدار.سعدی.
حکم و تمکینت مخلد جاه و قدرت مستدام
عزّ و اقبالت مؤبد ملک وعمرت پایدار.
جلال خوافی.
|| نام خدای تعالی است جل جلاله. || اسب جلد و پادار. (برهان). اسب جلد و قایم. || پائین دار. (فرهنگ رشیدی). || کعبتین قلب. (برهان). || امر از پای داشتن یعنی راسخ و ثابت و استوار باش :
که او را فکندی کنون پای دار
که الوای را من نخوانم سوار.فردوسی.
تو تنها بجنگ آمدی خیرخیر
کنون پای دار و عنان سخت گیر.فردوسی.
عشقبازی را تحمل باید ای دل پایدار
گر ملالی بود بود و ور خطائی رفت رفت.
حافظ.
پایدار آمدن.
[مَ دَ] (مص مرکب) پایدار ماندن :
اگر روز ما پایدار آمدی
جهان را بسی خواستار آمدی.فردوسی.
پایدار بودن.
[دَ] (مص مرکب) مقاومت کردن :
من باری ار به هجو فتم خیزم
تو پایدار باش که تا نفتی.سوزنی.
پایدار ماندن.
[دَ] (مص مرکب) باقی ماندن. بر قرار ماندن. ثابت ماندن :
نماند کسی در جهان پایدار
همه نام نیکو بود یادگار.فردوسی.
شما را خماند همان روزگار
نماند خماننده هم پایدار.فردوسی
پایداره.
[رَ / رِ] (ص مرکب) مددکار. یاری دهنده. (برهان). پایمرد. (جهانگیری) (رشیدی) (برهان) :
زهی مودت تو پایدارهء اقبال
زهی عداوت تو دست موزهء حرمان.
رضی الدین نیشابوری (از فرهنگ جهانگیری).
پایداری.
(حامص مرکب) مقاومت. تاب. استقامت. ایستادگی. پافشاری. دوام :
چو دیدند لهاک و فرشیدورد
چنان پایداری از آن شیرمرد.فردوسی.
باستواری جان و بپایداری کوه
فریفته شد و از راه راست کرد کران.
فرخی.
امیر بخط خویش جواب نبشت یکی آنکه تا بوسهل را در او جمالی بزرگ باشد و دیگر که در او پایداری و بصارت تمام بود. (تاریخ بیهقی).
سهل است پایداری تو در مقام وصل
چون دستبرد هجر ببینی بپایدار(1).
خلاق المعانی.
- پایداری کردن؛ مقاومت. استقامت. پافشردن. پای داشتن :
از دست جوانیم چو بربود عنان
پیری چو رکاب پایداری کردی.حافظ.
پای داش.
(اِ مرکب) پاداش. اجر. مزد. پاداشن.
(1) - ن ل: بدار پای. کمال الدین اسماعیل (دیوان ص 119). در این صورت شاهد نیست.

پای داشتن.

[تَ] (مص مرکب) پایداری کردن. تاب داشتن در مقاومت. قدرت مقابله داشتن. مصابرت ورزیدن. ثبات ورزیدن. استقامت. مقاومت. استوار بودن. پای فشردن. پافشردن. پافشاری کردن :
منوچهر بر میسره جای داشت
که با جنگ مردان همی پای داشت.
فردوسی.
چو دریای سبز اندر آید ز جای
ندارد دم آتش تیزپای.فردوسی.
چه داری چنین بند و چندین فریب
کجا پای داری تو اندر نهیب.فردوسی.
چو من با سپاه اندرآیم ز جای
همه کشور چین ندارند پای.فردوسی.
شهنشاه و رستم بجنبد ز جای
شما با تهمتن ندارید پای.فردوسی.
نداند این دل غافل که عشق حادثه ایست
که کوه آهن با رنج او ندارد پای.فرخی.
در عشق تو کس پای ندارد جز من
در شوره کسی تخم نکارد جز من
با دشمن و با دوست بدت میگویم
تا هیچکست دوست ندارد جز من.عنصری.
و ترکان بست فرا رسیده بودند بیاری امیرابوجعفر و پای نداشت بوالفتح با ایشان به هزیمت برفت. (تاریخ سیستان). و رسوا شد چه باطل کجا پای حق دارد. (ابن بلخی).
تنی چو خارا باید سری چو سندان سخت
که پای دارد با دار و گیر حمله مگر.
مسعودسعد.
تن خاکی چه پای دارد کو
باد جان را دمیده انبانیست.
مسعودسعد.
سروری چون عارضی باشد نباشد پایدار
پای دارد سروری بر تو چو باشد جوهری.
سوزنی.
صفها از یک سو چنان کند که حملهء دشمن را پای توانند داشتن. (راحة الصدور راوندی).
بر سر پل ساری ایستاده بود بسیار شجاعت کرد عاقبت پای نداشت برگردید... بساری آمد و سه روز مقام کرد. (تاریخ طبرستان).
و در آنوقت حاکم اتابک اوزبک بود قوت محاربت او را پای نداشت. (جهانگشای جوینی).
بسی پای دار ای درخت هنر
که هم میوه داری و هم سایه ور.
سعدی (بوستان).
ای صبر پای دار که پیمان شکست یار.
|| مقیم بودن :
گاه در حبسها بداری پای
گاه در دشتها برآری پر.مسعودسعد.
پایدام.
(اِ مرکب) پادام. تَله. دام. حباله. (ملخص اللغات حسن خطیب). داحول. مصلی. (السامی فی الاسامی). مِصلاة. کُفَّه: نوعی است از دام که پای جانوران را بگیرد و آن حلقه ای چند باشد از موی تافته و شکیلی بر آن کرده که چون جانور پای در آن نهد حلقه کشیده شود و پای جانور گرفتار گردد و آنرا پای حلقه نیز گویند... و نوعی از دام که بعربی حباله گویند و آن چنان بود که سیخهای باریک از چوب تراشند بمقدار یک وجب و بر یک سر آن دامی نصب کنند و سر دیگرش تیز ساخته باشند و بزمین فروبرند و از جانب دیگر صیاد در پناه چتری که از شاخهای سبز ساخته باشند درآمده پیش رود تا جانوران رم کرده بجانب دام بیایند و پای ایشان در آن بند شود. (فرهنگ رشیدی). دامی باشد تا جانوران پرنده را بآواز بسوی خود کشند. (از برهان). و در شرح نصاب آمده است: پایدام بمعنی تله که نوعی از دام است. (غیاث اللغات). نوعی از تله و دام است و آن چنان باشد که سیخهای باریک از چوب بمقدار یک وجب تراشند و بر سر هر یک دامی بندند و سر دیگر آنرا بر زمین فروبرند و صیاد در پناه گاوی یا خری درآمده پیش رود و جانوران را رم داده بجانب دام آورد تا پایهای ایشان در میان دام بند شود. (برهان). داحول؛ پایدام صیاد است که برای شکار گورخر بر زمین فرونشاند. (منتهی الارب) :
با سماعی که از حلاوت بود
مرغ را پایدام و دل را دام.فرخی.
که من ننیوشم این گفتار خامت
نیفتم هرگز اندر پایدامت.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
از بخل چون نیاز همی دست موزه ساخت
طبع تو هر دو را بسخا پایدام کرد.
مختاری.
گفتم در پایدام جور تو ماندم
گرنه یکی خط که صدهزار برآمد.سوزنی.
اجل پایدامی نهاده ست صعب
بناکام باید همی درفتاد.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری).
ز دست شیطان در پایدام معصیتم
جز او نباشد ازین دام دستگیر مرا.سوزنی.
دولت تیز مرغ تیز پر است
عدل شه پایدام او زیبد.خاقانی.
گفتم بپایگاه ملایک توان رسید
گفتا توان، اگر نشود دیو پایدام.خاقانی.
|| خروهه. ملواح. پادام. مرغی که صیاد در کنار دام بندد تا مرغان دیگر بهوای او آمده در دام افتند. (برهان). مرغی است که صیاد بر دام بندد برای صید کردن مرغی و آنرا خروهه و بتازی ملواح گویند. (رشیدی). || دامگاه. || حلقه ای از چرم که هر دو پای در آن کنند و بر درختهای بلند چون درخت خرما و مانند آن روند. (برهان).

پایدان.

(اِ مرکب) کفش. (شعوری) :
چون بگردد پای او از پایدان
آشکوخیده بماند همچنان.رودکی.
پای درآوردن.
[دَ وَ دَ] (مص مرکب)پای برکاب یا اسپ درآوردن. سوار شدن. برنشستن :
بشبرنگ شولک درآورد پای
گرائید با گرز گردی ز جای.اسدی.
پای دربند.
[دَ بَ] (ص مرکب) مُقیّد. مغلول :
عالمت یوز پای دربند است
واعظت مرغ دانه در منقار
این یکی چون کند تمام سخن
وآن دگر کی کند بکام شکار.اوحدی.
پای در پای کشیدن.
[دَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) بهم درپیچیدن دو پای از مستی و جز آن :
دست در دست برده چون مصروع
پای در پای میکشم چون مست.
مسعودسعد.
پای در سنگ آمدن.
[دَ سَ مَ دَ](مص مرکب) پای بسنگ آمدن. پای بسنگ خوردن. برخوردن به مانعی سخت. نومید شدن :
به پیش صیت احسانت گه پیمودن عالم
صبا را پای در سنگ آمده ست از تنگ میدانی.
ابوعلی حسین مروزی.
پای در شن.
[دَ شَ] (اِ) ایوان سلطان و این لفظ هندی است اصطلاح شاهان دهلی. (غیاث اللغات).

پای درکشیدن.

[دَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) پای گرد کردن :
دل بپرداز از این خرابه جهان
پای درکش بدامن اعزاز.سنائی.
پای درگشتن.
[دَ گَ تَ] (مص مرکب)کنایه از عاجز و ناتوان شدن باشد. (برهان).

پای در گل.

[دَ گِ] (ص مرکب) گرفتار و حیران. (غیاث اللغات).

پای دشت.

[دَ] (اِخ) موضعی به طبرستان. حسن بن زید ملقب به داعی کبیر در آغاز کار استیلای خود بر طبرستان و پس از روزی چند که اکثر حکام و اشراف طبرستان در ظل رایت وی گرد آمدند بمقابلهء محمد بن اوس حاکم طبرستان از دست طاهریان رفت و در مقدمهء سپاه محمد بن رستم ونداامید را که برادر اسپهبد عبدالله بن ونداامید بود فرستاد. محمد بن اوس نیز محمد بن اخشیدبن رستم را مأمور مقابلهء وی کرد و هر دو لشکر در پای دشت بهم رسیدند و جنگ میان دو طرف درگرفت. محمد بن رستم ونداامید محمد بن اخشید را کشت و سرش را نزدیک داعی فرستاد و خود دشمنان را تا آمل تعاقب کرد و سالماً غانماً بازگشت و در پای دشت بموکب داعی پیوست و در آن منزل طبرستانیان بحسن بن زید پیوستند و جمعیتی تمام دست داد. رجوع به حبیب السیر ج 1 ص 342 و 343 شود.

پایر.

[یِ] (اِ) مدت ماندن آفتاب باشد در برج سرطان. (تتمهء برهان قاطع). و ظاهراً این صورت مصحف پایز و پاییز باشد. مدت ماندن آفتاب در برج سرطان و آنرا تیرماه نیز گویند. (از فرهنگی خطی).

پایرن.

[یِ] (اِخ)(1) به آلمانی پترلینِگن. ناحیه ای به سویس وُد دارای 5000 تن سکنه و از آن توتون و شیر سطبر حاثر و شکلات خیزد.
(1) - Payerne.

پای رنج.

[رَ] (اِ مرکب) پایمزد. حق القدم. زری که به اجرت قاصدان و شاعران و مطربان دهند که در مجلس مهمانی حاضر شوند. (برهان). انعام و زری که به قاصد یا میهمان داده شود. (غیاث اللغات). مقابل دسترنج. (آنندراج) :
بفرمود شه تا رقیبان گنج
کشند از پی میهمان پای رنج.نظامی.
پای رنجن.
[رَ جَ] (اِ مرکب) پای برنجن. پارنجن. پای اورنجن. پای برنجن. پای ابرنجن. (رشیدی). خلخال. (مهذب الاسماء).

پای روب.

(اِ مرکب) پاروب. بیل چوبین که برف بدان روبند و بعضی گفته اند که پاروب آن باشد که دسته ای دراز دارد که روبنده به پا ایستاده جا بروبد و مطلق جاروب نیست چنانکه بعضی گمان برده اند. (رشیدی). پارو. (مهذب الاسماء). و چوبی پخ با دسته ای دراز که خبازان خمیر بر آن گسترده و در تنور نهند.

پای رود.

(اِخ) موضعی به مغرب کبراباد در مشرق قهستان.

پایروند.

[ ] (اِخ) نام طایفه ای از قبایل کرد ایران تقریباً دارای 800 خانوار و در پراو (کوه) به شمال شرقی کرمانشاه سکونت دارند.

پایز.

[یِ] (اِ) مخفف پائیز است که فصل خزان و برگ ریزان باشد و با زای فارسی هم آمده است. (برهان).

پایزار.

(اِ مرکب) کفش و پای افزار. (برهان). پوزار.

پایزن.

[زَ] (ص مرکب) اسیر. || خدمتکار. (از فرهنگ شعوری).

پای زو.

[زِ] (اِخ) از خاورشناسان و باستانشناسان. رجوع به جلد اول ایران باستان صفحهء 37 شود.

پایزه.

[یِ زَ / زِ] (اِ مصغر) (مرکب از پای بمعنی بهره و حصه و بخش و ایزه علامت تصغیر) پاچه. پازه. رجلان. ریسمانی که بر دامن خیمه و سراپرده تعبیه نمایند و آنرا به میخ بزمین استوار کنند. (جهانگیری). رجوع به پایژه شود.

پایزه.

[زَ / زِ] (اِ) حکمی باشد که ملوک به کسی دهند تا مردم اطاعت آن کس کنند. (برهان). پایژه. و رشیدی در ذیل لغت پایژه گوید: «و بزبان مغول سکه ای که مغول بحکام میدادند و آن سکه ای بود که برای امرای کلان بصورت شیر و برای وسط صورت دیگر و برای فروتر از آن صورت دیگر می ساختند چون کسی را میفرستادند در حضور خود سکه را فراخور مرتبهء آن میزدند و بدو می سپردند وبعد از عزل بازپس میگرفتند تا بتلبیس بار دیگر بر کس حکم نکند چنانکه در حبیب السیر مسطور است.» و از آنچه خواندمیر راجع به پایزهء غازانی گفته است (حبیب السیر ج 2 صفحهء 62) و نیز از شواهدی که نقل خواهد شد چنین مستفاد میشود که پایزه و پایژهء مغولان سکه ای بود از زر یا سیم یا چوب که بر حسب مراتب مأمورین صور مختلف مانند سر شیر و غیره بر آن نقش میشد و پایزهء سر شیر از همهء پایزه ها برتر بود و به امراء کلان داده میشد. چون خانان مغول کسی را بمأموریتی میفرستادند علی قدر مرتبته یکی از انواع پایزه را در حضور خود سکه میزدند و بدو میسپردند در عهد سلطنت غازان خان «تدبیر پایزه برین وجه صفت انتظام پذیرفت که جهت سلاطین و ملوک و شحنگان معظم پایزه ای بزرگ ساختند بصورت سر شیر و نام آنکس را بر آن ثبت کردند و به هرکس پایزه ای از آن میدادند نامش را بر دفتر می نوشتند و مدة العمل آنرا بوی میگذاشتند و بعد از عزل می ستاندند و در ازمنهء سابقه رسم بازستاندن نبود لاجرم حکام معزول در خفیه بوسیلهء آن پایزه بخلاف حکم مهمات میساختند و کسی بر آن اطلاع نمی یافت و همچنین برای ولاة متوسط الحال پایزهء کوچکتر از آن بنقشی مخصوص مقرر شد بهمان شرط و منصب ساختن پایزه به یک زرگر معتمد که پیوسته ملازم اردو بود مفوض گشت و او سکه ای که نقشی غریب بر آن منقوش بود ترتیب نمود و هرگاه پایزه بکسی میدادند در حضور نواب بارگاه غازانی این سکه را بر آن پایزه میزد تا کسی به تزویر پایزه نتواند ساخت و جهت ایلخا[ نا ]نی که به الاغ به هر طرف میرفتند پایزه علیحده ترتیب کرده بودند مقرر آنکه هر کس به ایلچی گری رود آنرا بوی دهند و چون بازآید بستانند.» : و تشریفهاء گرانمایه فرستادن جهة خداوند ملک معظم نصیرالحق والدین خلد ملکه چون فرمان و پایزه و چتر و علم و طبل و شمشیر و قباهاء خاص مرصع و نوازش بسیار و منشور دادن جهة امارت سیستان. (تاریخ سیستان). و اموال ببروات و حوالات اطلاق و یرلیغها و پایزه ها داده. (جهانگشای جوینی). و به ابتدا پایزه ها و یرلیغها که پادشاهزادگان داده بودند و امیر ارغون. (جهانگشای جوینی). و هر یک را پایزه زر و مثال به آلتمغا داد. (جهانگشای جوینی). و پدرم سیور غامیشی کرد و پایزه و یرلیغ به آلتمغا فرمود. (جهانگشای جوینی). و بی مشورت و اتفاق پایزه و یرلیغ داده. (جهانگشای جوینی). بفرمود تا هر مثال و پایزه که بعد از وفات قاآن داده بودند. (جهانگشای جوینی). بدین سبب امیر ارغون هر پایزه و یرلیغ که بعد از قاآن... (جهانگشای جوینی). فرمان شد که جمعی بازرگانان را پایزه ندهند تا ایشان را از متقلدان کار دیوانی تمیز و فرقی باشد. (جهانگشای جوینی). و از آمویه چندانک لشکر جور ماغون مستخلص کرده است بدو فرمود و یرلیغ و پایزه داد. (جهانگشای جوینی). هیچکس را میسر نشد که یرلیغ و پایزه ستاند. (جهانگشای جوینی). و تمامت امور ملوک و اصحاب به امیر ارغون حوالت کرد و از آن جماعت کسی را یرلیغ و پایزه نداد. (جهانگشای جوینی). و از امراء و ملوک هر کسی که در نوبت اول به پایزه و یرلیغ مشرف نشده بودند. (جهانگشای جوینی). و از امراء و ملوک که تعلق به هر یک از ایشان داشت همه کس را در آنوقت یرلیغ و پایزه فرمود. (جهانگشای جوینی). و پایزه و یرلیغ هر کسی که بود بازمی ستدند و در پیش هر یک می نهادند. (جهانگشای جوینی). و هر کسی از بزرگان بیکی توسل جسته و بر ملک براتها نوشته بودند و پایزه داده بازخواست آن می فرمود. (جهانگشای جوینی). مثال داد تا این جماعت هر یک در ولایاتی که بدیشان تعلق دارد یرلیغها و پایزه ها که از عهد چنگیزخان و قاآن و گیوک خان و دیگر پسران... (جهانگشای جوینی). و از چنگیزخان پایزه ای چوبین یافته. (جهانگشای جوینی). و جهت استظهار ایشان یرلیغ و پایزه داد. (جامع التواریخ رشیدی). او در آن درگاه معرفتی و شهرتی حاصل کرده و یرلیغ و پایزه دربارهء او نافذ گشته. (جامع التواریخ رشیدی). هولاگوخان پسندیده داشت و او را یرلیغ و پایزه فرمود. (جامع التواریخ رشیدی). هولاگوخان او را پایزه و یرلیغ داد. (جامع التواریخ رشیدی).
ایلچی آمده و خلعت [ خان ] آورده
یرلغ و پایزه از حکم غزان آورده.
نزاری قهستانی (از جهانگیری).
- پایزه دادن؛ مثال دادن. فرمان دادن : قومی آن باشند که جامهایی که بر ممالک مقرر است بازخواهند... و دو سه نقود را از زر و نقره و همچنین جداجدا جهت آلتمغا زدن و پایزه دادن. (جهانگشای جوینی). و دیگران را برحسب مقدار هر یک پایزه ای زر و نقره دادند. (جهانگشای جوینی). و مهمات بدیشان حوالت و ایشان را به پایزهء سر شیر و یرلیغ مخصوص گردانید. (جهانگشای جوینی). به ابتدا او را یرلیغ و پایزهء سرشیر داد. (جهانگشای جوینی). و ممالکی که در تصرف او بود بر او مقرر داشت و پایزهء سرشیر و یرلیغ داد. (جهانگشای جوینی).
پای زهر.
[زَ] (اِ مرکب) پادزهر. پازهر. فازهر. تریاق. تریاک(1) : و اندر کوههای فرغانه معدن زر و سیم بسیار است و معدن سرب و نشادر و سیماب و چراغ سنگ و سنگ پای زهر و سنگ مغناطیس. (حدود العالم).
که او گاه زهر است و گه پای زهر
تو جوینده تریاک از زهر بهر.فردوسی.
مبادا که گستاخ باشی بدهر
که از پای زهرش فزونست زهر.فردوسی.
بدو گفت هرمز که بر پای زهر
میالای زهر ای بداندیش دهر.فردوسی.
همی ترس ازین کین گزاینده دهر
مگر زهر ساید بدین پای زهر.فردوسی.
چو شد گرسنه نان بود پای زهر
به سیری نخواهد ز تریاک بهر.فردوسی.
دوان خوش بیامد بر شهریار
چنین گفت کای شاه پرهیزکار
ز گیتی سخن پرسم از تو یکی
گر ایدونکه پاسخ دهی اندکی...
بدو گفت آنرا که مارش گزید
همی از تن و جان بخواهد برید
یکی دیگری را بود پای زهر
گزیده نیابد ز تریاک بهر
سزای چنین مرد گوئی که چیست
که تریاک دارد درم سنگ بیست
چنین داد پاسخ ورا شهریار
که خونیست آن مرد تریاک دار.فردوسی.
بفرمود تا پای زهر آورند
ز گنج کهن یا ز شهر آورند.فردوسی.
و رجوع به پازهر و پادزهر شود.
پایژه.
[یِ ژَ / ژِ] (اِ مصغر) پایزه. ریسمان دامن خیمه و سراپرده که بمیخ بندند و بر زمین استوار کنند. پاچه بند. || چیزی که عنان را بدان بندند. (برهان). چیزی که عنان بدان استوار کنند. (رشیدی).
(1) - و کلمهء Bezoardفرانسه از همین کلمهء پازهر و پادزهر فارسی گرفته شده است.

پایژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) پایزه. بزبان مغول سکه ای که مغول بحکام میدادند و آن سکه ای بود که برای امرای کلان بصورت شیر و برای وسط صورت دیگر و برای فروتر از آن صورت دیگر می ساختند. چون کسی را میفرستادند در حضور خود سکه را فراخور مرتبهء او میزدند و بدو می سپردند و بعد از عزل بازپس میگرفتند تا به تلبیس بار دیگر بر کسی حکم نکنند چنانکه در حبیب السیر مسطور است. (فرهنگ رشیدی). و رجوع به پایزه... شود.

پایساندو.

(اِخ)(1) ناحیتی است به امریکای جنوبی در 345 هزارگزی شمال غربی جمهوریت مونتویدئو به مساحت 21723 گزمربع دارای 34 هزار تن سکنه و کرسی آن ناحیت نیز همین نام دارد با 15 هزار تن سکنه.
(1) - Paysandu.

پایست.

[یِ] (ن مف مرخم) مداوم. بردوام. پیاپی. پیوسته. ناگسیخته : این نیز حصاری بود سخت استوار... و آنجا هفت روز جنگ پایست کرد و حاجت آمد بمعاونت یلان غور. (تاریخ بیهقی).
پایستن.
[یِ تَ] (مص) پایدار ماندن. پائیدن. باقی ماندن. جاویدان بودن. دائم بودن :
ورنه بایدت بزادن نگرایم من
همچنین باشم و نازاده بپایم من.منوچهری.
جهانا چه در خورد و بایسته ای
اگر چند با کس نپایسته ای.ناصرخسرو(1).
چون عزّ من و ذل تو نپایست
هم ذل من و عزّ تو نپاید.مسعودسعد.
|| انتظار بردن :
بگاه معصیت بر اسپ ناشایست
و نابایست و مرکس را نپایستی.
ناصرخسرو (دیوان چ محقق - مینوی ص373).
|| درنگ کردن : چیزی نپایست تا لشکر دررسد با این مقدار مردم جنگ پیوست و بتن عزیز خویش پیش کار برفت با غلامان. (تاریخ بیهقی).
پای ستور.
[یِ سُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قوائم حیوان :
نه مطرب که آواز پای ستور
سماع است گر عشق داری و شور.
|| نام سازیست و آن کمینه ترین سازها باشد. (برهان) (جهانگیری).
(1) - در جهانگیری بنام نظامی ثبت شده است.

پایسته.

[یِ تَ / تِ] (ن مف) بقا کرده و پاینده و دائمی را گویند. (برهان). باقی. دائم. پیوسته :
پایسته چون بود پسرا دنیا
چون نیست او نشسته و پابسته.ناصرخسرو.
پای سنگ.
[سَ] (اِ مرکب) معیار. (مهذب الاسماء). || آنچه برای تساوی دو کفه در ترازو نهند. (فرهنگ رشیدی). پارسنگ :
لیک در میزان حلمت کم بود از پای سنگ.
کاتبی (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به پاسنگ و پارسنگ شود.
پای سنگین.
[یِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) استواری. پائی که از جائی نجنبد. (تتمهء برهان قاطع). || [ یْ سَ ] (ص مرکب) آنکه دیردیر بدیدار کسان و دوستان شود.

پای سهیل.

[یِ سُ هَ] (اِ مرکب) صراحی بصورت پای شخصی سهیل نام و بعضی گفته اند که هر سه نوع پیاله [ یعنی پای ترسا و پای پیل و پای سهیل ] است. (فرهنگ رشیدی) :
پای سهیل از سر نطع ادیم
لعل فشان بر سر در یتیم.نظامی.
پایش پیش نرفتن.
[یَ نَ رَتَ] (مص مرکب) دل او به اقدام آن امر رضا و گواهی ندادن.

پایشنه.

[یِ نَ / نِ] (اِ) پاشنه : و ساق مر دلو را و دو پای و پایشنه حوت را. (التفهیم). سر او حمل و پایشنهء پای سوی او آورده. (التفهیم). [ زحل دلالت کند بر ] کوتاه انگشت پیچیده ساق بزرگ پایشنه. (التفهیم).
پای شور.
(اِ مرکب) شعوری به نقل از جهانگیری آرد: که آن سازیست پست ترین سازها. - انتهی. این کلمه مصحف پای ستور است. رجوع به پای ستور شود.

پای شیب.

(اِخ) عقبه ای است دشوار برای رَمی جمار. (فرهنگ رشیدی). عقبه ای است بجهت رمی جمرات که یکی از اعمال حج است. (برهان). مکانی است در راه مکه و در آنجا عقبه ای است که چون شیطان به آنجا رسد در بند می افتد. (از شرح خاقانی) (غیاث اللغات) :
دست بالاهمت مردم که کرده زیر پای
پای شیبی کان عقوبتگاه جای شیطان دیده اند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 96).
ساحت بستان سرای و بام قصرش کز علو
کاخ و فرواره فراز لامکان آورده اند
در عمود صبح پاشیبی بر این بر بسته اند
وز بنات النعش آنرا نردبان آورده اند.مظهر؟
پای طاق.
(اِخ) موضعی به مغولستان و امیرتیمور گورکان بسال 776 ه . ق. قمرالدین دوغلات را که در مغولستان از او سرداری کلانتر نبود منهزم ساخت و تا موضع پای طاق تعاقب کرد. رجوع به حبیب السیر ج 2 ص 135 شود.

پای عدل.

[یِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از قوت و قدرت و شفاعت عدل باشد. (تتمهء برهان).

پای غازان.

(اِ مرکب) قازایاغی. رجوع به اَاطریلال شود.

پای فروکشیدن.

[فُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از ماندن و توقف کردن باشد. (برهان).

پای فشاردن.

[فَ / فِ دَ] (مص مرکب)ثبات کردن. پای افشردن. پافشاری کردن. سخت ایستادن. استواری و ثبات قدم ورزیدن. ایستادگی کردن در سودا. (برهان). ایستادگی کردن در کاری : لشکر دیلم در آن حادثه پای بیفشردند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
شاهی که ترا نعمت صد ساله بریزد
گر بر در او نیم زمان پای فشاری.فرخی.
وگر بپرسی ازین مشکلات مر ما را
بپیش حملهء تو پای سخت بفشاریم.
ناصرخسرو.
در دوستی رسول و آلش
بر محنت پای می فشارم.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 276).
و رجوع به پای و پا فشردن شود.
پای فشردن.
[فَ / فِ شُ دَ] (مص مرکب) پای فشاردن. پا فشاردن. پا فشردن.

پایک.

[یَ] (اِ مصغر) تصغیر پای. پای کوچک. و در کلمات مرکب مانند چار پایک و پنج پایک آید. || پیاده. (غیاث اللغات).

پایکار.

(ص مرکب، اِ مرکب) پیشکار تحصیلدار. مردی باشد که چون تحصیلدار بجائی آید او زر از مردم تحصیل کند و به تحصیلدار دهد. (برهان). || خدمتکار.پادو. چاکر. نوکر. خادم. پرستنده. توثور بالضم؛ سرهنگ و پای کار و خدمتکار. (منتهی الارب). مدیره، رئیس و پایکار قوم. (صراح اللغه). تُرتُور بالضم؛ پای کار و دامن بردار. جِلواز، پای کار و دامن بردار. (منتهی الارب) :
همان نیز خروار گندم هزار
بدیشان سپرد آنکه بد پایکار.فردوسی.
دروغ آنکه بی رنگ و زشت است و خوار
چه بر پایکار و چه بر شهریار.فردوسی.
کسی کو بر این پایکار من است
اگر ویژه پروردگار من است.فردوسی.
چنین گفت با پرده داران اوی
پرستنده و پایکاران اوی.فردوسی.
بباغ اندرون بود یک پایکار
که بشناختی چهرهء شهریار.فردوسی.
ببردند پس پایکاران شاه
دبیقی و دیبای رومی سیاه.فردوسی.
برادر جهان ویژه ما را سپرد
ازیرا که فرزند او بود خرد...
چو شاپورِ شاپور گردد بلند
شود نزد او تاج و تخت ارجمند
سپارم بدو تاج و گنج و سپاه
که پیمان چنین کرد شاپور شاه
من این تخت را پایکار ویم
همان از پدر یادگار ویم.
فردوسی (گفتار اردشیر برادر شاپور ذوالاکتاف).
دو منزل چو آمد [ سکندر ] یکی بادخاست
وزان برفها گشت با کوه راست
تبه شد بسی مردم پایکار
ز سرما و برف اندر آن روزگار.فردوسی.
چنین گفت با پرده داران اوی [ شنگل ]
پرستنده و پایکاران اوی
که از نزد پیروز بهرامشاه
فرستاده ام من بدین بارگاه.فردوسی.
دگر نیک تر دوستداران او
کدیور مهین پایکاران او.اسدی.
بدو گفت بهرام شو پایکار
بیاور که سرگین کشد بر کنار
دهم زر که تا خاک بیرون برد
وزین خانهء تو بهامون برد.فردوسی.
|| پیاده. (غیاث اللغات). و رجوع به پاکار شود.

پای کار.

[یِ] (اِ مرکب) جائی که مصالح فراهم آورده زیر عمارت انبار کنند. (غیاث اللغات).

پایکاری.

(حامص مرکب) خدمتکاری. پرستندگی. پادوی. شاگردی خدمت : و بسیار سخن رفت در معنی وزارت و تن درنمیداد [ احمدبن عبدالصمد ] و گفت بنده غریب است میان این قوم و رسم این خدمت نمی شناسد وی را همین شاگردی و پایکاری صوابتر. (تاریخ بیهقی).
بد از طوس و کرمان فراوان گروه
به لشکر در از پایکاری ستوه.اسدی.
آنکس که روزی امیری کرده باشد باز پایکاری چون کند. (جهانگشای جوینی).
پای کسی را از جائی بریدن.
[یِ کَ اَ بُ دَ] (مص مرکب) آمد و شد وی را از آنجا منقطع کردن.

پای کسی را به بند کردن.

[یِ کَ بِ بَ کَ دَ] (مص مرکب) وی را اسیر و مقید ساختن :
مر آن هر دو را پای کرده به بند
به زندان فرستاد شاه بلند.فردوسی.
پای کسی را گرفتن.
[یِ کَ گِ رِ تَ](مص مرکب) خرجی یا زیانی یا جنایتی تعلق بدو یافتن. بر عهدهء او وارد آمدن.

پای کشان.

[کَ / کِ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال کشیدن پا.
- پای کشان آمدن یا رفتن؛ رفتن با تأنی و بطؤ چنانکه فالج زده ای : رجا گفت... چون دانستم که کار محکم شد و بیعت تو کرده آمد از پس مرگ سلیمان گفتم برخیزید و پیش امیرالمؤمنین شوید که او بمرد و عهدنامه بازکردم و بر ایشان خواندم و چون به نام عمر بن عبدالعزیز رسیدم هشام بن عبدالملک بانگ کرد و گفت ما او را هرگز بیعت نکنیم گفتم والله که اگر بیعت نکنی سرت بردارم هشام بیامد پای کشان و بیعت کرد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
مرکب جود تیزدست کند
در هزیمت نیاز پای کشد.مسعودسعد.
آنکه غفلت بر احوال وی غالب... مدهوش و پای کشان میرفت. (کلیله و دمنهء بهرامشاهی). احمد خوارزمی گفت مرا از هیبت او قوت از اعضا برفت و برخاستم پای کشان از بارگاه او بیرون آمدم و به استشعار و خوفی هرچه تمامتر خود را بوثاق انداختم. (ترجمهء تاریخ یمینی). مری؛ پای کشان رفتن... (منتهی الارب).
پای کلات.
[کِ] (اِ مرکب) فنی است از کشتی که حریف را از کمر گرفته چنان بردارند که پایش بلند شود. (غیاث اللغات).

پای کلاغ.

[یِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قازایاغی. اطریلال. || قلم چرا. (غیاث اللغات). خطی بغایت زشت. قلم انداز.

پای کم آوردن.

[کَ وَ دَ] (مص مرکب)عاجز شدن. کوتاهی کردن در کاری بمقابلهء کسی. (غیاث اللغات) :
من آن کسم که چو کردم به هجو گفتن رای
هزار منجیک از پیش من کم آرد پای.
سوزنی.
پای کم داشتن از.
[کَ تَ اَ] (مص مرکب) حریف نشدن با. برابری نکردن با. برنیامدن با. (از ملحقات برهان قاطع).

پایکوب.

(نف مرکب) پای باز. رقاص. (دهار) (السامی). بازیگر :
یکی پایکوب و دگر چنگ زن
سدیگر خوش آواز انده شکن.فردوسی.
یکی [ از دختران ] چامه گوی و دگر چنگ زن
سوم پای کوبد شکن بر شکن.
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1879).
و بر لب آب مطربان ترمذ و زنان پایکوب و طبل زن افزون از سیصد تن دست بکار بردند. (تاریخ بیهقی). پنجاه هزار درم بدین مطربان و پای کوبان... (تاریخ بیهقی).
ترا شاید آن گلرخ سیمتن
که هم پایکوبست و هم چنگ زن.اسدی.
شده غمگسارنده شان هر دو زن
گه این پایکوب و گه آن دستزن.اسدی.
من رانده بهم، چو پیشگه باشد
طنبوری و پایکوب و بربط زن.ناصرخسرو.
|| (ن مف مرکب) لگدکوب.

پای کوب کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)لگدکوب کردن. پی سپر کردن.

پایکوبی.

(حامص مرکب) رقص. (زمخشری). زفن. بازیگری.

پای کوبیدن.

[دَ] (مص مرکب) زدن کف پای بر زمین یا چیزی دیگر بسختی. رقص. پای بازی کردن. رقصیدن :
یکی چامه گوی و دگر چنگ زن
یکی پای کوبد شکن بر شکن.
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1879).
آنکه گوید های و هوی و پای کوبد هرزمان
آن بحق دیوانگی باشد مخوان آنرا طرب.
ناصرخسرو.
بیندیش از آن خر که بر چوب منبر
همی پای کوبد به الحان قاری.ناصرخسرو.
آن یکی برجهد چو بوزنگان
پای کوبد بنغمهء طنبور.ناصرخسرو.
پای کوفتن.
[تَ] (مص مرکب) رقص. پای کوبیدن. پای بازی کردن. رقصیدن. رقاصی. زَفن : و سی زنند که هر روزی گرد این بت برآیند با طبل و دف و پای کوفتن. (حدود العالم). به یکسال اندر، چندین بار بیشترین مردم این ناحیت آنجا شوند آب اَسته(1) با نبیذ و رود و سرود و پای کوفتن. (حدود العالم). ندیمان و غلامانش پای کوفتند. (تاریخ بیهقی). تاجی از ورد بافته با گل سوری بیاراسته بر سر نهاد و پای کوفت. (تاریخ بیهقی). || کنایه از نزدیک شدن برفتن و مردن. (برهان).
(1) - ظ. بمعنی ناشتا و ناهار (علی الریق) باشد.

پایگاه.

(اِ مرکب) مقام. منصب. منزلت. قدر. مکانت. حرمت. مقدار. رتبت. رُتبه. جایگاه. دَرجه. (مجمل اللغه). زُلفی. مرتبه. (مهذب الاسماء). مرتبت. پایگه. حدّ. مقام بلند. رتبت ارجمند. مخفف پایه گاه. (فرهنگ رشیدی) :
ازین [ طبقات چهارگانه ] هر یکی را یکی پایگاه
سزاوار بگزید [ جمشید ] و بنمود راه.
فردوسی.
ببخشید رستم گناه ورا
فزون کرد از آن پایگاه ورا.فردوسی.
همان چرمش آکنده باید بکاه
بدان تا نجوید کس این پایگاه.فردوسی.
بیاراستندش یکی جایگاه
چنان چون بود در خور پایگاه.فردوسی.
چو کاوس و جمشید باشم براه
چو ایشان ز من گم شود پایگاه.فردوسی.
هر آنکس که در سایهء من پناه
نیابد ازو گم شود پایگاه.فردوسی.
چو خسرو ببیند سپاه ترا
همان مردی و پایگاه ترا.فردوسی.
بدو گفت پیران کز ایران سپاه
کسی را ندانم بدین پایگاه.فردوسی.
ورا در شبستان فرستاد شاه
ز هر کس فزون شد ورا پایگاه.فردوسی.
کجا همچنین نزد شاه آوریم
شود شاه و زین پایگاه آوریم.فردوسی.
ز یزدان سپاس و بدویم پناه
که فرزند ما شد بدین پایگاه.فردوسی.
بشد [ سیاوش ] با کمرپیش کاوس شاه
بدو گفت من دارم این پایگاه
که با شاه توران بجویم نبرد
سر سروران اندر آرم بگرد.فردوسی.
گریزان بیامد ز درگاه شاه
کنون یافته است ایدر این پایگاه.فردوسی.
مگر شاه را نزد ماه آوریم
بنزدیک تو پایگاه آوریم.فردوسی.
هر آنکس که از دفتر هندوان
بخواند شود شاد و روشن روان
بپرسید قیصر که هندو ز راه(1)
همی تا کجا برکشد پایگاه
ز دین و پرستیدن اندر چه اند
همی بت پرستند اگر خود که اند. (کذا).فردوسی.
خردمند نزدیک او خوار گشت
همه رسم شاهیش بیکار گشت...
سترگی گرفت او نه قهر و نه داد
بهیچ آرزو نیز پاسخ نداد
کسی را نبد نزد او پایگاه
بزودی مکافات کردی گناه.فردوسی.
کسی کش دهد ایزد این پایگاه
ازو باید آموخت آئین و راه.فردوسی.
همه راه نیکی نمودی بشاه
هم از راستی خواستی پایگاه.فردوسی.
یکی حاجتستم بنزدیک شاه
وگرچه مرا نیست این پایگاه.فردوسی.
دگر آنکه دختر بمن داد شاه
بمردی گرفتم من این پایگاه.فردوسی.
ترا پیش یزدان بزرگست جاه
خوش آنرا که او برکشد پایگاه.فردوسی.
نبایست کش نزد ما پایگاه
بدین آگهی خیره گردد تباه.فردوسی.
چنین گفت کسری بموبد که رو
ورا پایگاهی بیارای نو.فردوسی.
اگر بنازد شاعر بدان [ به شعر ] شگفت مدار
که پایگاه چنانش خدای روزی کرد.
مؤیدی (از المعجم).
زو تواند بپایگاه رسید
هر که از پایگاه خویش افتاد.فرخی.
ای برگذشته از ملکان پایگاه تو
قدر تو بر سپهر برآورده گاه تو.فرخی.
پایگاه وزرا یافته نزدیک ملک
از نکورائی و دانائی و تدبیرگری.فرخی.
گفتا که برتر از ملکان چون ازو گذشت
گفتم کسی که یابد ازو جاه و پایگاه.فرخی.
مرا بخدمت او دستگاه داد سخن
مرا بمدحت او پایگاه داد زبان.فرخی.
گر آسمان بلند بقدر است دور نیست
از پایگاه خدمت او تا به آسمان.فرخی.
هنر بدست بیان است از اختیار سخن
چنانکه زیر زبانست پایگاه رجال.عنصری.
گفتند [ سه تن از امراء طاهری ] پس ما مردمانیم پیر و کهن و طاهریان را خدمت سالهای بسیار کرده و در دولت ایشان نیکوئیها دیده و پایگاهها یافته. (تاریخ بیهقی). که [ مسعود ] پایگاه و کفایت هر کدام از کسان دانست که تا کدام اندازه است. (تاریخ بیهقی) . خداوند [ یعنی مسعود ] بزرگ و نفیس است و نیست او را همتا، و حلیم و کریم است ولیکن بس شنونده است و هر کسی زهرهء آن دارد که نه به اندازهء پایگاه خویش با وی سخن گوید. (تاریخ بیهقی). و پیغام داد که علی تا این غایت نه آن کرد که اندازه و پایگاه او بود. (تاریخ بیهقی). سلطان گفت: هشیار باش و شخص ما را پیش چشم دار تا پایگاهت زیادت شود. (تاریخ بیهقی). و بداند [ علی ] که همه شغل ملک بدو مفوض خواهد بود و پایگاه و جاه او از همه پایگاههاء گذشته برتر خواهد گشت. (تاریخ بیهقی).
بهر کهتر اندر خورش کن نگاه
سزای هنر ده ورا پایگاه.اسدی.
مِه از هر فرشته بدش پایگاه
بر از قاب قوسین یزدانش [ کذا ] راه.اسدی.
بر آن کوش کت سال تا بیشتر
بری پایگاه هنر پیشتر.اسدی.
نه چون عدلش جهان را دستگیر است
نه چون قدرش فلک را پایگاه است.
مسعودسعد.
چو من ببینم بر تخت خسروانه ترا
بدستگاه فریدون و پایگاه قباد.مسعودسعد.
ای پایگاه قدر تو بر چرخ نیل رنگ
دور ورا شتاب و بقای ترا درنگ.سوزنی.
همتی دارد چنان عالی که چرخ برترین
با فرودین پایگاه همتش دون است و پست.
سوزنی.
صدر جهان که صدر فلک پایگاه اوست
وز پایگاه او بفلک برشدن توان.سوزنی.
صدر ملک آرای عالی رای دستوری که بر
پایگاه قدر او کیوان ندارد دسترس.سوزنی.
ای خداوندی که از لطف تو جاه آورده ام
زآنکه دستم برگرفتی پایگاه آورده ام.
سوزنی.
ای کرده بخدمت همایونت
هفت اختر و نه فلک تولا
هم دست تو دستگاه روزی
هم صدر تو پایگاه والا.انوری.
مرا نیز از آن پایگاهی رسد
به اندازهء سر کلاهی رسد.نظامی.
ولکن بدان قدر بدنامی فاش گشته باشی و بی مراد مانده باشی و از پایگاه افتاده باشی و باز اگر خواهی تا بسر آن منصب بازآئی دیر باشد. (کتاب المعارف)... که منصب قضا پایگاهی منیع است. (گلستان سعدی).
بعقلش بباید نخست آزمود
بقدر هنر پایگاهش فزود.(بوستان).
توان شناخت بیک نظره در شمایل مرد
که تا کجاش رسیده است پایگاه علوم.
سعدی.
از آن پیش حق پایگاهش قویست
که دست ضعیفان بجاهش قویست.
(بوستان).
برفق از چنان سهمگین جایگاه
رسانید دهرش بدان پایگاه.(بوستان).
بهر یک از آن مهتران گفت شاه
که افزون کنم جمله را پایگاه.زجاجی.
|| مسند. تخت. پیشگاه :
چو خاقان بپیش جهاندار شاه
نشست از بر خوان بر آن پایگاه.فردوسی.
بیا تا ترا نزد شاهت برم
بدان پرهنر پایگاهت برم.فردوسی.
بفرمود شه تا از آن جایگاه
برندش بنزد یکی پایگاه.فردوسی.
|| محل. جای : فضل ربیع بحکم فرمان آمده است و از آن جمله که فرمان بود وی را در سرای بیرونی جای کرده ام و به پایگاه نازل بداشته. (تاریخ بیهقی) . || اساس. پایه :
بپرسید هومان ز پیران سخن
که گفتارتان بر چه آمد به بن
همی آشتی را کند [ گفتارتان ] پایگاه
و یا جنگ جوید سپاه از سپاه.فردوسی.
|| پایاب :
چو بشنید آوازش افراسیاب
هم آنگه برآمد ز دریای آب
بدستش همی کرد و پای آشناه
بیامد بجائی که بد پایگاه.فردوسی.
|| صفّ نعال. مُقدّم بیت. مقدم البیت. درگاه. کفش کن. پایگه. مقابل پیشگاه، صدر: مقدم البیت؛ پیشگاه خانه بود. (زمخشری) :
جمال مجلس باشد بمردم دانا
وگرچه باشد جای نشست پایگهش
چنانکه زینت هر بیت را ز قافیه است
اگرچه پایگه بیت هست جایگهش.
دهقان علی شطرنجی.
بارگاه تو کارگاه وجود
پایگاه تو پیشگاه صدور.مسعودسعد.
|| مزد :
بهشتم درِ گنج بگشاد شاه
همی ساخت این رنج را پایگاه
بزرگان که بودند با او بهم
برزم و ببزم و بشادی و غم
بر اندازه شان خلعت آراستند.
فردوسی.
|| جانب پای؛ مقابل سرگاه : جبرئیل و میکائیل بیامدند [ بشب هجرت رسول بمدینه ] یکی بر سرگاه وی [ امیرالمؤمنین علی ] نشست و یکی بر پایگاه وی. (هجویری). || طویله. آخور. اصطبل. ستورگاه. پاگاه. آغل. معقل. جای ستوران. مرکب از پای و گاه بمعنی پافشار چارپایان. (فرهنگ رشیدی) :
تارک گردونت اندر پایمال
ابلق ایامت اندر پایگاه.انوری.
عیدا که روم را بود از پایگاه او
کز خوک پایگاه بود خوان قیصرش.
خاقانی (دیوان تصحیح عبدالرسولی ص 23).
کز پی میر آخوری در پایگاه رخش او
آخشیجان جان رستم را مکرر ساختند.
خاقانی.
لشکر سلطان در زمان بسرخزانه و پایگاه و اسبان خاصبک دوانیدند. (راحة الصدور). و پایگاه را خود قیاس نبود هزار و چهارصد تا استر همه اختیار، بر بند بود بیرون از آنکه به هر شهر و نواحی بسته بود. (راحة الصدور). لشکر گرد سراپرده صف کشیده بودند پایگاه و خزانه بغارتیدند و حشمت برداشتند. (راحة الصدور).
بدتر جائی بمذهب او
در زیر سپهر پایگاهست.
کمال الدین اسماعیل.
|| اصل و نسب. (برهان). || قدم. (مهذب الاسماء) جای پا. (رشیدی). و رجوع به پایگه شود.
(1) - یعنی علم و دین.

پایگاهی.

(ص نسبی) از مرتبتی پست. مردی از طبقهء پست :
پایگاهی گر سری جوید درخت کج بود
کژ...؟ در دست استیصال بود.سوزنی.
هر شاگرد پایگاهی خداوند حرمت و جاهی. (جهانگشای جوینی).
پایگذار.
[گُ] (نف مرکب، اِ مرکب)مددکار. دست مَرد. (رشیدی) :
بود تو شرع برتواند داشت
ز آنکه او روشن است و بود تو تار
دین نیابد ز دست تا بود است
مر ترا دست مرد و پایگذار.
سنائی (از فرهنگ رشیدی).
هرچند شعر سنائی مصحف است معهذا بی شبهه رشیدی از این شعر بغلط افتاده است و کلمهء پای گذار بمعنی حق القدم و پایمزد است و دست مرد هم بمعنی پای مرد نیامده است و در شعر سنائی نیز کلمه پایمزد است نه پای مرد. || قاصد و پیک پیاده. پایوَند. پیک پیاده که در هر منزلی بداشتندی تا نامه بیکدیگر دادندی، مانده بآسوده، تا زودتر بجای مقصود رسیدی. حافظ اوبهی در لغت نامهء خود در کلمهء اسکدار گوید: و این راه بُرنده را چون با اسپ باشد اسکذار و یام گویند و چون پیاده میرود پای گذار خوانند. رجوع به اسکدار شود.

پای گذاردن از.

[گُ دَ اَ] (مص مرکب)فرود آمدن (؟). حرکت کردن (؟) :
تنش را یکی پهلوانی قبای
بپوشید و از کوه بگذارد پای.فردوسی.
پای گر.
[گَ] (ص مرکب) رقاص. پایکوب. پای باز.

پای گرد کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب)اعتکاف :
جهان از بدیها بشویم برای
پس آنگه کنم در کُهی گرد پای.فردوسی.
پای گرفتن.
[گِ رِ تَ] (مص مرکب)استوار شدن. محکم شدن :
درختی که اکنون گرفته ست پای
به نیروی شخصی درآید ز پای.سعدی.
پای گریز.
[یِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قوهء فرار :
نه پای گریز و نه روی ستیز.
پای گشادن.
[گُ دَ] (مص مرکب)بازآمدن باشد. بمعنی اینکه قبل از این نمی آمد و حالا می آید. (برهان). پاگشا کردن. || طلاق دادن. (برهان). مطلقه کردن. || گریختن. (برهان).

پای گل.

[یِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پای گلبن. زیر گلبن :
مده جام می و پای گل از دست
ولی غافل مشو از دهر سرمست.حافظ.
پایگه.
[گَهْ] (اِ مرکب) پایگاه. مقام. مرتبت. مرتبه. رتبت. ربته. زُلفی. قدر. منزلت :
یکایک بپرسید [ کیخسرو ] و بنواختشان
برسم مهی جایگه ساختشان
همان نیز ز ایرانیان هر که بود
بر اندازه شان پایگه برفزود.فردوسی.
به اخترت گویند کیخسروی
بشاهی بر آن پایگه برشوی.فردوسی.
یکی پشت بر دیگری برنگاشت
بنگذاشت آن پایگه را که داشت.فردوسی.
نزدیک شه شرق بدان پایگه است او
زیرا که ندیده ست چنو هرگز دیّار.فرخی.
امیر این گویدم زیرا که او دلها نگه دارد
بنزد خویشتن هر کهتری را پایگه دارد.
فرخی.
قلم بگیر و فزونی مجوی و غبن مکش
اگر بحکمت و علم اندر اهل پایگهی.
ناصرخسرو.
این پایگه مرا ز بهین خلایقست
این پایگه نداشت کس اندر تبار من.
ناصرخسرو.
مهین پایگه پادشائی بود
بر از پادشائی خدائی بود.اسدی.
همی خواست تا بنگرد راه راست
کش اندر سخن پایگه تا کجاست.اسدی.
|| حدّ. اندازه. دَرَجه. رَدَه :
پای بیرون منه از پایگه دعوی خویش
تا نیاری بدر کون فراخت فدرنگ.
خطیری (حصیری؟).
اگر داد بینی همی رای من
مگردان از این پایگه پای من.فردوسی.
که تاج شهی خوار بنداختی
بر از پایگه سرکشی ساختی.اسدی.
بر پایگه خویش اگر نباشی
جز رنج نبینی و جز نکالی.ناصرخسرو.
|| پاچال :
صلح جداکن ز جنگ زآنک نه نیکو بود
دستگه شیشه گر پایگه گازری.سنائی.
|| صف نعال. کفش کن. آستان :
برترین پایه مرا پایگه خدمت اوست
پایهء خدمت او نیست مگر حبل متین.
فرخی.
مهتر شهی دعا کند و گوید ای خدا
یکروز مر مرا تو بدان پایگه رسان.فرخی.
بحیله پایگه همتش همی طلبد
ازین قبَل شده بر چرخ هفتمین کیوان.
فرخی.
|| اصل و نسب. || پایاب. گذرگاه رودخانه. (برهان). || مسند. تخت. صدر. || اصطبل. طویله. جایگاه ستور. ستورگاه. پاگاه :
چون خر رواست پایگهت آخر
چون سگ سزاست جایگهت شلّه.خفاف.
وزان روی چون رخش خسته برفت
سوی پایگه می خرامید تفت.فردوسی.
|| جای نشست. محل نشستن. رجوع به پایگه ساختن شود.

پایگه ساختن.

[گَهْ تَ] (مص مرکب)جاگرفتن :
کسی کو شود زیر نخل بلند
همان سایه زو بازدارد گزند
توانم مگر پایگه ساختن
بر شاخ آن سرو سایه فکن.فردوسی.
|| جای نشست معلوم کردن. اجازهء جلوس در جای درخور هرکس دادن. در خور و سزاوار هرکس نشست یا منصب و مرتبت معلوم کردن :
پدر دست بگرفت و بنواختشان
براندازه بر پایگه ساختشان.فردوسی.
سپهبد منوچهر بنواختشان
باندازه بر پایگه ساختشان.فردوسی.
وزان پس همه نامداران شهر...
برفتند بآرامش و خواسته...
فریدون فرزانه بنواختشان
ز راه سزا پایگه ساختشان
همه پندشان داد و کرد آفرین...فردوسی.
چو پیش آمدش نصر بنواختش
یکی مایه ور پایگه ساختش.فردوسی.
سکندر بپرسید و بنواختشان
باندازه بر پایگه ساختشان.فردوسی.
شهنشه بپرسید و بنواختشان
براندازه بر پایگه ساختشان.فردوسی.
|| جادادن. منزل دادن. فرود آوردن :
چو خسرو نگه کرد بنواختشان
ز لشکر جدا پایگه ساختشان.فردوسی.
|| مقام و مرتبه دادن :
ازو شادمان گشت و بنواختش
بنوّی یکی پایگه ساختش.فردوسی.
پایگیر.
(ن مف مرکب) پابند. مقید. (آنندراج) :
بقید زلف تا جانم اسیر است
دلم در دام فتنه پایگیر است.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
پایگیر کسی شدن.
[رِ کَ شُ دَ] (مص مرکب) زیان یا جنحه یا جنایتی بدو تعلق گرفتن.

پای لغز.

[لَ] (اِ مرکب) عثرت. زلت. زلل. گناه. جرم. خطا. (برهان) :
شه از پند آن پیر پالوده مغز
هراسان شد از کار آن پای لغز.نظامی.
پای ماچان.
(اِ مرکب) پای ماچو. (فرهنگ رشیدی). پی ماچان، کفش کن. صف نعال. درگاه. «باصطلاح صوفیان و درویشان صف نعال باشد که کفشکن است و رسم این جماعت چنانست که اگر یکی ازیشان گناهی و تقصیری کند او را در صف نعال که مقام غرامت است بیک پای بازدارند و او هر دو گوش خود را چپ و راست بر دست گیرد یعنی گوش چپ را بدست راست و گوش راست را بدست چپ گرفته چندان بر یک پای بایستد که پیر و مرشد عذر او را بپذیرد و از گناهش درگذرد». (برهان قاطع) :
هوا میخواست تا در صف بالا همسری جوید
گرفتم دست و افکندم بصف پای ماچانش.
خاقانی.
و شکر ایزدی بر مقام خویش بگذارد تا جملهء خلایق از صدرنشینان محفل تا پایان پای ماچان همه در حال یکدیگر نگاه کردند. (مرزبان نامه).
گرفته پای ماچان عذرخواهان
گناه از بنده عفو از پادشاهان.
عطار (بلبل نامه).
آدم از فردوس و از بالای هفت
پای ماچان از برای عذر رفت.مولوی.
جاهلی را دست می بوسند اندر دست حکم
فاضلی در پای ماچان پای مالی می کند.
کمال اسماعیل.
پایمال.
(ن مف مرکب) لگدکوب. پی خسته. مَدعوس. پی سپر. خراب. (غیاث اللغات) نیست و نابود :
سواران همی گشته بی توش و هال
پیاده ز پیلان شده پایمال.اسدی.
چه کرده ام که مرا پایمال غم کردی
چه اوفتاد که دست جفا برآوردی.خاقانی.
|| پائین پای. صف نعال :
تارک گردونت اندر پایمال
ابلق ایامت اندر پایگاه.انوری.
- پایمال کردن؛ سپردن زیر پای. پاسپر کردن. پی سپر کردن. پی خسته کردن. لگدکوب کردن. له کردن در زیر پای. پامال کردن. توطؤ. توطئه. تکتکه.
بسا نام نیکوی پنجاه سال
که یک کار زشتش کند پایمال.سعدی.
- امثال: زور حق را پایمال کند؛ الحکم لمن غلب. فرمان چیره راست.

پایمال شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)لگدکوب شدن. پی خسته شدن. پی سپر شدن. نیست و نابود شدن :
کبر پلنگ در سر ما و عجب مدار
کز کبر پایمال شود پیکر پلنگ.سوزنی.
تو غافل در اندیشهء سود و مال
که سرمایهء عمر شد پایمال.سعدی.
کرا سیم و زر ماند و گنج و مال
پس از وی بزودی شود پایمال.سعدی.
اگر پور زالی و گر پیر زال
بدوران نمانی شوی پایمال.حافظ.
|| هَدَر شدن. باطل گردیدن، چنانکه خون کسی.

پایمالی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)درنگ کردن و تعلّل :
چو دشمن دشمنی را کرد پیدا
نشاید نیز کردن پایمالی.ناصرخسرو.
پایمرد.
[مَ] (اِ مرکب، ص مرکب) شفیع. خواهشگر. شفاعت کننده. میانجی. واسطه :اما صاحب دیوان سوری را شفیع کرده اند [ ترکمانان سلجوقی ] تا پایمرد باشد. (تاریخ بیهقی). میان این کار درآید و پایمرد باشد و دل خداوند سلطان را خوش کند تا عذر ما پذیرفته آید. (تاریخ بیهقی). هر زمستان خوارزمشاه آلتون تاش ما را و قوم ما را و چهارپای ما را به ولایت خود جای دادی تا بهارگاه و پایمرد خواجهء بزرگ بودی. (تاریخ بیهقی). بوالحسن خلف و شیروان که ایشان را پایمرد کرده بود و سوی ایشان پیغامها داده شفاعت کردند تا امیر آن عذر پذیرفت. (تاریخ بیهقی). چون مدتی سخت دراز [ فضل ربیع ] در عطلت ماند پایمردان خاستند و دل مأمون را نرم کردند بروی. (تاریخ بیهقی).
بنزدیک او پایمردم تو باش
بدین درد درمان دردم تو باش.اسدی.
بیک شهادت سربسته مرد احمد باش
که پایمرد سران اوست در سرای جزا.
خاقانی.
|| مددکار. یاری دهنده. معین. دستگیر. (برهان). یار و یاور. دستیار. همدست :
پدر پیر شد پایمردش جوان
جوانی خردمند و روشن روان.فردوسی.
همانا ترا من بَسَم پایمرد
برآتش مگر برزنم آب سرد.فردوسی.
از آن شیر با شاه لختی بخورد
چنین گفت پس با زن پایمرد.فردوسی.
که باید که باشد مرا پایمرد
از آن سرفرازان روز نبرد.فردوسی.
سوار و پیاده بکردار گرد
بر آن لشکر گشن شد پایمرد.فردوسی.
چو برخواند کاوه همه محضرش
سبک سوی پیران آن کشورش
خروشید کای پایمردان دیو
بریده دل از ترس گیهان خدیو.فردوسی.
پدر پیر شد پایمردش پسر
جوانی خردمند و با زور و فر.فردوسی.
گفتم که پایمرد وسیلت که باشدم
گفتا که بهتر از کرم او کسی دگر؟.انوری.
از وی [ از عمر ] جز تجربت و ممارست عوضی نماند که وقت پیری پایمردی یا دستگیری تواند بود. (کلیله و دمنه).
کارم از دست پایمرد گذشت
آهم از چرخ لاجورد گذشت.خاقانی.
روزی ز وثاق پایمردی
می آمدم آفتاب زردی.
خاقانی (از فرهنگ رشیدی).
ای زهر تو دستگیر تریاق
وی درد تو پایمرد درمان
هر کس که نیوشد این قصیده
در حد عراق یا خراسان
داند که تو نیک پایمردی
خاقانی را بصدر خاقان.خاقانی.
در کار عشق دیده مرا پایمرد بود
هر دردسر که دیدم ازین پایمرد خاست.
خاقانی.
خاقانی را جهان سرآمد
دریاب که نیست پایمردش.خاقانی.
بپرسید کای مجلس آرای مرد
که بود اندرین مجلست پایمرد.(بوستان).
دید پامرد آن همایون خواجه را
اندر آن شب خواب درصدر سرا
خواجه گفت ای پایمرد بانمک
آنچه می گفتی شنیدم یک بیک.مولوی.
باز را گویند رَو رَو بازگرد
از سر ما دست دار ای پایمرد.مولوی.
واقعهء آن وام او مشهور شد
پایمرد از درد او رنجور شد.مولوی.
|| خدمتکار.

پایمردی.

[مَ] (حامص مرکب) شفاعت :بنده بیش از این نگوید که صورت بندد که بنده در باب باکالنجار و گرگانیان پایمردی میکند. (تاریخ بیهقی). خواجه پایمردی کند و سوی خواجهء بزرگ احمد عبدالصمد بنویسد و او را شفیع کند. (تاریخ بیهقی).
حقا که با عقوبت دوزخ برابر است
رفتن بپایمردی همسایه در بهشت.سعدی.
|| توسط. میانجیگری. خواهشگری : پس شاهنامه علی دیلم در هفت مجلد نبشت و فردوسی بودلف را برگرفت و روی بحضرت نهاد بغزنین و بپایمردی خواجهء بزرگ احمد حسن کاتب عرضه کرد و قبول افتاد. (چهارمقاله). || کمک. معاضدت. پشتی. دستیاری. یاوری. یاری. ایستادگی در کار کسی : و نیز از توانگران بستدی و بدرویشان دادی [ قصی بن کلاب ] و درویشان را پایمردی کردی. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). فضل ربیع که حاجب بزرگ بوده میان بسته بود تعصب آل برمک را و پایمردی علی عیسی [ امیر خراسان از دست هارون ]کردی. (تاریخ بیهقی). امیر [ مسعود ] سخن لشکر همه با وی گفتی و در باب لشکریان پایمردیها کردی تا جمله روی بدو دادند. (تاریخ بیهقی). و نه غلبهء جنود و قوت، پای مردی نمود. (جهانگشای جوینی).
- پایمردی کردن؛ دستیاری کردن. میانگی کردن. میانجی شدن. واسطه شدن. توسط کردن. شفاعت کردن. خواهشگری.

پایمزد.

[مُ] (اِ مرکب) پارنج. پای رنج. حق القدم. پایگذار. جُعل. جعالة. جُعالة. (زمخشری). جعیلة. خرج. (دهار). مزد قاصد و مزد قدم رنجه کردن مهمان. (رشیدی). اجرتی که به قاصدان و پیادگان دهند. (برهان). مزدی که به پزشک برای عیادت و معالجهء بیمار دهند: پس شمشیری بیرون آورد غلافش بزر اندر گرفته گفت بپایمزد تو شاید. (مجمل التواریخ و القصص). روزی به طلب وام داری رفته بود آن وام دار در خانه نبود چون او را ندید پای مزد طلب کرد زن وام دار گفت شوهرم حاضر نیست و من چیزی ندارم که ترا دهم. (تذکرة الاولیاء عطار). در ابتدا مال دار بود و ربا دادی و ببصره نشستی و هر روز بتقاضای معاملان خود شدی اگر سیمی نیافتی پای مزد طلب کردی و نفقهء خود هر روز از آن ساختی. (تذکرة الاولیاء عطار چ نیکلسن ص49).
همه پایمزد غلامان تست
بمن بر از امروز فرمان تست.جلالی.

پای ملخ.

[یِ مَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ناارز. چیز بی مقدار. ناچیز. بسیار حقیر :
عیبم مکن و بدار معذور
پای ملخی است تحفهء مور.
اگر بریان کند بهرام گوری
نه چون پای ملخ باشد ز موری.سعدی.
دجله بود قطره ای از چشم کور
پای ملخ پر بود از دست مور.خواجو.
- امثال: ارمغان مور پای ملخ باشد؛ ان الهدایا علی مقدار مُهدیها. برگ سبزیست تحفهء درویش. از درویشان برگ سبزی از رندان قاب گرگی.
- پای ملخ پیش سلیمان بردن یا پای ملخ -نزد سلیمان فرستادن؛ زیره به کرمان بردن، خرما سوی هجر بردن :
همی شرم دارم که پای ملخ را
سوی بارگاه سلیمان فرستم.انوری.
شعر فرستادنت دانی ماند به چه
مور که پای ملخ پیش سلیمان برد.
جمال اصفهانی.
پای ملخی پیش سلیمان بردن
عیب است ولیکن هنر است از موری.
سعدی.
لایق نبود قطره به عمان بردن
خار و خس صحرا به گلستان بردن
اما چتوان که رسم موران باشد
پای ملخی سوی سلیمان بردن.
تو سلیمانی و من مورم و جز مور ضعیف
نزل پای ملخی نزد سلیمان که برد.
ابن یمین.
پای موزه.
[زَ / زِ] (اِ مرکب) پای افزار : و مسلمانان بسیار غنیمت یافتند از سلاح و جامه و زرینه و سیمینه و برده گرفتند و یک پای موزهء خاتون با جورب گرفتند و جورب و موزه از زر بود مرصع بجواهر. (تاریخ بخارا).
پای نداشتن.
[نَ تَ] (مص مرکب)نیروی مقاومت نداشتن. تاب نیاوردن. استقامت نکردن :
با عطا دادن او پای ندارد بقیاس
هرچه در کوه گهر باشد و در خاک دفین.
فرخی.
پایندان.
[یَ] (اِ) پذرفتار. ضامن. کفیل. (تفلیسی) (مهذب الاسماء) (دهار) (مَج). غریز. (کنز اللغات). پایندانی کننده. (کنز اللغات). زعیم. (مج) (مهذب الاسماء). قبیل. ضمین. حمیل : گفتم اگر این مال امروز نتواند داد مهتری وثیقه و پایندان بستانم شاید؟ گفت نه. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). و اَنا بهِ زعیم، من بآن پایندانم. (تفسیر ابوالفتوح رازی). بوم و جغد و زاغ سیاه و عکه و گنجشک این پنج مرغ پایندان شدند. (قصص الانبیاء). گفت بکن آنچه خواهی گفت پایندانی باید از مرغان که با وی هم اعتقاد بودند. (قصص الانبیاء).
که به عمر و به جاه تو شده اند
روزگار و سپهر پایندان.مسعودسعد.
در گوشه ای نشستی و دست از تجارت بداشتی گفتی پایندان ثقه است. (تذکرة الاولیاء عطار).
دل همی گفتی که پایندان شدم
که بودتان فتح و نصرت دم بدم
هر که پایندان او شد وصل یار
او چه ترسد از شکست کارزار.مولوی.
ای پسر وامخواه روز پسین
جان ستاند برهن و پایندان.نزاری.
مشتری صد سال دیگر در بقا
گشته پایندان مجدالدین علیست.
ابن بالو (؟) ابن بابویه (؟) (از جهانگیری).
رزق را دست تو پایندان شد
علم را کلک تو پایندان باد.
مؤیدالدین (از سروری).
از بهر درنگ کس جاوید در این گیتی
کی داد بگو با کس گردون چک پایندان.
ادیب پیشاوری.
|| صفّ نعال. کفش کن. پایگاه. درگاه :
ماه را در محفل خورشید من
جای اندر صف پایندان بود.منجیک.
|| میانجی کننده. (برهان). || ایلچیگری. (غیاث اللغات). || رَهن. گرو. (جهانگیری) || در قید کسی بودن. (برهان). صاحب فرهنگ رشیدی این لفظ را بجای پایندان با یاء پابندان با باء موحدهء مفتوحه داند و گوید: «و صحیح بای موحده است بدل یای مثناة تحتیه و سامانی گوید ضامن را از آن پابندان گویند که کفالت پابند ضامن و مضمون عنه هر دو باشد و صف نعال را از آن گویند که مردم در گاه کفش کندن و پوشیدن کفش آنجا مقام کنند و پای بند شوند... اما در نسخ معتبرهء مثنوی مولوی پایندان به یاء دیده شد نه به بای موحده و از مردم معتبر نیز چنین شنیده شد که جهانگیری گفته و تخطئهء سامانی محض بقیاس است. والله اعلم.».

پایندانی.

[یَ] (حامص) پذیرفتاری. پذرفتاری. ضمانت. (مجمل اللغه). کفالت. (مجمل اللغه) (زمخشری). زعامت. (مج). صَبارة. صبر. تضمن. (دهار). ضمان. پذیرفتن، پذیرفتاری. زِعام. (تاج المصادر) (دهار). تکفّل. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). کُفُول. کفَل. (دهار). تَعَهُّد. زَعم، زعامه. قباله. کون. حماله. (تاج المصادر بیهقی). میانجی گری. تَعاهد : پس سلیمان مرغان را که پایندانی کرده بودند دعا بد کرد. (قصص الانبیاء).
پایندگان.
[یَ دَ / دِ] (ص) کفیل. نقیب : و در معنی نقیب چهار وجه گفتند حسن بصری گفت ضمین باشد آنکه پایندگان و عاقلهء قوم بود. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج 2 ص118 س 5).
پایندگی.
[یَ دَ / دِ] (حامص) خُلُود. بقاء. ابدیّت. دوام. دیمومت. قیام. (مهذب الاسماء) :
دانی که پسر باشد پایندگی تن
گیتی چو تن است او بمثل همچو سرآمد
در خانه نشاید شدن الا بره در
در خانهء اقبال و سعادت چو درآمد.قطران.
آزمودم مرگ من در زندگیست
چون رهم زین زندگی پایندگیست.مولوی.
|| قیمومت.

پایندگی کردن.

[یَ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) نگاهداری کردن. سرپرستی و محافظت کردن قیِّم : گفت ای پیغمبر خدا آن وقت که این فرزند در شکم من بود عهد کرده ام با خدای تعالی که خدمت این خانهء بیت المقدس کند و بعبادت و بندگی خداوند مشغول باشد و اکنون که او را پایندگی کند؟ آن قوم هر یکی گفتند که ما او را پایندگی کنیم. (قصص الانبیاء). و اندیشه کرد که من پیر شده ام و مرا فرزندی نیست که بعد از من نام نگاه دارد و مریم را پایندگی کند. (قصص الانبیاء). قلم آن کس که بر روی آب ایستد پایندگی کند. (قصص الانبیاء).
پاینده.
[یَ دَ / دِ] (نف) قَیّوم. (دهار). دائم. بادوام. مُدام. قائم. (دهار) (مهذب الاسماء). باقی. (مهذب الاسماء). جاوید. محکم. استوار. قیّم. قیّام. خالد. مخلّد. ثابت. جاودان. قدیم. ابدی. لایزال. لَم یزَل. پایا. مُستدام. مستمر. پایدار :
تن و جان من پیش تو بنده باد
همیشه روان تو پاینده باد.فردوسی.
چنین گفت پس شاه [ پرویز ] را خانگی که چون تو که باشد بفرزانگی
ز خورشید بر چرخ تابنده تر
ز جان سخنگوی پاینده تر.فردوسی.
چنین گفت [ دبیر ] کاین نامه سوی مهست
سرافراز پرویز یزدان پرست.
ز قیصر پدر مادر شیر [ شیروی پسر پرویز ] نام
که پاینده بادا بر او نام و کام.فردوسی.
سر پاسخ نامه بود از نخست
که پاینده باد آنکه نیکی بجست.فردوسی.
کرا برکشیدی تو افکنده نیست
جز از تو جهاندار و پاینده نیست.فردوسی.
نعمتش پیوسته و عمرش دراز
دولتش پاینده و بختش جوان.فرخی.
پاینده همی بادا هرچ آن تو نهادی.
منوچهری.
همیشه پیدا و پاینده باد. (تاریخ بیهقی). همیشه این خاندان بزرگ پاینده باد. (تاریخ بیهقی). همیشه این دولت بزرگ پاینده باد و هر روزی فزونتر. (تاریخ بیهقی) . چون در اول تاریخ فصلی دراز بیاوردم در مدح غزنین این حضرت بزرگوار که پاینده باد و مردم آن. (تاریخ بیهقی).
ز بهتر سخن نیست پاینده تر
وز او خوشتر و دل فزاینده تر
همی همچو جان زان نگردد کهن
که فرزند جانست شیرین سخن.اسدی.
پاینده کجا گردد چیزی که بساید
این حکم شناسید شما گر عقلااید.
ناصرخسرو.
از حادثهء زمان زاینده مترس
وز هرچه رسد چو نیست پاینده مترس.
خیام.
هر کجا صدق دین و دل زنده است
هر کجا عدل ملک پاینده است.سنائی.
و دوام فواید آن هرچه پاینده تر دست دهد. (کلیله و دمنهء بهرامشاهی). دو چیز بر یک حال پاینده نماند یکی دولت در طالع دوم جان در تن. (مرزبان نامه).
زآنکه عشق مردگان پاینده نیست
چونکه مرده سوی ما آینده نیست
عشق زنده در روان و در بصر
هر دمی باشد ز غنچه تازه تر.مولوی.
اما هنر چشمهء زاینده است و دولت پاینده. (گلستان).
بسی بر سر خلق پاینده دار
بتوفیق طاعت دلش زنده دار.سعدی.
شعر نوری ز عرش زاینده ست
زان چو عرش استوار و پاینده ست.اوحدی.
هر که آمد بجهان ز اهل فنا خواهد بود
آنکه پاینده و باقیست خدا خواهد بود.
|| پایداری کننده. اسم فاعل از پائیدن :
برزم اندرون شیر پاینده ای
ببزم اندرون شید تابنده ای.فردوسی.
|| که چیزی را در نظر دارد و چشم از آن برندارد. (برهان). مراقب.
- مرحمت پاینده؛ کلامی است که هنگام تودیع یا اظهار تشکر و سپاسگزاری گویند، یعنی لطف و محبت شما پایدار باد.

پاینده سلطان بیگم.

[یَ دَ سُ بَ گُ](اِخ) دختر میرزاسلطان ابوسعید و عمهء ابوالمظفر یادگار محمد میرزاست. در سال 873 ه . ق. سلطان حسین میرزابایقرا پس از فتح خراسان شهربانوبیگم دختر میرزا ابوسعید را بحبالهء نکاح درآورد و چون میان آن دو الفت و استیناسی اتفاق نیفتاد بعد از چندگاه او را طلاق گفت و به سمرقند فرستاد و خواهرش پاینده سلطان بیگم را بنکاح آورد و بین الجانبین محبت و مودت دست داد و چون میرزا یادگار محمد به قصد تسخیر خراسان از آذربایجان نهضت کرد و بر سر این ایالت جنگ میان وی و سلطان حسین میرزا درگرفت، در آن اوان که سلطان حسین میرزا از اُلنگ مشرتو به صوب قلعهء نیره تو کوچ کرد هنوز ابوالمظفر یادگار محمد میرزا در ولایت طوس بود که عمهء وی پاینده سلطان بیگم بتحریک امیر فریدون برلاس و سلطان احمد از منزلی که در بیرون هرات داشت بشهر درآمد و آنرا برای برادرزادهء خود ضبط کرد و فرمود تا در روز جمعه ششم محرم سال 875 خطبه بنام میرزا یادگار محمد خواندند و در آن ایام مولانا حسن شاه شاعر قصیده ای در مدح پاینده سلطان بیگم سرود که مطلعش اینست:
همچنان کز فضل حق خاتم سلیمان را رسید
ملک بلقیس زمان پاینده سلطان را رسید.
و یادگار محمد پس از این واقعه به هرات شتافت و در نهم محرم الحرام بر سریر سلطنت جلوس کرد و زمام امور ملک و مال را به قبضهء اختیار پاینده سلطان بیگم نهاد. اما پس از آنکه سلطان حسین میرزا مجدداً بر هرات استیلا یافت و یادگارمحمدمیرزا را بقتل آورد پاینده سلطان بیگم، همچنان در شمار زنان سلطان حسین میرزا باقی ماند و پس از وفات او و تسلط ازبکان بر هرات و استقرار بدیع الزمان میرزا و مظفرحسین میرزا پسران سلطان حسین میرزا در استراباد، پاینده سلطان بیگم و خدیجه بیکی آغا یکی دیگر از زنان سلطان حسین میرزا بجانب استراباد عزیمت کردند. پاینده سلطان بیگم از سلطان حسین میرزا یک پسر و چهار دختر داشت بدین شرح: حیدر محمد میرزا که در سال 908 درگذشت و در مدرسهء سلطانیه مدفون شد. آق بیگم که در سلک ازدواج محمد قاسم میرزا پسر ابوالقاسم ارلات انتظام داشت. بیکه بیگم که در عقد سید مولانا خواجه روزگار بود. آغابیگم که پیش از وصول بحد بلوغ درگذشت. کیجک بیگم که زوجهء میرزا بابر پسر محمد قاسم میرزا بود. رجوع به حبیب السیر ج 2 صص 250 - 251 - 253 - 254 - 284 - 297 - 300 - 316 شود.

پاینده کیش.

(اِخ) نام شهر (؟) و بعضی شارحین بوستان «پابند» بمعنی زمین گل و لای نوشته و «کیش» نام جزیره.

پای نهادن.

[نِ / نَ دَ] (مص مرکب) پای نهادن در کاری؛ بدان کار دست زدن. شروع کردن به آن. پای نهادن بر چیزی؛ ترک کردن آن. (غیاث اللغات).

پای و پر.

[یُ پَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)پا و پر. تاب. طاقت. قدرت. توانائی. نیروی مقاومت :
ببینیم تا چیست آیین و فر
سواری و زیبائی و پای و پر.فردوسی.
نه گاوستم ایدر نه پوشش نه خور
نه نیرو نه دانش نه پای و نه پر.فردوسی.
ستودان همی سازدش زال زر
ندارد همی جنگ را پای و پر.فردوسی.
تو دادی مرا زور و آیین و فر
سپاه و دل و اختر و پای و پر.فردوسی.
سپاسم ز یزدان که او داد فر
بدین گردش اختر و پای و پر.فردوسی.
بماندند پیران بی پای و پر
نماند آلت ورزش و ساز و بر.فردوسی.
سراپرده و خیمه ها گشت تر
ز سرما کسی را نبد پای و پر.فردوسی.
رجوع به پا و پر شود.
پای ورنجن.
[وَ رَ جَ] (اِ مرکب)پای برنجن. پاورنجن. پای آورنجن. حَجل. حِجِل. حِجل. حُجّل. خلخال.

پایون.

(اِ) پیرایه، آرایش، زیور. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (برهان).

پایوند.

[وَ] (اِ مرکب) پاوند. پای بند. پایگذار. || پیک پیاده که در هر منزل بداشتندی تا پیک مانده نامه به آسوده دادی و نامه زودتر بجای مقصود رسیدی. رجوع به اسکدار شود.

پایه.

[یَ / یِ] (اِ) هریک از طبقات چیزی که بر آن طبقات برروند یا فرودآیند چون طبقات نردبان و منبر و پلکان بام. مرقاة. پله. زینه. دَرَجه. هر مرتبه از زینه و پلهء منبر. پلهء نردبان. پاشیب. عتبه. پک. اُرچین. پغنه. تله : قلعه ای دیدم سخت بلند و نردبانپایه های بیحد و اندازه... امیرمحمد... رفتن گرفت سخت بجهد و چندپایه که برفتی زمانی نیک بنشستی و بیاسودی. (تاریخ بیهقی). امیر رضی الله عنه [ امیرمحمد ] بر آن پایه نشسته بود در راه. (تاریخ بیهقی).
که خواند تختهء عصیان تو که درنفتاد
ز تخت پنجه پایه بچاه پنجه باز.سوزنی.
از آن گوشه ای دان فراخی بحر
وزین پایه ای اوج چرخ کبود.
اثیر اخسیکتی.
پایه پایه رفت باید سوی بام
هست جبری بودن اینجا طمع خام.مولوی.
چون ز صد پایه دو پایه کم بود
بام را کوشنده نامحرم بود.مولوی.
نردبانهائی است پنهان در جهان
پایه پایه تا عنان آسمان.مولوی.
چون نهد بر پایهء منبر ز بهر وعظ پای
آنکه چون کروبیان دارد بعصمت اشتهار.
ابن یمین (از جهانگیری).
|| هرچه بر آن چیزی بنا کنند و ترتیب دهند. اساس. بنیاد. بِناء. اصل عمارت. (رشیدی). مبناء. بنورَه. بنوری. پی. شالوده. شالده. بنیان. بن. بنگاه. آسال. انگاره. قاعده. مقعده :
ندانست کاین چرخ را پایه نیست
ستاره فراوان و ایزد یکیست.فردوسی.
شاه سایه است و خلق چون پایه
پایهء کژ کژ افتدش سایه.سنائی.
فکر پایهء عقل است. (جامع التمثیل). || مجردی. ستون. شجب. رشیدی این معنی را مجازی میداند و گوید از آن جهت پایه را ستون گویند که آن اساس سقف است. (نقل بمعنی). || قائمه. پایِ. تخت. هر یک از قوائم تخت و میز و نظائر آنها چنانکه پایهء تخت، پایهء صندلی، پایهء میز، پایهء خوان (طبق)، سه پایه، چهارپایه :
همه پایهء تخت زرّ و بلور
نشستنگه شاه بهرام گور.فردوسی.
همه پایهء تخت زرین بلور
نشسته برو شاه با فر و زور.فردوسی.
هوا روشن از بارور(1) بخت اوست
زمین پایهء نامور تخت اوست.فردوسی.
کمر بست و ایرانیان را بخواند
بر پایهء تخت زرین نشاند.فردوسی.
نهاده بطاق اندرون تخت زر
نشانده به هر پایه ای بر گهر.فردوسی.
سر پایه ها [ پایه های تخت ] چون سر اژدها
ندانست کس گوهرش را بها.فردوسی.
بدو گفت کای خسرو بافرین
ز تو شادمان تخت و تاج و نگین
زمین پایهء تاج (؟) و تخت تو باد
فلک مایهء زور و بخت تو باد.فردوسی.
ز یاقوت مر تخت را پایه بود
که تخت کیان بود و پرمایه بود.فردوسی.
ز پیلان و از پایهء تخت عاج
ز اورنگ و ز یاره و طوق و تاج.فردوسی.
بتخت سه پایه برآید بلند
دهد مر جهان را بگفتار پند.فردوسی.
که خورشید روشن ز تاج منست
زمین پایهء تخت عاج منست.فردوسی.
چهل خوان زرین بپایه بسد
چنان کز در شهریاران سزد...
بمریم فرستاد [ قیصر ] و چندی گهر
یکی نغز طاوس کرده بزر.فردوسی.
کرد از خوان و کاسه ای، کش نیست
دست کوته، چو پایهء خوانم.روحی ولوالجی.
|| اَصل. ریشه: پایهء دندان؛ ریشهء دندان. || درختی یا نهالی که بدان درختی دیگر پیوند کنند. اصله که بر آن پیوند کنند. درختی که بر آن از درخت دیگر پیوند کنند(2). اَصله: پایهء آلبالو و محلب را پیوند گیلاس زنند. برای پیوند گیلاس بهترین پایه ها محلب است. || چوب یا زره گونه ای از چوب یا فلز برای راست نگاه داشتن و تربیت نهال بکار(3) برند. || جا :
مرد را کو ز رزم بیمایه ست
دامن خیمه بهترین پایه ست.سنائی.
|| بزبان گیلانی چوب را گویند. (رشیدی) (جهانگیری). و ظاهراً بر چوبی اطلاق شود که زدن را بکار آید. بلغت اهل گیلان چوب کتک زدن یعنی چوب تأدیب استاد و معلم و تحصیلدار. (برهان) :
شنیدن از تو خوش است این عتاب بامزه را
که بار و پایه بزن بیله خل ملایزه را.
میرزاقلی میلی (از جهانگیری)(4).
(در هجاء یکی از بزرگان گیلان).
|| پایاب :
جودی چنان رفیع ارکان
عمان چنان شگرف مایه
از گریه و آه آتشینم
گاهی سره است و گاه پایه.فرالاوی.
|| پائین. دامنه. دامان، چنانکه در کوه پایه و پایهء کوه : رسولان بازرسیدند و پیغامها بدادند امیر به تنگ رسیده بود و آنشب در پایهء کوه فرود آمد. (تاریخ بیهقی) . || تنهء درخت. ساق. ساقه. نرد. برز. کنده. تاپالی. نون. بوز. || ساق گندم و جو و جز آن. || مدار فلک: ماه پایه، فلک قمر. ستاره پایه، مدار ستاره. || اِشل(5) و رتبهء اداری. || زبون. (جهانگیری) و بیت ذیل را شاهد آورده است:
جوهر است انسان و چرخ او را عَرَض
جمله فرع و پایه اند و او غرض.
مولوی.
و معنی فرع و زبون بشهادت به این بیت درست نیست و چنانکه رشیدی هم متوجه شده کلمه در این بیت اگر مصحف نباشد بمعنی اساس و بنیان است. || ناسَره. زبون. (جهانگیری) (برهان). ضایع. (برهان). سقط. خوار.نبهره. نبهرج. مقابل سَرَه :
بل یکی پایه پشیز است که تا یافتمش
نه همی دوست ستاند ز من و نه عدوم.
ناصرخسرو.
|| فروریختن باران باشد در یکجا. (جهانگیری) (برهان) :
سنگ بسیار ریخت بر یاران
همچو ژاله ز پایهء باران.
حکیم آذری (از جهانگیری).
لکن این بیت صریح در ادّعای مزبور نیست. || اَرج. ارز. قدر. مرتبت. رُتبَت. رُتبَه. مرتَبَه. اندازه. دَرَجه. منصب. مقام. منزلت. حدّ. جایگاه. جاه. پایگاه. پایگه. زُلفی. مکانت. منزلت. مقدار. مَحلّ :
ستاره شناسی گرانمایه بود
ابا او بدانش کرا پایه بود.دقیقی.
بپیش من آورد چون دایه ای
که از مهر باشد ورا پایه ای.فردوسی.
بدی را تو اندر جهان مایه ای
هم از بیرهان بدترین پایه ای.فردوسی.
کزو مهربان تر ورا دایه نیست
ترا خود بمهر اندرون پایه نیست.فردوسی.
ز گردان کسی مایهء او نداشت
بجز پیلتن پایهء او نداشت.فردوسی.
کرا پادشاهی سزا بد بداد
کرا پایه بایست پایه نهاد.فردوسی.
بسی سرخ یاقوت بد کش بها
ندانست کس پایه و منتها.فردوسی.
کس او را نپذرفت کش مایه بود
وگر در خرد برترین پایه بود.فردوسی.
که نام بزرگی که آورد پیش
کرا بود از آن برتران پایه بیش.فردوسی.
که مرداس نام گرانمایه بود
بداد و دهش برترین پایه بود.فردوسی.
سواران و اسبان پرمایه اند
ز گردنکشان برترین پایه اند.فردوسی.
سکندر نه زین پایه دارد خرد
که از راه پیشینگان بگذرد.فردوسی.
تو از من به هر پایه ای برتری
روان را بدانش همی پروری.فردوسی.
ز گیتی هر آنکس که داناتر است
ورا پایه و مایه بالاتر است.فردوسی.
همان گاو کش نام پرمایه بود
ز گاوان ورا برترین پایه بود.فردوسی.
بسنده کند زین جهان مرز خویش
بداند مگر پایه و ارز خویش.فردوسی.
بگویم اگر چند بی مایه ام
بدانش بر از کمترین پایه ام.فردوسی.
بفعل ابلیس و صورت همچو آدم
بصد پایه ز اسب و گاو و خر کم.
ناصرخسرو.
چون بدانی حدود جفتیها
برتر آئی ز پایهء حیوان.ناصرخسرو.
بپایه برتر از گردنده گردون
بمال افزونتر از کسری و قارون.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو او را پایه زیشان برتر آمد
تمامی را جهان دیگر آمد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
غرض من آن است که پایهء این تاریخ بلند گردانم... چنانکه ذکر آن تا آخر روزگار باقی بماند. (تاریخ بیهقی) . چون امیرالمؤمنین فرمود که بخدمت بیایم... تلطّفی دیگر باید نمود تا پرسیده آید که مرا در کدام پایه و درجه بدارد و این بتو راست آید. (تاریخ بیهقی). چون اریارقی آنجا بوده است و حشمتی بزرگ افتاد کسی می باید در پایهء وی. (تاریخ بیهقی).
شه ارچه بپایه ز هر کس فزون
نشاید از اندازه رفتن برون.اسدی.
یکی مهش هر روز نوچیز داد
جدا هر دمی پایه ای نیز داد.اسدی.
کسی را مگردان چنان سرفراز
که نتوانی آورد از آن پایه باز.اسدی.
چندان داری ز حسن و خوبی مایه
کز حور بهشت برتری صد پایه.مسعودسعد.
برآئیم بر پایهء مردمی
مر این ناکسان را بکس نشمریم.
ناصرخسرو.
بر پایهء علمی برآی خوش خوش
بر خیره مکن برتری تمنا.ناصرخسرو.
و ملک بنده را آن مرتبت و حشمت داده است که در دولت خداوند پایهء هیچ کس از پایهء بنده بلندتر نیست. (نوروزنامه).
بر پایهء تو پای توهُّم نسپرده
بر دامن تو دست معانی نرسیده.انوری.
کس را از افاضل جهان پایه و مایهء مضاهات و مباهات او نبود. (ترجمهء تاریخ یمینی). بخت بلندت رهبری کرد و اقبال و سعادت یاوری تا بدین پایه برسیدی. (گلستان). هر که در پیش سخن دیگران افتد تا پایهء فضلش بدانند پایهء جهلش معلوم کنند. (گلستان).
چنین مرتفع پایه جای تو نیست
گناه از من آمد خطای تو نیست.سعدی.
دریغ آیدم با چنین مایه ای
که بینم ترا در چنین پایه ای.سعدی.
هنر هر کجا افکند سایه ای
چو ظلّ همایش دهد پایه ای
؟ (از امثال و حکم دهخدا ج 1 ص 297).
سر افسرور، آن خورشید آفاق
به پایه با سریر عرش همسان.امیرخسرو.
نتوان بلندپایه پریدن چو بال نیست.
اوحدی.
حافظ از پادشهان پایه بخدمت طلبند
سعی نابرده چه امید عطا میداری.حافظ.
بپایه ای نرسد شخص بی رکوب خطوب
بمایه ای نرسد مرد بی خیال خطر.قاآنی.
|| دَرَکَه، مقابل درجه :
برترین پایه مرا پایگه خدمت اوست
پایهء خدمت او نیست مگر حبل متین
بدعا روز و شب آن پایه همی خواهد و بس
آنکه در قدر گذشته است ز ماه و پروین.
فرخی.
شیر پرزور نه از پایهء خواریست به بند
سگ طمّاع نه از بهر عزیزیست به در.
سنائی.
ترکیب ها:
بلندپایه. بی پایه. پرپایه. پنج پایه. پیل پایه. تندیس پایه. چراغ پایه. چهارپایه. خوان پایه. دیگ پایه. سدپایه. سه پایه. (فردوسی). شالی پایه. کربش پایه. کوه پایه (فردوسی). نردبان پایه. و غیره. رجوع به این کلمه ها در ردیف خود شود.
پایه.
[یِ] (اِخ)(1) آلفونس. وکیل دعاوی فرانسوی متولد در سواسون. مؤلف کتابهای سودمند در تاریخ حقوق.
(1) - ن ل: مایه ور.
(2) - Sujet.
(3) - Tuteur. (4) - چون معنی بار و بیله و خل و ملایزه معلوم نیست صحت این استشهاد مشکوک است.
(5) - Echelle.
(1) - Paillet, Alphonse.

پایه پایه.

[یَ / یِ یَ / یِ] (ق مرکب)پلّه پلّه. اندک اندک. تدریجاً :
چو خواهی کسی را همی کرد مه
بزرگیش جز پایه پایه مده.اسدی.
در تأنی گوید ای عجول خام
پایه پایه برتوان رفتن ببام.مولوی.
پایهء چخماق.
[یَ / یِ یِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ماشه (در تفنگ)(1).
(1) - Detente.

پایهء حوض.

[یَ / یِ یِ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جای رسوائی و بدنامی. (برهان) :
پی یک بوسه گرد پایهء حوض
بسی گشتم تو دل دریا نکردی.خاقانی.
و رجوع به پای حوض شود.
پایه دار.
[یَ / یِ] (نف مرکب) صاحب قدر و منزلت. (برهان). صاحب رتبه. صاحب منصب. صاحب مقام. باقدرت. مقتدر.

پایه رن.

[ی یِ رُ] (اِخ)(1) ادوار. درام نویس فرانسوی متولد بسال 1834م./1249 ه . ق. در پاریس دارای تخیلی لطیف و دقیق. وفاتش در سال 1899م./1316 هه . ق.
(1) - Pailleron, Edouard.

پایه گاه.

[یَ / یِ] (اِ مرکب) پایگاه. رجوع به پایگاه شود.

پایه ور.

[یَ / یِ وَ] (ص مرکب) بلندمرتبه. بلندرتبه. بلندمقام :
که گفتم من این نامهء پایه ور
نکرد او بدین نامهء من نظر.
(از هجونامهء مجعول بنام فردوسی نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف).
پایی.
(ص نسبی) قلیان پا، در اصطلاح اصفهانیان قلیانِ نی پیچ. مقابل قلیان دستی.

پاییدن.

[دَ] (مص) رجوع به پائیدن شود.

پاییز.

(اِ) رجوع به پائیز شود.

پاییزه.

[زَ / زِ] (ص نسبی) رجوع به پائیزه شود.

پاییزه کاری.

[زَ / زِ] (حامص مرکب)رجوع به پائیزه کاری شود.

پایین.

(ص نسبی، ق) رجوع به پائین و ترکیبات آن شود.

پایینی.

(حامص) رجوع به پائینی شود.

پ اوروشسپ.

[پُ شَ پَ] (اِخ)(1) صورت اوستائی نام پدر زرتشت است. این اسم مرکب است از صفت (پُاوروشَ) بمعنی پیر چنانکه در وندیداد فرگرد 7 فقرهء 57 آمده است و از کلمهء اسپ و معنی ترکیبی پ اوروشسپ دارندهء اسپ پیر است. در آبان یشت فقرهء 18 زرتشت پسر پوروشسپ نامیده شده است. همچنین در فرگرد 19 وندیداد در فقرات 4و 6 و 46. مسعودی در مروج الذهب این اسم را بورشسف آورده که معرب پوروشسپ است. هیأت پهلوی این اسم پوروشسپ(2) است. رجوع به حاشیهء صفحهء 163 از یسناها (جلد اول) تألیف آقای پورداود و فرهنگ لغات پهلوی تألیف دُ هارله(3) صفحهء 231 شود.
(1) - Pourushaspa.
(2) - Purushasp.
(3) - De Harlez.

پبدنی.

[ ] (اِخ) رجوع به طایفهء کلهء بختیاری شود.

پپتک.

[پِپْ تَ] (اِ) ببتک. (مؤیدالفضلا). پاره ای از خوشهء خرما و انگور. زنگله. چَلازه. پاره ای از خوشهء انگور و خرما که چند دانه مانند خوشهء کوچک جمع آمده باشد و بزبان قزوینی اَزخ گویند. (فرهنگ رشیدی). خوشهء کوچک از خرما. (برهان).

پپره.

[پَ پَ رَ / رِ] (ص) بلغت زند و پازند پیر را گویند. (برهان قاطع).

پپریشیدن.

[پَپْ دَ] (مص) پریشان کردن. پراکنده ساختن.

پپلس.

[پَپْ لُ] (اِ) تریدی که از نان خشک و روغن و دوشاب سازند. || اشکنه ای که از روغن و پیاز بروغن بریان کرده و آب و نان خشک سازند. (برهان) :
که ز ماهیت ماهیچه بگویم رمزی
نخوری رشته که این نیست چنین پپلس وار.
بسحاق.
پپلیپا.
[پَپْ] (اِ) بلغت زند و پازند جامه و قبا را گویند. (برهان قاطع).

پپن.

[پِ پَ] (اِخ)(1) ملقب به قصیر پسر شارل مارتل. نخستین پادشاه فرانسه از سلسلهء کارُلنژی(2) است (رجوع به کارلنژیان شود). که بسال 714م./95 ه . ق. در ژوپیی(3)از اعمال بلژیک ولادت یافت و بسال 768م./150 ه . ق. در سَن دُنیس درگذشت. وی مردی قصیرالقامه بود و بهمین سبب نیز قصیر لقب یافته است اما نیروئی خارق العاده داشت. اندکی پیش از فوت پدر خویش بحکومت نوستری و بورگنی و پروانس رسید و از دو برادر وی یکی موسوم به کارلمان(4) بر اُسترازی حکومت یافت و دیگری موسوم به گریفون بر آنان بشورید و مغلوب شد. از این پس وی با قوم آکیتن و آلامان و باوار و ساکسن جنگید. در سال 751 م. بحمایت پاپ به پادشاهی فرانسه شناخته شد. پپن پس از ازدواج با برث(5) از او دو پسر آورد یکی بنام شارلمانی(6) و دیگری بنام کارلمان.
(1) - Pepin le Bref.
(2) - Carolingienne.
(3) - Jupille.
(4) - Carloman.
(5) - Berthe au grand pied.
(6) - Charlemagne.

پپوهوآن.

[پِ پُ هُ] (اِخ) پائی اُوآن(1). قومی از نژاد اندونزی در اراضی داخل جزیرهء فُرمُز.
Pai ouans.یا
(1) - Pepo-Hoans

پپه.

[پَ پَ] (اِ) نان در زبان اطفال. || (ص) غَبیّ. گول. چُلمن. پخمه.

پت.

[پَ] (اِ) آهار. آهار جولاهان. و آن چیزی باشد که در جامه مالند تا باریک شود و صیقل گیرد. (لغت نامهء اسدی). آهار که بر جامه دهند. و غالباً آن لعابی است از کتیرا یا نشاسته یا صمغ و یا لعاب خطمی و جز آن که جامه یا کاغذ و امثال آن بدان آغارند تا شخ و محکم شود. شو. شوی. شوربا. خورش. آش. آش جامه. پالوده. بت. آهر. تانّه. بخیر. آغار. لعاب :
ریشی چگونه ریشی چون مالهء پت آلود
گوئی که دوش تا روز با ریش گوه پالود.
عماره.
کونی دارد چو کون خواجه اش لت لت
ریشی دارد چو ماله آلوده به پت.عماره.
جهان ما چو یکی زود سیر پیشه ور است
چهار پیشه کند هر زمان بدیگر زی
بروزگار خزان پتگری کند شب و روز
بروزگار بهاری کندت رنگرزی
بروزگار زمستان کندت سیم گری
بروزگار حزیران کندت خشت پزی.
منوچهری.
|| سریش. (فرهنگ اسدی). || لعاب: پت اسفرزه. پت برنج. (در لهجهء خراسانیان). || مرعز. مرعَزّا. مرعزاء. مَرعَزی. بُز و شَم. بُزپشم. پشم زیرِ موی بُز. پشم بن موی بز. پشم نرمی که از بن موی بز بشانه برآورند و از آن شال و کلاه نمد و کپنک و امثال آن کنند. (جهانگیری) (برهان). کرک. کلک. (جهانگیری). || هرچیز که آن نرمی داشته باشد. (برهان). || پَت دادن؛ لعاب آوردن، اسفرزه پت میدهد.برنج پت داده است.

پت.

[پِ] (اِ) شب پره ای است که آنگاه که صورت کرم دارد پشم و امثال آن را خورد و تباه کند. بید. دیوچه. سوس. متّه. عثه(1). و رجوع به دیوچه شود.
) Mite.لاطینی
(1) - Teigne (Tinea

پت آلود.

[پَ] (ن مف مرکب) آلوده به آهار. آهارزده. آهارکرده :
آن ریش پرخدو بین چون مالهء پت آلود
گوئی که دوش بر وی تا روز گوه پالود.
عماره.
پتابی.
[پَ] (اِ) فتاوی. پتاوی. (قسمی از مرکبات از قبیل ترنج و غیره).

پتاره.

[پَ رَ / رِ] (اِ) غرواش. غرواشه. (رشیدی). غراوشه. (برهان). سمر. دست افزاری چون جاروب که جولاهان بدان آب بر جامه ای که بافند پاشند.

پتاس.

[پُ] (فرانسوی، اِ) پُطاس. ئیدروکسید پتاسیم که بدان پتاس محرق گویند. رجوع به پطاس محرق شود.

پتال.

[پِ] (فرانسوی، اِ) گلبرگ(1).
(1) - Petale.

پتاوی.

[پَ] (اِ) فَتاوی. پَتابی. (قسمی از مرکبات) از قبیل پرتقال و ترنج و غیره و در التدوین آمده است که نام میوه ای است در جنگلهای مازندران.

پت پاپرا.

[ ] (اِ) بلهجهء هندی، شاهتره. (طب).

پت پت.

[پِ پِ] (اِ صوت) حکایت صوت پیاپی فتیلهء چراغ گاه بآخر رسیدن روغن. جرِست چراغ و شمع میران. بانگ فتیلهء چراغ و شمع چون خاموش شدن خواهد. آواز فتیلهء چراغ چون روغن آمیخته به آب دارد یا روغن آن نزدیک به برسیدن است.
-پت پت کردن (چراغ یا شمع)؛ آواز کردن فتیلهء چراغ یا شمع آن هنگام که خاموش شدن خواهد.

پتت.

[پِ تَ] (اِ) توبه. استغفار. (برهان). پشیمانی. اصل پهلوی آن پَتِت(1) است.
(1) - patet.

پت جیا.

[ ] (اِ) داروئی هندی است.

پتخ.

[پَ] (ص) مبهوت و متحیر. (برهان). || ابله. کالیوه. (برهان) (جهانگیری).

پتر.

[پَ تَ] (اِ) تُنُکهء طلا و نقره و مس و برنج و امثال آنرا گویند که در آن اسماء و طلسمات و تعویذ نقش کنند. (برهان). این کلمه هندی است. (رشیدی). و صاحب غیاث اللغات گوید پتر به فتحتین پاره های آهن پهن کرده شده و این لفظ مشترک است در هندی و فارسی مگر در هندی تاء فوقانی را مشدد آورند :
هر حمایل که از آن تعبیه تعویذ زر است
بازوش ویحک از آهن پتر آمیخته اند.
خاقانی.
چشم بد کز پتر آهن و تعویذ نگشت
بند تعویذ ببرید و پتر باز دهید.خاقانی.
پترآلکساندروسک.
[پِ رُ لِ رُ] (اِخ)(1)یکی از قلاع ترکستان روس، مرکز ایالت آمودریا در نزدیکی آمودریا تقریباً مقابل شهر خانکا(2).
(1) - Petro-Alexandrovsk.
(2) - Khanka.

پترا.

[پِ] (اِخ)(1) یا وادی موسی. شهر عربستان قدیم میان بحر احمر و بحرالمیت که متعاقباً پایتخت نبطیها و مردم ادوم یا ادومیه و سپس در دورهء تسلط رومیان پایتخت فلسطین سوم بوده است. این شهر در درهء عمیقی از کوه هور(2) قرار داشت و در تجارت میان فینیقیه و فلسطین تأثیر و دخالت عظیم داشت. از قسمت رومی این شهر خرابه های بسیار باقی است که در سال 1812م. بورکهارت(3) در آن کاوشهائی کرده است.
(1) - Petra.
(2) - Hor.
(3) - Burckhardt.

پترارک.

[پِ] (اِخ)(1) شاعر معروف ایتالیائی متولد بسال 1304 م./703 ه.ق. در آرززو. وی مورخ و متتبعی بزرگ و صاحب مطالعات کثیره در کتب خطی قدیم و یکی از مبرزترین افراد بشردوستان(2) در عصر تجدد(3)بود و شهرت وی بیشتر در منظومه هائی است بزبان عمومی. وفات وی در سال 1374 م./ 775 ه . ق.
(1) - Petrarque.
(2) - Humanistes. عصر النّهضة.
(3) - Renaissance

پتربروک.

[پِ تِ بُ] (اِخ)(1) شهری از انگلستان دارای 22395 تن سکنه. و صاحب تجارت گندم و زغال و گچ و آجر و کلیسائی زیبا دارد.
(1) - Peterborough.

پترپاولوسک.

[پِ رُ لُ] (اِخ)(1) نام چندین شهر در روسیه از جمله شهرکی در ناحیهء یکاترینسلاو(2) دارای 5000 تن جمعیت و شهرکی در ناحیهء وُرُنِژ(3) دارای 5000 تن سکنه. و شهرکی در ناحیهء خارکف(4) و شهرکی دیگر در ناحیهء تُرید(5).
(1) - Petropavlovsk.
(2) - Iekaterinoslav.
(3) - Voroneje.
(4) - Kharkov.
(5) - Tauride.

پترپاولوسک.

[پِ رُ لُ] (اِخ) نام دو شهر در آسیای روسیه: یکی حکومت نشین کل ناحیهء استپ در کنار نهر «ایشیم» دارای 15220 تن جمعیت و مرکز ناحیه ای دارای 103000 تن سکنه. دیگر شهری در مشرق سیبریه در ساحل شرقی شبه جزیرهء کامچاتکا دارای 500 تن سکنه و این شهر بندری مستحکم است ولکن در قسمت اعظم از سال یخبندان میباشد و قسمتی از آن را بحریه انگلیس و فرانسه در سال 1855م. خراب کردند.

پترپلیس.

[پِ رُ پُ] (اِخ)(1) شهری در برزیل به ناحیهء ریودُژانیرو دارای 8500 تن سکنه است.
(1) - Petropolis.

پترزاودسک.

[پِ رُ وُ] (اِخ)(1) شهری از روسیه کرسی ناحیهء اولونتز(2) کنار دریاچهء اُنِگا، دارای 13000 تن سکنه.
(1) - Petrozavodsk.
(2) - Olontez.

پترس بورگ.

[پِ تِ] (اِخ)(1) نام عده ای از شهرهای اتازونی و از آن جمله شهری در کشور ایلّینوی مرکز ناحیهء مِنارد بر ساحل سانگامن دارای 4700 تن سکنه و دیگر شهری در کشور ویرجینیا دارای 22000 تن سکنه و کارخانه های نساجی و تنباکو.
(1) - Petersburg.

پترسبورگ.

[پِ تِ] (اِخ)(1) یا سَن پترسبورگ(2). سَن پطرزبورغ. پطرزبورغ. پتروگراد. که اکنون لنین گراد نامیده میشود. این شهر در دورهء تزارها پایتخت روسیه بود و در مصب رود نِوا در 2720 هزارگزی شمال شرقی پاریس واقع است. سکنهء آن 3191400 تن است و عماراتی زیبا و عالی دارد. و یکی از بزرگترین بنادر روسیه در کنار دریای بالتیک و از مراکز صنعت و تجارت است. این شهر را پطرکبیر بسال 1703م./1114 ه.ق. بنا کرد و ناحیهء لنین گراد فع 5500000 تن سکنه دارد.
(1) - Petersburg.
(2) - Saint Petersbourg.

پترسنی.

[پِ رُ سِ] (اِخ)(1) شهرکی از مجارستان در ترانسیلوانی بر ساحل زسیلی(2) از شعب دانوب دارای 3800 تن سکنه.
(1) - Petroseny.
(2) - Zsily.

پترگراد.

[پِ رُ] (اِخ) رجوع به پترسبورگ یا سن پترسبورگ شود.

پترن.

[پِ رُ] (اِخ)(1) کایوس. نویسندهء لاتینی قرن اول میلادی. اصل وی از طایفهء گل(2) بود و در دربار نرون زندگانی مرفه داشت و کتابی بنام ساتیریکُن(3) دارد. این کتاب اثری نفیس راجع به آداب و عادات رومیان قرن اول میلادی است. وی با گشودن رگ انتحار کرد.
(1) - Petrone, Caius.
(2) - Gaule.
(3) - Satyricon.

پترن.

[پِ رُ] (اِخ)(1) سَن. کشیشی از لهستان. او در قسطنطنیه بتاریخی نامعلوم متولد شد و در حدود 450 م. به لهستان درگذشت و از خاندانی شریف بود و از دست پاپ سِلِستن اول عنوان «اسقف لهستان» یافت و ذکران وی در چهارم اکتبر باشد.
(1) - Saint Petrone.

پترنی.

[پِ رُ] (اِخ)(1) یا پرین(2) یا پرنل(3). دوشیزهء شهید در قرن اول میلادی. وی بموجب اساطیر دینی دختر سن پیر(4)است و ذکران وی در 30 ماییوس واقع است.
(1) - Petronille.
(2) - Perine.
(3) - Pernelle.
(4) - Saint Pierre.

پتره.

[ ] (اِ) قفل باشد از آن در و غیر آن. (صحاح الفرس). (در نسخهء دیگر «پره» و این صحیح است و پتره محرف آن است). بند.

پترهف.

[پِ تِ هُ ] (اِخ)(1) شهری از روسیه به ایالت سن پطرزبورغ در کنار خلیج کرُنشتات دارای 11500 تن سکنه.این شهر در سال 1711م./1122 ه . ق. بدست پطرکبیر بنا شد و قصور عالیه و باغهای بسیار دارد و در دورهء تزارها اقامتگاه خاندان سلطنتی بود. این شهر با حومهء خود 2500 هزارگزمربع مساحت و 70000 تن جمعیت دارد.
(1) - Peterhof.

پتریچ.

[پِ] (اِخ)(1) قصبه ای است در سالُنیک واقع در سنجاق سیروز. مردم آنجا بیشتر مسلمان باشند و مجموع جمعیت آن 4000 تن است و رود اوسترومجه از نزدیک آن گذرد. قسمت اعظم اراضی آنجا کوهستانیست و جنگلهای شاه بلوط دارد و از آنجا پنبه و تُتُن و تریاک و مقداری ابریشم و عسل خیزد و میوهء بسیار دارد و سیب و انگور آن مشهور است و از انگور آن شراب نیک آید و سکنهء مجموع آن ناحیه 28730 تن باشند که نیمی مسلمان و بقیه بلغاریان و لوریانند و این ناحیه دارای 13 جامع و یک مسجد و سه مدرسه و ده مکتب و پانزده کلیسیا و یک حمّام است.
(1) - Petritch.

پتریکااو.

[پِ] (اِخ)(1) قصبه ای است در 110 هزارگزی طرف شرقی کالبش به لهستان دارای 5000 تن سکنه.
(1) - Petrikau.

پتسو.

[پَ] (اِ) کشک خشک. || دوغ. (شعوری). ظاهراً مصحف پینوست.

پتشتر.

[پُ تُ تُ] (اِ) لغت بلوچستانی است. رجوع به پتگاو شود.

پتشخوارگر.

[پَ تَ خا گَ] (اِخ)(1)پدشخوارگر. پذَشخوارگر. فدَشخوارگر. (مجمل التواریخ). فدشوارگر. (نامهء تنسر از تاریخ طبرستان و رویان). نام سلسلهء جبالی از درهء خوار ری تا سوادکوه و دماوند و سلسلهء البرز تا رودبار قزوین. صاحب مجمل التواریخ والقصص مؤلف بسال 520 ه . ق. چنین آورده است که: «او [ کسری نوشروان ]را به لقب فدَشخوارگرشاه گفتندی بروزگار پدرش، زیرا که او پادشاه طبرستان بود و فدشخوار نام کوه و دشت باشد و گرنام پشتها.». این اسم در غالب از نسخ برشوارگر و فرشوارگر آمده که تحریفی است از کلمهء پدشوارگر یا فدشوارگر و اصل آن چنانکه آورده ایم پَذَشخوارگر یا پَتَشخوارگر بوده است. سلسله جبال مذکور در دورهء ساسانی بهمین نام معروف بوده و در کارنامهء اردشیر بابکان به همین نحو مذکور است. این کوه شعبه ای است از رشته جبال اَپارسِن قدیم که در اوستا بنام اُوپایْری سَیْنا مذکور است و همان پَتیشوارش است که در کتیبهء دارا دیده میشود و بمعنی پیش خوار کوه است یعنی کوهی که پیش خوار واقع است و استرابون جغرافیانویس یونانی (58 قبل از میلاد تا حدود 25 پس از میلاد) اسم پتشخوار را به سلسلهء جبال البرز میدهد. پروکوپیوس مورخ نیز آنگاه که از کیوس بحث کند (برادر ارشد خسرو انوشه روان) لقب وی را پتشوارشاه(2)مینویسد. این کلمهء پتشخوار یا پَستشخوار در کتابهای مؤلفین اسلامی نیز دیده میشود. ابن خرداذبه در کتاب المسالک والممالک در ضمن ملوکی که اردشیر آنان را شاه خواند، ذکر بدشوارگر شاه را میکند و در شرح قسمت شمالی خطهء ایران مینویسد: «وفیه طبرستان والرویان و جیلان و بدشوارجر، و ملک طبرستان و جیلان و بدشوارجر یسمی جیل جیلان خراسان.» ابوریحان بیرونی هم در الاَثارالباقیه در موقع ذکر «ملوک الجبال» آورده است «و اما الاصل الاَخر فملوک الجبال الملقبون باصفهبدیّة طبرستان و الفرجوارجرشاهیه». و همچنین سید ظهیرالدین در تاریخ طبرستان و رویان و مازندران چندین بار این کلمه را ذکر کرده و در شرح طبرستان آورده است که «طبرستان داخل فرشوادگر است و فرشوادگر آذربایجان و گیلان و طبرستان و ری و قومیس میباشد.» و باز در باب این کلمه نوشته است که «طبرستان را در قدیم الایام فرشوادجر لقب بود.» در داستانهای ملی ما نیز که در بعض متون پهلوی باقی مانده نام این کوه بسیار آمده است از آن جمله در بند هشن (فصل 33): «... پس افراسیاب آمد و منوشچهر را با ایرانیان به «پتشخوارگر» براند و بر آنان بیماری و نیاز و بسی بلافرود آورد». رجوع به مجمل التواریخ والقصص ص36 و حواشی آقای مجتبی مینوی بر نامهء تنسر صص51-52 و حماسه سرائی در ایران ص443 شود.
(1) - Patashxvargar. (2) - تبدیل خوار به وار در پتشخوارگر و پتشوارگر در لهجات ایرانی بازدیده شده است، چنانکه در دشخوار، دشوار.

پتفت.

[پَ تَ] (اِ) پتت. توبه. استغفار. بازگشت از گناهان. (برهان).

پتفوز.

[پَ] (اِ) گرداگرد دهان و منقار مرغان. (برهان). پوزه. معرب آن فِطیسَه است: مستطعم الفرَس، پتفوز اسب. (منتهی الارب) :
عاریت داده بدو سبلت و ریش و پتفوز
ببخارا شده هنگام صبا علم آموز.سوزنی.
بشعر عذب دل افروز من نگر، منگر
بریش و سبلت و پتفوز و رنگ موزهء من.
سوزنی.
و بدین معنی بجای حرف اول تای قرشت هم آمده است. || گرداگرد کلاه. (برهان).

پتفوزبند.

[پَ بَ] (اِ مرکب) پوزه بند. کِعام، پتفوزبند شتر. (منتهی الارب).

پتک.

[پُ] (اِ) کدین بزرگ آهنگران. (اسدی). فطیس. خایسک بزرگ. مطراق. مطرقه. آنچه آهنگران با آن کوبند. مطرقه ای بزرگ از فولاد که آهنگران بدان پولاد و آهن تنک سازند و یا شکنند. اُمیمه. مرزبه. آهن کوب. بنچ. پَلوک. پک. کُوبن. کوبیازه. مهره. گزینه. پکوک :
آنجا که پتک باید خایسک بیهده است
گوز است خواجه سنگین مغز آهنین سفال.
منجیک.
برآمد چکاچاک زخم سران
چو پولاد با پتک آهنگران.فردوسی.
بفرمود کآهنگران آورند
مس و روی و پتک گران آورند.فردوسی.
نخست اندر آمد [ گیو ] بگرز گران
همی کوفت چون پتک آهنگران.فردوسی.
بگشتاسب دادند پتکی گران
بر او انجمن گشته آهنگران.فردوسی.
سر سروران زیر گرز گران
چو سندان بد و پتک آهنگران.فردوسی.
بیاورد جاماسب آهنگران
چو سوهان پولاد(1) و پتک گران.فردوسی.
وزان پس بزد دست و گرز گران
برآورد چون پتک آهنگران.فردوسی.
وز آن زخم و آن گرزهای گران
چنان پتک و پولاد آهنگران.فردوسی.
بگردن برآورد گرز گران
همی کوفت چون پتک آهنگران.فردوسی.
تهمتن چنین داد پاسخ که نام
چه پرسی که هرگز نبینی تو کام
مرا مام من نام مرگ تو کرد
زمانه مرا پتک ترگ تو کرد.فردوسی.
یکی نامور بود بوراب نام
پسندیده آهنگری شادکام
همی کرد او نعل اسبان شاه
ورا نزد قیصر بدی دستگاه
ورا یار و شاگرد بد سی و پنج
ز پتک و ز آهن رسیده برنج.فردوسی.
بپیچید بر زین و گرز گران
برآهیخت چون پتک آهنگران.فردوسی.
برآمد بزیر آن تگرگ از هوا
چنان پتک پولاد آهنگران.منوچهری.
در کام بامید قبول تو کند خوش
آهن الم پتک و خراشیدن سان را.انوری.
کاوه که داند زدن بر سر ضحاک پتک
کی شودش پای بند کوره و سندان و دم.
خاقانی.
- امثال: صد پتک زرگر یک پتک آهنگر، نظیر، صد سوزن سوزنگر یک چکش آهنگر.
(1) - ن ل: چو سندان پولاد.

پتک.

[] (اِ) بلور. «البلور انفس الجواهر التی یعمل منها الاوانی لو لاتبزله بالکثرة و یسمیه الهند پتک و فیه فضل صلابة یقطع بها کثیر من الجواهر...». (الجماهر ص183).

پتک.

[پُ تُ کِ] (اِخ)(1) شهری است در ممالک متحدهء امریکا رد آی لاند واقع در کنار بلاکستون دارای 175000 تن سکنه. و صنعت نساجی پنبه ای دارد.
(1) - Pawtucket.

پتکدار.

[پُ] (نف مرکب) آهنگر.

پتکداری.

[پُ] (حامص مرکب)آهنگری :
بدو گفت طوس ای یل شوربخت
چگوئی سخنهای بی مغز و سخت
نه خسرونژادی نه والاسری
پدرت از سپاهان بد آهنگری
چو بر ما کمربست سالار گشت
پس از پتکداری سپهدار گشت.فردوسی.
پتک زن.
[پُ زَ] (نف مرکب) آهنگر. پتکدار :
سر عدو بتن اندر فروبرد بدبوس
چنانکه پتک زن اندر زمین برد سندان.
فرخی.
پتکوب.
[پَ] (اِ) آچاری که از گردو و ماست و امثال آن کنند. و رجوع به بتکوب شود.

پتگ.

[پُ] (اِ) پتک.

پتگاو.

[پُ تُ] (اِ) لغتی است بلوچی بمعنی مایه(1) پُتُشتر. مایهء شتر.
(1) - Vaccine.

پتگر.

[پَ گِ] (نف مرکب، اِ مرکب) پتگیر. پرویزن. (جهانگیری). ماشوب.

پتگر.

[پَ گَ] (ص مرکب) آهارزننده. آهارکننده.

پتگه.

[ ] (اِ) به ترکی قانصه است و بفارسی سنگدان طیور.

پتگیر.

[پَ] (نف مرکب، اِ مرکب) پتگر. پرویزن. ماشوب. (برهان). غربال. و رشیدی گوید: «یحتمل که تنگبیز باشد که چنین خوانده یعنی باریک بیز».

پتلوپ.

[پَ] (اِ) نان خورشی است که از ماست و شیر و مغز گردکان سازند. بتکوب. و ظاهراً مصحف پتکوب یا بتکوب باشد.

پتلوز.

[پَ] (اِ) (فرهنگ شعوری) پتکوب. بتکوب. ظاهراً مصحف پتکوب است.

پتمار زدن.

[پُ زَ دَ] (مص مرکب) چون بوتیمار سر در میانهء دو شانه فرو بردن. محزون نشستن. رجوع به بوتیمار شود.

پتمارزده.

[پُ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)محزون. سر میان دو شانه فروبرده.

پتنگ.

[پِ تَ] (اِ) دریچه و منفذی را گویند که در خانه ها بجهت روشنائی گذارند. (برهان). روشن. باجه.

پتنی.

[پَ تَ] (اِ) پاتنی. پاتینی. طبقی که بدان غله افشانند. چچ :
بر سر از بسکه زر تازه کشد نرگس تر
پتنی بر دو سرش چون دو سر میزان است.
اثیر اومانی(1).
پتو.
[پَ] (اِ) از پت بمعنی مو، قسمی منسوج پشمین. پشمینهء معروف کشمیری. (رشیدی). پارچهء زفت پشمین که بر روی لحاف و گاهی تنها چون لحاف بر روی افکنند. فرالاوی گوید در صفت جوانی صوفی :
بتن بر یکی ژنده ای از پتو
شب و روز بودی بروی و بمو.
(از جهانگیری).
و این کلمه ظاهراً از پُتُو به ضم پا و تاست که در لهجهء کرمانیان بمعنی پرپشم و پشم آلوست.
پتو.
[پَ تَ] (اِ) موضعی را گویند از کوه و غیر آن که پیوسته آفتاب بر آن بتابد و مقابل آنرا نسر خوانند و مخفف پرتو هم هست. (برهان). برآفتاب. آفتاب رویه.
(1) - جهانگیری این بیت را شاهد آورده و معنی شعر معلوم نیست.

پتو.

[پَ] (اِخ) نام محلی کنار راه لار به بستک میان انوه و شیخ حضور در 474500 گزی شیراز.

پتو.

[پُ] (ص) در لهجهء کرمانیان، پرپشم، پشمالو.

پتواز.

[پَتْ] (اِ) بتواز. پدواز. (رشیدی). آده. میقعه. (برهان). نشیمن کبوتر و باز و دیگر پرندگان از شکاری و غیرشکاری و آن دو چوب است که به اندک فاصله از یکدیگر بر زمین فروبرند و چوب دیگر بر زبر آن دو نهند چنانکه نشستن آن جانوران را بکار آید. || مطلق آرامگاه و نشستنگاه. (رشیدی) :
چو از پتواز چوگان تو سرزد
هوا گیرد چو باز تیزپر، گوی.
عمید لوبکی (از فرهنگ رشیدی).
دریغ و درد که بختم نشد دلیل و کنون
قفس شکسته و روحم نشسته بر پتواز.
میرغروری.
و رجوع به پدواز شود.
پتوازه.
[پَ زَ / زِ] (اِ) پتواز. رجوع به بتواز شود.

پت و پهن.

[پَ تُ پَ] (ص مرکب) از اتباع. پهنی پهن: بینیئی پت و پهن.

پتوس.

[پِ] (اِخ)(1) مردی رومی که او را به تهمت مخالفت با کُلد امپراطور روم محکوم به مرگ کردند و زن او مسماة به آرّی(2) آرّیا پیش از او خود را بکشت و قبل از مرگ برای تشجیع شوهر خود گفت «پتوس، بنگر مرگ را تعبی نیست»(3).
(1) - Paetus.
(2) - Arrie.
(3) - Poete, non dolet.

پتولمائیس.

[پِ تُ لِ] (اِخ)(1) نام چندین شهر است که بزمان بطالسهء مصر تأسیس یا تعمیر و تزیین شده است و عمدهء آن شهرها که بنام پتولمائیس نامیده میشود شهرهای ذیل است: اولی در ساحل سوریه، شهری که امروز بنام عکا خوانده میشود. دومی در ساحل برقه که امروز آنرا طلمه خوانند و اکنون قریه ای است و آثار قدیمه در آنجا هست. سومی شهری بوده است در مصر علیا به ساحل یسار نیل که امروز بنام منشیة الندی معروفست چهارمی در ساحل بحر احمر است که آنرا پتولمائیس نیرون مینامیدند و محتمل است که آن شهر در محلی که امروز بنام المرسی المبارک در ساحل حبشه موسوم است بوده است.
(1) - Petolemais.

پتوله.

[پَ لَ / لِ] (اِ) بافتهء ابریشمی منقش کار هندوستان را گویند. (برهان).

پتوه.

[پَ] (هندی، اِ) نوعی از کشتی. (غیاث اللغات).

پته.

[پَ تَ / تِ] (اِ) جواز. گذرنامه. بلیط. گذرنامهء اسب و استر و اشتر و خر و الاغ و مال التجاره و جز آن. جواز مالداران که حاکی از ادای حق راهداری است. || بندگونه ای که جاجا در جویهای نشیب دار بندند که هم آب نگاه دارد و هم جوی شسته نشود.
- پته اش روی آب افتادن؛ راز و سرّ او فاش شدن.
- پته بستن؛ بستن بند در جای جای جویهای نشیب دار.

پته.

[پَتْ تَ] (هندی، اِ) نوعی از شمشیر راست باشد.

پتی.

[پَ] (ص) در تداول عامه، ساده. تنها. تهی. خالی. بی خورش. خشک. کفْتْ: نان پتی، قفار. نان تهی. نان خالی. خبز کفت. (منتهی الارب). آبِ پتی؛ آبِ تهی. آبِ خالی. آبِ محض. دوغ پتی؛ دوغ بی کره و روغن و بسیار آب. || برهنه. عور. روت: پاپتی.
- قلیه پتی؛ جیروویر، جَغوربَغور. حسرة الملوک. و آن طعامی است فقرا را از رودهء خردکرده که با روغن و پیاز سرخ کنند و سرکه بر آن مزید کنند. و گاه از جگر خردکرده سازند.
|| آشکار.

پتیار.

[پَتْ] (اِ) پتیاره. رجوع به پتیاره شود.

پتیاره.

[پَتْ رَ / رِ] (اِ)(1) در پهلوی پتیارَک(2) بمعنی مخالفت و بغضاء و ستیز و خصوصاً مخلوقات اهریمنی که برای تباه کردن آفریدگان اهورمزدا پدید آمده اند و اصل اوستائی آن پئی تیارَ(3) است(4): مخالفت. ضدیت. بغضاء. عدوان. عداوت. عناد. دشمنی. خلاف. فتنه. شور و آشوب و غوغا :
برگشت چرخ با من بیچاره
و آهنگ جنگ دارد و پتیاره.کسائی.
نیاید ز ما با قضا چاره ای
نه سودی کند هیچ پتیاره ای.فردوسی.
همه پیش فرمانش بیچاره اند
که با شورش و جنگ و پتیاره اند.فردوسی.
چنین گفت کان کو چنین باره کرد
نه از بهر پیکار و پتیاره کرد.فردوسی.
الا ای مرد پیرایهء خراسان
مدار این خون و این پتیاره آسان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
نهان گشته ز شاهنشاه دایه
که خود پتیاره را او بود مایه.(ویس و رامین).
بباید خریدن ورا [ یوسف را ] چاره نیست
بدین در ره هیچ پتیاره نیست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
مر آن آبدان را به صد پاره کرد
بسی شور و پرخاش و پتیاره کرد.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چو لطفش آمد پتیارهء زمانه هباست
چو قهرش آمد اقبال آسمان هدراست.
انوری.
|| آفت. بلا. عیب. مصیبت. چیزی که دشمن دارند. (فرهنگ اسدی) :
بجز کشتن و بستنت چاره نیست
که زنگی تر(5) از مرگ پتیاره نیست.
فردوسی.
توانیم کردن مگر چاره ای
که بی چاره ای نیست پتیاره ای.فردوسی.
ز مردن مرا و ترا چاره نیست
درنگی تر از مرگ پتیاره نیست.فردوسی.
همی رفت باید کزین چاره نیست
مرا بدتر از مرگ پتیاره نیست.فردوسی.
برآشفت بهرام و شد سرخ چشم
ز گفتار پرموده آمد بخشم
به تیزیش یک تازیانه بزد
بدانسان که از ناسزایان سزد
ببستند هم در زمان پای اوی
یکی تنگ خرگاه شد جای اوی
چو خرّادبرزین چنین دید گفت
که این پهلوان را خرد نیست جفت
بیامد به نزد دبیر بزرگ
بدو گفت کاین پهلوان سترگ
به یک پشه از بن ندارد خرد
ازیرا کسی را بکس نشمرد
ببایدش گفتن کزین چاره نیست
ورا بدتر از خشم پتیاره نیست
بنزدیک بهرام رفت آن دو مرد
زبانها پر از پند و رخ لاجورد.فردوسی.
بدو گفت شاه آن بد نابکار
به پیش تو در، کی کند کارزار
یکی مرد خونریز بدکار و دزد
بخواهی ز من چشم داری بمزد!
ولیکن کنون زین سخن چاره نیست
دگر زو بتر نیز پتیاره نیست.فردوسی.
شود جای خالی و من چاره ای
بسازم نترسم ز پتیاره ای.فردوسی.
چو دانی که از مرگ خود چاره نیست
ز پیری بتر نیز پتیاره نیست.فردوسی.
نباید که اندر نهان چاره ای
بسازد گزندی و پتیاره ای.فردوسی.
نگر تا چگونه کنی چاره ای
کزان گم شود زشت پتیاره ای.فردوسی.
تخواره که در جنگ غمخواره بود
یلان سینه را زشت پتیاره بود.فردوسی.
دو چشم من چنین پتیاره دیده
چرا پرخون ندارم هر دو دیده.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ز غم خوردن بتر پتیاره ای نیست
ز خرسندی به او را چاره ای نیست.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
از عامه خاص هست بسی بدتر
زین صعب تر چه باشد پتیاره.ناصرخسرو.
پتیارهء ظلمی بلای بخلی
درمان نیازی علاج آزی.مسعودسعد.
ولیک از همه پتیاره ایمن از پی آنک
مدیح صاحب خواندم همی چو حرز ز بر.
مسعودسعد.
بروز عدلش میزانهای ظلم سبک
بعون رایش پتیاره های دهر سلیم.
ابوالفرج رونی.
جهاندار گفت اینت پتیاره ای
برو گر توانی بکن چاره ای.نظامی.
|| مخلوقات اهریمنی که از پی تباه کردن و ضایع ساختن آثار و آفریدگان اهورمزدا پدید آمده باشند. (فرهنگ پهلوی دُهارله). دیو. مخلوق اهریمنی :
همانا شنیدستی آوای سام
نبد در زمانه چنو نیکنام
نخستین بطوس اندرون اژدها
که از چنگ او کس نگشتی رها...
دگر سهمگین دیو بد بدگمان
تنش بر زمین و سرش بآسمان...
دو پتیاره زینگونه بیجان شدند
ز تیغ یل سام بریان شدند.فردوسی.
برون شد [ رستم ] به نخجیر چون نره شیر
کمندی بدست اژدهائی بزیر
بدشتی کجا داشت چوپان گله
بدانجا گذر داشت شیر یله
سه روزش همی جست از آن مرغزار
همی کرد بر گرد اسبان شکار
چهارم بدیدش گرازان بدشت
چو باد شمالی برو برگذشت
درخشنده زرین یکی باره بود
بچرم اندرون زشت پتیاره بود.فردوسی.
شوید این شگفتی ببینید گرم
چنان زشت پتیاره دریده چرم.
فردوسی.
پراکنده گردد بدی در جهان
گزند آشکارا و خوبی نهان
به هر کشوری در ستمکاره ای
پدید آید و زشت پتیاره ای.فردوسی.
از آن چاره ضحاک بیچاره بود
که جانش گرفتار پتیاره بود.فردوسی.
جهان ویژه کردم ز پتیاره ها
بسی شهر کردم بسی باره ها.فردوسی.
پس آن چرم پتیاره کآورده بود
بیاورد و شاه و سپه را نمود
کهی بُد دوسر بروی و هشت پای
که ده زنده پیلش نبردی ز جای
همه کام دندان پیل و نهنگ
همه پنجه چنگال شیر و پلنگ...اسدی.
سپاه و شه از سهم آن نره دیو
بماندند با یاد کیهان خدیو...
بفرمود شه چاردار بلند
مر آن زشت پتیاره کرده به بند
همه تن بزنجیرهای دراز
به میدان بدان دارها بست باز.اسدی.
گرفتند لشکر بیکره خروش
که او منهراس است با او مکوش
دژ آگاه دیوی بدو منکر است
به بالا چهل رش ز تو برتر است...
سپهدار گفت از من آغاز کار
خود این رزم کرد آرزو شهریار
ازاین زشت پتیاره چندین چه باک؟
همین دم ز کوهش کنم در مغاک.اسدی.
کنون آمده ست اژدهائی پدید
کز آن اژدها مه دگر کس ندید
از آنگه که گیتی ز طوفان برست
ز دریا برآمد بخشکی نشست
گرفته نشیمن شکاوند کوه
همی دارد از رنج گیتی ستوه
میان بست بایدش [ گرشاسب را ] برتاختن
وزان زشت پتیاره کین آختن.اسدی.
سمندش چو آن زشت پتیاره دید
شمید و هراسید و اندر رمید.اسدی.
|| مکر و فریب. حیله. دغا :
همان مادری کن که کردی همی
چرا گرد پتیاره گردی همی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| شدت و سختی و نفاذ حکم. (جهانگیری) :
گردش افلاک با پتیارهء حلمش خجل
صورت تقدیر در آئینهء علمش عیان.
سید ذوالفقار شیروانی.
|| خجلت. شرمندگی :
ای خواجه که سرعت ساعی عزم تو
پتیارهء تحرک باد بزان دهد.
سید ذوالفقار شیروانی.
در فرهنگ جهانگیری این معنی را در ذیل لفظ پتیاره آورده و بیت مذکور نیز شاهد آمده است. اما رشیدی گوید که پتیاره در این بیت مصحف لفظ پیغاره است. || مکنون. مخزون. (جهانگیری) (برهان). و در فرهنگها بیت ذیل را برای این معنی شاهد آورده اند و صریح در مقصود نیست:
اندر ضمیر او عیان پتیارهء سرّ قدر
و اندر گمان او نهان پیرایهء نور یقین.
سید ذوالفقار شیروانی (از جهانگیری).
|| (ص) دشنامی سخت قبیح در تداول زنان که زنان را گویند.
|| زشت. نازیبا. مهیب. چیزی مکروه و مهیب که دلیر و بی اختیار بر کسی آید خواه حادثهء زمانه خواه بلیهء فلک و حکم قدر خواه جانور و انسان و خواه کار و کردار. (رشیدی) :
چنین داد پاسخ که آز و نیاز
دو دیوند پتیاره و دیرساز.فردوسی.
جهانی بر آن جنگ نظاره بود
که آن اژدها سخت پتیاره بود.فردوسی.
ز دوران نگر مانده بیچاره ایم
گرفتار این زال پتیاره ایم.اسدی.
پتی دلاکروآ.
[پِ دُ] (اِخ)(1) فرانسوآ. مستشرق معروف فرانسوی که بسال 1622م. /1031 ه . ق. ولادت یافته و بسال 1695م. /1106 ه . ق. در پاریس درگذشته است. وی چهل سال مترجم زبان ترکی و عربی پادشاه فرانسه بود و تاریخ فرانسه را بترکی ترجمه کرد و تاریخ چنگیزخان(2) پادشاه مغول و تاتار را نگاشت که بسال 1701 م. منتشر شد. دیگر از تألیفات او فرهنگ ترکی بفرانسه و فرانسه بترکی است. وی فهرستی از نسخ خطی ترکی و فارسی کتابخانهء سلطنتی نیز ترتیب داد و از وی پسری ماند سمیّ پدر. رجوع به فقرهء بعد شود.
(1) - رشیدی این کلمه را به کسر اول ضبط کرده است.
(2) - patyarak. paityara.مشتق از
(3) - ar, paiti (4) - رجوع شود به فرهنگ پهلوی تألیف de Harlezص 223.
(5) - ن ل: درنگی تر.
(1) - Petis de La Croix, Francois.
(2) - Histoire du Genghis-Khan 1er.

پتی دلاکروآ.

[پِ دُ] (اِخ)(1) فرانسوا. پسر فرانسوا پتی دلاکروآ که بسال 1653م./ 1063 ه . ق. در پاریس ولادت یافت و بسال 1713م./ 1124 ه . ق. در همان شهر درگذشت. وی سفری به مشرق کرد و از سال 1690م. به بعد استاد زبان عربی در مدرسهء سلطنتی(2) بود و چند سال بعد مترجم پادشاه فرانسه و جانشین پدر شد. از آثار وی یکی تاریخ سلطان ایران و وزیرانش، حکایات ترکی است که از مؤلفات شیخ زاده ترجمه شده است (1707م.) و دیگر ترجمهء هزارویکروز از حکایات ایرانی (1710-1712م.) و از وی پسری ماند موسوم به الکساندر پتی دلاکروآ.
(1) - Petis de La Croix, Francois.
(2) - College Royal.

پتی دلاکروآ.

[پِ دُ] (اِخ)(1) آلکساندر- لوئی- ماری. پسر فرانسوا پتی دلاکروآی (دوم) که بسال 1698م./1109 ه . ق. ولادت یافته و بسال 1751م./1164 ه . ق. درگذشته است. وی نیز مانند پدر مترجم دربار و استاد مدرسهء سلطنتی بود و ازو ترجمهء کتابی از ترکی بنام فهرست مطالب؛ قانون سلطان سلیمان و غیره یا وضع سیاسی و نظامی، مستخرج از اسناد رسمی دولتی عثمانیان(2)باقی مانده که بسال 1725 م. چاپ شده است. دیگر مکاتیب انتقادی حاجی محمد افندی(3)بعنوان «خاطرات شوالیه آرویو»(4).
(1) - Petis de La Croix, Alexandre-Louis-Marie.
(2) - Bibliographie; Canon du Sultan Suleiman, etc. ou Etat politiqueet
militaire, tire desarchives des princes
Otlomans.
(3) - Lettres Critiques de Hadji Mohammad - Effendi.
(4) - Memoire du chevalier d'Arvieux.

پتیر.

[پَ] (اِ) رزمه و بقچه که جامه در آن نهند. (فرهنگ شعوری به نقل از فرهنگ نعمة الله).

پتیره.

[پَ رَ / رِ] (ص، اِ) امری مکروه طبع. چیزی که مکروه طبیعت باشد. (جهانگیری) (رشیدی). و ظاهراً این کلمه صورتی از پتیاره است :
بدر میروم زین پتیره سرای
نماند جهان نام ماند بجای.زجاجی.
پتیله.
[پَ لَ / لِ] (اِ) مصحف پلیته بمعنی فتیله است.

پج.

[پَ] (اِ) پژ. گریوهء کوه. (رشیدی). کوه. جبل. (رشیدی) (جهانگیری). رجوع به پژ شود.

پجار.

[پَ] (اِ) پچ. پژ. کوه. (برهان).

پج پج.

[پِ پِ] (اِ صوت) لفظی است که بز را گویند و نوازند. (فرهنگ اسدی) :
زه دانا را گویند که داند گفت
هیچ نادان را داننده نگوید زه
سخن شیرین از زفت نیاید بر
بز به پج پج بر هرگز نشود فربه.رودکی.
رجوع به پچ پچ شود.
پجردن.
[پِ جُ دَ] (مص) در زبان عوام پرستاری و نهایت مواظبت کردن از روی مهربانی چیزی یا کسی را. پرستاری پیر و بیمار و طفل کردن. و اصل بجرمق زبان آذری، این کلمه است.

پجشک.

[پِ جِ] (اِ) طبیب. پزشگ. مُعالج. (مهذب الاسماء): و محمد بن زکریا پجشگ از آنجا [ ری ] بود. (حدود العالم).

پجشک ستور.

[پِ جِ کِ سُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بیطار. دام پزشک.

پجشگی.

[پِ جِ] (حامص) طبابت. پزشکی.

پجنگ.

[پِ جِ نِ] (اِخ)(1) یا نوگای. نام قبایلی میان دره های آرال و یمبا. و رجوع به پچنگ شود.
(1) - Pechenegus.

پجول.

[پُ] (اِ) بجول. پژول. بژول. شتالنگ. اشتالنگ. کعب. قاب. غاب :
نه اقعس سرون و نه نقرس دو پا
نه اکفس پجول و نه شم ز استر.
ابوعلی الیاس (از فرهنگ اسدی)(1).
پجیو.
[پَ جی] (اِ) اشتغال به امری است که غرض از آن اعتقاد بهم رسانیدن مردم باشد به کسی و آنرا سالوسی و ریا خوانند. (برهان).
(1) - این بیت در بعض نسخ فرهنگ اسدی به هیأت ذیل آمده است:
نه اقمس سرون و نه نقرس دو پا
نه اکمس پژول و نه نر ماستر
و نیز:
نه اقعس سرون و نه هول [ ؟ ] دو پا
نه اکفس پچول و نه شم ز استر [ کذا ]

پچ.

[پُ] (ص) پوچ. پوک. میان تهی. و این کلمه مخفف پوچ است :
هستم ز شرّ چو نار ز دانه به تیرمه
وز خیر پُچ میانه چو اندر بهار سیر.سوزنی.
پچ.
[پِ] (اِخ)(1) نامی است که آرناؤدها و ملل اسلاو به قصبهء ایپک دهند. رجوع به ایپک شود.
(1) - Petch.

پچازی.

[پِ] (ص) شطرنجی. منقش به نقوش مربع(1).
(1) - Quadrille.

پچاق.

[پِ] (ترکی، اِ) کارد. چاقو. رجوع به پچق شود.

پچ پچ.

[پِ پِ / پُ پُ] (اِ صوت) پچ پچه. فچفچه. پژپژ. (رشیدی). بچ بچ. پج پج. نام آواز آنکه راز و نجوی کند. نجوی. نمیمه. هسیس. منافثه. سخنی که آهسته با یکدیگر گویند(1). || لفظی که شبانان بز را بدان نوازند. پج پج :
زه دانا را گویند که داند گفت
هیچ نادان را داننده نگوید زه
سخن شیرین از زفت نیاید بر
بز به پچ پچ بر هرگز نشود فربه.رودکی.
نشود بز به پچ پچی فربه.سنائی.
- پچ پچ کردن با...؛ نجوی کردن با. آهسته با کسی سخن گفتن.
(1) - Chuchotement.

پچپچه.

[پِ پِ چَ / چِ / پُ پُ چَ / چِ] (اِ صوت) سخنی را گویند که در السنه و افواه افتد و همه کس بطریق سرگوشی و خفیه بهم گویند. (برهان). پچ پچ. همهمه. فچفچه.

پچخیزیدن.

[پَ دَ] (مص) غلتیدن. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) :
چه سود کند که آتش عشقش
دود از دل من همی برانگیزد
پیش همه مردمان و او عاشق (کذا)
چو[ ن ] بنده بخاک بر پچخیزد (کذا).عسجدی.
رجوع به پخجیزیدن و پخچیزیدن شود.
پچرا.
[پِ چُ] (اِخ)(1) رود بزرگ در روسیهء اروپا که از اراضی پِرم(2) و ولوگدا(3) و آرخانگِل(4) عبور میکند این رود از دامنه های غربی اورال سرچشمه گیرد و در آغاز از جنگلهای وسیع گذرد و از راست و چپ شعبی بدان پیوندد و با دلتای وسیعی در خلیج پچورا واقع در اقیانوس منجمد شمالی ریزد. طول آن 1700000 گز است.
(1) - Petchora.
(2) - Perm.
(3) - Vologda.
(4) - Arkhangel.

پچشک.

[پِ چِ] (اِ) پجشک. پزشک. طبیب: بطر... پچشک ستور. بیطار بالفتح مثله. (منتهی الارب).

پچشک.

[پُ چُ] (اِ) سرگین گوسفند و بز و امثال آن. پشک. پشکل شتر. (برهان).

پچق.

[پِ چَ] (ترکی، اِ) پچک. پچاق. کارد. چاقو :
ترک من خورده نبید، دی برم مست رسید
وز سر خشم کشید، بر من آن پچقو.سوزنی.
از چشمم ار بر آن چچک تو چکد سرشک
ترکی مکن بکشتن من برمکش پچک.
سوزنی (دیوان ص146).
پچکم.
[پِ کَ] (اِ) پشکم. (جهانگیری). خانهء تابستانی. غرد. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). خانهء تابستانی که شبکه کرده باشند. (رشیدی). بارگاه و ایوان و صفه. (برهان). طرز. ترد. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). خانه ای که همه سوی آن در و پنجره باشد :
از تو حالی نگارخانهء چشم(1)
فرش دیبا کشیده بر پچکم.رودکی.
هزاران بدو اندرون طاق و خم
به پچکم درش نقش باغ ارم.عنصری.
رشیدی گوید و بعضی [ این لفظ را ] پیکم گفته اند... و ظاهراً شین را به تصحیف یا خوانده اند. || گرگ. ذئب. (برهان). و رجوع به بجکم شود.
(1) - ن ل: از تو عالی نگارخانهء جم... و: از تو خالی نگارخانهء جم...

پچل.

[پَ چَ] (ص) آنکه پیوسته تن و لباس ملوث دارد. || شلَخته. پِنتی. دَنس. پلشت. قَذر. || قبیح. قبیحه. هجین. مستهجن. خبیث. || چرک.

پچلی.

[پَ چَ] (حامص) چگونگی و کیفیت پچل.

پچ میانه.

[پُ نَ / نِ] (ص مرکب) رجوع به پُچ شود.

پچنگ.

[پِ چِ نِ] (اِخ)(1) (قوم...) یا پاتزیناس(2) قومی از نژاد تاتار که در قرن نهم میلادی بر ساحل دریای سیاه میان مصب رود دانوب و رود دُن سکونت گزیدند و با دولت بیزانس متحد بودند ولی چون تدریجاً موجب دهشت امپراطوری روم شرقی گردیدند در قرن یازدهم سپاهیان روم با آنان جنگ درپیوستند و آلکسیس کومنن(3) سردار آن دولت بسال 1091م. در لبورنیون(4) آنان را شکستی فاحش داد و در قرن دوازدهم این قوم بدست ژان کومنن(5) منقرض گردیدند (1123 م.).
(1) - Petchenegus.
(2) - Patzinaces.
(3) - Alexis Comnene.
(4) - Leburnion.
(5) - Jean Comnene.

پچنی.

[پِ] (اِخ)(1) از مستملکات آواک(2)پسر ایونی. واقع در نواحی آنسوی اَرَس که جلال الدین خوارزمشاه گرجیان و متحدین آنان را در آنجا منهزم ساخت و از آنجا بقصد تجدید محاصرهء خلاط بیرون شد. رجوع به تاریخ مغول ص129 شود.
(1) - Pechni.
(2) - Avak.

پچواک.

[پَ] (ص) ترجمان. مترجم که سخن یا نامه از زبانی به زبانی دیگر نقل کند. || بعضی گویند بمعنی ترجمه است. (برهان). شاهدی برای کلمه بدست نیامد و ظاهراً ساخته و مصنوع باشد.

پچودن.

[پَ دَ] (مص) کوفته شدن. پهن گردیدن. (برهان).

پچول.

[پَ] (ص) پَچل. پنتی. پلشت. قَذر. دَنِس. || (اِ) کعب. قاب. و رجوع به بجول شود.

پچوه.

[پَ ه] (اِ) ترجمه. نقل معنی از لغتی به لغتی دیگر. وُستی. (برهان). و شاهدی برای این لفظ بدست نیست و مصنوع بنظر می آید.

پچوی.

[ ] (اِخ) (ابراهیم افندی) یکی از کسان سردار لالامحمد پاشا. مورّخی ترک است. او بزمان سلطان مرادخان رابع میزیست و او راست تاریخ آل عثمان، در دو مجلد.

پچیز.

[پَ] (ص) کهین. کمترین. کمینه. اصغر. احقر. محتمل است این صورت مصحف نچیز بمعنی ناچیز باشد.

پچیلی.

[پِ] (اِخ)(1) یا چیلی(2) از ایالات چین در سرحد مغولستان میان دو ایالت شینگ کینگ و هونان و در مشرق آن خلیج پچیلی واقع است. مساحت این ایالت در حدود 315000 گزمربع و سکنه آن 19 میلیون نفر است و شهر پِکن در آن ایالت است. کرسی آن پائوتینگ فو(3) باشد. این ایالت دارای محصولات کشاورزی بسیار است و تجارت بحری در بندر تین تسین(4) و تجارت برّی در شهر کالگان(5) دارد.
(1) - Petchili.
(2) - Tchili.
(3) - Pao-ting-fou.
(4) - Tien-Tsin.
(5) - Kalogan.

پخ.

[پَ] (اِ صوت) پیشت! لفظی که در ماوراءالنهر بدان گربه را رانند. آوازی که بدان گربه را بیرون کردن خواهند. کلمه ای است که سگ و گربه را بدان رانند. (برهان). چخ :
عدوی جاه ترا بخت چون نهاز شده است
بپای خویش همی آردش سوی مسلخ
کسی که گردن شیران شرزه درشکند
بگربهء تو به بی حرمتی نگوید پخ.
سوزنی.
|| (صوت) لفظی است که در مقام تحسین گویند. بخ! خوش! بَه! رجوع به پخ پخ شود. || (ص) مسحوق. || (در آجر یا خِشت) که نبش ندارد. || (ص) پَخت. مسطح. بی ژرفا. کم ژرف. مقابل گو و گود. || پَهلو. (برهان): چهار پخ یعنی چهارپهلو. (برهان). و بدین معنی در اصطلاح تراش الماس مستعمل است چنانکه گویند: گوشوارهء شکوفهء الماس شش پخ.
- پخ زدن؛ تراشیدن بطرز خاص الماس و دیگر جواهر را.

پخ.

[پِ] (اِ صوت) پَخ. آوازی که بدان خرگوش و نوع او را رمانند. کلمه ای است که سگ و گربه را بدان برانند. (برهان).
- به او پخ کنند زهره اش می ترکد؛ یعنی سخت ترسنده است.

پخ.

[] (اِ) پالایش آب بود و ره آب را نیز گویند. (اوبهی).

پخ.

[پُ] (اِ) بزبان خراسان براز را گویند یعنی سرگین آدمی و غیره... و از لغات ترکی به ثبوت میرسد که لفظ ترکی است. (غیاث اللغات).

پخ پخ.

[پَ پَ] (صوت) پَه پَه. بَه بَه. خوش خوش. بَخ بَخ. آفرین. طوبی لک. مرحبا بک.

پخ پخ کردن.

[پِ پِ کَ دَ] (مص مرکب)در تداول اطفال؛ بریدن چنانکه سر مرغ و گوسپند و جز آن را.

پخ پخو.

[پَ / پِ خْ پَ / پِ] (اِ) پِخلوُچَه. پِچلیچه. غلغلیچ. غلملیچ. (رشیدی). غلفچ. غلمچ. قلفچه. غلغلک. غلغلی. و آن چنانست که انگشت در زیر بغل کسی کنند و بنوعی بجنبانند که بخنده افتد یا کف پای یا کف دست خارند بدان مقصود :
در میان فرس میدانی چه باشد پخپخو
در هری پخلوچه گویند از صغیر و از کبیر.
نیازی صاحب فرهنگ منظومه (از رشیدی).
پخت.
[پَ] (ص) پَخ. مسطح. پَهن. پَخش. آنکه چیزی در زیر پای آدمی یا حیوان دیگر یا در زیر چیزی دیگر پهن شده باشد. (برهان). || (اِ) از اتباع و مزدوجهء رخت است و در شمس اللغات آمده که پخت بالفتح با باء فارسی مترادف رخت است :
وقتست کز فراق تو و سوز اندرون
آتش درافکنم به همه رخت و پخت خویش.
حافظ.
گر موج خیز حادثه سر بر فلک زند
عارف به آب تر نکند رخت و پخت خویش.
حافظ.
پخت.
[پُ] (مص مرخم) طبخ. پَزش. || مقداری از چیزی که در یک بار پزند یا در یک بار در دیگ کنند: یک پخت قهوه. یک پخت فلفل. یک پخت چای.
ترکیب ها:
-پل و پخت.؛ دست پخت. دم پخت. مغزپخت. نیم پخت. رجوع به ردیف و ردهء همین کلمات شود.
|| طرز و حالت و شکل پختن. || لگد. لگد را گویند مطلقاً خواه اسب بر کسی زند و خواه آدمی و حیوانات دیگر. (برهان). تیپا.
- پخت کردن؛ طبخ کردن: این نانوائی پخت نمی کند.

پختکاب.

[پُ] (اِ مرکب) رجوع به پختکاو شود.

پختکاو.

[پُ] (اِ مرکب) ادویه ای که در آب بجوشانند و بدن مریض بدان شویند. اسپرم آب. پختکاب. (فرهنگ رشیدی). و معنی ترکیبی آب پخته است. (فرهنگ رشیدی).

پختگان حقیقت.

[پُ تَ نِ حَ قَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) دانایان اسرار. واصلان حق. (تتمهء برهان).

پختگی.

[پُ تَ / تِ] (حامص) نضج. حالت و چگونگی چیزی که پخته باشد. رسیدگی. یَنع :
هر یکی با جنس خود در کرد خود
از برای پختگی نم میخورد.مولوی.
|| عقل. حَزم. احتیاط. متانت. سنجیدگی. نباهت. وزن. باتجربگی. آزمودگی :
فزون کرد ارچه سفر رودِ مرد
همان پختگی به بود سود مرد
بکان کندن ار دست تو گشت ریش
مخور غم که سود از زیان است بیش.
امیرخسرو.
پختن.
[پُ تَ] (مص) (از پهلوی اف فونتن(1)) طبخ کردن. بآتش نرم کردن اعم از آنکه با آب گرم یا بر روی آتش یا بر روغن و چربو کنند. اهراء. (زوزنی). || طبخ. چنانکه جامه و نسیجی را، انضاج :
پختن دیگِ نیک خواهان را
هرچه رخت سرا ست سوخته به.سعدی.
- پختن (پنبه را...)؛ از پنبه دانه جدا کردن. حلاجی کردن. فلخیدن. فلخمیدن.
- پختن خِلط؛ نضج آن.
- پختن زر؛ ذوب کردن و پاک ساختن آن در بوته :
شست باید لفظ را تا نعت او گوئی بدان
پخت باید زر را تا تاج را درخور شود.
عنصری.
- پختن ریش؛ نرم شدن آن بدان حدّ که چون نشتر زنند یا خود سرباز کند چرک و ریم آن به آسانی بیرون آید.
- پختن شغل؛ ترتیب دادن آن. روبراه کردن آن. ساختن. مهیا کردن :
زاد همی ساز و شغل خویش همی پز
چند پزی شغل نای و شغل چغانه.کسائی.
و شاید پز و پزی در این شعر بر و بری باشد.
- پختن میوه؛ رسیدن آن. اُدُوّ. نُضج. یَنع. ایناع. نضج یافتن.
- کسی را پختن؛ وی را به افسون و فریب با خویش همداستان کردن. قانع و راضی کردن.
- پختن (هوسی)؛ هوی و میلی بدل راه دادن :نه گرفتار آمدی بدست جوانی معجب خیره رای سرتیز، سبک پای که هر دم هوسی پزد. (گلستان).
|| آزموده ساختن. سنجیده کردن. مجرّب کردن. حازم و عاقل گردانیدن :
بگویم بدو آنچه گفتن سزد
خرد خام گفتارها را پزد.فردوسی.
مصدر دیگر پختن پَزِش است(2): پختم. پز :
بزن دست بر سکنهء من تکک تَک
چنان چون ز غاره پزد مهربانو.
(از لغت اسدی).
- دیگ پختن؛ طبخ طعام.
- امثال: آش مردان دیر پزد. (از کتاب امثال مختصر چ هند).
آنقدر بپز که بتوانی خورد؛ آن اندازه بدی مکن که کیفر آن تحمل نتوانی.
و رجوع به پخته شود.
(1) - affuntan. (2) - پزش اسم مصدر است و مصدر دیگر کلمه پزیدن است.

پختنی.

[پُ تَ] (ص لیاقت) درخور طبخ. سزاوار پختن. || مطبوخ. طبیخ. مقابل حاضری. || پختنی ساختن؛ اطباخ. (تاج المصادر بیهقی).

پختو.

[پُ تَ] (اِ) در لهجهء مردم دامغان قسمی کبوتر و این ظاهراً اصل کلمهء فاختهء عرب است.

پختو.

[پُ] (اِخ) پشتو. یکی از لهجه های فارسی معمول در بعض طوائف روستائی و صحرانشین افغان. و این زبانی نهایت بدوی است و از آن زبان شعر و کتابت کردن تکلف و تجشمی بیهوده است.

پختو.

[پَ] (اِ) تندر. رعد. (لغت فرس اسدی) :
عاجز شود از اشک و غریو من
هر ابر بهارگاه با پختو.رودکی.
و این کلمه در بعض لغت نامه ها پخنو آمده است بهمین معنی.
پخت و پز.
[پُ تُ پَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) طبخ. پختن: پخت و پز خانه با فاطمه است. پخت و پزش خوب است
- پخت و پز کردن؛ در سِرّ قراری به حیله به ضرر کسی دادن.

پخته.

[پُ تَ / تِ] (ن مف) مطبوخ. قدیر که به آتش گرم و نرم شده باشد سهولت خوردن و هضم را. با حرارت قابل خوردن شده :
عمری(1) ای نابکار چون غلبه
روی چونانکه پخته تفشیله.منجیک.
یکی پای بریان ببرد از بره
همه پخته چیزی که بد یکسره.فردوسی.
آن دیگ پخته بر جای است. (تاریخ بیهقی).
فرمان ترا چرا مطیع است
تا پخته خوری بدو و بریان.ناصرخسرو.
آنکه به طعام رفته بود زهر در آن پخته کرد. (شاهد صادق). || رسیده. یانع. نضیج. مقابل نارسیده، خام. نرسیده، کال، نارس : برها و میوه هاء پخته در وی بکمال رسد. (نوروزنامه).
در باغ ایادیش بر اشجار مروّت
پخته است و رسیده رطب و خار شکسته.
سوزنی.
|| مجرّب. آزموده. محتاط. سنجیده. فهمیده. وزین. گران سنگ. وزین الرأی. مُنتبه. عاقل. ضابط. لَبیب. که از افراط و تفریط اندیشه بیرون است. جاافتاده. دانسته. مُدَبّر. باتدبیر. نیک اندیشیده :
خام گفتی سخن ولیکن تو
نیستی پخته چون بگوئی خام.فرخی.
و وی مردی پخته و عاقبت نگر است. (تاریخ بیهقی) . این رسول از معتمدان درگاه است باید که وی را پخته بازگردانیده آید تا این کارهای تباه شده به صلاح بازآید. (تاریخ بیهقی). جواب داد که نیک آمد امروز بازگردند و فردا پخته بازآیند که این مال سخت زود میباید حاصل شود تا اینجا دیر نمانیم. (تاریخ بیهقی). با سواران پختهء گزیده حمله افکندند. (تاریخ بیهقی).
ای پخته نگشته ز آتش عقل
امید تو بس خام می نماید.
مسعودسعد.
در زمانه ز هر چه جانور است
تا نشد پخته آدمی بتر است.سنائی.
بسیار سفر باید تا پخته شود خامی.
صوفی نشود صافی تا درنکشد جامی.
سعدی (دیوان چ مصفا ص 609).
نشود مرد پخته، بی سفری
تا نکوشی نباشدت ظفری.اوحدی.
|| تمام. کامل.بی نقص چنانکه قولی و فعلی. نیک اندیشیده :
هیچ مردی تمام و پخته نگفت
که ازو هیچ کاری آید خام.فرخی.
در این باب رای زنند و کاری پخته پیش گیرند. (تاریخ بیهقی). تا بر کاری پخته از اینجا بازگردیم. (تاریخ بیهقی). به رسولی فرستاده آمد [ حصیری ] تا سلام و تحیت ما [ مسعود ] را اَطیبه و اَزکاه بخان رساند و اندر آنچه او را مثال داده آمده است شروع کند، چون تمام کرده آید و پخته، با اصلی درست و قاعده ای راست بازگردد. (تاریخ بیهقی). آن باید که چون اینجا بازرسی با کاری پخته بازگشته باشی. (تاریخ بیهقی).
بر خوان ژاژخای منه هرگز
این خوب قول پخته و بایسته.ناصرخسرو.
و پخته تدبیرها بمعنی رأی درست است. (محمودی از شعوری). || می پخته؛ بُختَج. شراب جمهوری. سیکی. و برخی گفته اند پخته آب انگوری را گویند که سه نوبت بجوش آمده و پخته شده باشد. دینوری گوید فُختَج با فاء نیز گفته اند و گاه شود پس از آنکه آب انگور سه نوبت جوش خورد به اندازهء آبی که از آن بخار شده ثانیاً آب در آن ریزند و سپس آنرا بر آتش گذارند و پس از آنکه چندی بر آتش ماند در اوانی مخصوص ریزند و در آنها را استوار کنند و بحال خود گذارند تا بخوبی تخمیر شود و در مورد لزوم آنرا بکار برند و نام این شراب را جمهوری نهاده اند. (بحر الجواهر) :
بر ما بباش و دل آرام گیر
چو پخته نخواهی می خام گیر.فردوسی.
از آن پخته می لعل کن جام را
که پخته کند مردم خام را.اسدی.
پر از در و یاقوت هر جای جام
خمی پخته می هر سو از سیم خام.اسدی.
|| سِمسِم. کنجد. شیرَج. (بحر الجواهر). || تافته. محکم (در نسج و جامه) و خام پخته قسمی جامه است که تار تافته و پود ناتافته دارد و پُخته بَرپُخته جامه ای که تار و پود آن تافته است. || فلخیده. فلخمیده. محلوُج (پنبه...).
-پخته شدن؛ انطباخ. نضج. انسبات (پخته شدن خرما). (تاج المصادر بیهقی). ارطاب؛ پخته شدن خرما. (زوزنی). انثلاغ؛ پخته شدن خرما بر درخت. تجزیع. یَنع؛ پخته شدن میوه. پخته شدن میوه، رسیدن آن : تا سرما نباشد و میوه ها زود پخته شود. (مجمل التواریخ والقصص).
-پخته کردن کاری را؛ تمام و کامل کردن آنرا :
آتش شمشیر تو چون کار شاهی پخته کرد
آبگون جام تو باید مدتی پرخمر خام.
معزّی.
-خط پخته؛ خط نیکو که از روی تعلیم و دستور باشد، که صاحب آن بسیار کتابت کرده بود.
-زر پخته؛ زرّ گداخته. زر ناب. زر مذاب، که از غِلّ و غش پاک کرده باشند :
زَبَر جزع و دیوار پاک از رخام
درش زرّ پخته زمین سیم خام.اسدی.
تدبیر و ملک داشتن شاه شمس ملک
چون زرّ پخته از دل چون سیم خام تست.
سوزنی.
شاعر پخته سخن یابد به هر بیتی ازو
بدره بدره زرّ پخته کیسه کیسه سیم خام.
سوزنی.
-کاغذ پخته؛ که آهار و مهره دارد :
کاغذ خام شکرپیچ بود
کاغذ پخته بود معنی پیچ.ابن یمین.
شد تن من همچو زرّ پخته بزردی
کز تف تبهای تیز بود در آتش.سوزنی.
- نان پخته؛ نعمتی بی تَعبِ طلب :
خهی نان پخته زهی گاوِ زاده.سوزنی.
پخته.
[پَ تَ / تِ] (اِ) گوسفند سه یا چهارسالهء نَر. بَختَه (به لهجهء شهمیرزاد) :
صحنهء مرغ و تاوهء [ پر ] نان
پختهء پَختَه برّهء بریان.سنائی.
چو گرگ باشم کاندر فتد میان رمه
چه میش و چه بره دندانش را چه پخته چه شاک.
سوزنی.
ز بهر صادر و وارد پزند هر روزی
هزار پخته مر او را همیشه در مطبخ.سوزنی.
باز ترا که شاه طیور است چون عقاب
از گوسفند پختهء افلاک مسته باد.اَثیر.
بدین شکرانه داد آن هرزه اندیش
دو پانصد پختهء فربه به درویش.
نزاری قهستانی.
و در اشعار ابن یمین این لفظ بسیار آمده است. || درلغت نامه های جهانگیری، رشیدی و غیاث اللغات به کلمه معنی پنبه داده اند و این بیت را شاهد آورده اند:
بدان مکیب بدوزد که دل نهی همه عمر
زهی بریشم و پخته زهی دو دست قبا.
مولوی.
لیکن چون شعر تقریباً لایقرء است اطمینانی بر این دعوی نیست. رجوع به پختن شود.
(1) - ظ : غمری.

پخته برپخته.

[پُ تَ / تِ بَ پُ تَ / تِ](اِ مرکب) مطبوخ. و آن قسمی دیباست که تار و پودش هیچیک خام نباشد. جامه که تار و پود تافته دارد.

پخته جوش.

[پُ تَ / تِ] (اِ مرکب) نوعی از شراب باشد که جهت ضعف معده و کبد و باه و درد پشت و مفاصل و فالج و لغوه و کسر ریاح و ادرار بول سود دارد و طریق ساختنش اینست که شیرهء انگور مثقالی و گوشت برهء فربه در دیگ کنند و دیگر ادویهء نیم کوفته در کیسه بریزند و در آن دیگ اندازند و بجوشانند تا مُهرّا شود. (جهانگیری) :
منم که طبع در ایام من قبول کند
قدید دنبه و سیکی پخته جوش گران.
عمید لوبکی.
نه آن مستی که عقلت نیست گردد
ز صاف پخته جوش جام هستی.
(از جهانگیری).
پخته خشت.
[پُ تَ / تِ خِ] (اِ مرکب)آجر. خشت پخته :
یکی خانه ای کرد از پخته خشت
به صاروج کرده بسان بهشت.فردوسی.
پخته خوار.
[پُ تَ / تِ خوا / خا] (نف مرکب) مفت خوار. اَنگل. گدا. مردم آرام طلب و گرانجان : نیم شب فی امانٍ من لباس الظلام بر آن حدود گذشتم و پخته خواری چند که هم از این نمد کلاه کرده بودند و هم بر این راه چاه کنده از این دقیقه غافل گشتند و خویش را بخامی طمع در دام وزیر افکندند. (زیدری).
اگر دست همت بداری ز کار
گداپیشه خوانندت و پخته خوار.سعدی.
|| داماد.

پخته خواری.

[پُ تَ / تِ خوا / خا](حامص مرکب) مفت خواری. گدائی. آرام طلبی. گرانجانی.

پخته خور.

[پُ تَ / تِ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) گدا و گدائی کننده. پخته خوار. (برهان). || داماد.

پخته رای.

[پُ تَ / تِ] (ص مرکب)مجرّب. آزموده. فهمیده. عاقل. لبیب :
شنید این سخن مرد کارآزمای
کهن سال و پرورده و پخته رای.
سعدی (بوستان).
پخته سخن.
[پُ تَ / تِ سُ خَ] (ص مرکب) بلیغ :
شاعر پخته سخن یابد بهر بیتی از او
بدره بدره زرّ پخته کیسه کیسه سیم خام.
سوزنی.
پخته کار.
[پُ تَ / تِ] (ص مرکب)کارآمد. ضَنَن، مرد دلاور پخته کار. (منتهی الارب).

پخته کاری.

[پُ تَ / تِ] (حامص مرکب)چگونگی و کیفیت و حال پخته کار.

پخته کاو.

[پُ تَ / تِ] (اِ مرکب)(1) ادویه ای را گویند که در آب بجوشانند و بدن بیمار را بدان بشویند. اسپرم آب. (جهانگیری). نَطول. (مهذب الاسماء) (جهانگیری) (برهان). بختگاو. آبزن. آبشنگ. و این کلمه در بعض مآخذ با کاف عربی و در بعض دیگر با گاف فارسی ضبط شده است.
(1) - Bain topique.

پخج.

[پَ] (ص) پهن. پخش. پخچ. پخ :چیزی که بر زمین پهن شده باشد. (اوبهی) :
بینیی پخج بود و روئی زشت
چشمی از آتش و رخی ز انگشت.سنائی.
ز زیر گرز تو دانی که چون جهد دشمن
بچهره زرد و بتن پخج گشته چون دینار.
کمال اسماعیل.
- پخج شدن؛ پخش شدن. لِه و با زمین یکسان شدن :
یعنی فکند بپای پیلش
تا پخج شود میان میدان.خاقانی.
- پخج کردن؛ پخچ کردن. پخش کردن. لِه و با زمین یکسان کردن. برابر و مساوی کردن با :
آن روی و ریش پرگه و پربلغم و خدو
همچون خبزدوئی که کنی زیر پای پخج.
لبیبی.
اگر بر سر مرد زد در نبرد
سر و قامتش بر زمین پخج کرد.عنصری.
و رجوع به پخچ شود.
پخجد.
[ ] (اِ) ریم آهنگران را گویند و دیگر آن سنگی بود که حلاجان حلاجی بدو برزنند تا درست گردد (کذا). (اوبهی).

پخجیزیدن.

[پَ دَ] (مص) در فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی آمده است: پخجیز، غلتیدن است. عسجدی گوید:
چه سود کند که آتش عشقش
دود از دل من همی برانگیزد
پیش همه مردمان و او عاشق (کذا)
جوینده (کذا) بخاک بربپخجیزد.
و رجوع به پخچیزیدن شود.

پخچ.

[پَ] (ص) پخج. پخش. پخت. پهن. کوفته. پهن شده. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). || پست. || پژمرده. (غیاث اللغات).
- پخچ شدن؛ پهن شدن بر اثر ضربه ای. پهن و با زمین یکسان شدن چیزی با فشاری. بواسطهء فشاری از صورت نخستین گشتن و به پهنی گرائیدن. پهن گشتن از زخمی یا زوری. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) :
رفت برون میر رسیده فَرَم
پخچ شده بوق و دریده علم.منجیک.
- پخچ کردن؛ پخج کردن. پهن کردن چیزی در زیر چیزی چون میوه پخته زیر پای. پخش کردن. یکسان کردن با :
آن روی و ریش پرگه و پربلغم و خدو
همچون خبزدوئی که کنی زیر پای پخچ.
لبیبی.
معاذالله که من نالم ز چشمش [ ظ: خشمش ]
وگر شمشیر یازد [ ظ: بارد ] ز آسمانش
بیک پف خف توان کردن مر او را
بیک لج پخچ هم کردن توانش.
یوسف عروضی (از فرهنگ اسدی چ پاول هورن).
اگر بر سر مرد زد در نبرد
سر و قامتش با زمین پخچ کرد.عنصری.
رخساره پخچ کرده و سوراخ در شکم
از طعن و ضرب خصم تو به چون زر و گهر.
کمال اسماعیل.
پخچودن.
[پَ دَ] (مص) پخچ شدن. کوفته شدن. پهن شدن. پخچیدن :
چو خارپشت که گشتم ز تیر بارانش
که موی بر تن صبرم ز زخم او پخچود.
جمال الدین عبدالرزاق (از شعوری).
|| مضایقه و دریغ داشتن. (فرهنگ رشیدی در ذیل لغت پخچ).

پخچوده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) پخچیده. پخش و برابر با زمین شده. پهن و پخش گردیده. کوفته. کوفته شده.

پخچی.

[پَ] (حامص) پهن شدگی بینی و امثال آن.

پخچیدن.

[پَ دَ] (مص) کوفته شدن. پهن گردیدن. (برهان). پخشیدن. بپا کوفته شدن. پهن شدن چیزی که به آن ضربی رسیده باشد. پخچودن. پخشودن.

پخچیده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) پهن. کوفته شده. پخش و برابر با زمین شده. پخچوده. پهن شده. پهن گردیده :
تیغت تن کوهسار انجیده
گرزت سر روزگار پخچیده.
سراج الدین راجی.
پخچیزیدن.
[پَ دَ] (مص) غلتیدن. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) :
چه سود کند که آتش عشقش
دود از دل من همی برانگیزد
پیش همه مردمان و او عاشق [ کذا ]
جوینده (کذا) بخاک بر بپخچیزد.عسجدی.
|| پیچیدن. (صحاح الفرس) :
داری مرا بدانکه فراز آیم(1)
زیر دو زلفکانت بپخچیزم.
رودکی (از صحاح الفرس).
پخس.
[پَ] (ص، اِ) تخس. (صحاح الفرس). بخس. (رشیدی). کُنجُل. پیر چون بشرهء دست و پای در آب گرم. ترنجیده. چین چین شده چنانکه پوست از حرارت آفتاب. (برهان). چروک خورده. پژمرده. || گداخته. (غیاث اللغات). || پژمژده بود از نیستی یا از غم. (صحاح الفرس). || مزروع بی آب حاصل آمده. || هرچیز ناقص. || عشوه. ناز. || خرام. (برهان). معانی فوق برای کلمهء پخش در لغت نامه ها ذکر شده است بنا بر عادت قدمای لغت نویسان فارسی که گاهی مشتقی را بجای مصدر آرند و معانی که باید در مصدر ذکر کنند در مشتق بیان کنند. رجوع به پخسیدن و پخش شود.
(1) - در اصل چنین است: داری بدانکی مرا فرازیم. تصحیح قیاسی است.

پخسان.

[پَ] (نف، ق) صفت بیان حالت از پخسانیدن. بخسان. پژمرده. گداخته و فراهم آمده از غم و درد. (برهان).
شاه ایران از آن کریمتر است
که دل چون منی کند پخسان.فرخی.
|| عشوه کنان. || خرامان. (برهان). و رجوع به بخسان و پخس شود.

پخسانیدن.

[پَ دَ] (مص) بخسانیدن. فراهم ترنجانیدن از غم. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء آقای نخجوانی) :
از او بی اندهی بگزین و شادی و تن آسانی
به تیمار جهان دل را چرا باید که پخسانی.
رودکی.
ای ترک بحرمت مسلمانی
کم بیش بوعده ها نپخسانی.معروفی.
کفر که کبریت دوزخ اوست و بس
بین چه پخسانید او را این نفس.مولوی.
پخساییدن.
[پَ دَ] (مص) خرامیدن. خرامان. رفتن. (شعوری).

پخسیدن.

[پَ دَ] (مص) پژمردن از غم و تَبش. (فرهنگ اسدی نسخهء آقای نخجوانی). فروپژمردن از زخمی یا غمی یا آسیبی. (حاشیهء فرهنگ اسدی). تافتن دل از غم تهی دستی. گدازش و کاهش بدن از اندوه. پژمرده شدن :
همچو گرمابه که تفسیده بود
تنگ آئی جانت پخسیده شود.مولوی.
|| چین چین شدن پوست از آتش یا حرارت خورشید. ترنجیدن. چین آوردن پوست از تَبش. شکنج و نورد آوردن پوست از گرمی آتش. || فراهم ترنجانیدن. || پژمرانیدن. پخسانیدن :
ای نگارین ز تو رهیت گسست
دلش را گو بپخس و گو بگداز.آغاجی.
پخسیده.
[پَ دَ / دِ] (ن مف) پژمرده. (غیاث اللغات). پژمریده. || ترنجیده. (غیاث اللغات).

پخسینه.

[پَ نَ / نِ] (ص) پخسان. پژمرده. (برهان). و ظاهراً این صورت مصحف پخسیده است.

پخش.

[پَ] (اِ، ص) رجوع به پخس شود.

پخش.

[پَ] (ص) پهن. پخت. (فرهنگ فارسی معین). || پراکنده. پاشیده.
- پخش شدن؛ با زمین هموار شدن. خرد شدن :
ز تیغش همی لعل شد باد و گرد
ز گرزش همی پخش شد اسب و مرد.
اسدی.
و در فرهنگها به کلمهء پخش مطلق، معانی ذیل را داده اند: پژمرده. بی آب. (برهان). پژمرده و سسست بود. (صحاح الفرس). سست، نقیض سخت. (برهان).
-پخش کردن؛ [ کَ دَ ] (مص مرکب) پخچ کردن. پهن کردن. پخت کردن. با زمین هموار کردن.
- || توزیع. (تاج المصادر بیهقی). تقسیم. بخش کردن. بخشیدن.
- || پراکندن. متفرق کردن. سخت ریزریز و خردخرد کردن :
بسوی طلایه برانگیخت رخش
بگرزی سواری همی کرد پخش.فردوسی.
بهر سو که رستم برافکند رخش
سران سواران همی کرد پخش.فردوسی.
شبی از شبها بر قصد سرای امارت میرفت فوجی از آن طایفه بر عقب او روانه شدند و او را بزخمهای پیاپی و ضربهای بی محابا پخش کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چو بشنید رستم برانگیخت رخش
ز نعلش همی خاک را کرد پخش.فردوسی.
بکاخ اندر آمد خداوند رخش
همی فرش دیبای او کرد پخش.فردوسی.
ببالین رستم تک آورد رخش
همی کند خاک و همی کرد پخش.فردوسی.
ز تن کرد چندان سر از کینه پخش
که شد زیر او در، ز خون چرمه رخش.
اسدی.
ز بس سر که تیغش همی کرد پخش
زمین کرد گلگون و مه کرد رخش.اسدی.
- پخش کردن روز بر کسی یا بر دل کسی؛پریشان کردن روزگار یا خاطر او :
بدار آنچه خواهی و دیگر ببخش
مکن بر دل ما چنین روز پخش.فردوسی.
بخوبی بیارای و بیشی ببخش
مکن روز را بر دل خویش پخش.فردوسی.
- پخش گشتن؛ پریشان دل شدن :
بدو گفت کای دیو ناسازگار
بزخم دلیران نه ای پایدار
بکشتی همی بند و افسون کنی
که تا چنبر از یال بیرون کنی
بگفت و فرود آمد از پشت رخش
دل دیو از بیم او گشت پخش.فردوسی.
- پی و پخش؛ پا و پر. تاب و توان :
بدین رخش ماند همی رخش اوی
ولیکن ندارد پی و پخش اوی.فردوسی.
پخشا.
[پَ] (اِ) مضایقه. دریغ. (برهان).

پخشان.

[پَ] (ص) فراهم آمده باشد از غم یا از درد. (صحاح الفرس). المناک و دردناک. (شعوری). و ظاهراً این صورت مصحف پخسان است.

پخشانیدن.

[پَ دَ] (مص) خرامان براه رفتن و براه بردن. || گداختن و گدازیدن از غم و غصه. و ظاهراً این صورت مصحف پخسانیدن باشد.

پخشاییدن.

[پَ دَ] (مص) رنج و الم دادن. (شعوری نقل از شرفنامه). و ظاهراً این صورت مصحف پخسانیدن باشد.

پخش و پلا.

[پَ شُ پَ] (ص مرکب، از اتباع) از اتباع. تار و مار. ترت و پَرت. تَرت و مَرت. تند و خند. پَرت و پلا.
- پخش و پلا کردن؛ پراکندن. متفرق ساختن.

پخشودن.

[پَ دَ] (مص) کوفته شدن. پهن گردیدن. پخشیدن.

پخشوده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) پخچوده. پخچیده. پخشیده. پخچ شده. پهن شده. پخت شده. کوفته شده.

پخشیدن.

[پَ دَ] (مص) کوفته شدن. پهن گردیدن. (برهان). || رَشّ. رشاش. الرّشاش آنچه بپخشد از خون. (السامی). پراکنیدن.

پخشیده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) کوفته شده. پهن شده. پراکنده.

پخل.

[پُ] (اِ) پَرپَهن(1). فَرفَخ. خرفه. بقلة الحمقاء. رجله.
(1) - و پرپهن با Pourpierفرانسه از یک اصل و یا اصل همان پرپهن است. و فرفخ عرب نیز معرّب پرپهن است.

پخلوجه.

[پِ جَ] (اِ) رجوع به پخلوچه شود.

پخلوچه.

[پَ / پِ چَ / چِ] (اِ) پخلیجه. پخلیچه. پخپخو. غلفج. غِلغلَک. غَلغلی. و آن انگشتان را در زیر بغل کسی بحرکت آوردن باشد یا خاریدن کف دست یا پا و جز آن تا وی را خنده افتد.

پخلیجه.

[پِ جَ / جِ] (اِ) رجوع به پخلوچه شود.

پخلیچه.

[پَ / پِ چَ / چِ] (اِ) پخپخو. غلغلج. غلفچ. پخلیجه. پخلوجه. پخلوچه. غِلغلَک. پخلِچه. غِلغلی.

پخم.

[پَ خَ] (اِ) رجوع به فخم شود.

پخمگی.

[پَ مَ / مِ] (حامص) سادگی. حالت و چگونگی آنکه پخمه است و رجوع به پخمه شود.

پخمه.

[پَ مَ / مِ] (ص) ساده. غَبیّ. پَپه. چُلمَن: بچه پخمه است.

پخن.

[پَ خَ] (اِ) بانگ. (فرهنگ اسدی). آواز. || بانگ یخ بود [ کذا ](1). عسجدی گوید (کذا) :
من زارتر گریم همانا که او
خاموش گرید زار(2) و من با پخن (کذا).
(فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی).
پخنو.
[پَ] (اِ) تندر. رعد. کنور :
عاجز شود از اشک و غریو من
هر ابر بهارگاه با پخنو.رودکی.
و رجوع به پختو شود.
پد.
[پَ] (اِ) سفیددار. غَرَب. درختی را گویند که هرگز بار ندهد. (برهان).
(1) - شاید، پخ.
(2) - راز؟

پد.

[پُ] (اِ) پود. حُراق. خف. بد. پیغَه. بَدَه. حَرّاقَه. چوب پوسیده باشد که آتش گیره کنند. (برهان). و آنرا پود نیز گویند :
گر برفکند گرم دم خویش بگوگرد
بی پود ز گوگرد زبانه زند آتش.منجیک.
و رجوع به پده شود.
پد.
[پِ] (اِ)مخفف پدر. (برهان).

پدآسیا.

[پَ] (اِ مرکب) چوب آسیا. (شعوری)(1).
(1) - صاحب فرهنگ شعوری این صورت را آورده و معنی آنرا دگرمان آغاجی نوشته است. در جای دیگر نیافتیم.

پداگژیم.

[پِ گُ یُ] (اِ)(1) ادارهء تعلیمات عام در آلمان.
(1) - Paeda gogium.

پداگگ.

[پِ گُ] (فرانسوی، ص)(1) معلم و مربی کودکان. دانشمند علوم تربیتی. || فضل فروش.
(1) - Pedagogue.

پداگوژی.

[پِ گُ] (فرانسوی، اِ)(1) (از یونانی پِدُس، کودک و آگوژِ رهبری) علم تعلیم و تربیت اطفال. دانشِ آموزش و پرورش نوجوانان که شامل تعلیم و تربیت اخلاقی، علمی و بدنی آنان میشود.
(1) - Pedagogie.

پدان آرام.

[پِ] (اِخ) الجزیره. سرزمینی که جزء شمالی آن در آثار آشوریان (نهری) و در آثار مصریان (نهرینا) نامیده شده و اکنون مسمّی به الجزیره است. و بنابر تعریف و توضیح سترابنُ و بلینیوس حدود آن از مشرق دجله و از جنوب فرات و خلیج فارس و از مغرب فرات و از شمال کوه طورس است. طولش 700 میل و عرضش 360 میل و زمینی حاصلخیز است اما بر اثر بی آبی مخروبه مانده و هوائی خشک و حرارتی تغییرپذیر دارد و زمینش در ماه آذار سراسر سبز است. (قاموس مقدس).

پداندر.

[پَ اَ دَ] (اِ مرکب) ناپدری. شوی مادر. پدراندر :
از پدر چون از پداندر دشمنی بیند همی
مادر از کینه بر او مانند مادندر شود.لبیبی.
پدپود.
[پُ] (اِ مرکب) خف. آتش گیره. حراقه. رجوع به پُد و پُده شود.

پدر.

[پِ دَ] (اِ) (از پهلوی اَبی تَر)(1) مردی که از او دیگری بوجود آمده است. باب. والِد. اَب. بابا. اَبَة :
بپذرفت مهران ستاد از پدر
بنام شهنشاه پیروزگر.فردوسی.
نبیره سپهدار فغفور چین
پدر گرد خاقان با آفرین.فردوسی.
بخوبی پری و بپاکی گهر
به پیکر سروش و بچهره پدر.فردوسی.
پسر بد مر او را یکی خوبروی
هنرمند و همچون پدر کینه جوی.فردوسی.
فرود آمد و [ کیخسرو ] پیش یزدان بخاک
بغلطید و گفت ای جهاندار پاک
ستمکاره ای کرد بر من ستم
مرا بی پدر کرد و با درد و غم
تو از درد و سختی رهانیدیم
بدین تاج و دولت رسانیدیم.فردوسی.
تو ایرانیان را ز مام و پدر
بهی و ز تخت و ز گنج و گهر.فردوسی.
بر نکونامی چونانکه بود
پدر مشفق بر نیک پسر.فرخی.
برادر ما [ مسعود ] را بر آن داشتند که رسول ما را بازگردانید و رسولی با وی نامزد کردند با مشتی عشوه و پیغام که ولیعهد پدر وی است. (تاریخ بیهقی) . ما امیرالمؤمنین را از عزیمت خویش آگاه کردیم و عهد خراسان و جمله مملکت پدر را بخواستیم. (تاریخ بیهقی). و بشنوده باشد خان... که چون پدر ما... گذشته شد ما غایب بودیم از تخت ملک. (تاریخ بیهقی). بر خان پوشیده نیست که حال پدر ما امیر ماضی بر چه جمله بود. (تاریخ بیهقی) . امیر... داند که ما را بجای پدر است و مهمّات بسیار در پیش داریم. (تاریخ بیهقی). گفت جان پدر تو نیز اگر بخفتی به از آنکه در پوستین خلق افتی. (گلستان).
-مثل پدر؛ مهربان چون پدر. و پدرِ پدر و پدرِ مادر؛ جَدّ.
|| یکی از اقانیم ثلاثه، نزد ترسایان. اَب. || آدم ابوالبشر. || پدر پریان؛ جانّ. || پدر شدن؛ اُبُوّت.
- امثال: پدر کشته کی میکند آشتی.
ترکیبها:
برادر پدر. (فردوسی). بی پدر. پدر بر پدر. هم پدر. (فردوسی). رجوع به همین کلمات شود.
(1) - Abitar.

پدر.

[پِ رُ] (اِخ)(1) نام پنج پادشاه کشور پرتقال. پدرُی اول دالکانتارا(2) امپراطور برزیل پسر ژان ششم پادشاه پرتقال مولد او به کلوز(3) نزدیک لیسبون(4) بسال 1798م. و وفات در سنهء 1834 در لیسبون. وی در 1807 م. هنگامی که خاندان سلطنتی پرتقال مجبور به ترک آن کشور شدند به برزیل رفت و پس از بازگشت خاندان خود به اشبونه در ریودُژانیرو(5) بماند و سپس به امپراطوری برزیل انتخاب شد (1822 م.) و بعد از انقلابی که در ششم آوریل 1831 در ریودُژانیرو درگرفت تخت امپراطوری را به پسرش داد و به پرتقال بازگشت و در اینجا دختر خود دُناماریا(6) را که در مدت امپراطوری وی سلطنت پرتقال داشت و از سال 1828 برادرش دُن میگل میگوئل(7) وی را از این مقام رانده بود، بار دیگر بر تخت سلطنت نشانید.
(1) - Pedro.
(2) - Pedro 1er d'Alcantara.
(3) - Queluz.
(4) - Lisbonne.
(5) - Rio-de-Janeiro.
(6) - Dona-Maria.
(7) - Don Miguel.

پدر.

[پِ رُ] (اِخ) (دوم) دالکانتارا. وی پسر پدرُ اول بود که پس از پدر به امپراطوری برزیل رسید. ولادت وی به ریودُژانیرو بسال 1825 م. و وفات بپاریس به سال 1891 م. بود. کارهای وی یکی ایجاد کشتی رانی در آمازُن و دیگر اقدام به جلب مهاجرین در برزیل و دیگر منع خرید و فروش سیاهان و دیگر اعطاء آزادی به سیاهان برزیل و ترویج مشاغل عمومی است. وی سرانجام پس از بروز انقلاب شدیدی که از طرف جمهوری خواهان بسال 1889م. در برزیل روی داد از آن کشور خارج و از امپراطوری برزیل برکنار شد و به اشبونه رفت. پدرُیِ دوم در ضمن سفرهائی که به اروپا کرده بود با بعض بزرگان علم و ادب خاصه با ویکتور هوگو آشنا گردید و بعضویت افتخاری آکادمی علوم فرانسه انتخاب شد.

پدرآمرزیده.

[پِ دَ مُ دَ / دِ] (ص مرکب)دعائی است و گاه در موقع انکار بر گفتار و کردار کسی استعمال کنند در اول کلام.

پدرام.

[پَ / پِ] (ص مرکب) (از پَد، پَت، ضد و مقابل. و رام) توسن. سرکش(1). || بدخواه و بی مهر. (شعوری از محمودی).
(1) - در غیاث اللغات بدرام با بای عربی در ذیل پدرام بمعنی سرکش آمده است.

پدرام.

[پَ / پِ] (ص مرکب) خرّم و آراسته و نیکو باشد مثل باغ و مجلس و خانه و جهان و عیش و روزگار. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). دلگشای. خوش :
خسرو محمد که عالم پیر
از عدل او تازه گشت و پدرام.فرخی.
مجلس بساز ای بهار پدرام
واندر فکن می بیک منی جام.فرخی.
روز نوروز و روزگار بهار
فرّخت باد و خرم و پدرام.فرخی.
گل بخندید و باغ شد پدرام
ای خوشا این جهان بدین هنگام.فرخی.
چرا بگرید زار ارنه غمگن است غمام
گریستنش چه باید که شد جهان پدرام.
عنصری.
ای تازه بهار سخت پدرامی
پیرایهء دهر و زیور عصری.منوچهری.
یکایک دل بچیزی رام دارند
برامش روز خود پدرام دارند.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
و عیش جز بمعرفت اسباب کسب منفعت و دفع مضرت پدرام نشود. (تاریخ بیهقی).
بپدرام باغی شد اندر سرای
چو باغ بهشتی خوش و دلگشای.اسدی.
رسید از پس هفته ای شاد و کش
بشهری دلارام و پدرام و خوش.اسدی.
بپادشاه زمانه زمانه شد پدرام
گرفت شاهی تسکین و خسروی آرام.
مسعودسعد.
بی آفرین سرائی بلبل بهار و باغ
پدرام نیست گرچه جهان شد بهار چین.
سوزنی.
شها تا بر زبان خلق باشد این مثل جاری
که گردد خرم و پدرام ملک از عدل و کشت از نم
نم عدل تو بر کشت امید آنکسان بادا
که ملکت از دعاشان شد قوی بنیاد و مستحکم.
سوزنی.
ای ز طبع تو طبعها خرم
وی ز عیش تو عیشها پدرام.انوری.
|| خوشدل. شاد. مبتهج. خرم. خوش. مقابل درشت و ناپدرام و بَدرام. شوم :
فرستاده چون نزد بهرام شد
سپهدار ازو شاد و پدرام شد.فردوسی.
چنین داد پاسخ که من ساز جنگ
به پیش آورم چون شود کار تنگ
نمانم که کیخسرو از بخت خویش
بود شاد و پدرام بر تخت خویش.
فردوسی.
دل من بگفتار او رام شد
روانم بدین شاد و پدرام شد.فردوسی.
کجا مادرش روشنک نام کرد
جهان را بدو شاد و پدرام کرد.فردوسی.
چو رستم دل گیو پدرام دید
وزان خود به نیکی سرانجام دید.فردوسی.
دلش کرد پدرام و برداشتش
گرازان به ابر اندر افراشتش.فردوسی.
که آمد سواری و بهرام نیست
دل من درشت است و پدرام نیست.
فردوسی.
|| سهل، مقابل حَزَن، درشت :
اگرچه راه ناپدرام باشد
بپدرامد چو خوش فرجام باشد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
|| صحیح. درست :
پدر گفت رأی تو پدرام نیست
تو خردی ترا رزم هنگام نیست.اسدی.
|| منتظم، مقابل شوریده :
کاین گنبد بَدرامِ گرد گردان
شوریده بسی کرد کار پدرام.ناصرخسرو.
|| مبارک. فرخ. خجسته. به فال نیک :
همی بود تا روز بهرام بود
که بهرام را آن نه پدرام بود.فردوسی.
بیامد به بالین او سه شبان
که پدرام بادات روز شبان.فردوسی.
گیتی تو را یار(1) گردون تو را یار
گیتی ترا رام روز تو پدرام.فرخی.
یکی قصیده بگو و بخوانش بر سر خوان
چو روز عید بنزدیک او روی بسلام
در آن بگوی کزین عید صد هزار بیاب
ز روزگار وفادار و دولت پدرام.
عثمان مختاری.
|| پیروزی نجح. نجاح :
مهان جهان آفرین خواندند
ورا [ لهراسب ] شهریار زمین خواندند
گرانمایه لهراسب آرام یافت
خرد مایه و کام پدرام یافت.فردوسی.
|| شادی. خوشی :
بدین خویشی ما [ خسرو و قیصر ] جهان رام گشت
همه کام بیهوده پدرام گشت.فردوسی.
ما بشادی همی گوئیم ای رود بموی
ما بپدرام همی گوئیم ای زیر بنال.فرخی.
|| جای خواب و آرام. || همیشه و دایم و پاینده. (برهان). و رجوع به ناپدرام شود. در بیت ذیل فردوسی معنی پدرام بر ما مجهول است و مگر اینکه مؤید فرخنده و بهمان معنی باشد :
ز خراد بر زین بپرسید شاه
چه گفتند از آن زن بدانجا سپاه.
به هرمز چنین گفت کای شهریار
سپه یک سره زان زن تاجدار
همی گفت کآن بخت بهرام بود
که بس خوب و فرخنده پدرام بود.
فردوسی.
پدرام شهر.
[پِ شَ] (اِخ) لقبی است که در شاهنامه به ایران داده اند؛ یعنی سرزمین خرم و نیکو و فرخنده :
مهست آن سرافراز پدرام شهر
که با داد او زهر شد پای زهر.فردوسی(1).
پدرامیدن.
[پِ دَ] (مص) نیکو شدن. خوب شدن. خرم شدن. بسهل درآمدن :
اگرچه راه ناپدرام باشد
بپدرامد چو خوش فرجام باشد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
پدران.
[پِ دَ] (اِ) نیاکان. اجداد. آباء. اسلاف :
اگر ایدونکه بکشتن نَمُرند این پسران
آن خورشید و قمر باشند این جانوران
ز آن کجا نیست مه روشن و خورشید مُران
به نسب باز شوند این پسران با پدران
وگر ایدونکه بباشند ز پشت دگران
از پس کشتن زنده نشوند ای وربی.
منوچهری(1).
ما بجانب عراق... مشغول گردیم و وی بغزنین... و طریقی که پدران ما بر آن رفته اند، نگاه داشته آید. (تاریخ بیهقی).
پدرانه.
[پِ دَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)مانند پدر. درخور پدر. چون پدر. منسوب به پدر : در نهان سوی ما [ مسعود ] پیغام فرستاد [ حاجب ] که امروز البته روی گفت نیست... و ما آن نصیحت پدرانه قبول کردیم. (تاریخ بیهقی).
پدراندر.
[پِ دَ اَ دَ] (اِ مرکب) پدندر. شوهرمادر. ناپدری. شوی مادر. (فرهنگ اسدی نسخهء آقای نخجوانی). رابّ.
(1) - ن ل: باد.
(1) - این بیت که در غایت استحکام و از سنخ گفته های فردوسی است در لغت نامهء ولف یافت نشد. اما از فردوسی و مربوط به داستان بهرام گور است (35/1973).
(1) - به تصحیح قیاسی در متن شعر.

پدر بر پدر.

[پِ دَ بَ پِ دَ] (ق مرکب) اباً عن جدّ :
چو بر خسروی تخت بنشست شاد
کلاه بزرگی بسر برنهاد
چنین گفت کز دور چرخ روان
منم پاک فرزند نوشیروان
پدر بر پدر پادشاهی مراست
خور و خوشه و برج ماهی مراست.
فردوسی.
پدر بر پدر پهلوان بوده ام
نگهدار تاج کیان بوده ام.فردوسی.
پدر بر پدر بر نیای منند
بدین و خرد رهنمای منند.فردوسی.
پدر بزرگ.
[پِ دَ بُ زُ] (اِ مرکب) پدرِ پدر. پدر مادر. جدّ. نیا.

پدر پدر.

[پِ دَ رِ پِ دَ] (اِ مرکب) جدّ. نیا.

پدرپیشه.

[پِ دَ شَ / شِ] (اِ مرکب) پیشهء پدری.
-امثال: پدرپیشه تبر تیشه.

پدرتی.

[پِ رُتْ تی] (اِخ)(1) کارُل. موسیقیدان ایتالیائی که بسال 1817م./ 1232 ه . ق. در وِرُن(2) ولادت یافت و بسال 1893م./1310 ه . ق. هم بدانجا درگذشت. وی نخست در مولد خود دو اُپرا ترتیب داد و پس از آن به ریاست ارکستر ایتالیائی در آمستردام انتخاب شد و در این شهر قطعات مشهوری تصنیف کرد و بعد او را به ریاست مدرسهء موسیقی تورَن(3) و ریاست ارکستر تآتر سلطنتی این شهر برگزیدند و به آخر مدیریت دبیرستان موسیقی رُسینی(4) در پزارُ(5)را به وی محول کردند.
(1) - Pedrotti, Carol.
(2) - Verone.
(3) - Turin.
(4) - Rossini.
(5) - Pesaro.

پدرجد.

[پِ دَ جَدد] (اِ مرکب) در تداول عامیانه، جدّ اَعلی.

پدرخته.

[پِ رَ تَ / تِ] (ص) غمگین. اندوهناک. اندوهگین. حزین. محزون. مغموم :
شنیدم چو دستان ز مادر بزاد
برآمد همه کار ایران بباد
که چون او جدا شد ز مادر بفال
جهان سربسر گشت پر قیل و قال
ز زادن چو مادرش پردخته شد
روانش از آن دیو پدرخته شد.
فردوسی (از فرهنگها).
لکن این کلمه بنظر درست نمی آید و در لغت نامهء ولف نیز نیامده است.
پدرخواندگی.
[پِ دَ خوا / خا دَ / دِ](حامص مرکب) حالت و چگونگی پدرخوانده :
گوید کز روی پدرخواندگی
خواجه رشیدی را بودم پسر.سوزنی.
پدرخوانده.
[پِ دَ خوا / خا دَ / دِ] (ص مرکب) که بپدری برداشته باشند. که کسی را به پسری پذیرفته باشد.

پدرداده.

[پِ دَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)بخشیدهء پدر :
بسر برنهاد آن پدرداده تاج
که زیبنده باشد بآزاده تاج.دقیقی.
پدردار.
[پِ دَ] (نف مرکب) صاحب پدر. دارندهء پدر. || در تداول عامّه، نجیب. اصیل.

پدرزن.

[پِ دَ زَ] (اِ مرکب) خُسُر. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). صِهر. خُسور. خُسوره. خُسرُو.

پدرزن سلام.

[پِ دَ زَ سَ] (اِ مرکب)دیدار اول که داماد کند از پدر زن در خانهء پدرزن. و این اَدَبی است.

پدرزه.

[پَ دَ زِ] (اِ) بهره. حصه. بهر. پدمه. (رشیدی). || چیزی که در جامه یا لنگی بسته باشند. (جهانگیری). طعامی باشد که آنرا در رومال و لنگی بندند و از جائی بجائی برند. زَله. (برهان). پرزه. (از فرهنگی خطی).

پدرسوختگی.

[پِ دَ تَ / تِ] (حامص مرکب) شراست ذات. خبث طینت. بدسرشتی.

پدرسوخته.

[پِ دَ تَ / تِ] (ص مرکب)دشنامی است. و مجازاً در تداول عامیانه بمردم خبیث و بدسرشت گویند.

پدرشوهر.

[پِ دَ شَ / شُو هَ ] (اِ مرکب)پدر شوی. حمَأ.

پدرکش.

[پِ دَ کُ] (نف مرکب) آنکه پدر خویش کشد :
پدرکش پادشاهی را نشاید
وگر شاید بجز شش مه نپاید
(و در این بیت اشاره است به شیرویه که پدر خویش خسروپرویز را بقتل آورد).
مگر در سر نداری ای پسر هش
چه جوئی مهربانی از پدرکش.
پدرکشتگی.
[پِ دَ کُ تَ / تِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پدرکشته. || بغضاء. کینه.

پدرکشته.

[پِ دَ کُ تَ / تِ] (ن مف مرکب)آنکه پدرش را کشته باشند :
پدرکشته را شاه گیتی مخوان
کنون کز سیاوش نماند استخوان.فردوسی.
پدر کشتی و تخم کین کاشتی
پدرکشته کی می کند آشتی.
پدرگام.
[پِ رُ] (اِخ)(1) پدرُگائو گراند(2). شهری از پرتقال واقع در استرمادور(3) نزدیک ززر(4) دارای 4000 تن سکنه.
(1) - Pedrogam.
(2) - Pedrogao-Grande.
(3) - Estremadure.
(4) - Zezere.

پدرل.

[پِ رِ] (اِخ)(1) (فیلیپ) موسیقیدان اسپانیائی مولد بسال 1841م./1256 ه . ق. در تُلُزا(2). وی مجذوب شیوهء ریچارد واگنر(3)است و او را آثار و قطعات بسیار است.
(1) - Pedrell, Felipe.
(2) - Tolosa.
(3) - Richard Wagner.

پدرمادر.

[پِ دَ دَ] (اِ مرکب) پدرِ مادر. جَدّ مادری. جَدّ اُمی :
ز افراسیاب آن سپهدار چین
پدرمادر شاه ایران زمین.فردوسی.
مکن گر ترا من [ افراسیاب ] پدرمادرم
ز تخم فریدون افسونگرم.فردوسی.
چنین گفت کاین نامه سوی مهست
سرافراز پرویز یزدان پرست...
ز قیصر پدرمادر شیرنام
که پاینده بادا بر او نام و کام.فردوسی.
پدرمادردار.
[پِ دَ دَ] (نف مرکب) در تداول عامیانه، نجیب. اصیل.

پدرمرده.

[پِ دَ مُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)یتیم از پدر :
گر از کارداران بود رنج نیز
که خواهند هم از پدرمرده چیز.فردوسی.
پدرمرده را سایه بر سر فکن
غبارش بیفشان و خارش بکن.سعدی.
|| بدبخت.

پدر مونز.

[پِ رُ نُ] (اِخ)(1) شهرکی است در اسپانیا واقع در ناحیهء قشتالة الحدیثة(2) دارای 3800 تن سکنه و معادن و مؤسسات ذوب آهن.
(1) - Pedro-Munoz.
(2) - Nouvelle-Castille.

پدروار.

[پِ دَ] (ق مرکب) مانند پدر. همچون پدر :
پدروار با درد جنگ آورد
جهان بر جهانجوی تنگ آورد.فردوسی.
پدروارش از مادر اندر پذیر
وزین گاو نغزش بپرور بشیر.فردوسی.
ترا بود باید نگهبان اوی
پدروار لرزنده بر جان اوی.فردوسی.
سه سالش پدروار از آن گاو شیر
همی داد هشیار زنهار گیر.فردوسی.
والا پسر صاحب عادل که پدروار
شد بر هنر و ملک هنرمندی والی.سوزنی.
پدروان.
[پِ دَ] (اِخ) نام پهلوانی از پهلوانان گشتاسب :
پدروان که بود از دلیران اوی
چشنوان که بود از دبیران اوی.فردوسی.
پدرود.
[پَ / پِ](1) (اِ) وداع. بدرود. ترک گفتن چیزی و بدین معنی با کردن صرف شود :
برآمد خروشیدن کرّنای
تهمتن برآورد لشکر ز جای...
پراندیشه جان جهاندار شاه
دو فرسنگ با او بیامد براه
ورا کرد پدرود و خود بازگشت
باندیشه و درد انباز گشت.فردوسی.
سبک شاه را زال پدرود کرد
دل از رفتنش پر غم و دود کرد.فردوسی.
چو او کرد پدرود تخت و کلاه
چه گودرز و بهرام و کاوس شاه.فردوسی.
از آن پس بپدرود با یکدگر
بسی بوسه دادند بر چشم و سر.فردوسی.
همی رفت با او [ فریبرز ] گو پیلتن
بزرگان و گردان آن انجمن
بپدرود کردن گرفتش کنار
ببارید آب از مژه شهریار.فردوسی.
بپدرود کردنش رفتند پیش
که دانست کش باز بینند بیش.فردوسی.
بپدرود کردن رخ هر کسی
ببوسید با آب مژگان بسی.فردوسی.
بهنگام پدرود کردن بماند
بفرمان برفت و سپه را براند.فردوسی.
پس آن ماه را شاه پدرود کرد
تن خویش تار و برش پود کرد.فردوسی.
یکدیگر را پدرود کردند. (تاریخ بیهقی).
وقت آن است که پدرود(2) کنی زندان را.
حافظ.
- پدرود بودن، پدرود شدن، پدرود باش؛بسلامت باش. در پناه و حفظ خدا باش.
تو پدرود باش و بی آزار باش
همیشه به پیش جهاندار باش.فردوسی.
همی گفت پدرود باش ای پسر
که بی تو جهان را بد آید بسر.فردوسی.
بقیدافه گفتا که پدرود باش
جهان تا بود تار تو پود باش.فردوسی.
بخرّاد گفت آن زمان شهریار
که ای از ردان جهان یادگار
بدان کودک تیز و نادان بگوی
که ما را کنون تیره گشت آبروی
که پدرود بادی تو تا جاودان
سر و کار ما باد با بخردان.
فردوسی.
تو پدرود باش ای جهان پهلوان
که جاوید باشی و روشن روان.فردوسی.
اگر قطره شد، چشمه پدرود باد
شکسته سبو بر لب رود باد.نظامی.
|| ترک. متروک. دور. جدا :
مرا کردی چنان یکباره پدرود
فکندی نام و ننگ خویش در رود.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
مرا تا جان چنین پدرود باشد
دلم از بخت چون خوشنود باشد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
- پدرود کردن؛ وداع کردن. بدرود کردن. ترک گفتن. رجوع به شواهد پدرود شود.
(1) - در بهار عجم به ضم اول آمده است. (از غیاث اللغات).
(2) - ن ل: بدرود. (دیوان چ قزوینی)
ماه کنعانی من مسند مصر آن تو شد

پدر و مادر.

[پِ دَ رُ دَ] (اِ مرکب) اَبوان. والدان.

پدری.

[پِ دَ] (حامص) از پهلوی ابی تریه(1). اُبوّت. حالت و چگونگی پدر. || (ص نسبی) منسوب به پدر. اَبی. اَبوی: برادرِ پدری؛ برادر اَبی.
(1) - abitarih.

پدریان.

[پِ دَ] (اِخ) جمع پدری، منسوب به پدر. گماشتگان یا کسان پدر. اصطلاحی در دربار غزنویان که در آن گماشتگان و خواص دوران سلطان محمود را خواهند. در مقابل مسعودیان که خاصان و طرفداران سلطان مسعودند : و گفته اند که این پدریان نخواهند گذاشت تا خداوند را مرادی برآید و یا مالی حاصل شود. (تاریخ بیهقی). علی چه کرده بود که بایست با وی چنین رود من روی کار بدیدم این قوم نوساخته نخواهند گذاشت که از پدریان یکتن بماند. (تاریخ بیهقی). این پدریان نخواهند گذاشت تا خداوند را مرادی برآید. (تاریخ بیهقی). ای مسعدی مرا بخویشتن بگذار که سلطان مرا هم از پدریان میداند. (تاریخ بیهقی). امیر در این با پدریان سخن میگوید. (تاریخ بیهقی). پدریان و محمودیان بر آن بسنده کرده بودند که روزی بسلامت بر ایشان بگذرد. (تاریخ بیهقی). سخن همه سخن غازی بود و خلوتها در حدیث لشکر با وی میرفت و پدریان را از آن نیک درد می آمد. (تاریخ بیهقی).
پدریان.(دیر...)(1).
(1) - این صورت در یادداشتهای من بوده بی شرحی و اکنون در مآخذ دسترس یافته نشد.

پدشت.

[ ] (اِخ) قریه ای است به مشرق شاهرود.

پدشخوارگر.

[پَ دَ خوا / خا گَ] (اِخ)رجوع به پتشخوارگر شود.

پدم.

[ ] (اِخ) قریه ای است در کمتر از یک فرسنگی مشرق قیر.

پدما.

[پَ] (اِخ)(1) هشتمین بودا از بیست و چهار بودا که بعقیدهء بودائیان جنوبی از آدمیان ظهور کردند و بنابر روایات بودائی آنان قوانین بودائی را پیش از ظهور شاکمونی(2)وضع کرده اند.
(1) - Padma.
(2) - Cekya-mouni.

پدماسامبهاوا.

[پَ] (اِخ)(1) از روحانیان بودائی که بقرن هشتم میلادی در ناحیهء اودیانا(2) که امروز دردستان(3) نامند، ولادت یافت و بر طریقهء یوگاچاریا(4) از مذاهب تنترائی میرفت. پادشاه تبت موسوم به تیسرنگ دتسان(5) (از 723 تا 736 م.) وی را به تبت خواند و او طریقهء عرفانی باطلی از بودائی در این کشور انتشار داد. وی در میان اهل تبت جزو خدایان درآمده و بمنزله بودای دوم پرستیده میشود.
(1) - Padma-Sambhava.
(2) - Oudyana.
(3) - Dardistan.
(4) - Yogatcharya.
(5) - Thisrong-Detsan.

پدماوتی.

[ ] (اِخ) نام دختر راجهء سراندیب و آن دختر را راجهء چتور بگریزانیده بود و در 703 ه . ق. آنگاه که سلطان علاءالدین چتور را تسخیر کرد این دختر را خلاصی داد. دختر مذکور صاحب حسن بیعدیل بوده است و حکایت او را بعض شعرای ایران به نظم و بعضی ادبا به نثر درآورده اند منجمله حسین غزنوی را قصه ای است منظوم بنام قصهء پدماوتی و نیز رساله ای بنام تحفة القلوب به نثر باشد و میرضیاءالدین عبرت و غلامعلی عشرت نیز این قصه را به نظم بزبان اردو ترجمه کرده اند. (قاموس الاعلام).

پدم راگ.

[پَ مَ] (اِ) بهندی یاقوت احمر باشد. (الجماهر بیرونی ص33). و در بعض نسخ بجای پ، ب و نون نیز آمده است.

پدمه.

[پَ مَ / مِ] (اِ) حصه. بهره. || پدرزه. زله، و هر چیز را گویند که در لنگی و یا رومالی بسته باشند. (برهان).

پدمی.

[ ] (اِخ) قریه ای است به چهار فرسنگی جنوب فرک. (فارسنامه).

پدندر.

[پِ دَ دَ] (اِ مرکب) پدراندر. ناپدری. شوهر مادر. شوی مادر. پدر سببی. خسر. پدراندر. شوهر ننه :
از پدر چون از پدندر دشمنی بیند همی
مادر از کینه بر او مانند مادندر شود.
لبیبی (از صحاح الفرس).
این کلمه را برخی پَدَنْدَر و بعضی پَدْنَدَر نیز آورده اند. (برهان).
پدو.
[پُ دُ] (اِخ) قریه ای است میانهء شمال و مغرب خنج. (فارسنامه).

پدواز.

[پَ] (اِ) نشیمن گاه. جای و آرامگاه و نشیمن و قرار. پتواز. بَتواز. نشیمن گاه و آرام گرفتن بگوشه ای که به آخر کارها و جایها آنجا آرام دارند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). دو چوب بلند باشد که هر دو را از هم به اندک فاصله بر زمین فروبرند و چوب دیگر بعرض بر بالای آنها بندند تا کبوتران و گاهی جانوران شکاری بر آن نشینند و آنرا بعربی میقعه خوانند. (برهان). و رجوع به پرواز شود :
عهد و میثاق باز تازه کنیم
از سحرگاه تا بوقت نماز
باز پدواز خویش باز شویم
چون دَدَه باز جنبد از پدواز.آغاجی.
سپهدار بگشود بر مرغ تیر
ز پدوازش افکند در آبگیر.اسدی.
به هوای کرم او بزمین از پدواز
مرغ زرین سلب آید چو نهد سائل دام.
سوزنی.
از شواهد فوق چنین مستفاد میشود که پدواز جای مرغان شکاری و شاید دیگر ددگان در محلی مرتفع یا کوهی باشد. || پتفوز. پوز. پوزه. گرداگرد دهان انسان و حیوانات دیگر از جانب بیرون. فنطیسه. || گرداگرد کلاه. || منقار مرغان. (برهان). || سخن. گفتگو. مطلب. || پاسخ. جواب و اپدواج یا اپی واج در پهلوی بمعنی بی جواب و بی پاسخ است.

پدوان.

[ ] (اِخ) قریه ای است بدو فرسنگ و نیمی میانهء شمال و مشرق دراهان.

پدوئه.

[پِ ءِ] (اِخ)(1) فرانسوا دو. شاعری فرانسوی مولد 1603 م./1011 ه . ق.) در پاریس و وفات 1667 م. در شارتْر(2). وی کشیش قانونی شارتر بود و شهرت بسیار داشت. و بسال 1624 م. رساله ای در باب شعر و بسال 1631 کتابی بنام بورژوآ پلی(3)نوشت. و سپس کتابی در اسرار بنام رکی دُ گرناد(4) تألیف کرد.
(1) - Pedoue (Francois de).
(2) - Chartres.
(3) - Le Bourgeois poli.
(4) - Le Recueil de Grenade.

پده.

[پَ دَ] (اِ)(1) درختی است بی بر. غرب. بید صحرائی. بده. درختی است سخت (؟) و هیچ بار نیاورد. (صحاح الفرس). درختی است که هیزم را شاید. درختی است که هیزم را شاید نه سخت نه نرم. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) :
این پنج درختند که می نارد بار
بید و پده و سرو و سفیدار و چنار.
از مهر او ندارم بی خنده کام و لب
تا سرو سبز باشد و بر ناورد پده.رودکی.
آتش هجرانت را هیزم منم
و آتش دیگرت را هیزم پده.
رودکی (از صحاح الفرس).
همه چوب گز بود و چوب پده
جهان چون سیه دیگ تاری شده.فردوسی.
سهم تو اوفکند به پیکان بید برگ
بر پیکر معاند تو لرزه چون پده.نزاری.
و بدین معنی به ضم و کسر اول [ پُ دَ یا پِ دَ ]نیز در بعض نسخ آمده است.
پده.
[پُ دَ / دِ] (اِ) رکوی سوخته. آتش گیره. چوب پوسیده که به زیر سنگ چخماق نهند تا آتش در آن افتد. خف. پود. پدپود. وزک. آتشگیره. حراقه. سوخته ای باشد که آتش در آن زنند. (اوبهی). پوک. پوده. پوزه. قو. قاو. و رجوع به پوده شود :
عطات باد چو باران دل موافق خوید
نهیبت آتش و جان مخالفان پده باد.
شهید بلخی.
و برهان بدین معنی به فتح اول نیز آورده است.
پده.
[پِ دَ] (اِخ) محلی بین بندرعباس و کرمان. رجوع به پی آب و پی جو شود.
(1) - Saule de Babylon.

پده بید.

[ ] (اِخ) قریه ای است در مشرق مروست.

پدیانا.

[پَ] (اِخ) رجوع به پدیانه شود.

پدیانوی.

[پَ نَ] (ص نسبی) منسوب است به پدیانه، قریه ای از قرای نسف. (سمعانی).

پدیانه.

[پَ نَ] (اِخ) پدیانا. قریه ای از نسف (نخشب) و ابوسلمهء زاهد بدانجا منسوب است. (سمعانی).

پدید.

[پَ] (ص، ق) آشکار. آشکارا. جلی. مرئی. نمایان. ظاهر. بارز. پیدا. پدیدار. هویدا. مشهود. معلوم. عیان. روشن. صریح. مقابل نهان، باطن، ناپدید :
پدید تنبل او ناپدید مندل اوی
دگر نماید و دیگر بود بسان سراب.رودکی.
ابری پدید نی و کسوفی نی
بگرفت ماه و گشت جهان تاری.رودکی.
چون بر پلی که آن رود راست بر روی دریا پدید است. (حدود العالم).
رویش میان حلهء سبز اندرون پدید
چون لاله برگ تازه شکفته میان خوید.
عماره.
کنون آن به آید که او در جهان
نباشد پدید آشکار و نهان.فردوسی.
رای و تدبیر صوابش بفلک خواهد برد
گوشهء تاجش و امروز پدید است اثر.
فرخی.
کنار باشد باران نوبهاری را
فضایل و هنرش را پدید نیست کنار.
فرخی.
تا هوا را پدید نیست کنار
تا فلک را پدید نیست کران.فرخی.
ور بزرگی به فضل خواهد بود
فضل او را پدید نیست کنار.فرخی.
ز هر که آید کاری در او پدید بود
چنان کز آینه پیدا بود ترا دیدار.
ابوحنیفه اسکافی.
گهرهای گیتی بکار اندرند
ز گردون بگردان حصار اندرند...
به هریک درون از هنر دستبرد
پدید است چندانکه نتوان شمرد.اسدی.
بشد ز ملت پورخلیل حمزه پدید
که بد بقوت اسلام احمد و حیدر.
ناصرخسرو.
فائدهء فضل نگشتی پدید
گر همه کس فاضل و داناستی.ادیب صابر.
ای سربسر ستوده پدید و نهان تو
شد بر جهانیان خبر خیر تو عیان.سوزنی.
هر که رنجی دید گنجی شد پدید
هر که جدّی کرد در جدّی رسید.مولوی.
شب پراکنده خسبد آنکه پدید
نبود وجه بامدادانش.سعدی.
|| ممتاز. مستثنی :
ایا بمردی و پیروزی از ملوک پدید
چنانکه بود بهنگام مصطفی حیدر.فرخی.
ای به حرّی و بآزادگی از خلق پدید
چون گلستان شکفته ز سیه شورستان.
فرخی.
و رجوع به پدیدار شود.
- پدید بودن؛ آشکار بودن. ظاهر بودن. پیدا بودن :
از لئیمان بطبع بی تائی
وز خسیسان بعقل بی جفتی
منظرت به ز مخبر است پدید
که به تن زفتی و بدل زُفتی.
علی قرط اندکانی.
- پدید بودن چیزی از چیزی؛ ممتاز بودن آن از او :
الا تا زمی از کوه پدید است و چه از رَه
بکوه اندر شخ است و بره بر رز و راود(1).
عسجدی.
همیشه تا بهمه جایگه پدید بود
هوای تیر مهی از هوای تابستان.فرخی.
- پدید شدن؛ مرئی شدن. مشهود گشتن. پدیدار شدن :
شنیدم که خسرو بگوشاسپ دید
چنان کاتشی شد ز دورش پدید.ابوشکور.
-ناپدید؛ ناپیدا :
پدید تنبل او ناپدید مندل اوی
دگر نماید و دیگر بود بسان سراب.
رودکی.
دو صد سالش اندر جهان کس ندید
ز چشم همه مردمان ناپدید.فردوسی.
مدح تو دریای ناپدید کرانست
زورق دریای ناپدید کرانم.سوزنی.
پدیدآر.
[پَ] (نف مرکب) مخفف پدیدآور. پدیدآورنده. آشکارکننده. ظاهرکننده. نماینده :
درفشنده شمعی است این جان پاک
فتاده در این ژرف تاری مغاک
یکی نور بنیاد تابندگی
پدیدآر بیداری و زندگی.اسدی.
پدید آمدن.
[پَ مَ دَ] (مص مرکب)تَبدّی. (زوزنی). بدُوّ. (تاج المصادر). نشأ. نُشوء. (دهار). برح. بروح. براح. ظهور. تَولد. (دهار) (تاج المصادر). اعراض. (تاج المصادر). لوح. بَوح. ضحو. وضوح. نمودار گردیدن. نمودن. خلق شدن. لایح شدن. بوجود آمدن. ایجاد شدن. معلوم شدن. هویدا شدن. ظاهر شدن. پیدا گردیدن. پیدا گشتن. پیدا شدن. آشکار شدن. دیده شدن. مرئی شدن. مجازاً، طلوع کردن. طالع شدن :
تا روز پدید آید و آسایش گیرم
زین علت مکروه و ستمکار و ژکاره.
خسروانی.
دانی که دل من که فکنده ست بتاراج
آن دو خط مشکین که پدید آمدش از عاج.
دقیقی.
بروز معرکه بانگشت اگر پدید آید
ز چشم برکند از دور [ کذا ] کیک اهریمن.
منجیک.
تا پدید آمدت امسال خط غالیه بوی
غالیه تیره شد و زاهری و عنبرخوار.عماره.
دل مرد دانا ببُد ناامید
خرامش نیامد پدید از نوید.
؟ (حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی).
برخشش بکردار تابان درفشی
که پیچان پدید آید از ابر آذر.
؟ (حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی).
چو زین بگذری مردم آمد پدید
شد این بندها را سراسر کلید.فردوسی.
در او [ آسمان ] بخشش و داد آمد پدید
ببخشید داننده را چون سزید.فردوسی.
چو بیداردل کارداران من
بدیوان موبد شوند انجمن
پدید آید از گفت یکتن دروغ
از آن پس نگیرد بر ما فروغ.فردوسی.
پدید آمد این گنبد تیزرو
شگفتی نمایندهء نو بنو.فردوسی.
وز آن پس چو جنبنده آمد پدید
همه رستنی زیر خویش آورید.فردوسی.
پدید آید [ ماه ] آنگاه باریک و زرد
چو پشت کسی کو غم عشق خورد.
فردوسی.
شماریت با من بباید گرفت...
مگر از شمار تو آید پدید
که نوبت ز گیتی بمن چون رسید.فردوسی.
جهان آفرین تا جهان آفرید
چنو مرزبانی نیامد پدید.فردوسی.
درفش تهمتن همانگه ز راه
پدید آمد و بانگ پیل و سپاه.فردوسی.
ز تنگی چو گور ژیان برگذشت
پدید آمد آنجای باغی بدشت.فردوسی.
زمانی برآمد پدید آمد اوی
در بسته را چون کلید آمد اوی.فردوسی.
پدید آمد از دور چیزی دراز
سیه رنگ و تیره تن و تیز تاز...
فروغی پدید آمد از هر دو سنگ
دل سنگ گشت از فروغ آذرنگ
نشد مار کشته ولیکن ز راز
پدید آمد آتش از آن سنگ باز
هر آنکس که بر سنگ آهن زدی
ازو روشنائی پدید آمدی.فردوسی.
ز بالای او [ کیخسرو ] فرّه ایزدی
پدید آمد و آیت بخردی.فردوسی.
چو خورشید رخشنده آمد پدید
زمین شد بسان گل شنبلید.فردوسی.
چو بهرام بیرون شد از طیسفون
همی راند لشکر به پیش اندرون
پدید آمدش سر فروشی براه
وز او دور بُد پهلوان سپاه.فردوسی.
پدید آمد آن چادر مشکبوی
بعنبر بیالود خورشید روی.فردوسی.
ز خاور بیاراست تا باختر
پدید آمد از فرّ او کان زر.فردوسی.
صد و شست مرد از یلان برگزید
کز ایشان نهانش نیاید پدید.فردوسی.
بدو گفت اگر دشمن آید پدید
ترا تیغ کینه نباید کشید.فردوسی.
بره بر یکی چشمه آمد پدید
که میش سرافراز آنجا رسید.فردوسی.
بفرمان تو تابد از چرخ هور
پدید آید از تیرگی از تو نور.فردوسی.
نه در کشوری دشمن آمد پدید
که تیمار آن بد بباید کشید.فردوسی.
ز هر گونه گفتند و خسرو شنید
نیامد همی زو نشانی پدید.فردوسی.
برفتند دیوان بفرمان شاه
در دژ پدید آمد آن جایگاه.فردوسی.
همی تا بدین اندرون بود شاه
پدید آمد از دور گرد سپاه.فردوسی.
که افراسیاب و فراوان سپاه
پدید آمد از دور تازان براه.فردوسی.
چو از پارس قارَن بهامون کشید
ز دست چپش گردی آمد پدید.فردوسی.
بگوید هر آنکس که دید و شنید
همه کار ازین پاسخ آید پدید.فردوسی.
شماساس چون در بیابان رسید
ز ره قارن کاوه آمد پدید.فردوسی.
گر از من گناهی بیاید پدید
کزان بد سر من بباید برید.فردوسی.
هم اندر زمان بهمن آمد پدید
سر از چرخ گردنده برتر کشید.فردوسی.
از ایرانیان پاسخ ایدون شنید
که تا رزم لشکر نیاید پدید
یکی ما ز خسرو نگردیم باز
بترسیم کاین کار گردد دراز.فردوسی.
چنین داد پاسخ که آمد پدید
سخن هرچه از گوهر او سزید.فردوسی.
از ایران و از ترک و از تازیان
نژادی پدید آید اندر میان.فردوسی.
کنون تا پدید آید اندر جهان
یکی نامداری ز تخم کیان
که زیبا بود جستن تخت را
کلاه و کمر بستن و بخت را.فردوسی.
جهان را فزایش ز جفت آفرید
که از یک فزونی نیاید پدید.فردوسی.
چو شد کار گیتی بدین راستی
پدید آمد از تازیان کاستی.فردوسی.
بدیدش که برخاست از دشت گرد
درفشی پدید آمد از لاجورد.فردوسی.
فرخ زاد گفت و شهنشه شنید
یکی تازه اندیشه آمد پدید.فردوسی.
کنون خواب را پاسخ آمد پدید
ز ما بخت گردن بخواهد کشید.فردوسی.
که تا آفرید این جهان کردگار
پدید آمد این گردش روزگار.فردوسی.
درفش سپهبد هم آنگه ز راه
پدید آمد اندر میان سپاه.فردوسی.
چو از دور دستان سام سوار
پدید آمد آن دختر نامدار.فردوسی.
چو شب روز شد مردم آمد پدید
دو مرد گرانمایه آنجا رسید.فردوسی.
همه بشنوم هر چه باید شنید
ز گویندگان هر چه آید پدید.فردوسی.
چو خرم شود جای آراسته
پدید آید از هر سوئی خواسته.فردوسی.
یکی کاروان نیز دیگر براه
پدید آمد از دور پیش سپاه.فردوسی.
چو نامه سوی مرزداران رسید
که آمد جهانجوی دشمن پدید.فردوسی.
کدامست مرد از شما نامخواه
که آید پدید از میان سپاه.فردوسی.
چو کشواد فرخ بساری رسید
پدید آمد آن بندها را کلید.فردوسی.
که دستان بنزدیک ایران رسید
پدید آمد آن بندها را کلید.فردوسی.
سواری پدید آمد از پشت سام
که دستانش رستم نهاده است نام.فردوسی.
نخستین که آتش ز جنبش دمید
ز گرمیش پس خشکی آمد پدید.فردوسی.
که یزدان ز ناچیز چیز آفرید
بدان تا توانائی آید پدید.فردوسی.
چو نیمی ز تیره شب اندر گذشت
سواری پدید آمد از پهن دشت.فردوسی.
بشد لنبک و مشک چندی کشید
خریدار آبش نیامد پدید.فردوسی.
درفش تهمتن چو آمد پدید
بخورشید گرد سپه برکشید.فردوسی.
وزان پس چو سام یل آمد پدید
نریمان می و جام شادی کشید.فردوسی.
ز لشکر یکایک همه برگزید
از ایشان هنر خواست کاید پدید.فردوسی.
چو این گفته شد پیش بیدار شاه
پدید آمد از دور گرد سپاه.فردوسی.
نکوکارتر زو بایران کسی
نیامد پدید ار بجوئی بسی.فردوسی.
خبر شد بنزدیک شاه جهان
که آمد پدید اژدهای نهان.فردوسی.
نیاید آنکه ز نوک قلم پدید آید
ز ذوالفقار علی و ز تیغ رستم زر.فرخی.
همی بصورت ایوان نو پدید آید
مه نو و غرضش تا ازو کنی ایوان.فرخی.
با سماع چنگ باش از چاشتگه تا آن زمانک
بر فلک پروین پدید آید چو سیمین شفترنگ.
عسجدی.
کارها پدید آمد و خردمندان دانستند که آنهمه نتیجهء آن یک خلوت است. آثار ظاهر میشد از آنچه گروهی را شغلها فرمودند و خلعتها دادند و گروهی را برکندند و قفا بدریدند و کارها پدید آمد. (تاریخ بیهقی). لیکن چون می بایستی که از قضای آمده بسیار فسادها در خراسان پدید آید تقدیر ایزدی چنان آمد که در بقعتی که پیوسته باران آمدی هیچ نبارید. (تاریخ بیهقی). مردم غور چون مور و ملخ بر سر آن کوه پدید آمدند. (تاریخ بیهقی).
ز شم زان سپس اترط آمد پدید
همی فر شاهی ازو میدمید.اسدی.
گهر چهره شد آینه شد نبید
که آید درو خوب و زشتی پدید.اسدی.
وفا ناید از ترک هرگز پدید
ز ایرانیان جز وفا کس ندید.اسدی.
نیک و بد زو بدان پدید آید
که خرد چون سپید طومار است.
ناصرخسرو.
چندین عجبی ز چه پدید آید
از خاک بزیر گنبد خضرا.ناصرخسرو.
یک چند بزاهدی پدید آمد
بر صورت خوب طیلسان داری.
ناصرخسرو.
تا پدید آید اشتر و خر و گاو
مار و ماهی و کژدم و زنبور.ناصرخسرو.
چون نمودم که تن و جانت زن و شویند
عمل و علم پدید آمد از آن و این.
ناصرخسرو.
و خلقهای بد در میان ایشان پدید آمد. (قصص الانبیاء).
شاها سپه خزان پدید آمد
بگریخت ز بیم لشکر گرما.مسعودسعد.
چو من بمهر دل خویشتن در او بندم
حجاب دور کند فتنه ای پدید آید.
مسعودسعد.
و نیکی و بدی سال اندر جو پدید آید، که چون جو راست برآید و هموار دلیل کند که آن سال فراخ سال بود و چون پیچیده و ناهموار برآید تنگ سال بود. (نوروزنامه). و استقامت پدید آمده بود. (کلیله و دمنهء بهرامشاهی). ناگاه دمنه از دور پدید آمد. (کلیله و دمنه).
گرچه یقین و ظن ز دل آید همی پدید
دل را تفاوتست میان یقین و ظن.
ادیب صابر.
حفت الجنة مکاره را رسید
حفت النار از هوا آمد پدید.مولوی.
از صحبت یاران دمشقم ملالتی پدید آمده بود. (گلستان).
هرچه بدل هست ز پاک و پلید
در سخن آید اثر آن پدید.جامی.
- پدید آمدن بامدادین؛ پیدا شدن (زهره و عطارد) پیش از طلوع آفتاب در مشرق : و پیش از آفتاب آغازند برآمدن تا بدیدار چشم را پدید آیند... و این را پدید آمدن بامدادین خوانند. (التفهیم).
|| ممتاز گشتن. مشخص شدن :
وز آنجا بیامد [ بیژن ] دلی پر زغم
سری پر ز کینه بر گستهم
کز اسبان تو بارهء دستکش
کجا برخرامد بر افراز خوش
بده تا بپوشم سلیح نبرد
بکین تا پدید آید از مرد مرد.فردوسی.
بدو [ رستم ] گفت پولاد جنگی نبرد
بکشتی پدید آید از مرد مرد.فردوسی.
پدید آوردن.
[پَ وَ دَ] (مص مرکب)پدید آوریدن؛ ظاهر کردن. ظاهر ساختن. پیدا کردن. انشاء. تولید. ایجاد :
می آرد شرف مردمی پدید
و آزاده نژاد از درم خرید.رودکی.
چنانکه چشمه پدید آورد گمانه ز سنگ
دل تو از کف تو کان زر پدید آرد.دقیقی.
سرانجام کی خسرو آید پدید
پدید آورد بندها را کلید.فردوسی.
ز چیزی که هرگز ندید و شنید
بدانش بیاورد آنرا پدید.فردوسی.
یکی گفت و پرسید و دیگر شنید
نیاورد کس راه بازی پدید.فردوسی.
درنگ آورد راستیها پدید.فردوسی.
ز مرده تن زنده آری فراز
پدید آوری مرده از زنده باز.اسدی.
ترا خدای ز بهر بقا پدید آورد
ترا ز خاک و هوا و نبات و حیوان را.
ناصرخسرو.
آنست پادشه که پدید آورد
این اختران و این فلک اخضر.ناصرخسرو.
ببارد ابر و جهد برق تا پدید آرد
ز خون دشمن بر خاک لالهء سیراب.
مسعودسعد.
نوح علیه السلام خفته بود و عورتش را باد از جامه پدید آورد. (مجمل التواریخ والقصص). دست روزگار غدار... در آن آب... نقصانی پدید آورد. (کلیله و دمنه). || بدست آوردن :همه روزه آن مرد مارگیر مارها را برداشته در شهر همی گردانید و بسبب آنها روزی خود پدید می آورد. (الف لیلة و لیله). || پیدا کردن :تمنای من از احسان خلیفه آن است که دختر مرا پدید آورده برسولی سپارد و بسوی من بازفرستد. (الف لیلة و لیله).
|| ممتاز و مشخص کردن :
می آزاده پدید آرد از بد اصل
فراوان هنر است اندرین نبید.رودکی.
پدید آوریدن.
[پَ وَ دَ] (مص مرکب)پدید آوردن :
بتازی یکی نامه پاسخ نوشت
پدید آورید اندرو خوب و زشت.فردوسی.
که چون تو دلیری پدید آورید
همانا که چون تو زمانه ندید.فردوسی.
پدیدار.
[پَ] (ص مرکب) پدید. ظاهر. پیدا. آشکار. آشکارا. مرئی. مشهود. هویدا. عیان. بارز. نمایان. روشن. واضح. طالع. مکشوف. منکشف. جلی : پدیدار کردن؛ روشن، آشکار، هویدا، ظاهر، مشهود کردن، معلوم، معین، مقرر کردن.
کجا باشد ایوان گوهرفروش
پدیدار کن راه بر ما مپوش.فردوسی.
به هر شهر مردی پدیدار کرد
سر خفته از خواب بیدار کرد.فردوسی.
نشان سیاوش پدیدار بود
چو بر گلستان نقطهء قار بود.فردوسی.
بر او کرده پیدا نشان سپهر
ز کیوان و بهرام و ناهید و مهر
ز خورشید و تیر و ز هرمزد و ماه
پدیدار کرده بدو نیک شاه.فردوسی.
که این هر دو کودک ز جادو زنند
پدیدار از پشت اهریمنند.فردوسی.
نیاید پدیدار پیروزئی
درخشیدنی یا دل افروزئی.فردوسی.
دشمن که به این ابلق رهوار مرا دید
بی صبر شد و کرد غم خویش پدیدار
گفتا که به میران و بسرهنگان مانی
امروز کلاه و کمرت هست سزاوار
گفتم تو چه دانی که شب تیره چه زاید
بشکیب و صبوری کن تا شب بنهد بار
باشد که بدین هر دو سزاوارم بیند
آن شه که بدین اسب مرا دید سزاوار.فرخی.
چو در فرجام خواهد بد یکی کار
هم از آغاز کار آید پدیدار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو گوهر میان گهردار سنگ
که بیرون پدیدار باشدش رنگ.اسدی.
میان بزرگانش سالار کرد
درفش و سپاهش پدیدار کرد.اسدی.
از راه تن خویش سوی جانت نگه کن
بنگر که نهان چیست درین شخص پدیدار.
ناصرخسرو.
وگر بشخص ز جاهل نهان شدیم، بعلم
چو آفتاب سوی عاقلان پدیداریم.
ناصرخسرو.
در این حلقه یک رشته بیکار نیست
سر رشته بر ما پدیدار نیست.نظامی.
تا رنج تحمل نکنی گنج نبینی
تا شب نرود روز پدیدار نباشد.سعدی.
چنین گویند دانایان هشیار
که نیک و بد بمرگ آید پدیدار.
|| ممتاز. جدا :
بآزادگی از همه شهریاران
پدیدار همچو یقین از گمانی.فرخی.
- پدیدار آمدن؛ پدید آمدن. آشکار شدن. ظاهر شدن. نمایان شدن. بوجود آمدن. حاصل شدن :
چو آمد پدیدار با شاه گیو
پیاده شدند آن سواران نیو.فردوسی.
چو آمد پدیدار از ایشان گناه
هیونی برافکند نزدیک شاه.فردوسی.
بیامد پدیدار گرد سپاه
ز شمشیر و جوشن ندیدند راه.فردوسی.
و امید میداشتیم که مگر سلطان مسعود وی را بخواند سوی هرات و روشنائی پدیدار آید. (تاریخ بیهقی). چون مثال مگس انگبین و کرم پیله که بدیدار حقیرند ولیکن از ایشان چیزها پدیدار آید عزیز و باقیمت. (نوروزنامه).
- پدیدار بودن؛ آشکار بودن. واضح بودن. معلوم بودن. روشن بودن. پیدا بودن. پدید بودن. ظاهر بودن. نمایان بودن. بارز بودن. مرئی بودن :
سپه دید بهرام چندانکه دشت
بدیدار ایشان همه خیره گشت
غمی گشت و با لشکر خویش گفت
که این پیشرو را هزبر است جفت
شمار سپاهش پدیدار نیست
همین رزم را کس خریدار نیست.فردوسی.
تا بدین هفت فلک سیر کند هفت اختر
همچنین هفت پدیدار بود هفتورنگ.فرخی.
چون دور برفت [ امیرمحمد ] و هنوز در چشم پدیدار بود بنشست. (تاریخ بیهقی).
- پدیدار دیدن؛ آشکارا دیدن :
شنیده پدیدار دیدم کنون
که برخواندی از گفتهء رهنمون.فردوسی.
و شاید کلمه بدیدار باشد.
- پدیدار شدن؛ پیدا شدن. آشکار شدن. تجلّی. نمودار شدن. نمایان شدن. پدید شدن. ظاهر شدن. مرئی شدن. مکشوف شدن. منکشف شدن. مکتشف شدن. طلوع کردن. طالع شدن. عارض شدن. ظهور. واضح شدن. نشأت کردن. ناشی شدن. لایح شدن. جلوه کردن. جلوه گر شدن. تجلّی کردن :
دل بپرداز ز قالی(1) و منه پشت بدو
که پدیدار شده دیوچه اندر نمدا.
منجیک (از لغت فرس اسدی ص 422).
چو آمد بشادی بایوان خویش
پدیدار شد در شبستان خویش.فردوسی.
- پدیدار کردن؛ آشکار کردن. تصریح کردن. معلوم کردن. واضح کردن. تقشّع. بوح. تعیین کردن. معین کردن. مقرر داشتن :
بدو گفت پیش فرستاده رو
هنرها پدیدار کن نو بنو.فردوسی.
صد اشتر ز گستردنی بار کرد
پرستنده سیصد پدیدار کرد.فردوسی.
پس آن نامه را زود پاسخ نوشت
پدیدار کرد اندرو خوب و زشت.فردوسی.
مرا بر سر انجمن خوار کرد
همان گوهر بد پدیدار کرد.فردوسی.
ز درگه دو دانا پدیدار کن
زبان آور و کامران در سخن.فردوسی.
بنوک سنان و به تیر و کمان
هنرها پدیدار کن یکزمان.فردوسی.
نبشته بر آن حقّه تاریخ آن
پدیدار کرده پی و بیخ آن.فردوسی.
بهر سو طلایه پدیدار کرد
سر خفته از خواب بیدار کرد.فردوسی.
پدیدار کن تا نژاد تو چیست
که بر چهرهء تو نشان کئیست.فردوسی.
- پدیدار گشتن؛ پدیدار شدن. و رجوع به پدید شود.
(1) - بتصحیح قیاسی.
(1) - ن ل: ز باقیّ. زمانی.

پدیداری.

[پَ] (حامص مرکب) وضوح. حالت و چگونگی پدیدار.

پدید کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)ظاهر کردن. اظهار کردن. آشکار کردن. ابراز. هویدا کردن. بیان کردن. بوح. ضرب. (تاج المصادر بیهقی). شرح. انصراح. شرع. شروع :و ما پدید کنیم اندر فصل دیگر مقدار هر ناحیتی و شهری. (حدود العالم). و آنچ هست از شهرها آن است که ما بر صورت [ یعنی نقشهء جغرافیا ] بنگاشتیم و پدید کردیم. (حدود العالم). و اندر وی [ ناحیت عرب ]کوههاست از یکدگر جدا چنانکه پدید کردیم اندر یادکرد کوهها. (حدود العالم).
بگردان جنگ آور آواز کرد [ رستم ]
که پیش آمد این روزگار نبرد
هنرها کنون کرد باید پدید
بدین دشت کینه بباید کشید.فردوسی.
چو آن نامه نزدیک بابک رسید
نکرد این سخن هیچ بر کس پدید.فردوسی.
ز مازندران هرچه دید و شنید
همه کرد بر شاه ایران پدید.فردوسی.
برخسار شد چون گل شنبلید
نکرد آن سخن بر دلیران پدید.فردوسی.
ز مازندران هر چه دید و شنید
همه کرد بر شاه ایران پدید.فردوسی.
و این دو سالار بودند هر یکی با بیست هزار سوار که عصیان پدید کرده بودند. (تاریخ سیستان). امیر... گفت این حدیث بر ایشان پدید نباید کرد که غمناک شوند. (تاریخ بیهقی). بونصر طیفور و جز وی با تو فرستاده آید... و تنی چند از گردنکشان غلامان سرائی که از ایشان خیانتها رفته است و بر ایشان پدید کرده آزاد خواهند کرد. (تاریخ بیهقی).
کسی را جهانبان ز بن نافرید
که از پیش روزی نکردش پدید.اسدی.
سخن پدید کند کز من و تو مردم کیست
که بی سخن من و تو هر دو نقش دیواریم.
ناصرخسرو.
و عرض کن که تو هر پیغمبری را که ادای رسالت کرد مزد او را در دنیا پدید کردی. (قصص الانبیاء). فرمود تا جامه ها بافتند و رنگهای گوناگون پدید کردند. (قصص الانبیاء). و بفرمود تا تخته ها بنهادند و تکیه گاه هر یک پدید کرد. (قصص الانبیاء). بعد از چند سال که نخندیده بود یوسف را خنده آمد ولیکن با ایشان پدید نکرد. (قصص الانبیاء). مردی فراز رسید و خبر وفات ابوبکر... و خلافت عمر و عزل خالد آورد اما بر سپاه پدید نکرد. و رسول را هم پهلوی خود بداشت و گفت نگر تا هیچکس را این سخن نگوئی. (مجمل التواریخ والقصص).
- پدید کردن نشان؛ وصف. توصیف.
- پدید نکردن بر کسی؛ به روی او نیاوردن :
سخنهای موبد فراوان شنید
بدو بر نکرد ایچگونه پدید.فردوسی.
|| ممتاز و مشخص کردن : اکنون دو راه یکی راه نیک و دیگر راه بد پدید کرده می آید. (تاریخ بیهقی).
آتش کند پدید که عود است یا حطب.
ابن یمین.
پدیسار.
[پَ] (اِ) بر سر کاری رفتن که پیش از این شروع در آن کرده باشند؟. (برهان).

پذر.

[پِ ذِ] (اِخ) نام محلی فرسخی کمتر میانهء جنوب و مشرق شهر لار است.

پذرام.

[پَ / پِ] (ص مرکب) پدرام. خرم. دلگشا. مجلسی باشد خرم و دلگشا. (اوبهی). مجلسی باشد خرم و دلگشا و نیکو چون باغ و خانه و جای خوب و هر چه بدین ماند. و رجوع به پدرام شود.

پذرفت.

[پِ رُ] (اِ) تعهّد. وعد. ضمان : بعد از مدتی بتماشای هرات رفت در نظرش خوش آمد آنجا فروکشید امیران او را هوای زن و بچه بود امیرنصر نه عزم بخارا کردی و نه امیران را دستوری دادی که بخانه روند و یا زن و بچه به هرات آورند امیران از طاقت طاق شدند و بیم بود که بر امیر نصر خروج کنند هرچه بمقربان حضرت وسیلت می جستند فائده ای نبود تا رودکی را پذرفتها کردند و این ابیات در صفت خوشی بخارا و تهییج امیرنصر بر عزیمت آنجا بخواند : بوی جوی مولیان آید همی... (از تاریخ گزیده).
پذرفتار.
[پِ رُ] (نف) پذیرفتار. کفیل. (زمخشری). حمیل. پایندان. ضامن. کسی که کم و بسیار کسی بر گردن گیرد و برساند. صبیر. غریر. قبیل. (منتهی الارب). کافل. زعیم :
دلت براز خدا از زمانه راهبر است
کفت به روزی خلق خدای پذرفتار.اسدی.
- پذرفتار شدن؛ زعامت. ضمانت. کفالت. پایندانی.

پذرفتاری.

[پِ رُ] (حامص) ضمان. ضمانت. ذمّه. کفالت. تعهّد. پذیرفتاری. تقبّل. تکفّل. تکفیل. وعد. وَعده. عدة. مطاوعت. قبول. قُبله. عقد. زعامت.

پذرفتگار.

[پِ رُ] (نف مرکب) پذیرفتگار. قبول کننده. پذیرنده. مطاوع. معترف. پذرفتار. و برای معانی این کلمه رجوع به پذرفتار شود :
چو روشن گشت بر شاپور کارش
به صد سوگند شد پذرفتگارش.نظامی.
|| فرمانبردار.

پذرفتگاری.

[پِ رُ] (حامص مرکب)قبول. پذرفتاری : از زبان عبدالملک بن نوح پذرفتگاریها کردند و بوفور رعایت و مزید عنایت موعود گردانیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || در بیت ذیل این کلمه آمده و چنین مینماید که بمعنی دعا و آفرین و درود یا اعتذار و معذرت باشد :
درودت باد شهرو از شهنشاه
ز داماد نکوبخت نکوخواه
درودت با بسی پذرفتگاری
بشاهی و مهی و کامگاری.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین ص 46).
پذرفتن.
[پِ رُ تَ] (مص) پذیرفتن. قبول کردن. تعهّد. تقبّل :
بپذرفت و فرمود تا باژ و ساو
نخواهند اگر چندشان بود تاو.فردوسی.
زواره بدو گفت کای نامدار
نبایست پذرفت از او زینهار.فردوسی.
بجز دیگر اسپی نپذرفت ازوی
وز آنجا سوی خانه بنهاد روی.فردوسی.
میانجی بپذرفت و خاقان بداد
یکی را که دارد ز خاتون نژاد.فردوسی.
بپذرفت فرزند او نیکمرد
نیاورد هرگز بدو باد سرد.فردوسی.
نپذرفت ازو هر چه آورده بود
علف بود اگر بدره و برده بود.فردوسی.
بپذرفت چیزی که آورده بود
طرائف بدو بدره و برده بود.فردوسی.
سکندر بپذرفت و بنواختشان
بدان خرمی جایگه ساختشان.فردوسی.
همان باژ بایدت پذرفت نیز
که دانش به از نامبردار چیز.فردوسی.
نپذرفت ازو جامه و اسب و زر
که ننگ آمدش ز آن کلاه و کمر.فردوسی.
بپذرفت شاهی و برخاست زو
بیامد نشست از بر گاه نو.فردوسی.
چو دل بخدمت او دادی و ترا پذرفت
ز خدمت دگران دل چو آینه بزدای.فرخی.
چو با تو نیست ایشان را توان داوری کردن
چه چاره است از تواضع کردن و پذرفتن پیمان.
فرخی.
مکن دزدی و چیز دزدان مخواه
تن از طمع مفکن بزندان و چاه
ز دزدان هر آنکس که پذرفت چیز
بزودی ورا دزد گیرند نیز.اسدی.
بگرشاسب گفت اثرط ای شوربخت
ز شاه از چه پذرفتی این جنگ سخت.
اسدی.
سپهدار پذرفت کامروز من
رهائی دهمتان از این اهرمن.اسدی.
|| شنودن، پذیرفتن. اطاعت کردن :
پس پند بپذرفتم و این شعر بگفتم
از من بَدَل خرما بس باشد کنجال.
ابوالعباس.
دگر پهلوانان کجا رفته اند
مگر پند خسرو نپذرفته اند.فردوسی.
بپذرفت ازو این سخن اردشیر
بپیش بزرگان برنا و پیر.فردوسی.
آن دل چون سنگ ما را چندچند
پند گفتیم و نمی پذرفت پند.مولوی.
|| عهد و نذر کردن :
به آتش بداد آنچه پذرفته بود
سخن هر چه پیش ردان گفته بود.فردوسی.
- پذرفتن از؛ عهد و نذر :
که پذرفت خسرو ز یزدان پاک
ز گردنده خورشید و ارمنده خاک
که تا من بوم شاه در پیشگاه
مرا باشد ایران و گنج و سپاه.فردوسی.
و رجوع به پذیرفتن شود.
پذرفتنی.
[پِ رُ تَ] (ص لیاقت)پذیرفتنی. قبول کردنی، که در خور پذیرفتن بود. و رجوع به پذیرفتنی شود :
همانگه بگفت آنچه بد گفتنی
همه درپذیرفت پذرفتنی.فردوسی.
پذرفته.
[پِ رُ تَ / تِ] (ن مف) اقرار کرده. اعتراف کرده. (برهان). || قبول کرده. (برهان) :کدام زاویه است که پذرفتهء قوس بود. (التفهیم). || مقبول. پذیرفته :
روزه پذرفته باد و فرّخ عید
که بجز فرخیش اختر نیست.عنصری.
|| متعهّد. متقبل.
- پذرفته شدن؛ پذیرفته شدن. مقبول شدن. و پذرفته شدن نیایش؛ مستجاب و درگیر شدن آن :
بفرمان یزدان چو این گفته شد
نیایش همانا که پذرفته شد.فردوسی.
پذه.
[پَ ذَ / ذِ] (اِ) (شعوری). رجوع به پَدَه شود.

پذیر.

[پَ] (نف مرخم) پذیرنده.
ترکیب ها:
- آب پذیر.؛ اصلاح پذیر. افسون پذیر. اندرزپذیر. پایان پذیر. پندپذیر. پوزش پذیر. تربیت پذیر. چاره پذیر. (فردوسی). چکّش پذیر. خاطرپذیر. خدشه پذیر. دانش پذیر. (فردوسی). درپی پذیر. درمان پذیر. دلپذیر. دین پذیر. (فردوسی). راحت پذیر. رامش پذیر. (فردوسی). رفوپذیر. رنگ پذیر. زنگ پذیر. زینت پذیر. سوهان پذیر. شرع پذیر. شفاپذیر. شکنج پذیر. صلاح پذیر. صورت پذیر. طهارت پذیر. عُذرپذیر. عذل پذیر. عقل پذیر. علاج پذیر. عمارت پذیر. فرمان پذیر. (فردوسی). فناپذیر. مردم پذیر؟ (فردوسی - ولف). مرمّت پذیر. منت پذیر. موعظت پذیر. مهمان پذیر. (فردوسی). نصیحت پذیر. نقش پذیر. نگارپذیر. نهایت پذیر. وصله پذیر. وعظ پذیر. برای معانی هر یک رجوع به ردهء همان کلمه شود :
ماه پروردین حریر فستقی بخشیده بود
مر درخت باغ را زو باغ شد زینت پذیر.
سوزنی.
دم صبح از جگر آرند و نم ژاله ز چشم
تا دل زنگ پذیر آینه سیما بینند.خاقانی.
خداوند بخشندهء دستگیر
کریم خطابخش پوزش پذیر.سعدی.
|| پسندیده. (اوبهی). مقبول : سلطان محمد را این سخن پذیر آمد. (راحة الصدور راوندی). و محتمل است که اصل پذیرا بوده و پذیر غلط کتابت باشد. و در تاریخ سیستان این جمله آمده است: چون بنزدیک دمشق رسیدند به زر نگاه کردند که از آن راهب بستده بودند همه سفال گشته بود و بجای مهر بر آن پذیر گشته بر یک روی و لاتحسبنّالله غافلا عمّا یعمل الظالمون. اگر کلمه درست باشد پذیر گشتن بمعنی نقش برداشتن آمده است ولی ظاهراً اصل کلمه پدید گشته بوده است.
پذیرا.
[پَ] (نف) صفت دائمی از پذیرفتن. قابل. قبول کننده. پذیرنده :
شه نامور نام او فیلفوس
پذیرای فرمان او روم و روس.فردوسی.
آن گوهر زنده ست و پذیرای علوم است
زو زنده و گوینده شده ست این تن مردار.
ناصرخسرو.
عقل جز وی عقل استخراج نیست
جز پذیرای فن و محتاج نیست.مولوی.
|| محلّ. (دانشنامهء علائی). مقابل پذیرفته. || روان شونده. || پیش رونده. || سخن شنونده. || فرمانبردار. || هیولی که در برابر صورت است. || مقبول. قبول کرده شده. || پیشواز. استقبال. (برهان).

پذیرائی.

[پَ] (حامص) قبول. پذرفتاری. || شنوائی. || قیام بخدمت مهمان. || پذیرائی کردن؛ قیام کردن بخدمت مهمان.

پذیراسخن.

[پَ سُ خَ] (ص مرکب)سخن خوب و مطبوع و مقبول. || نصیحت نیوش. پندپذیر.

پذیرانیدن.

[پَ دَ] (مص) قبول کنانیدن. || تکفیل؛ پذیرفتاری دادن و پذیرانیدن. (منتهی الارب). || معترف گردانیدن.

پذیرش.

[پَ رِ] (اِمص) مصدر دوم پذیرفتن. قبول. پذیرفتاری. تعهّد. تقبّل. فرمانبرداری. (برهان) : و به بخارا شدند [ یعنی حسین طاهر و عبدالله صابونی ] و امیر خراسان را پذیرشها کردند به مالهاء بزرگ. (تاریخ سیستان).
بداد و دهش دل بیارای ورای
پذیرش کن از نیکوی با خدای.اسدی.
خردمند رو از پذیرش نتافت
بغوّاصی در بدریا شتافت.نظامی.
پذیرفتار.
[پَ رُ] (نف) پذرفتار. تاوان دار. ضامن. (دهار). کافِل. متعهّد. کفیل. (زمخشری). ضمین. قبیل. پایندان : بندوی و بسطام خالان پرویز که اندر زندان باز داشته بودند این خبر بشنیدند بندوی سوی مهتران لشکر کس فرستاد که تا کی بلای وی کشید او را از ملک بازکنید. و پسرش پرویز از آذربایجان بیاورید و بپادشاهی بنشانید و ما هر دو شما را پذیرفتاریم از پرویز بهمه نیکوئی و داد پس مردمان را از این سخن خوش آمد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). || زعیم. سردار. ریش سفید قوم. و رجوع به پذیرفتار شود.

پذیرفتاری.

[پَ رُ] (حامص) پذرفتاری. ضمان. (دهار). ضمانت. ذمّه. کفالت. تعهّد. تقبّل. تکفّل. تکفیل. عهد. تعهد. کیانت. کیان. تکافل. پایندانی. (مجمل اللغه) : چون شب درآمد عثمان سوی علی آمد و گفت باید که این مردمان را بازگردانی علی گفت بر چه حجت بازگردانم عثمان گفت هر چه تو فرمائی آن کنم علی گفت رواست پس علی دیگر روز برفت و ایشان را پذیرفتاری کرد و بازگردانید. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). مردمان بر ایشان گرد آمدند از هر سوی تا لشکری بزرگ شد و مسافربن کثیر ایشان را برداشت از بیلقان و به وزنان شد خبر به عاصم بن یزید شد از ارمینیه و آذربایجان منادی فرمود و لشکرگاه بیرون آمد پس مردی بیامد از بردع گفت خبرداری از عاصم گفت دارم فروآمده است بر در بردع به فلان جای گفت تو راه دانی بردن بر لشکر او اندر شب، گفت توانم. مسافر او را پذیرفتاری(1) کرد و لشکر برداشت و این مرد او را به لشکرگاه عاصم برد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). مردمان گفتند ما کس فرستیم تا مردمان شهر با سلاحها بیایند و ترا هیچکس خلاف نکنند... پیغمبر صلی الله علیه و سلم شاد شد و ایشان را دعا کرد و عباس را گفت ای عمّ امیدوارم که ایزد سبحانه و تعالی این کار تمام کند و دین من برین مردمان آشکارا کند که عدد این نقیبان و مهتران [ مدینه ] که پذیرفتاری کرده اند دوازده تن اند و حواریان عیسی دوازده تن بودند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
- پذیرفتاری کردن؛ کفالت. ضمانت. ضمان. اکفال.
(1) - این مثال بدرستی حاکی از معانی فوق نیست و معنی دیگری دارد که بر ما روشن نشد.

پذیرفتاریدن.

[پَ رُ دَ] (مص) متعهد کردن. قبولانیدن. بقبول داشتن.

پذیرفتگار.

[پَ رُ] (نف) متعهد. قبول کننده. پذرفتار. پذیرفتار. || فرمانبردار. (برهان). مطاوع. || مقرّ. معترف. || سردار و ریش سفید قوم. (برهان). زعیم.

پذیرفتگاری.

[پَ رُ] (حامص) قبول. تعهد. تکفّل. ضمان : عبدالله بن حازم به خراسان شد از قبل عبدالله بن زبیر عبدالملک بسیار نامه کرد به عبدالله البته قبول نکرد و گفت هفت سال خراسان بتو دهم و پذیرفتگاری(1) کرد البته قبول نکرد و گفت... (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). ایشان راه تبصبص... پیش گرفتند و از زبان عبدالملک بن نوح پذیرفتگاریها کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی). ...که عضدالدوله و مؤیدالدوله به شمس المعالی رسول فرستادند و التماس کردند که فخرالدوله را بخدمت ایشان بازفرستد و بر سر آن پذیرفتگاری بسیار کردند از خزاین و اموال. (ترجمهء تاریخ یمینی). || پذیرفتگاری کردن؛ ضمان. (تاج المصادر بیهقی). تعهّد. تعهد کردن. برعهده گرفتن. قبول کردن.
(1) - این مثال بدرستی حاکی از معانی فوق نیست و معنی دیگری دارد که بر ما روشن نشد.

پذیرفتن.

[پَ رُ تَ] (مص) پذرفتن. قبول. (تاج المصادر بیهقی). قبول کردن. برداشتن. استقبال :
خواهی اندکتر از جهان بپذیر
خواهی از ری بگیر تا بحجاز.رودکی.
پذیرفت ازو شهریار آنچه گفت
گل رویش از تازگی برشکفت.دقیقی.
پذیرفتم او را بشاهنشهی
از این پس نباشم جز او را رهی.فردوسی.
بدو گفت بهرام کاین هر چهار [ دخت را ]
پذیرفتم از پاک پروردگار.فردوسی.
ابا هدیه وباژ روم آمدیم [رسولان قیصربه نزدپرویز]
بدین نامبردار بوم آمدیم
برفتیم با فیلسوفان بهم
بدان تا نباشد کس از ما دژم
ز قیصر پذیرد مگر باژ و چیز
که با باژ و چیز آفرینست نیز
بدو گفت شاه این ز من درپذیر
سخن هر چه گویم ترا یاد گیر
یکی جای خواهم که فرزند من
همان تا بسی سال پیوند من
بدو در نشیند نگردد خراب
ز باران و از برف و از آفتاب.فردوسی.
پذیرفتم از پاک یزدان ترا
پرستش کنم از دل و جان ترا.فردوسی.
بدو گفت سودابه گر گفت من
پذیرد شود رای او جفت من.فردوسی.
بکمی و بیشیش فرمان تراست
پذیرد ز ما گرچه آن ناسزاست.فردوسی.
پذیرفتم او را من از بهر شاه
چو این کرده شد بازگشتم براه.فردوسی.
پدر درپذیرفتش از نیکوی
بدان دین که خوانی ورا پهلوی.فردوسی.
مرا پادشاهی پذیرفت و تخت
برین نیز چندی بکوشید سخت.فردوسی.
پذیرفت شمشیرزن سی هزار
همه نامداران گرد و سوار.فردوسی.
چنین گفت کای شاه دانش پذیر
بمرگ بداندیش رامش پذیر.فردوسی.
پذیرفتم [ پرویز ] آن نامه و گنج تو [ قیصر ]
نخواهم که چندان بود رنج تو
ازیرا جهاندار یزدان پاک
برآورد بوم ترا بر سماک.فردوسی.
نه از گردش آرام گیرد همی
نه چون ما تباهی پذیرد همی.فردوسی.
مرا تاج یزدان بسر برنهاد
پذیرفتم و گشتم از داد شاد.فردوسی.
چو گشتاسپ شاهی که دین بهی
پذیرفت و زو تازه شد فرهی.فردوسی.
حسد آنست که هرگز نپذیرد درمان.فرخی.
وز تو بپذیراد ملک هرچه بدادی.منوچهری.
مقدمان را بخواند و فرود آورد و چند تن را ملامت کرد و هر یک عذر خواستند. عذر بپذیرفت. (تاریخ بیهقی). ایشان را پایمرد کرده بود... تا امیر آن عذر پذیرفت. (تاریخ بیهقی). اختیار آن است که عذر گناهکاران بپذیریم و بگذشته مشغول نشویم. (تاریخ بیهقی). دروغزن ارچه گواهی راست دهد نپذیرند. (تاریخ بیهقی). خواجه گفت اگر چاره نیست از پذیرفتن این شغل... بنده بطارم نشیند. (تاریخ بیهقی).
از دزد فرومایه نه سلطان و نه حاکم
توبه نپذیرند چو افتاد بزندان.ناصرخسرو.
تا نپذیردت ز تو زی خدای
نیست پذیرفته صلات و صیام.ناصرخسرو.
ترا محل خدایست در سخن که همی
بتو وجود پذیرد سخن که در عدم است.
ناصرخسرو.
زردشت بیرون آمد و دین گبری آورد و گشتاسب دین او بپذیرفت. (نوروزنامه). و او دین ابراهیم پذیرفته بود. (نوروزنامه). و پذیرفتن آن به استبدادرأی... (کلیله و دمنه). آنچه از روی کرم... بر شما واجب بود بجای آرید و من میپذیرم. (کلیله و دمنه). رنج مبر در معالجت چیزی که علاج نپذیرد. (کلیله و دمنه). بتضریب نمام خائن بنای آن [ دوستی ]خلل پذیرد. (کلیله و دمنه). و مزاج او بتقلب احوال تفاوتی کم پذیرفت. (کلیله و دمنه).
سیه گلیم خری ژنده جلّ و پشماکند
که ژندگیش نه درپی پذیرد و نه رفو.
سوزنی.
هیچکس گفت گدا نپذیرد
کشته دانی که دوا نپذیرد.عطار.
این پذیرفتی بماندی زان دگر.مولوی.
متکلم را تا کسی عیب نگیرد سخنش صلاح نپذیرد. (گلستان).
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود
ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد است.حافظ.
|| انفعال. (تتمهء برهان). تأثر. || سپاس گزاشتن. شکر کردن :
چو یزدان ترا فرهی داد و بخت
همان لشکر و گنج و مردی و تخت
ازو گر پذیری با فزون شود
دل از ناسپاسی پر از خون شود.فردوسی.
|| اقرار کردن. اعتراف کردن. خسودن. یعنی پذیرفتن. (مجمل اللغه). || استجابت. مستجاب کردن. اجابت. || پذیرفتن از کسی، قول دادن به او. عهد کردن با او. وعده دادن به او. برعهده گرفتن. وعد. وَعده. عِده. نوید قبول :
پذیرفته ام من از آن شاه پیر
که گر بخت نیکم بود دستگیر...دقیقی.
پذیرفتم این از شما سر بسر
که من پیش بندم بر این کین کمر.
فردوسی.
چنان کز برهمن پذیرفته بود
نه بد کرد بر کس نه خواری نمود.اسدی.
پذیرفتی از من که بدهی گُلم
بدان گُل کنی شادمانه دلم.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بومسلم از منصور بپذیرفت که کار او [ عبدالله بن علی ] سپری کند. (مجمل التواریخ). || پذیرفتن از خدا؛ عهد کردن با او تعالی. نذر کردن :
یکی نامه بنوشت بر پهلوی
بر آئین شاهان خط خسروی
پذیرفتم این از خدای جهان
پذیرفتن راستان و مهان.دقیقی.
که پذرفت خسرو ز یزدان پاک
ز گردنده خورشید و ارمنده خاک...
فردوسی.
پذیرفتم از کردگار بلند
که گر تو بتوران زمین بی گزند...فردوسی.
پذیرفتم از پاک یزدان که من
بکوشم بخوبی بجان و بتن.فردوسی.
پذیرفتم از کردگار جهان
شناسندهء آشکار و نهان
که گر من شوم شاد و پیروزبخت
سپارم ترا کشور و تاج و تخت...فردوسی.
پذیرفتم از ایزد دادگر
که کینه نگیرم ز بند پدر.فردوسی.
پذیرفتم از دادگر یک خدای
که گر من رسم زنده زایدر بجای.فردوسی.
پذیرفتم از دادگر داورم
که هرگز ز پیمان تو نگذرم.فردوسی.
بدو گفت رودابه من همچنین
پذیرفتم از داور کیش و دین
که بر من نباشد کسی پادشا
جهان آفرین بر زبانم گوا.فردوسی.
گفت از خدای عزّ و جلّ و امیرالمؤمنین پذیرفتم. (تاریخ بیهقی). || مطاوعت. فرمانبرداری. (برهان). || قبول شدن نذر و مانند آن :
نشان پذیرفتنش [ پذیرفتن قربان ] آن بدی
که از آسمان آتشی آمدی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- پذیرفتن پند، گفتار، سخن.؛ نصیحت؛ اطاعت کردن. پیروی کردن. شنودن. شنفتن. شنیدن. نیوشیدن. اجابت کردن. پذرفتن :
پس پند پذیرفتم و این شعر بگفتم
از من بدل خرما بس باشد کنجال.
ابوالعباس.
پذیرفت ازو هر که بشنید پند
همی جست هر یک ز راه گزند.فردوسی.
یکایک پذیرفت [ فرامرز ] گفتار اوی [ رستم ]
از آن پس سوی راه آورد روی.فردوسی.
پذیرفت سر تا بسر پند اوی
همی جست از آن کار پیوند اوی.فردوسی.
نپذرفت از آن دو خردمند پند
دگر بود راز سپهر بلند.فردوسی.
بخوردم من آن سخت سوگندها
چو پذرفتم آن ایزدی پندها.فردوسی.
اگر خود پذیرد سخن به بود
که چون او بدرگاه بر که بود.فردوسی.
امیر سبکتکین رسولی نزدیک بوعلی فرستاد و پیغام داد که خاندان شما قدیم است و اختیار نکنم که بر دست من ویران شود. البته نصیحت من بپذیر و بصلح گرای. (تاریخ بیهقی).
سخن خوب خردمند پذیرد نه حجر
سفها جمله ز مردم بقیاس حجرند.
ناصرخسرو.
هرگز پند نپذیری. (کلیله و دمنه). مصلحت آن بینم که ترا از قلعه به زیر اندازم تا دیگران نصیحت پذیرند. (گلستان). نصیحت از دشمنان پذیرفتن خطاست ولیکن شنیدن رواست. (گلستان). || تقبّل. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). متقبّل شدن. ملتزم شدن. بذمه گرفتن. تعهد کردن. برعهده گرفتن. متعهد شدن :
سه ترک دلاور ز خاقانیان
بر آن کین بهرام بسته میان
پذیرفته هر سه که چون روی شاه
ببینیم دور از میان سپاه...فردوسی.
پذیرفت باژ آنکه بدخواه بود
براه آمدند آنکه بیراه بود.فردوسی.
پذیرفتم از بهرت این باژ و ساو
که با خشم و کینت نداریم تاو.فردوسی.
پذیرفت نرسی که ایدون کنم
که کین از دل شاه بیرون کنم.فردوسی.
پذیریم بر شهر مازندران
ببخشیم بر کهتر و مهتران.فردوسی.
پذیرفت دیگر همه ساو و باج
که بدهد بکاوس با گنج و تاج.فردوسی.
شاهی که ترا نعمت صد ساله پذیرد
گر بر در او نیم زمان پای فشاری.فرخی.
موفق [ بالله عباسی ] نامه نبشت سوی عمرو [ بن لیث ] که مال پذیرفته بباید فرستاد. (تاریخ سیستان). و حسین از سبکتکین مدد میخواست و چیز همی پذیرفت. (تاریخ سیستان).
فرستادش به هدیه مال بی مر
پذیرفتش خراج بوم خاور.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
و هرچه پذیرفته بود امیر هنوز در غور بود که بدرگاه فرستاد. (تاریخ بیهقی) . بترسیدند و خراجها پذیرفتند. (تاریخ بیهقی) . و بر آنچه پذیرفته بود از خراج و هدایا زیاده کرد. (تاریخ بیهقی). چون امیر به هرات باز شود بخدمت پیش آید و خراج بپذیرد. (تاریخ بیهقی) . گریختگان باز آمدند و خراج پذیرفتند. (تاریخ بیهقی) . همگان مطیع و منقاد شدند و خراجها پذیرفتند. (تاریخ بیهقی). بسیار هدیه و سلاح از آن غوریان که پذیرفته بودند... پیش آوردند. (تاریخ بیهقی) .
بدان کار ده کو نجوید ستم
نه آنرا که افزون پذیرد درم.اسدی.
پذیرد بگفتار صد چیز مرد
که نتوان یکی زان بکردار کرد.اسدی.
به بیچارگی ساو و باج گران
پذیرفت با هدیهء بیکران.اسدی.
پذیرفتمش دخت و بسیار چیز
همان کشور و گنج و دینار نیز.اسدی.
و نه بس مدت به زهر کشته شد [ حسن بن علی علیه السلام ] که زنش داد بفرمان معاویه که مال پذیرفتش و آنکه او را از بهر پسرش بخواهد. (مجمل التواریخ والقصص). معاویه آنچ پذیرفته بود بدادش. (مجمل التواریخ والقصص). به رکن الدوله نوشت و مالی بی اندازه بپذیرفت که هر سال بدهد. (مجمل التواریخ والقصص). و هرچند رستم او را [ اسفندیار را ] تاج و تخت پذیرفت... نپسندید جز بند برنهادن [ بر رستم ] . (مجمل التواریخ والقصص). بسیاری اسقفان و راهبان بیامدند و چیزها پذیرفتند و شفاعت کردند... قبول ننمود. (مجمل التواریخ والقصص). و قریش صد شتر پذیرفته بودند هر کس که پیغامبر را باز آورد. (مجمل التواریخ والقصص). مقتدر... بلیغ را پیش ایشان فرستاد و عطاها پذیرفت تا ساکن شدند. (مجمل التواریخ والقصص). تا بروزگار امیراسماعیل سامانی رحمه الله که او خلق را رها کرد تا آن دیوار خراب شد و گفت تا من زنده باشم بارهء ولایت بخارا من باشم و آنچه پذیرفت تمام کرد و پیوسته به تن خویش حرب میکرد و نگذاشت که بولایت بخارا دشمنان ظفر یابند. (تاریخ بخارا).
شاهد حال است خالت کز رهی
بوسه ای پذرفته ای دوش ای پسر.
اثیر اخسیکتی (از راحة الصدور راوندی).
و پسر امیر بار، از زخم شکنجه و قهر بسیار مال بیشمار به موکلان پذیرفت تا او را بگریزانند. (راحة الصدور راوندی). || جایز شمردن :
عیب جوانان نپذیرفته اند
پیری و صد عیب چنین گفته اند.نظامی.
|| در اصطلاح بانک، قبول پرداخت سندی در موقع معین.
- پذیرفتن پوزش؛ عفو کردن گناه، درگذشتن از گناه :
ور ایدونکه پوزش پذیری ز من
وگر نیز رنج آید از خویشتن.ابوشکور.
پذیرفتن از شهریار زمین
ز بازارگان پوزش و آفرین.فردوسی.
به احسان خود پوزش من پذیر
که جز تو ندارم کسی دستگیر.عطار؟.
- پذیرفتن سپاس؛ سپاس گزاشتن. شکر کردن :
خرد یافته مرد نیکی شناس
به نیکی پذیرد ز یزدان سپاس.فردوسی.
ببردند نزدیک گوهرشناس
پذیرفت از اندازه بیرون سپاس.فردوسی.
بدین من ز خسرو پذیرم سپاس
نیایش کنم روز و شب هر سه پاس.
فردوسی.
همه هدیه و باژ و ساوی که من
فرستم بنزدیک آن انجمن
پذیرد پذیرم سپاسی بدان
مبیناد چشم تو روی بدان.فردوسی.
- پذیرفتن عُذر؛ تمهید عُذر.
و رجوع به پذرفتن شود.

پذیرفتنی.

[پَ رُ تَ] (ص لیاقت) درخور پذیرفتن. قبول کردنی. قابل قبول. || در اصطلاح بانک سندی که قابل قبول باشد(1).
(1) - Acceptable.

پذیرفته.

[پَ رُ تَ / تِ] (ن مف) مقبول. مبرور. پذرفته. قبول کرده(1): حجّ پذیرفته، حجّ مَبروُر. پذیرفته باد حج تو، برّالله حَجَک. || متعهّد. پذیرفته(2). || متعهّد. آنچه برعهده گرفته باشند. آنچه تقبّل کرده باشند :
چنین هم پذیرفته او را سپار
تو بیداردل باش و به روزگار.فردوسی.
|| حالّ. (دانشنامهء علائی). مقابل پذیرا، محل. || مستجاب (دعا).
- پذیرفته بودن؛ تقبّل کرده بودن. بعهده گرفته بودن. برعهده گرفتن : چون زن حسن بن علی [ علیهماالسلام ] بیامد که حسن را زهر داده بود معاویه آنچه پذیرفته بود بدادش و در سِرّ بفرمود تا وی را بکشتند. (مجمل التواریخ). بسیار هدیه و سلاح از آنِ غوریان که پذیرفته بودند تا قصد ایشان کرده نیاید پیش آوردند. (تاریخ بیهقی).
-پذیرفته شدن (دعا، نیایش)؛ مستجاب شدن آن. درگیر شدن آن :
چو با داور آن رازها گفته شد
نیایش همانگه پذیرفته شد.فردوسی.
- || قبول شدن. تصویب شدن.
(1) - Accepte.
(2) - Engage.

پذیرنده.

[پَ رَ دَ / دِ] (نف) قابل. قبول کننده :
پذیرندهء هوش و رای و خرد
مر او را دد و دام فرمان برد.فردوسی.
ای عطابخش پذیرنده و خواهنده سپاس
رای تو خوبی و آئین تو فضل و احسان.
فرخی.
|| استقبال کننده. مستقبل. پیشباز کننده.
- پذیرندهء پند؛ نیوشندهء آن :
که چون بنده بر پیش فرزند تو
بباشم پذیرندهء پند تو.فردوسی.
به اندرز من سربسر گوش دار
پذیرنده باش و به دل هوش دار.فردوسی.
پذیره.
[پَ رَ / رِ] (اِمص) استقبال. (برهان). پیشواز. (برهان). پیشباز :
کسی را که بد زآمدنش آگهی
پذیره برفتند با فرّهی.فردوسی.
چو خسرو بر اینگونه آمد ز راه
چنین بازگشت از پذیره سپاه
دریده درفش و نگون کرده کوس
رخ نامداران شده آبنوس.فردوسی.
جز نیکوئی پذیره نیاید ترا گذر [ کذا ]
در رسم و خوی تو سخن دشمن غوی.
فرخی.
سؤال رفتی پیش عطا پذیره کنون
همی عطای تو آید پذیره پیش سؤال.
عنصری (دیوان چ دبیر سیاقی ص172).
و بوعاصم را آنجا بکشتند و پذیرهء سلیمان بن عبدالله الکندی بازشدند و او را به سیستان آوردند. (تاریخ سیستان). و افریدون پذیرهء وی [ گرشاسپ ] بازآمد و او را بر تخت نشاند. (تاریخ سیستان). فرمود نقیبی را دو که پذیرهء وی [ امیر یوسف ] روند. (تاریخ بیهقی) . امیر [ مسعود ] دو حاجب را فرمود پذیرهء سپاهسالار روید. (تاریخ بیهقی). استادم به تهنیت برنشست... حصیری با پسر تا دور جای پذیره آمدند و هر دو تن شکر کردن گرفتند. (تاریخ بیهقی). || مستقبل. استقبال کننده. پیشبازشونده :
پذیره فرستاد شمّاخ را
چه مایه دلیران گستاخ را.فردوسی.
پذیره فرستاد خسرو سوار
گرانمایگان گرامی هزار.فردوسی.
چو آگاهی آمد بکاوس کی
از آن پهلوان زادهء نیک پی
پذیره فرستاد چندی سپاه
گرانمایگان برگرفتند راه.فردوسی.
چو بینند بار نمک ناگهان
پذیره دوندت کهان و مهان.فردوسی.
به هیچگونه باور نداشته بودند که علی به هرات آید و معتمدان میفرستادند پذیرهء وی دُمادُم با هر یکی لطفی و نوعی از نواخت و دلگرمی. (تاریخ بیهقی) .
پذیره فرستادشان سر بسر
بسی گونه گون هدیه با هر پسر.اسدی.
همه لشکر و کوس و بالا و پیل
پذیره فرستاد بر چند میل.اسدی.
همه لشکر و پیل و بالای خویش
بشادی پذیره فرستاد پیش.اسدی.
پذیره فرستادش از چند میل
سپه یکسر و کوس و بالا و پیل.اسدی.
خبر شد بیوسف که آمد پدر
پذیره فرستاد فرخ پسر.
شمسی (یوسف و زلیخا).
منزل عفو او بدشت گناه
لشکر لطف او پذیرهء آه.سنائی.
|| قبول امر کسی. (نسخهء میرزا). استقبال فرمانی. فرمانبرداری. قبول کردن. || امر کسی قبول کننده. || راهگذر. (برهان). || بمقابله، بجنگ : قتیبه چهارصد مرد بگزید از خویشان و یاران و مهتران لشکر و به سمرقند درآمد و غورک پذیرهء او آمد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
پذیره شده دیو را جنگجوی
سپه را چو روی اندر آمد بروی.فردوسی.
چون خبر او [ حسین بن علی علیهماالسلام ]بشنید دیگر روز بیرون شدند پذیرهء محمد بن حمدان. (تاریخ سیستان). عمر سعد را پذیره با سپاه بازفرستاد به کربلا. (تاریخ سیستان). یکچند ببغداد متواری بود [ یزیدبن فرید ] تا روزی بجسر خواست که بگذرد جماعتی از خوارج سیستان پذیرهء(1) او بازخوردند و او را بشناختند و با او حرب کردند. (تاریخ سیستان). چون طوسیان تنگ دررسند من پذیره خواهم شد. (تاریخ بیهقی). در وقت ساخته با سواری انبوه پذیرهء بنهء او رودی و همهء بند پاک غارت کندی. (تاریخ بیهقی). و سپاه سالار غازی از پذیرهء بنهء وی بازگشت. (تاریخ بیهقی).
ز کینه بخون پهلوان شست چنگ
سبک با سپه شد پذیره بجنگ.اسدی.
پذیره فرستاد پرخاشجوی
پسر سوی پیکار بنهاد روی.اسدی.
پس ایشان [ ایرانیان ] بهمن جادو را پذیره [ خالدبن ولید را ] فرستادند و خالد ایشان را هزیمت کرد. (مجمل التواریخ والقصص). به هر جانب که میشتافت شیر محنت چنگال تیز کرده پذیره میدید. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- پذیره آمدن؛ به استقبال شدن. به استقبال آمدن : چون به نیمهء بادیه رسید فرزدق شاعر و همام بن غالب پذیرهء او آمدند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). چون ارباط بیرون آمد ابرهه پذیرهء وی آمد و گفت بچه کار آمدی گفت بدانکه ملک فرموده است که سپاه و مملکت از تو بستانم و ترا بدر ملک فرستم. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
سیاوش نکرد ایچ بر من نگاه
پذیره نیامد مرا خود براه.فردوسی.
چو رستم درفش سرافراز شاه [ کیخسرو ]
نگه کرد کآمد پذیره براه
فرود آمد و خاک را داد بوس
خروش سپاه آمد و بوق و کوس.فردوسی.
پذیره بدین راه چون آمدی
که با دیدگان پر ز خون آمدی.فردوسی.
که از بهر من برنخیزی ز گاه
بپیشم پذیره نیائی براه.فردوسی.
چو رستم بفرّ جهاندار شاه
نگه کرد کآمد پذیره براه
پیاده شد از اسب و بردش نماز
غمی گشت از رنج راه دراز.فردوسی.
عباس گوید که من بزرگ بودم از پس پدر همی رفتم تا کهنهء قریش پذیرهء او آمدند. (تاریخ سیستان). چون یعقوب [ لیث ] به کرمان رسید محمد بن واصل پذیرهء او آمد با سپاه خویش بطاعت و فرمانبرداری. (تاریخ سیستان). چون به میان سرای برسید حاجبان دیگر پذیره آمدند و او را [ احمدبن حسن را ]پیش امیر بردند. (تاریخ بیهقی). امیر [ مسعود ] گفت عمّم یوسف باشد که خوانده ایم که پذیره خواست آمد. (تاریخ بیهقی).
حسین غاتفری رخت برد سوی جحیم
امید منقطع از رحمت خدای رحیم
پذیره آمدش ابلیس و گفت کای فرزند
چگونه آمدی اینجا بگوی گفت چو سیم.
سوزنی.
بر او بجان گرامی اگر سؤال کنند
پذیره آمده باشد عطا به پیش سؤال.
سوزنی (دیوان چ شاه حسینی ص 160).
- || بمقابله آمدن. بجنگ آمدن :
منم گفت نستور پور زریر
پذیره نیاید مرا نره شیر.دقیقی.
قلون دلاور شد آگه ز کار
پذیره بیامد سوی کارزار.فردوسی.
|| تصادف کردن. مصادف شدن. تلاقی کردن. برخوردن به : [ امیر ابوجعفر ] رسولی فرستاد سوی ماکان به میانهء زره رسول پذیرهء بوالحسین خارجی آمد بوالحسین گفت کجا روی گفت نزدیک ماکان همی فرستد ملک بنده را به رسولی. (تاریخ سیستان).
- پذیره رفتن؛ به استقبال رفتن. به پیشباز رفتن. به پیشواز شدن :
کسی را که بد زآمدنش آگهی
پذیره برفتند با فرّهی.فردوسی.
چو آمد شادمان در کشور ماه
پذیره رفت شاه و لشکر شاه.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چون... خبر رسید که رسول به دو فرسنگی از شهر رسید مرتبه داران پذیره رفتند و پنجاه جنیبت بردند. (تاریخ بیهقی). هر دو برنشستند و پذیرهء سلطان برفتند و بخدمت پیوستند و مبارکباد فتح بکردند. (تاریخ بیهقی). بوسهل همدانی دبیر، بفرمان سلطان نامزد شد تا پذیرهء حاجب بزرگ و لشکر رود و دل ایشان خوش کند بدینحال که رفت. (تاریخ بیهقی) .
- || بمقابله رفتن؛ بجنگ رفتن : از چهار جانب درآمدند و جنگ سخت شد و بسیار اشتر بربودند و نیک کوشش بود و مردم ما پذیره رفتند و ایشان را بمالیدند. (تاریخ بیهقی).
- پذیره شدن کسی را؛ به استقبال او رفتن. پیشباز وی شدن. برای ورود او مهیا گشتن :چون خالد به مدینه اندرآمد پیغمبر صلی الله علیه و سلم پذیرهء ایشان شد با مسلمانان. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
چون نزدیک شهر جهاندار شاه
فراز آمد آن گرد لشکر پناه
پذیره شدش شهریار جهان
نگهدار گردان و تاج مهان.فردوسی.
پذیره شدن را بیاراستند
می و رود و رامشگران خواستند.فردوسی.
پذیره شدن را بر خویش خواند
بمردیش بر چرخ گردان نشاند.فردوسی.
بفرمود او را پذیره شدن
همه سرکشان با تبیره شدن.فردوسی.
پذیره شدش دختر شهریار
بپرسید و دینار کردش نثار.فردوسی.
مهان سرافراز برخاستند
پذیره شدن را بیاراستند.فردوسی.
همی سازم اکنون پذیره شدن
شما را هم ایدر بباید بدن.فردوسی.
ز خویشان گزین کرد پیران هزار
پذیره شدن را همه با نثار.فردوسی.
پذیره شدش نامداری بزرگ
کجا نام او بود جنگی طورگ.فردوسی.
یکی کشور از جای برخاستند
پذیره شدن را بیاراستند.فردوسی.
ز بهر زمانه پذیره مشو
بنزدیک بدخواه خیره مشو.فردوسی.
پذیره شدن را جبیره شدند(2)
سپاه و سپهبد پذیره شدند.فردوسی.
چو نزدیک آمد پذیره شدند
از آن اسب و شمشیر خیره شدند.فردوسی.
تهمتن پذیره شدش با سپاه
نهادند بر سر بزرگان کلاه.فردوسی.
چو آمد بنزدیکی اصفهان
پذیره شدندش فراوان مهان.
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1594).
خبر یافت ماهوی سوری که شاه [ یزدگرد ]
به سوی دهستان برآمد ز راه
پذیره شدش با سپاهی گران
همه نیزه داران و جوشن وران.فردوسی.
چو زو [ کیخسرو ] آگهی یافت کاوس کی
که آمد زره پور فرخنده پی
پذیره شدش با رخی ارغوان
ز شادی دل پیر گشته جوان.فردوسی.
چو نرسی و چون موبد موبدان
پذیره شدندش همه بخردان
چو بهرام را دید فرزند اوی
پیاده بمالید بر خاک روی.فردوسی.
بدان تا پذیره شدندی سپاه
بیاراستی تخت فیروز شاه.فردوسی.
چو تنگ اندرآمد بنزدیکشان...
پذیره شدندش به آئین خویش
سپه سر بسر بازبردند پیش
سپاه دو شاه از پذیره شدن
دگر بود و دیگر بباز آمدن.فردوسی.
پذیره شدندش همه مهتران
بزرگان هر شهر و گندآوران.فردوسی.
چو منذر بیامد به شهر یمن
پذیره شدندش همه مرد و زن.فردوسی.
چو آگاهی آمد سوی پهلوان
از آن خلعت شهریار جهان
ز خاقان چینی که از نزد شاه
چنان شاد برگشت و آمد براه
پذیره شدش پهلوان سوار
وز ایران هر آنکس که بد نامدار.فردوسی.
پذیره شدش با سپاهی گران
همه نامداران و نیک اختران
پسر نیز چون روی مادر [ قیدافه ] بدید
پیاده شد و آفرین گسترید.فردوسی.
پذیره شدش با فراوان سپاه
ابا برده و بدره و تاج و گاه.فردوسی.
چو آواز کوس آمد از پشت پیل
پذیره شدندش بزرگان دو میل.فردوسی.
بزرگان پیاده پذیره شدند
ابی کوس و طوق و تبیره شدند.فردوسی.
چو آگاهی آمد به ایران زمین
از آن نیک پی مرد با آفرین [ سوفرای ]
بزرگان فرزانه برخاستند
پذیره شدن را بیاراستند.فردوسی.
ز ره چون بشاه [ کیخسرو ] آمد این آگهی
که برگشت رستم ابا فرّهی...
پذیره شدن را بیاراست شاه
بسر برنهادند گردان کلاه.فردوسی.
گوان چون ازو آگهی یافتند
پذیره شدن زود بشتافتند.فردوسی.
چو رستم بیامد بنزدیک شاه
پذیره شدندش بیک روز راه.فردوسی.
خردمند چون روی گشتاسب دید
پذیره شد و جایگاهش گزید.فردوسی.
پذیره شدش تا کند خواستار
که بیژن کجا ماند و چون بود کار.فردوسی.
همه پهلوانان پذیره شدند
ابا ژنده پیل و تبیره شدند.فردوسی.
خود و گرد مهراب کابل خدای
پذیره شدن را نهادند رای.فردوسی.
پذیره شدندش همه سرکشان
که بودند در پادشاهی نشان.فردوسی.
پذیره شدش سام یل شادمان
همی داشت اندر برش یک زمان.فردوسی.
پذیره شدندش سران سپاه
سری کو کشد پهلوانی کلاه.فردوسی.
چو نزدیک گستهم شد نیکخواه
بگفتش که جهن آمد از سوی شاه
چو گستهم از آن کار آگاه شد
پذیره بر جهن در راه شد.فردوسی.
چو آنجا رسید آن گرانمایه شاه
پذیره شدش پهلوان سپاه.فردوسی.
چو بشنید لهراسپ با مهتران
پذیره شدش با سپاهی گران
جهانجوی روی پدر دید باز
فرود آمد از اسب و بردش نماز.فردوسی.
بفرمود او را پذیره شدن
همه سرکشان با تبیره شدن.فردوسی.
پذیره شدندش بزرگان شهر
کسی را که از مردمی بود بهر.فردوسی.
چو کشواد نزدیک زابل رسید
پذیره شدش زال زر چون سزید.فردوسی.
چو دیدند مر پهلوان را براه
پذیره شدندش از آن جایگاه.فردوسی.
چو آمد بنزدیکی شهر شاه
سپهبد پذیره شدش با سپاه.فردوسی.
چو آورد از آنروی ایران سپاه
پذیره شدندش بزرگان براه.فردوسی.
پذیره شدش با نبرده سران
دلاور سواران و نیزه وران.فردوسی.
چو زین کار سام یل آگاه شد
پذیره سوی پورکی شاه شد.فردوسی.
همه بر درش با تبیره شدند
بزرگان لشکر پذیره شدند.فردوسی.
سیاوش چو بشنید کآمد سپاه
پذیره شدن را بیاراست راه.فردوسی.
سه منزل پذیره شدش با سپاه
پسرزاده همچون دو صد پادشاه.فردوسی.
چنین نامه و خلعت شهریار
ببردند با اسپ و استر ببار
چو آمد بسهراب از ایشان خبر
پذیره شدن را به بستش کمر.فردوسی.
ز رادی و ز رحیمی همی پذیره شود
عطا و عفوش پیش سؤال و پیش گناه.
فرخی.
پذیره ناشده او را سپهبد
بدرگاهش درآمد شاه موبد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
و بوقت درآمدن همه تا یک منزل پذیرهء او شدند. (تاریخ سیستان). چون به شهر نزدیک رسید حاجبی و بوالحسن کرخی ندیم و مظفر حاکم ندیم که سخن تازی نیکو گفتندی و ده سرهنگ و سواری هزار پذیره شدند. (تاریخ بیهقی).
پذیره مشو مرگ را زینهار
مده خیره جان را به غم هوشدار.اسدی.
چو برگشت گرشاسب ز آوردگاه
پذیره شدش زود مهراج شاه(3).اسدی.
چو گشت آگه آن شه ز مهراج شاه
پذیره شدش در زمان با سپاه.اسدی.
مه ده پذیره شدش با گروه
بیاراست بزمی بفرّ و شکوه.اسدی.
چو آمد بنزدیک دوروزه راه
بفرمود تا شد پذیره سپاه.اسدی.
چو زی کوشک آمد شه از تخت خویش
پذیره شدش زود ده گام پیش.
اسدی (گرشاسبنامه ص 332).
پذیره پیش جفاهای او شوم شب و روز
برای آنکه نسب دارد از جفای رضاش.
سنائی.
حارث با همهء بزرگان و محتشمان خویش پذیرهء وی شدند. (تاریخ بخارا). جمعی از رجوم فساد و نجوم عناد از فسحت حال و وسعت مجال و بطر رفاهیت و شیطنت عصبیت خود را بدیوار بلا مالیدند و پذیرهء عنا و شقا شدند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- || بمقابله شدن؛ به برابری شدن، بجنگ شدن (کسی یا سپاهی را) : ... مردمان شام و عراق چون خبر یافتند که ابوعون آمد پذیرهء او شدند بر دو فرسنگی شهر زور و با وی حرب کردند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
چو شاه اردشیر اندر آمد بتنگ
پذیره شدش گرد بی مر بجنگ.فردوسی.
پذیره شدش اهرمن جنگجوی
سپه را چو روی اندر آمد بروی.فردوسی.
سکندر چو بشنید کامد سپاه
پذیره شدن را بپیمود راه.فردوسی.
ز گردان بیداردل ده هزار
پذیره شدندش گزیده سوار.فردوسی.
وز آنروی گستهم بشنید نیز
که بهرام [ چوبینه ] یل را برآمد قفیز
همان کردیه با سپاهی بزرگ
برفت از بر نامداری سترگ...
پذیره شدن را سپه برنشاند
وز آن بیشه [ نارون ] چون باد لشکر براند.
فردوسی.
کثیر محمد بن القاسم را با سپاهی پذیرهء بواسحاق فرستاد حرب کردند آخر هزیمت بر بواسحاق افتاد. (تاریخ سیستان). سوی عراق آمد و داراالاکبر او را پذیره شد بکارزار و بحرب اندر کشته شد. (مجمل التواریخ والقصص). چون امیر ناصرالدین از معاودت او خبر یافت بدلی قوی و امیدی فسیح رایات اسلام باستقبال او روان کرد و پذیره شد واثق بلطف باری تعالی. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- پذیره شدن سخنی را؛ قبول کردن آن، پذیرفتن آن :
وزآن پس خبر شد بافراسیاب
که شد مرز توران چو دریای آب
سوی کاسه رود اندر آمد سپاه
زمین شد ز کین سیاوش سیاه
سپهبد به پیران سالار گفت
که خسرو سخن برگشاد از نهفت
مگر کین سخن را پذیره شویم
همه با درفش و تبیره شویم
وگرنه ز ایران بیاید سپاه
نه خورشید بینیم روشن نه ماه.فردوسی.
- پذیره فرستادن کسی را؛ او را بجنگ فرستادن : و افراسیاب تاختنها آورد و منوچهر چند بار زال را پذیره فرستاد تا ایشان را از جیحون ز آن سوتر کرد. (مجمل التواریخ والقصص).
- || به استقبال فرستادن او را، به پیشواز فرستادن او را :
چو آمد خرامان بنزدیک شاه
پذیره فرستاد چندی سپاه.فردوسی.
پذیره فرستاد چندی سپاه
سکندر بیامد گرازان براه.فردوسی.
پذیره فرستاد چندی سپاه
گرانمایگان برگرفتند راه.فردوسی.
محمود را خبر شد مسرعی را پیغام داد و پذیرهء اسرائیل فرستاد که درین ساعت به مدد لشکر حاجت نیست مقصود دیداری و استظهاری است لشکر همانجای بمان و تو با خاصگیان و اعیان جریده بیای. (راحة الصدور راوندی).
پذیره نویسی.
[پَ رَ نِ] (حامص مرکب)نوشتن و امضاء کردن نوشته ای برای تعهد انجام کاری. هنگام تشکیل شرکتها از کسانی که میخواهند شریک شوند دعوت میشود و هر یک از آنها بوسیلهء پذیره نویسی قسمتی از سهام شرکت را قبول میکنند(1).
(1) - این مثال بی جا افتاده است و پذیرهء کسی باز خوردن ظاهراً بمعنی تصادف است.
(2) - ن ل: پذیره شدن را تبیره زدند.
(3) - ن ل: مهرابشاه.
(1) - Souscription.

پر.

[پَ/ پِرر] (اِ) قصبه و انبوبه و نای گونه ای شاخی، که بر آن چیزهای خرد چون مو رسته و تن و بال پرندگان بدان پوشیده است. ریش. || بال و پر. (برهان). جناح. تیریز. دست باشد از کتف تا سر انگشتان و آنرا بال خوانند. (جهانگیری). از سر کتف تا سر انگشتان. (برهان)(1) :
پرّ کنده چنگ و چنگل ریخته
خاک گشته باد خاکش بیخته.رودکی.
چنانکه مرغ هوا پر و بال برهنجد
تو بر خلایق بر، پرّ مردمی برهنج.ابوشکور.
چو باز را بکند بازدار مخلب و پر
بروز صید بر او کبک راه بندد و چال.
شاه سار (از فرهنگ اسدی).
چو این تخت بی شاه و بی تاج گشت
ز خون مرز چون پرّ درّاج گشت.فردوسی.
که خرچنگ را نیست پر عقاب
نپرد عقاب از بر آفتاب.فردوسی.
ز مردم زمین دید چون پر زاغ
سیه چهره و چشمها چون چراغ.فردوسی.
چو اندر هوا باز گسترد پر
بترسد ز چنگال او کبک نر.فردوسی.
قلم بود که ز جائی بتو سخن گوید
که مرغ اگر ز سرش بگذرد بریزد پر.فرخی.
دشمن خواجه به بال و پر خود مغرور است
که هلاک و اجل مورچه اندر پر اوست.
فرخی.
به نیزه کرگدن را برکند شاخ
بزوبین بشکند سیمرغ را پر.فرخی.
شب از حملهء روز گردد ستوه
شود پرّ زاغش چو پرّ خروه.عنصری.
جغد که با باز و با کلنگان کوشد
بشکندش پرّ و مرز گردد لت لت.عسجدی.
نگاه کن که بحیلت همی هلاک کنند
ز بهر پرّ نکو طاوسان پران را.ناصرخسرو.
ننهاده اند در پر جغد و غراب و زاغ
آن چابکی که در پر باز سبک پر است.
اخسیکتی.
منطق ملک جهانها همت است
بال و پرّ مرغ جانها همت است.عطار.
دشمن طاوس آمد پرّ او.مولوی.
در لغت خوانده ام که پر ریش است
پیش دانشور لغت پرداز.جامی (از شعوری).
تو پا می بینی و من پر طاوس.وحشی.
|| قُذّه و آن پری است که بر بن تیر تعبیه کنند تسریع حرکت را :
خدنگی برآورد دیگر چو آب
نهاده بر آن چار پر عقاب.فردوسی.
ابی پر و پیکان یکی تیر کرد
بدشت اندر آهنگ نخجیر کرد.فردوسی.
بدو هفته از گنج شاه اردشیر
نماند از بهای یکی پرّ تیر.فردوسی.
برآمد ز لشکر ده و دار و گیر
بپوشید روی هوا پرّ تیر.فردوسی.
گر انداختم من سوی اردشیر
برو برگذر یافتی پر تیر.فردوسی.
بزد تیر بر پشت آن گور نر
گذر کرد بر گور پیکان و پر.فردوسی.
بزد بر بر و سینهء شیر چاک
گذر کرد پیکان و پر تا بخاک.فردوسی.
بزد بر سُرین یکی گور نر
گذر کرد بر گور پیکان و پر.فردوسی.
کسی پرّ و پیکان تیرش ندید
ببالای آن گور شد ناپدید.فردوسی.
ز گرد سواران و از پرّ تیر
سر کوه شد همچو دریای قیر.فردوسی.
|| تیر چهارپر، مریخ. || ترک کلاه و جز آن. پهلو. ضلع: شش پر؛ شش پهلو. کلاه چارپر؛ کلاه چهارترک :
بسر برنهاده کلاه دوپر
به آئین ترکان ببستش کمر.فردوسی.
رسید پر کلاهش بلی به چه، به فلک
گذشت همت او از چه، از بر کیوان.فرخی.
بر هر یکی ز پرّ کلاه چهار پر
روز و شب از فرشته نگهبان چهار باد.
مسعودسعد.
آن جهانی نیست کاندر لافگاه نوبهار
کج نهد بر سر کلاه چارپر ترک سمن.
سنائی.
|| برگ. ورق در گل. برگ گل: و پرپر کردن گل؛ اوراق آنرا از یکدیگر جدا کردن. چای پرسیاه، چای پرسفید. || ریزه های چیزی، چون کاه و مانند آن :
امان خواهد ز پر کاه باد چون بیند
فکنده عفو تو در خرمن عقاب آتش.
سیف اسفرنگ (از جهانگیری).
|| پرَه، دامن و کنار هر چیز: پر بیابان، پرهء بیابان، پرهء بینی، پر بینی، پر کلاه، پرهء کلاه :
از مدحت ایشان نگر که ایدون
گشته است مطرّز پر مقالم.ناصرخسرو.
رای او را مگر ملاقاتی
خواست افتاد با فلک ناگاه
اتفاقا بوجه گستاخی
سوی او کرد آفتاب نگاه
هرچه او میگشاد بند قبا
او فرو میکشید پر کلاه.
انوری (از جهانگیری).
- پَرِ شال؛ فاصلهء میان کمر و شال، و لولهء کاغذ و قلمدان را در پیش به پر شال میزدند. || پرهء آسیا و چرخ و دولاب. (برهان): الناعورة؛ پر آسیا. (ملخص اللغات حسن خطیب).
|| پرتو. (جهانگیری) (برهان). روشنی. شعاع. (برهان) :
گر بنالی بر، تیغت بنگارند به موی
سایه اندر فکند بر سر یک میل آن نال
زیر آن سایه به آب اندر اگر برگذرد
همچو خیش از پَرِ مه ریزه شود ماهی وال.
فرخی.
چشم را صد پر ز نور عکس رخسار شماست
ای که هر دو چشم را یک پر مبادا بی شما.
مولوی.
|| جامهء خواب. (اوبهی). || مخفف پرنیان :
از کرم پدید آید بی آگهی کرم
چندین قصب و اطلس و خز و پر و دیباه.
سوزنی.
- بی پا و پر؛ بی توان. که کم حاصل باشد چون زمینی :
وگر نابرومند جائی بود
وگر ملک بی پر و پائی بود
که ناکشته باشد بگرد جهان
زمین فرومایگان و مهان
از این هرچه گفتم مخواهید چیز...فردوسی.
- پای و پر.؛ پا و پر. پر و پای؛ تاب و طاقت، تاب و توان و قوت. اسباب :
ستودان همی سازدش زال زر
ندارد همی جنگ را پای و پر.فردوسی.
بیامد به پیرامن طیسفون
سپاهی ز اندازه و ز مر فزون [ بسرداری طایر ]
بتاراج داد آنهمه بوم و بر
کرا بود با بیم او پای و پر.فردوسی.
ببینیم تا چیست تان رای و فر
سواری و زیبائی و پای و پر.فردوسی.
خداوند گفت این سرای منست
همی بخت بد رهنمای منست
نه گاو استمی و نه اسب و نه خر
نه مردی و دانش نه پا و نه پر.
فردوسی (از جهانگیری).
بر فلک بی پا و پر دانی که نتوانی شدن
پس چرا برناوری از دین و دانش پا و پر.
ناصرخسرو.
|| در اصطلاح بنایان، تیغهء روی قالب کرده.
|| مایهء اقتحام :
زبان چرب و گویندگی فرّ اوست
دلیری و مردانگی پرّ اوست.فردوسی.
چنین داد پاسخ که این فرّ اوست
بشاهی ز نیک اختری پر اوست.فردوسی.
|| «پر» در پروار در این بیت از رودکی بمعنی مایهء اقتحام است :
گفت دینی را که این دینار بود
کاین فژاکن موش را پروار بود.
|| حمایت. پناه :
برافروز لشکر تو از فر خویش
سپه را همی دار در پرّ خویش.فردوسی.
چو پیروز باشم هم از فرّ تست
جهان جمله در سایهء پر تست.فردوسی.
جهان ایمن از برز و از فرّ تست
خنک آنکه در سایهء پرّ تست.فردوسی.
چنین داد پاسخ که دانش بفر
بگیرد جهان سر بسر زیر پر.فردوسی.
شهنشاه را مایه زو بود و فر
جهان را همه داشت در زیر پر.فردوسی.
جهان را بداریم در زیر پر
چنان چون پدر داشت به آئین و فر.
فردوسی.
بدو گفت رستم ترا کهترم
بشهر تو کرد ایزد آبشخورم...
اگر پهلوان گیردم زیر پر
خَرَم چارپای و فروشم گهر.فردوسی.
همی مشتری نازد از فر اوی
بنازیم در سایهء پر اوی.فردوسی.
- از پر کلاه او رد شدن، در تداول عامه؛ بلا و آسیبی نزدیک او شدن و صدمه نرسانیدن.
- بال و پر؛ تاب و توان، پای و پر :
دشمن خواجه به بال و پر خود مغرور است
که هلاک و اجل مورچه اندر پر اوست.
فرخی.
- بپر؛ پردار. باپر :
برون رفت بانو ز پیش پدر
بر گیو شد همچو مرغی بپر.فردوسی.
جهاندار گر مرغ گردد بپر
برین چرخ گردان نیابد گذر.فردوسی.
از آن پس جهانجوی خسته جگر
برون کرد گردی چو مرغی بپر.فردوسی.
از غلامان حصاری چو حصاری پَرَه کرد
گرد دشتی که به صد ره نپرد مرغ بپر.
فرخی.
ز سرما و آوای دیو و هزبر
ز مار بپر و اژدهای دژبر.اسدی.
فرسته همی شد چو مرغ بپر
به هر منزلی بر هیونی دگر.اسدی.
- پر افکندن؛ بال و پر ریختن مرغان. عاجز آمدن. مقهور گشتن. مانده و عاجز شدن :
راهی چون پشته پشته سنگ و در آن راه
سینهء ماران بنعل گشته مصور
بنهد اندر زمینش شیر همی چنگ
بفکند اندر هواش مرغ همی پر.مسعودسعد.
بدرّید چنگ و دل شیر نر
عقاب دلاور بیفکند پر.فردوسی.
وَهم را بین که نیز برگشته ست
پر بیفکنده پای ز آبله ریش.انوری.
در هوای تو ملک پر بفکند
اینچنین کت حسن بر در میزند.انوری.
- پر انداختن؛ کنایه از عاجز شدن و زبون گردیدن و فروماندن باشد و بمعنی پر ریختن و تولک کردن جانوران پرنده و پر مهره کردن یعنی خوردن پر و برگردانیدن از معده و آنرا بترکی اوخشی گویند و آن دلیل هضم شدن طعمه و پاک گردانیدن از معده است و بمعنی مجرد گشتن و نشاط کردن هم هست. (برهان). عاجز و زبون شدن و فروماندن. (رشیدی) :
داد در این دور پر انداخته ست
در پر سیمرغ وطن ساخته ست.نظامی.
- پر باز کردن؛ رفتن. (تتمهء برهان).
- || جفت شدن. (تتمهء برهان).
- پر برآوردن؛ برآمدن پر مرغ: حمم الفرخ؛ پر برآورد چوزه. (منتهی الارب).
- || پرواز کردن سریع و بشتاب رفتن :
همایون تکاور برآورد پر
بشد نزد سالار خورشیدفر.فردوسی.
ز جوش سواران و بانگ تبر
همی سنگ خارا برآورد پر.فردوسی.
بنزد منوچهر شد زال زر
چنان شد که گفتی برآورد پر.فردوسی.
- پر پیشین (در طیور)؛ قادِمه. ج، قوادم.
- پر دادن کسی را؛ وی را تجمل و دستگاه و قدرت دادن. تشجیع کردن.
- پر ریختن؛ پر افکندن. پر انداختن. عاجز شدن :
آنجا که عقاب پر بریزد
از پشهء لاغری چه خیزد.
؟ (از امثال و حکم دهخدا ص 47).
- || مجرد گردیدن از علائق. (تتمهء برهان).
- پر ریزان کردن؛ تو لک کردن مرغ.
- پر زدن؛ بهم برزدن بال :
همچو مرغ نیم بسمل در فراق
پر زدم بسیار تا بیجان شدم.عطار.
- پر زدن دل برای چیزی؛ نهایت شایق و آرزومند آن بودن.
- پر شکستن مرغ؛ پر باهم جمع کردن مرغ برای پریدن. (غیاث اللغات).
- پر کاه؛ یک پاره خرد از کاه. چیزی حقیر و اندک. سخت خرد و ناچیز :
که حاجت نبدشان بیک پر کاه
اگرچه که ره بسته شد سال و ماه.فردوسی.
از آنچه می بدهد تا بدانچه می گیرد
تفاوتست چو از زرّ گاه تا پر کاه.سوزنی.
مور را بر کوه اگر راهی بود
کوه در چشمش پر کاهی بود.عطار.
تو سَرو خرامانی و من که پَر لاغر
اکنون چه توان کرد تو آنی و من اینم.
شرف شفروه (از جهانگیری).
- پر گستردن؛ خفض جناح. خضوع :
چو زال اندر آمد به پیش پدر
زمین را ببوسید و گسترد پر.فردوسی.
زمانی در اندیشه بد زال زر
برآورد یال و بگسترد پر.فردوسی.
- پَرِ مَگَس یا پرّ مگس؛ بال مگس.
- || کنایه از هر چیز بسیار تنک و نازک باشد. (برهان).
- || نوعی از اسلحه است. (برهان) (رشیدی).
- || گاهی بطریق استعاره شمشیر جوهردار را گویند. تیغ گوهردار. (برهان). بلارک. (رشیدی).
- || جوهر تیغ. (رشیدی).
- || جنسی از جامه ابریشمی. (برهان). نوعی از جامهء ابریشمین لطیف و نازک. (رشیدی). قماش ابریشمین. نوعی است از بافتهء ابریشمی که در غایت نزاکت و لطافت باشد. (جهانگیری) :
بوالای پرّ مگس بین و دامک
ز باب ار ندیدی و دام عناکب.
نظام قاری (دیوان البسه).
نخوت شرب بوالا که ز پرّ مگس است
چیست در باغ چو طاوس مگس هست بکار.
نظام قاری (دیوان البسه).
قیف یک پرّ مگس در دل والا ننشست
یارب این قلب شناسی ز که آموخته بود.
نظام قاری (دیوان البسه).
والای پر مگس کی باشد چو سینهء باز
کی در هوا مگس را باشد مجال بازی.
نظام قاری (دیوان البسه).
- || نوعی از نی نواختن و خوانندگی. (برهان). نوا. (رشیدی).
- || مزامیر. (رشیدی).
- پَرِ مَگَسی؛ جوهر شمشیر و فولاد جوهردار. (برهان).
- پَرِ نان، منسَغَه.؛ دستهء پَرِ دُم مرغ که از آن کلیچه و نان را نشان کنند. (منتهی الارب در ذیل منسغه).
- پر نهادن؛ پر افکندن. عاجز آمدن :
مرغ کاینجا رسید پر بنهد.
سنائی (سیرالعباد).
- || کنایه از بیرون کردن باشد کسی را از جائی و دفع نمودن وآواره ساختن و از سر خود به لطایف الحیل وا کردن. (برهان).
- در پر کلاغ نهادن؛ نظیر سنگ قلاب کردن به امید خود رها کردن : بگفتار امیرک بیهقی و سه چهار درمانده غرور بخورد و لشکری در پر کلاغ نهاده تا ببینی که چه رود. (تاریخ بیهقی).
- سیخ پر شدن جوجه؛ برآمدن انبوبه های بر او بی آنکه موی بر انبوبه ها رسته باشد.
- امثال: پر من است که بر من است؛ نظیر از ماست که بر ماست.
مثل پر پرستو؛ سخت سیاه :
لبان لعل چون خون کبوتر
سواد زلف چون پر پرستو.سعدی.
مثل پرّ پشه؛ سخت تُنک :
نار چو لعل تو است گر بدو نیمه کنی
از سر پرّ پشه دانهء نار خجند.سوزنی.
مثل پر حواصل؛ سخت سپید :
نبات زرین گردد بآب چون نقره
زمین حواصل پوشد ز ابر چون سیماب.
مسعودسعد.
فلک در سایهء پر حواصل
زمین را پر طوطی کرد حاصل.(از المعجم).
مثل پر زاغ، چون پر زاغ؛ نهایت سیاه. سخت تاریک :
روی او در گیسوی چون پر زاغ
همچو خورشیدی همه چشم و چراغ.عطار.
چون شنیدند این سخن مرغان باغ
شد جهان بر چشمشان چون پر زاغ.عطار.
مثل پر غراب، چون پر غراب؛ سیاه تاریک :
از وصالت گشت فالم سعد چون فر همای
گر ز هجرت گشت روزم تیره چون پر غراب.
معزی.
ز خون نماید روی زمین چو چشم همای
ز گرد گردد روی هوا چو پر غراب.
مسعودسعد.
چون غرابم بدور بینی از آن
تیره شد روز من چو پر غراب.مسعودسعد.
زمین چو کام نهنگ و گیا چو پنجهء شیر
سپهر چون دم طاوس و شب چو پر غراب.
مسعودسعد.
در اوایل عهد شباب که موی عارض چون پر غراب بود. (مقامات حمیدی).
می خورم سرختر از چشم خروس
در شب تیره تر از پر غراب.ادیب صابر.
همای بخت همایون تو سیه گردد (؟)
ز رنج روز بداندیش تو چو پر غراب.وطواط.
مثل پر کلاغ؛ گیسویی سخت سیاه. ابروانی با وسمهء سیر و تند. و رجوع به امثال و حکم شود.
ترکیب ها:
- افکنده پر.؛ (فردوسی). بادپَر. بپر (مرغ بپر). بی پر. (فردوسی). پا و پر. (فردوسی). پای و پر. (فردوسی). پُرپَر. تیزپر. (فردوسی). چارپر. (فردوسی). چوب پَر. دوپر. (فردوسی). سبک پر. سپیدپر، سه پر. کم پَر. (فردوسی). شَه پَر. رجوع به رده و ردیف این کلمات شود.
(1) - بال و پر و پر و بال از اتباع است. و پر به تنهائی بمعنی جناح و تیریز و بال نیامده است.

پر.

[پَ] (اِ) (درخت...) نوعی از سماق است و در باغهای ایران بنام پر غرس کنند و در قره داغ آذربایجان وحشی آن وجود دارد(1).
(1) - Rhus coriaria (Sumac).

پر.

[پُ] (ص) (از پهلوی اَویر(1)، بسیار سخت) مملُوّ. مَلاَی. مَلاَن. ممتلی. مُکتَتَز. مشحُون. غاصّ. انباشته. لبالب. مالامال. لب به لب. لَمالَم. لبریز. مال مال. آکنده. مُترَع. مُؤمَّت. مغمور. بسیار. دارای بسیار از چیزی. مقابل تهی و خالی و بیکار :
زآن پیش که پیش آیدت آن روز پر از هول
بنشین و تن اندر ده و انگاره به پیش آر.
(فرهنگ اسدی نخجوانی).
ای من رهی آن روی چون قمر
و آن زلف شبه رنگ پر ز ماز.شهید.
چاه پر کرباسه و پر کژدمان
خورد ایشان پوست روی مردمان(2).رودکی.
خُمّ و خنبه پُر، ز انده دل تهی
زعفران و نرگس و بید و بهی.رودکی.
شدم پیر بدینسان و تو هم خود نه جوانی
مرا سینه پر انجوخ و تو چون چفته کمانی.
رودکی.
زمانی برق پر خنده زمانی رعد پر ناله
چنان مادر ابر سوگ عروس سیزده ساله.
رودکی.
دلی کو پر از زوغ هجران بود
ورا وصل معشوقه درمان بود.بوشکور.
دلم پر آتش کردی و قد و قامت کوز
فراز نامد هنگام مردمیت هنوز.آغاجی.
پر آب تراعیبه های جوشن
پر خاک ترا چرخهء گریبان.منجیک.
چو کرد او کلیزه پر از آب جوی
به آب کلیزه فروشست روی.منطقی.
آن ریش پر خدو بین چون مالهء پت آلود
گوئی که دوش بروی تا روز گوه پالود.
طیان.
همواره پر از پیخ است آن چشم فژآگن
گوئی که دو بوم آنجا بر، خانه گرفته ست.
عماره.
باد بهاری به آبگیر برآمد
چون رخ من گشت آبگیر پر از چین.
عماره.
گنده و بی قیمت و دون و حقیر
ریش همه گوه و تنش پر کلخج.عماره.
اگر ابروش چین آرد سزد گر روی من بیند
که رخسارم پر از چین است چون رخسار پهنانه.
کسائی.
بروز هیچ نیارم بخانه کرد مقام
از آنکه خانه پر از اسپغول جانور است.
بهرامی.
آن خوشه بین چنانکه یکی خیک پر نبید
سربسته و نبرده بدو دست هیچکس.بهرامی.
بشاهی نشست اندر ایران زمین
سری پر ز جنگ و دلی پر ز کین.فردوسی.
بگفتند گفتار او با پدر
پر از کین شدش سر پر از خون جگر.
فردوسی.
دلش گشت پر درد و رخساره زرد
پر از غم روان لب پر از باد سرد.فردوسی.
دل نوذر از غم پر از درد بود
که تاجش ز اختر پر از گرد بود.فردوسی.
چو آگاهی آمد بخاقان چین
دلش گشت پر درد و سر پر ز کین.
فردوسی.
به لشکر چنین گفت کز کار شاه
دل من پر از رنج شد زین سپاه.فردوسی.
بچندین زمان تخت بیکار بود
سر مهتران پر ز تیمار بود.فردوسی.
یکی شاد و دیگر پر از درد و رنج
چنین است رسم سرای سپنج.فردوسی.
بیامد بپیش سپه با خروش
دل از کردهء خویش پر درد و جوش.
فردوسی.
بدینسان همی رفت با تیز خشم
پر از خون بدش دل پر از آب چشم.
فردوسی.
همه کوهساران پر از مرد و زن
همی آفرین خواندندی به من.فردوسی.
یکی جام فرمود پس شهریار
که کردند پر گوهر شاهوار.فردوسی.
پیاده همی تاخت او را گروی
سرش پر ز خاک و پر از آب روی.
فردوسی.
یکی جام پر بر کفش برنهاد
بدان تا شود پیرزن نیز شاد.فردوسی.
تهمتن همیدون سرش پر شراب
بیامد گرازان سوی جای خواب.فردوسی.
هوا پر ز آواز رامشگران
زمین پر سواران نیزه وران.فردوسی.
تن از خوی پر آب و دهان پر ز خاک
زبان گشته ازتشنگی چاک چاک.فردوسی.
چو آمد بَر تخت کاوس کی
سرش بود پُر خاک و بَر خاک خوی.
فردوسی.
ز فرّش جهان شد چو باغ بهار
هوا پر ز ابر و زمین پر نگار.فردوسی.
همه دشت پر آهن و سیم و زر
سنان و سلیح و ستام و کمر.فردوسی.
همه دشت پر لشکر طوس بود
همه پیل و بر پیل بر کوس بود.فردوسی.
برافروختند آتش از هر دو روی
جهان شد ز لشکر پر از گفتگوی.فردوسی.
پر از برف شد کوهسار سیاه
همی لشکر از شاه بیند گناه.فردوسی.
برهنه سر آن دخت افراسیاب
بر رستم آمد دو دیده پر آب.فردوسی.
ز چنگال یوزان همه دشت غرم
دریده بَر و دل پر از داغ و گرم.فردوسی.
بزرگان بر پهلوان آمدند
پر از خنده و شادمان آمدند.فردوسی.
بر دختر آمد پر از خنده لب
گشاده رخ روزگون زیر شب.فردوسی.
هم آنگه رسیدند یاران بدوی
همه دشت از او شد پر از گفتگوی.فردوسی.
چهارم بیامد بدرگاه شاه
زبان پر دروغ و روان پر گناه.فردوسی.
پر از خنده گشته لب زال سام
ز گفتار مهراب و دل شادکام.فردوسی.
بایوان خویش اندر آمد دژم
لبی پر زباد و دلی پر زغم.فردوسی.
ز پاسخ پر آژنگ شد روی شاه
چنین گفت کو دور ماند ز راه.فردوسی.
زمانه سراسر پر از جنگ بود
بجویندگان بر جهان تنگ بود.فردوسی.
چنین است گیهان پر درد و رنج
چه نازی بنام و چه نازی بگنج.فردوسی.
به بیشه یکی خوبرخ یافتند
پر از خنده لب هر دو بشتافتند
نگاری بدیدند چون نوبهار
که از یک نظر شیر آرد شکار.فردوسی.
سیاوش بیامد به پیش پدر
یکی خود زرین نهاده بسر
هشیوار با جامه های سپید
لبی پر ز خنده دلی پر امید.فردوسی.
پر از درد شد جان افراسیاب
نکرد ایچ بر جنگ جستن شتاب.فردوسی.
همه راه غمگین و دیده پر آب
زبان پر ز نفرین افراسیاب.فردوسی.
سخنها چو بشنید ازو ساوه شاه
پر اندیشه شد مرد جوینده راه.فردوسی.
کاخ او پر بتان جادوفش
باغ او پر فغان کبک خرام.فرخی.
کوه پر نوف شد هوا پر گرد
از تک اسب و بانگ و نعرهء مرد.عسجدی.
همی دوم بجهان اندر از پس روزی
دو پای پر شغه و مانده با دلی بریان.
عسجدی.
جلب کشی و همه خانمانت پر جلب است
بلی جلب کش و کرده بکودکی جلبی.
عسجدی.
همی بوستان سازی از دشت او
چمنهاش پر لاله و چاوله.عنصری.
کف یوز پر مغز آهوبره
همه چنگ شاهین دل گودره.عنصری.
آن جخش ز گردنش بیاویخته گوئی
خیکی است پر از باد بیاویخته از بار.لبیبی.
عاشق از غربت بازآمد با چشم پر آب.
منوچهری.
و چشمهای ایشان پر بود از احترام و احتشام. (تاریخ بیهقی).
بنده کی گردد آنکه باشد حُر
نتوان کرد ظرف پُر را پُر.سنائی.
سر چشمه شاید گرفتن به بیل
چو پر شد نشاید گذشتن به پیل.سعدی.
ز دعوی پری زان تهی میروی
تهی آی تا پر معانی روی.سعدی.
-امثال: خانه پر از دشمن به که خالی.
نتوان کرد ظرف پر را پر. سنائی.
تو از خود پری زان تهی میروی تهی آی تا پر معانی روی. سعدی.
|| جمع، مقابل مفرد و تثنیه و اسم جمع: رَجُل، یکی، رجال، پُر. اسد، شیر، اساد و اُسوُد، پر. عظم، استخوان، عظام، پر. عربی، تازی زبان، عرب، پر. عجمی، پارسی زبان، عجم، پر. (دستوراللغه). || جمع، انبوه. || قوی. تُند. سیر؛ پُررنگ. || تمام. کامل: ماه پُر. سی پُر؛ سی تمام. || بسیار. بس. وس. کثیر. سخت. زیاده. بیش. مقابل کم: پرخطر؛ بسیارخطر. پرگوی؛ بسیارگوی. پرتاب؛ بسیارتاب. پرگفتن؛ بسیارگفتن. پرهنر، بسیارهنر. پرتوقع، بسیارتوقع. پرریشه و پررگ و ریشه. اثرنباج؛ پر برشته شدن پوست بره. (منتهی الارب) :
یکی تاج پرگوهر شاهوار
یکی تخت با طوق و با گوشوار.فردوسی.
چو از کار آن نامدار بلند
براندیشم آنم نیاید پسند
که بد کرد با پرهنر مادرم
کسی را همان بد بسر ناورم.فردوسی.
مکن خو به پُرخفتن اندر نهفت
که با کاهلی خواب شب هست جفت.
اسدی.
برآویخت از گوش صد خوشه دُر
بر آن اختران رشک بردند پُر.
شمسی (یوسف و زلیخا).
شراب پر خورد و مست خسبد و خیزد.
سوزنی.
لاف از سخن چو در توان زد
آن خشت بود که پر توان زد.نظامی.
آب ارچه همه زلال خیزد
از خوردن پر ملال خیزد.نظامی.
پشه چو پر شد بزند پیل را.سعدی.
دجله بود قطره ای از چشم کور
پای ملخ پر بود از دست مور.خواجو.
باده پر خوردن و هشیار نشستن سهل است
گر بدولت برسی مست نگردی مردی.
کار نیکو کردن از پر کردن است.
چار بازار(3) عناصر پر مکرر گشته است
وقت آن آمد که برچینند این بازارها.
صائب.
- پر آمدن؛ پر شدن.
- پر آمدن قفیز، یا قفیز پر آمدن، یا قفیز -پرشدن؛ پیمانه لبریز شدن. کنایه از مردن و کشته شدن و برسیدن شکیب یا مطلق سپری شدن چیزی باشد :
شهنشاه را چون پرآمد قفیز
دل راد فرخ تبه گشت نیز.فردوسی.
وز آن روی گستهم بشنید نیز
که بهرام یل را پر آمد قفیز.فردوسی.
ز پندت نبد هیچ مانند نیز(4)
ولیکن مرا خود پر آمد قفیز.فردوسی.
نه کاریست این خوار و دشوار نیز
که بر تخم ساسان پر آمد قفیز.فردوسی.
بدین کار بگذشت یکهفته نیز
جهان را پر آمد ز جادو قفیز.فردوسی.
میان را ببست اندر آن ریو نیز
همی ز آن نبردش پر آمد قفیز.فردوسی.
همه چاک دامان و تیریز نیز
تو گوئی پر آمد کسان را قفیز.
ادیب پیشاوری.
- پر بودن؛ ممتلی بودن، انباشته بودن :
تهی از حکمتی بعلت آن
که پری از طعام تا بینی.سعدی.
گوشش پر است. رجوع به امثال و حکم شود.
- پر خواندن حرکات را؛ اشباع. (منتهی الارب).
- پر خوردن؛ بسیار خوردن.
- پر شدن؛ امتلاء. اکتناز. فعم. فهق. فعامه. توکّر. (تاج المصادر بیهقی). آکنده شدن. انباشته شدن.
- پر شدن پیمانه؛ پیمانه لبریز شدن. عمر بسر آمدن. پر آمدن قفیز. برسیدن اجل :
پیمانهء آنکس به یقین پر شده باشد
کو با تو نیاورد بسر وعده و پیمان.قطران.
چون عمر بسر رسد چه بغداد و چه بلخ
پیمانه چو پر شود چه شیرین و چه تلخ
خوش باش که بعد از من و تو ماه بسی
از سلخ بغره آید از غره به سلخ.خیام.
ساقی اگرم می ندهی میمیرم
ور جام می از دست نهی میمیرم
پیمانهء هر که پر شود می میرد
پیمانهء من چو شد تهی میمیرم.
منسوب به خیام.
دیدم بخواب خوش که بمن داد ساغری
تعبیر قتل ماست که پیمانه پر شده ست.
غیاث شیرازی.
- || شکیبائی بپایان آمدن.
- پر کردن؛ انباشتن. آکندن. مالامال کردن. رجوع به همین کلمه در ردیف خود شود.
- دست پُر، خانهء پُر؛ حداکثر. بیشینه.
- دل پری از کسی داشتن؛ سخت بر او خشمگین و کینه ور بودن.
و در کلمات مرکبهء با پُر مانند: پرهراس. پربیم. پرمغز. پرچانه. پرمو. پرروده. پررو. پرترس و بیم. پرگوی. پرمایه (مرد. چای). پرمشقت. پرمنفعت. پرمدّعا. پرملال. پرمشغله. پرمصیبت. پرنعمت. پررو. پربها. پرخرد. پررنگ. پرکار. پرخور. پرخواب. پرخوراک. پرحوصله. پرپشت (مو). پرتاب (ابریشم و غیره). پرمایه. پردل (شجاع). پرخون. پرخرج. پرپهنا (جامه). پرروزی (آدمی). پرطاقت. پرقوت. پرزور. پرآب (چشم و جز آن). پرمنش. پرحرف. پرگو. پرشور (سری...). پرهوا و هوس. پرجگر. پربر. پربار. پرپر. پرخنده. پرشکیب. پرصبر. پرنور. پرافاده و نظایر آنها. رجوع به رده و ردیف همان کلمات شود.
(1) - avir. (2) - مثل این است که این بیت رودکی ترجمهء ارداویراف نامه باشد.
(3) - ن ل: دیوار.
(4) - ن ل: چیز و ظ: مانیده چیز.

پر.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) واسال بزرگ پادشاه (از دوازده پر شارلمانی). || عضو شورای عالی فرانسه از 1815 تا 1847م. || عضو مجلس لُردهای انگلستان.
(1) - Pair.

پر.

[پِ] (اِ صوت) در تداول اطفال، آواز پریدن گنجشک و جز آن.
- || پر زدن، در تداول اطفال؛ پریدن. پرواز کردن. و رجوع به پِرپِر شود.

پرآب.

[پُ] (ص مرکب) (در سیب و امرود و لیمو و نارنج و غیره) شاداب. طری. آبدار. دارای شیرهء نباتی بسیار : دانه [ انگور ] از خوشه ریختن آغاز کرده و پرآب است دلیل میکند که فائدهء این در آب این است. (نوروزنامه). || دارای آب بسیار. که آب بسیار دارد: چاه پرآب. || که مملو است از آب: حوض پر آب. تمریح؛ پرآب کردن مشک تا بخیه محکم شود. (تاج المصادر بیهقی). تحبُّب؛ پرآب شدن شکم. || بارنده چنانکه ابر :
چنان دید گودرز یک شب بخواب
که ابری برآمد از ایران پرآب.فردوسی.
|| مملو از اشک چنانکه دیده :
همه دل پر از خون و دیده پرآب
گریزان ز گردان افراسیاب.فردوسی.
همه شوربختند و برگشته سر
همه دیده پرآب و پرخون جگر.فردوسی.
- پرآب آمدن سخن؛ سخن عذب گفتن :
سوزنی را که دوستدار تو است
سخن مدح تو پرآب آید.سوزنی.
- دیده، مژگان پرآب کردن؛ گریستن. گریان شدن. دیدهء مملو از اشک :
بیامد بدرگاه افراسیاب
جهانی بدو دیده کرده پرآب.فردوسی.
ز بهر سیاوش دو دیده پرآب
همی کرد نفرین بر افراسیاب.فردوسی.
همی گفت و مژگان پر از آب کرد
همی برکشید از جگر باد سرد.فردوسی.
پرآب و تاب.
[بُ] (ص مرکب) پرطنطنه. پرطمطراق. به تفصیل. با اوصاف بسیار.

پرآبی.

[پُ] (حامص مرکب) فراوانی آب.

پرآتش.

[پُ تَ] (ص مرکب) مملو از آتش.
- دل پرآتش؛ سخت غمگین. سخت اندوهناک :
پر از خون شد آن سنبل مشکبوی
دلش شد پرآتش پر از آب روی.فردوسی.
دلم شد پرآتش ز تیمار اوی
که چون بود با گور پیکار اوی.فردوسی.
پرآرایش.
[پُ یِ] (ص مرکب) سخت آراسته و مزیَّن :
سه دیگر که با داد و بخشایش است
ز تاجش زمانه پرآرایش است.فردوسی.
پرآرزو.
[پُ] (ص مرکب) سخت آرزومند :
بمانم پر از درد و اندوه و خشم
پر از آرزو دل، پر از آب چشم.فردوسی.
پرآزار.
[پُ] (ص مرکب) سخت آرزده. سخت رنجیده و دردمند :
دل من پرآزار از آن بدسگال
نبد دست من چیره بر بدهمال.بوشکور.
اغلب با گشتن ترکیب شود :
یکی گفت اسفندیار از پدر
پرآزار گشت و بپیچید سر.فردوسی.
چو بشنید گفتار موبد قباد
برآشفت و اندر سخن داد داد
گرانمایه کسری ورا یار گشت
دل مرد بیدین پرآزار گشت.فردوسی.
به ایران کنون کار دشوار گشت
فزونتر بر آن دل پرآزار گشت.فردوسی.
|| سخت آزاردهنده :
ز بیشی بکژی نهادند روی
پرآزار گشتند و پرخاشجوی.فردوسی.
ز کندی به تیزی نهادند روی
پرآزار گشتند و پرخاشجوی.فردوسی.
پرآزرم.
[پُ زَ] (ص مرکب) پرحیا. آزرمگن.

پرآژنگ.

[پُ ژَ] (ص مرکب) پرچین. پرشکنج. پرشکن. پرنورد :
بماند ستم دلتنگ بخانه در چون فنگ
ز سرما شده چون نیل سر و روی پرآژنگ.
حکاک.
بدان کاخ بنشست بوزرجمهر
بدید آن پرآژنگ چهر سپهر.فردوسی.
بیامد نهم روز بوزرجمهر
پر از آرزو دل پر آژنگ چهر.فردوسی.
نه بخشایش آرد بکس بر نه مهر
دژ آگاه دیوی پرآژنگ چهر.فردوسی.
برین نیز بگذشت چندی سپهر
پرآژنگ شد روی بوزرجمهر.فردوسی.
تو با دشمنت رخ پرآژنگ دار
بداندیش را چهره بیرنگ دار.فردوسی.
یکی نامه بنوشت پر داغ و درد
پرآژنگ رخ لب پر از باد سرد.فردوسی.
پراکنده گشت آن بزرگ انجمن
همه رخ پرآژنگ و دل پرشکن.فردوسی.
بگفت این و بیرون شد از پیش اوی
پر از خشم جان و پرآژنگ روی.فردوسی.
پس پرده رفتی چرا چون زنان
بروی پرآژنگ غازه زنان.اسدی.
پرآسیب.
[پُ] (ص مرکب) پردرد و رنج.

پرآشوب.

[پُ] (ص مرکب) پرفتنه. پرغوغا. پُر از جنگ. بس آشفته :
جهان خانهء دیو بدپیکر است
سرائی پرآشوب و دردسر است.
اسدی (گرشاسبنامه ص 437).
بچشم عقل در این رهگذار پرآشوب
جهان و کار جهان بی ثبات و بی محل است.
حافظ.
و اغلب با داشتن و شدن و کردن و گشتن ترکیب شود :
ز فرّ و هیبت شمشیر تو قرار گرفت
زمانه ای که پرآشوب بود و پالاپال.دقیقی.
بگفت این و این ده پرآشوب گشت
پر از غارت و کشتن و چوب گشت.
فردوسی.
زمین زو سراسر پرآشوب گشت
پر از غارت و خنجر و چوب گشت.
فردوسی.
بزاری کنون رستم اندر گذشت
همه زابلستان پرآشوب گشت.فردوسی.
پرآشوب شد کشور سندلی
بدان نیکخواهی و آن یکدلی.فردوسی.
جهانی پرآشوب شد سر بسر
چو از تخت گم شد سر تاجور.فردوسی.
سپاهی نباید که با پیشه ور
بیک روی جویند هر دو هنر
چو این کار آن جوید آن کار این
پرآشوب گردد سراسر زمین.فردوسی.
اگر طوس یکباره تیزی نمود
زمانه پرآشوب گشت از فرود.فردوسی.
از ایران یکی لشکر آید بکین
پرآشوب گردد سراسر زمین.فردوسی.
کند شهر ایران پرآشوب و رنج
بدو بازگردد مگر تاج و گنج.فردوسی.
سراسر پرآشوب گردد زمین
ز بهر سیاوش بجنگ و بکین.فردوسی.
جهان از بداندیش بی بیم گشت
از این مرزها رنج و سختی گذشت
مگر نامور شنگل هندوان
که از داد پیچیده دارد روان
ز هندوستان تا در مرز چین
ز دزدان پرآشوب دارد زمین.فردوسی.
پرآشوب کن روز آرام را
کنون راهبر باش بهرام را.فردوسی.
|| شوریده. متلاطم (دریا) :
پرآشوب دریا از آنگونه بود
کزو کس نرستی بدو ناشخود
به شش ماه کشتی برفتی بر آب
کزو خواستی هر کسی جای خواب
بهفتم که نیمی گذشتی ز سال
شدی کژ و بی راه باد شمال.فردوسی.
-پرآشوب کردن اختر کسی را؛ بدطالع و بدبخت کردن او را :
همی کرد پوزش که بدخواه من
پرآشوب کرد اختر و ماه من.فردوسی.
پرآفت.
[پُ فَ] (ص مرکب) پرآسیب. پرعاهت. پرعلّت. پربلا. پربلیّه. پرضرر. پرآکفت.

پرآفرین.

[پُ فَ] (ص مرکب) باآفرین بسیار :
یکی نامه بنوشت پرآفرین
ز دادار بر شهریار زمین.فردوسی.
پرآمد و شد.
[پُ مَ دُ شُ] (ص مرکب) که آمدن و شدن مردم آنجا بسیار باشد. که اختلاف مردمان آنجای متواتر باشد.

پرآن خا.

[پِ] (اِخ) قسمتی از معبد نیث بود و پس از خرابی آن داریوش بزرگ فرمان داده بود که آنرا عمارت کنند. رجوع به ایران باستان ج 1 ص 568 شود.

پرآواز.

[پُ] (ص مرکب) پربانگ. پرغلغله. پرهیاهو. و اغلب با شدن و گشتن و کردن ترکیب شود :
در کلبهء نامور باز کرد
ز داد و ستد دژ پرآواز کرد.فردوسی.
بشبگیر شاه یمن بازگشت
ز لشکر جهانی پرآواز گشت.فردوسی.
کنون نام نیکت به بد بازگشت
ز من روی گیتی پرآواز گشت.فردوسی.
بدو رای زن گفت اکنون گذشت
از اینکار گیتی پرآواز گشت.فردوسی.
پس آگاهی آمد ز چین و ختن
وز افراسیاب اندر آن انجمن
که فغفور چین با وی انباز گشت
همه کشور چین پرآواز گشت.فردوسی.
ز هیتالیان سوی اهواز شد
سراسر جهان زو پرآواز شد.فردوسی.
چو کوه از تبیره پرآواز گشت
بترسید و آن جانور بازگشت.فردوسی.
پرآوازه.
[پُ زَ / زِ] (ص مرکب) پرآواز. و پرآوازه شدن؛ مشهور و مشتهر گشتن :
بدو رای زن گفت اکنون گذشت
از این کار گیتی پرآوازه گشت.
فردوسی.
درخت کهن میوهء تازه داشت
که شهر از نکوئی پرآوازه داشت.
سعدی (بوستان).
پرآور.
[پَ وَ] (نف مرکب) دارای پر. تیزپر. و تیزرو و پرنده. (برهان) :
گهی با چراگر چراگر(1) شدی
گهی با پرنده پرآور شدی.
خواجو (همای و همایون).
پرآهار.
[پُ] (ص مرکب) بسیار آهاردار. که آهار بسیار دارد.
(1) - ن ل: چراور.

پرآهو.

[پُ] (ص مرکب) پرعیب :
کسی را کجا دل پرآهو بود
روانش ز مستی به نیرو بود
به بیچارگان بر ستم سازد اوی
گر از جبر گردن برافرازد اوی.فردوسی.
اگر دیر ماند بنیرو شود
وزو باغ شاهی پرآهو شود.فردوسی.
بگفتار بی بر چو نیرو کنی
روان و خرد را پرآهو کنی.فردوسی.
پرا.
[پِ] (اِخ)(1) بیگ اوغلو(2) ناحیتی از اسلامبول و مسیحیان در آنجا مسکن دارند. دارای 288000 تن سکنه.
(1) - Pera.
(2) - Bey-Oglou.

پرات.

[تُ] (اِخ)(1) شهری به ایتالیا در ایالت تسکان بر ساحل رود آرنو، دارای 60000 تن سکنه و صنعت نساجی پشم.
(1) - Prato.

پرات دام.

[تُ] (اِخ)(1) یکی از سفرای لاسدمون به دربار اردشیر اول شاهنشاه هخامنشی. رجوع به اردشیر اول و رجوع به ایران باستان ج 2 ص942... شود.
(1) - Pratodame.

پراچینه.

[ ] (اِخ) از توابع خمسه و در آنجا معدن مس باشد.

پرادعا.

[پُ اِدْ دِ] (ص مرکب) سخت خودپسند. سخت متکبر. که دعاوی در بزرگی خود بسیار دارد. پر از خود. پرمدّعا. || پرگوی. پرمُشاجره.

پراذران.

[پَ ذَ] (اِ) زَمَّج. پرنده ای است شکاری از جنس سیاه چشم مانند چرغ و بحری لیکن بغایت پاکیزه منظر و نیک اعضا باشد و آنچه از آن سرخ رنگ باشد بهتر است و آنرا پسندیده اند و آنچه در کوه تولَک کند یعنی پر بریزد بکاری نیاید و آنچه در خانه تولَک کند بسیار خوب میشود و آنرا بعربی زُمَّج خوانند. (برهان). و صاحب فرهنگ جهانگیری گوید: «... در او نفعی زیادت نیست شاید که شکار بط و کلنگ و آنچه از این شیوه باشد کند». و صحیح دوبرادران است. و در المعرب جوالیقی آمده است. الزّمَّج، جنسُ من الطیرُ یصادُ به. قال ابوحاتم و هو ذَکَر العقبان و اَحسبُهُ معرّباً والجمع زَمامج و قال اللیث: الزّمَّج طائرُ دونَالعقابَ، فی قُتمتَه حمرةُ غالبة تُسَمّیه العجم (دُبراذ) و ترجمته اِنه اذا عجز عن صیده اَعانه اَخوه علی اخذه و در صحاح جوهری آمده است فارسیته ده برادران و ازهری در ترجمهء زُمَّج دوبرادران آورده است و صاحب قاموس و همچنین زبیدی در تاج العروس گفته اند معنی آن دو برادرانست. رجوع به دوبرادران شود(1).
(1) - Aige dore (Aquila fulva).

پرارادت.

[پُ اِ دَ] (ص مرکب) باخلوص و حسن نیتی بسیار :
بر کوشیار آمد از راه دور
دلی پرارادت سری پرغرور.سعدی.
پرارز.
[پُ اَ] (ص مرکب) که ارزش بسیار دارد. بسیار ارزنده. پرقیمت. پرارج. ارجمند. بهادار.

پرارین.

[پَ / پِ] (ص) به لغت زند و پازند بمعنی خوب و نیکو باشد. (برهان).

پراز.

[پُ] (اِ) دوالی که چوب را بگردن گاو ورزه استوار کند. (شعوری).

پر از خود.

[پُ اَ خوَد / خُدْ] (ص مرکب)متکبر. پرمدّعا. پراِدعا. مختال. مغرور. خودپسند. کله پرباد :
تو از خود پری زان تهی میروی.سعدی.
پراشکفت.
[ ] (اِخ) دهی است در مشرق کوه گیلویه، به سه فرسنگی از جنوب دراهان و به سه فرسنگی از شرق فهلیان.

پرازده.

[پَ / پِ دَ / دِ] (اِ) چانه. چونه. پاره ای از خمیر باشد که بجهت یک ته نان گرد و گلوله کرده باشند. (برهان). آرد خمیرکرده باشد که آنرا بجهت نان گرد و غند ساخته باشند و آنرا زواله نیز گویند و بهندی پره نامند. (جهانگیری) (رشیدی)؛ ثُوَینا آرد خشکی که زیر پرازده گسترند. (منتهی الارب) (در مادهء ثَوَنَ). || کونه یعنی قسمتی که از بن گروههء خمیر گیرند آنگاه که گروهه بزرگتر ازاندازهء مقصود باشد. فرزدق(1). || نان کوله رفتهء در تنور.
(1) - و فرزدق، معرب پرازده باشد.

پرازوانه.

[پِ نَ / نِ] (اِ) صورت دیگر برازوان. (از شعوری). رجوع به برازوان شود.

پرازیس.

[یِ] (اِخ)(1) یکی از بلاد لاکونیا(2)بود که مردم اطینه در سال دوم جنگهای پلوپونزوس آنرا ویران کردند. (تمدن قدیم فوستل دُکولانژ).
(1) - Prasies.
(2) - Laconie.

پراژ.

[پُ] (ص) پراکنده و پریشان. (شعوری).

پراشتوک.

[پَ] (اِ) پَراستوک. پرستو. چلچله. رجوع به پرستک و پرستوک و پرستو شود.

پراشک.

[ ] (اِخ) از مستشرقین معروف. مؤلف کتابی در تاریخ ماد و پارس. رجوع به ایران باستان ج 1 ص61 و 389 شود.

پراشکفت بگدانه.

[ ] (اِخ) دهی است در نیم فرسنگی جنوب شکفت.

پراشیدن.

[پَ دَ] (مص) پریشان کردن. بیفشاندن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). پشولیدن. بشولیدن. پراکنده کردن. پراکندن. بپراکندن. پریشان کردن. ولاو کردن. وِلو کردن. تار و مار کردن. متفرق کردن. از هم پاشیدن. پرت و پلا کردن. ترت و پرت کردن. پریشیدن. پخش کردن. پاشیدن. پاچیدن. شکولیدن. پاشانیدن. (برهان) :
در پراکند بخت نیک چو ابر
در پراشید نجم سعد چو خور.مسعودسعد.
سنبل پرتاب را گرد سمن بر پراش
چشم خرد باز کن قدرت الله بین.
سنائی (از جهانگیری).
|| بدحال شدن. || بیخود گشتن. || فرونشاندن. (برهان). و در فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی آمده است: پراشیدن، چون از همه فروشاندن بود (؟).

پراشیده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) پریشان شده. (برهان) (شعوری). پراکنده گشته. (شعوری). پراکنده. پریشان. ولاو. وِلو. تار و مار. بشولیده. پشولیده. پاچیده. پاشیده. پرت و پلا. ترت و پرت. پریش. پریشیده. پخش. متفرق. ریخته پاشیده :
مجلس پراشیده همه میوه خراشیده همه
زر بپاشیده همه(1) بر چاکران(2) کرده یله(3).
شاکر بخاری(4).
|| برباد داده. || بیخود گردیده. (برهان).
(1) - ن ل: نقل بپاشیده. هر روی پاشیده.
(2) - ن ل: بچاکران. بخل گران.
(3) - در فرهنگ شعوری:
مجلس پراشیده همه میوه خراشیده همه
زرها بپاشیده همه نقل گران کرده یله.
(4) - در فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی، ابوشاکر (؟).

پرافادگی.

[پُ اِ دَ / دِ] (حامص مرکب) در تداول عوام، غرور. تکبر. پرمدعائی. پرادعائی. خودفروشی.

پرافاده.

[پُ اِ دَ / دِ] (ص مرکب) در تداول عوام، بسیار کِبر. متکبر. مُعجب.

پرافسون.

[پُ اَ] (ص مرکب) پرفریب. پردستان :
همی گفت و مژگان پر از آب کرد
پرافسون دل و لب پر از باد سرد.فردوسی.
پرافشانی.
[پَ اَ] (حامص مرکب) ترک علائق کردن. (غیاث اللغات).

پراک.

[پِ] (اِخ)(1) یکی از چهار مملکت متحدهء ماله. واقع در کنار تنگهء مالاکا دارای 600000 تن سکنه. پایتخت آن تائی پینگ است. و رجوع به ماله شود.
(1) - Perak.

پراکندگی.

[پَ کَ دَ / دِ] (حامص)پراگندگی. پریشانی. تفرّق. تفرقه. تشتت. شمل. تَذعذع. تبدد. شتات. شَتّ. (منتهی الارب). شَعَث. (دهار) (منتهی الارب). افتراق. نَشر. انتشار. تَقعقع. (منتهی الارب). استشتات : و داناست به مصالح جمع ساختن پراکندگی. (تاریخ بیهقی).
دل و کشورت جمع و معمور باد
ز ملکت پراکندگی دور باد.سعدی.
ز لب دوختن غنچه را زندگیست
چو بشکفت زان پس پراکندگیست
پشیمان ز گفتار دیدم بسی
پشیمان نگشت از خموشی کسی.
امیرخسرو.
دو دل یک شود بشکند کوه را
پراکندگی آرد انبوه را.؟
پراکندن.
[پَ کَ دَ] (مص) نثار کردن. نشر. قشع. بَثّ. بعث. تفریق. تفرقه. تشعیث (موی و جز آن). اِشتات. پریشیدن. پریشان کردن. طحطحه. ذعذعه. ذَرذره. وِلو کردن. وِلاو کردن. تار و مار کردن. متفرق کردن. پرت و پلا کردن. تَرت و پَرت کردن. پخش کردن. پاشیدن. پاچیدن. شکولیدن. پاشانیدن، بشولیدن، پشولیدن، بیفشاندن. اِبداد. تَبدید. شَت. (دهار). پراکنده کردن. متفرق ساختن. تصدیع. تشتیث. توزیع کردن. افشاندن. ثَرّ. ثَرثَره. منتشر کردن. متشتت کردن. پریشان ساختن. این مصدر با حروفی چون در، بر، به، نیز آید: درپراکندن، برپراکندن، بپراکندن :
پراکنده گردد بدی در جهان
گزند آشکارا و خوبی نهان.فردوسی.
بدو داد جان و دل و هوش پاک
پراکند بر تارک خویش خاک.فردوسی.
بنالم ز تو پیش یزدان پاک
خروشان بسر بر پراکنده خاک.فردوسی.
بخایه نمک درپراکند زود
بحقه درآکند بر سان دود.فردوسی.
بنزدیک او اسبش افکنده بود
برو خاک چندی پراکنده بود.فردوسی.
بنوک سر نیزه شان بر چند
تبه شان کند پاک و بپراکند.فردوسی.
نبینی ازو جز همه درد و رنج
پراکندن دوده و نام و گنج.فردوسی.
خنک شاه با داد و یزدان پرست
کزو شاد باشد دل زیردست
بداد و بآرام گنج آکند
به بخشش ز دل رنج بپراکند.فردوسی.
بیامد سیه دیو بی ترس و باک
همی بآسمان برپراکند خاک.فردوسی.
بگسترد [ کیخسرو ] بر موبدان سیم و زر
به آتش پراکند چندی گهر.فردوسی.
پراکند کاوس بر تاج خاک
همه جامهء خسروی کرد چاک.فردوسی.
بانگشت رخساره برکند زال
پراکند خاک از بر تاج و یال.فردوسی.
بدو گفت خوی بد ای شهریار
پراکندی و تخمت آمد ببار.فردوسی.
سیاوش ز گاه اندر آمد چو دیو
برآورد بر چرخ گردان غریو
بتن جامهء خسروی کرد چاک
بسر بر پراکند تاریک خاک.فردوسی.
وگر جنگ و بیداد خواهی همه
پراکندن گرد کرده رمه.فردوسی.
بست آنجا شد و ایشان را بپراکند. (تاریخ سیستان). بنفس خویش بحرب او شد و ایشان را برپراکند. (تاریخ سیستان).
از گرد من این سپاه دیوان را
به قدرت و فضل خویش بپراکن.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 377).
خشم اگر برپراکنی بزمین
آسمان را از او خطر باشد.مسعودسعد.
مروان بن الحکم بدو سپاه فرستاد و از آن پس که ایشان را بپراکند برادرش مصعب را بکوفه فرستاد بحرب مختاربن ابی عبید. (مجمل التواریخ والقصص). و مغیره سپاه فرستاد از کوفه و بپراکندشان. (مجمل التواریخ والقصص). تو بخواب دیدی که درختی بسیار شاخ سر اندر آسمان کشیده بودی و بسیار بیخها اندر زمین پراکنده. (مجمل التواریخ والقصص).
سید مشرق علی که همت عالیش
عدل عمر در زمین شرق پراکند.ادیب صابر.
غلامان منتصر به یک صولت حوش و بوش او را چون حروف تهجی از هم بپراکندند. (ترجمهء تاریخ یمینی ). || انتشار. تفَرّق. نثر. اِنتثار. افتراق. پراکنده شدن. تَبدُّد.تَشتُّت. شمل. تَصَدُّع. منتشر شدن. تَصَعصع. انقشاع. تقشع. خلاف. شتات. تذعذع. شعث. افرنقاع. (زوزنی). رفتن. ذهاب. مقابل فراهم آمدن و گرد آمدن :
انوشیروان دیده بد این بخواب
کز این تخت بپراکند رنگ و آب.فردوسی.
همی به آسمان شد که گردان سپهر
ببیند پراکندن ماه و مهر.
فردوسی (شاهنامه ج 5 ص 2442).
حدیث پراکنده بپراکند
چو پیوسته شد جان و مغز آکند.فردوسی.
موکب و خیل فلان میر پراکند ز هم
آلت و ساز فرستاد فلان شاه ایدر.فرخی.
و فضل بن عمید تاختن کرد و او را آنجا بکشت و یاران او پراکندند. (تاریخ سیستان). با بوسهل زوزنی خالی کرد و بسیار سخن گفت تا نزدیک شام پس بپراکندند. (تاریخ بیهقی). ترکمانان در حدود ممالک بپراکندند و شهر تون غارت کردند. (تاریخ بیهقی). و هم بر این قرار بپراکندند. (تاریخ بیهقی). وزیر رسولی فرستد و نصیحت کند تا بپراکنند و رسولان در میان آیند و بقاعدهء اول باز شوند. (تاریخ بیهقی). دیگر روز بسیار نشاط رفت و نماز دیگر بپراکندند. (تاریخ بیهقی). آنچه گفتنی و نهادنی بود بنهادند و بگفتند و بپراکندند. (تاریخ بیهقی) . دل وی را [ طاهر دبیر ] خوش کردم و اقداح بزرگتر روان گشت و روز بپایان آمد و همگان بپراکندیم. (تاریخ بیهقی). و قوم بجمله بپراکندند. (تاریخ بیهقی). و باز سجاح از مسیلمه جدا شد بعد از آنکه بزن او شد و از این عار بنی تمیم از وی بپراکندند. (مجمل التواریخ والقصص). و بدین حیلت سپاه وی از شهرها بپراکند. (مجمل التواریخ والقصص). و چنین گویند که نهال انگور از هراة بهمهء جهان پراکند. (نوروزنامه). و مثال آن چون ابر بهاریست که در میان آسمان بپراکند. (کلیله و دمنه).
|| مشهور کردن. شایع کردن :
وزو شاه شاد و رعیت تمام
به نیکی پراکند در دهر نام.فردوسی.
هم هنر داری و هم نام نکو داری
نام نیکو را در گیتی بپراکن.فرخی.
|| گستردن :
پلاشان یکی آهو افکنده بود
کبابش بر آتش پراکنده بود.فردوسی.
- پراکندن تخم؛ افشاندن آن بر زمین چنانکه جو و مطلق تخم و جز آن : و در آن باید کوشید که آزاد مردان را اصطناع کند و تخم نیکی بپراکند. (تاریخ بیهقی). چنانکه غرض کشاورز در پراکندن تخم دانه باشد که قوت اوست. (کلیله و دمنه). هر که خدمت و نصیحت کسی را کند که قدر آن نداند همچنان آن کس است که به امید زرع در شورستان تخم پراکند. (کلیله و دمنه).
نمیرم از این پس که من زنده ام
که تخم سخن را پراکنده ام.فردوسی.
من او را کشیدم بتوران زمین
پراکندم اندر جهان تخم کین.فردوسی.
نه این تخم بد ما پراکنده ایم
بجان و بدل مر ترا بنده ایم.فردوسی.
به جوی و به رود آب را راه کرد
به فرّ کیی رنج کوتاه کرد
چو آگاه مردم بر آن برفزود
پراکندن تخم و کشت و درود.فردوسی.
بیخ سفاهت ز دل تو بپند
برکنم و حکمت بپراکنم.ناصرخسرو.
زیرا که به تیر ماه جو خورد
هر کو ببهار جو پراکند.ناصرخسرو.
گر نتوانی چو گاو خورد خس و خار
تخم خس و خار در زمین مپراکن.
ناصرخسرو.
|| بهر سوی فرستادن :
پراکند بر گرد کشور سوار
بدان تا مگر نامهء شهریار
نیاید بنزدیک ایرانیان
نبندند پیکار او را میان.فردوسی.
پراکند [ نوشیروان ] کارآگهان در جهان
که تا نیک و بد زو نماند نهان.فردوسی.
روی بشهر مخالفان نه و بستان
لشکر خویش اندرین جهان بپراکن.فرخی.
|| رفع و مرتفع کردن :
نویسنده گفتی که گنج آکند
هم از رأی او رنج بپراکند.فردوسی.
|| متلاشی ساختن :
پیش از آن کت بشود شخص پراکنده
بیخ و تخم بد ازو برکن و بپراکن.
ناصرخسرو.
- پراکندن از گفتار؛ تخلف کردن از آن. متشتت القول شدن :
مرا مرده در خاک مصر آکنید
ز گفتار من [ اسکندر ] هیچ مپراکنید.
فردوسی.
ز گفتار او هیچ مپراکنید
از او شاد باشید و گنج آکنید.فردوسی.
و رجوع به پراکنیدن شود.
- پراکندن خبر؛ منتشر کردن آن.
- پراکندن گنج؛ توزیع آن، بخش و بخشش کردن آن. تقسیم کردن آن. بخشیدن آن :
نهادند بر بوم و بر باژ و ساو
پراکنده دینار صد چرم گاو.فردوسی.
همه خواسته سر بسر گرد کرد
کجا یافت از دشت روز نبرد
همان تخت با تاج پیروز شاه
هر آنچه پراکنده بد بر سپاه.فردوسی.
پراکند بر موبدان سیم و زر
همان جامه بخشیدشان بر گهر.فردوسی.
چو لشکر سراسر شد آراسته
بر ایشان پراکنده شد خواسته.فردوسی.
گهی گنج را روز آکندن است
بسختی و، روزی پراکندن است.فردوسی.
تو گنجی پراکندی اندر جهان
که کس آن ندید از کهان و مهان.فردوسی.
بر آن نیز گنجی پراکنده کرد
جهانی بداد و دهش زنده کرد.فردوسی.
وگر نیست این تا نباشم به رنج
بر اینگونه نپراکنم نیز گنج.فردوسی.
بلکه بدان خوانمت که تو به دل و دست
گوهر بپراکنی و لؤلؤ باری.فرخی.
به نیکوئی آکن چو گنج آکنی
بدانش پراکن چو بپراکنی
از آن کش روان با خرد بود جفت
کسی باددستی ز رادی نگفت.اسدی.
- پراکندن مال؛ تبذیر.
پراکندنی.
[پَ کَ دَ] (ص لیاقت) که پراکندن آن واجب بود. || ازدر پراکندن. درخور پراکندن. قابل تفرّق، قابل تفریق. || نثار :
هیونان بسیار و افکندنی
ز پوشیدنی هم پراکندنی.فردوسی.
ز پوشیدنی هم ز گستردنی
ز افکندنی هم پراکندنی
همانا شتروار باری دویست...فردوسی.
پراکنده.
[پَ کَ / دَ / دِ] (ن مف. ق)متفرّق. کراشیده. متشتت. شَذَر مَذَر. مذرورة. منثور. نَشَر. منتشر. منتشره. پریشان. مُنفّض. مَبثوث. مُنْبّث. بَداد. بَدَد. متبدّد. شَتّ. شتیت. (دهار). ولاو. وِلو. تار و مار. بشولیده. پشولیده. پاچیده. پاشیده. پرت و پلا. ترت و پرت. پریش. پریشیده. پراشیده. پخش. متفرق گردیده. (برهان). پاشیده شده. (برهان). اَخوَل. تَتری. شَفنتری. (منتهی الارب). داغون (در تداول عوام). پراکندگان، شتی. اشتات : و این عرب توانگرترند از همه عرب که اندر خراسان اند پراکنده به هر جائی. (حدود العالم).
بخوانم سپاه پراکنده را
برافشانم این گنج آکنده را.فردوسی.
میان سپه اندرآمد چو گرگ
پراکنده گشتند خرد و بزرگ.فردوسی.
پراکنده زو مردم و چارپای
چه دادی که آمد کنون باز جای.فردوسی.
سران را همه خواند و گفتار دید
سپاه پراکنده باز آورید.فردوسی.
هیون خواست از هر سوی ده هزار
پراکنده در دشت و در کوهسار.فردوسی.
پراکنده گردیم گرد جهان
زبان برگشائیم پیش مهان.فردوسی.
همه برکشیدند گرز گران
پراکنده در شهر مازندران.فردوسی.
پراکنده در پادشاهی سوار
همانا که هستش هزاران هزار.فردوسی.
پراکنده نزدیک شاه آمدند
کمربسته و با کلاه آمدند.فردوسی.
پراکنده در پیش او آمدند
پرآواز و با جست و جو آمدند.فردوسی.
چو آگاه شد زان سخن یزدگرد
سپاه پراکنده را کرد گرد.فردوسی.
چو شد پادشا بر جهان یزدگرد
سپاه پراکنده را کرد گرد.فردوسی.
چنین داد پاسخ که دانش بس است
ولیکن پراکنده با هر کس است.فردوسی.
پراکنده گشتند گردان شاه
همان شادمان پهلوان سپاه.فردوسی.
چنین تا برآمد بر این چند گاه
از ایران پراکنده شد آن سپاه.فردوسی.
بهر سو که اکنون سپاه من است
وگر پادشاهی و راه من است
شما کس فرستید و آگه کنید
طلایه پراکنده بر ره کنید.فردوسی.
چو آگاه شد لشکر از مرگ شاه
پراکنده گشتند از آن رزمگاه.فردوسی.
چو گستهم بشنید لشکر براند
پراکنده لشکر همه باز خواند.فردوسی.
پراکنده لشکر چو شد همگروه
بیاوردشان تا میان گروه [ کذا ] .فردوسی.
پراکنده گشت آن سپاه بزرگ
ببخت جهاندار شاه سترگ.فردوسی.
پراکنده گشت آن بزرگ انجمن
پر از آفرین روزبانان دهن.فردوسی.
سپاه پراکنده کرد انجمن
همی رفت تا بیشهء نارون.فردوسی.
پراکنده شد ترک سیصد هزار
بجائی نبد کوشش و کارزار.فردوسی.
پراکنده آمد ز هر سو سپاه
بنزدیک درگاه کاوس شاه.فردوسی.
یکی نامه بود از گه باستان
فراوان بدو اندرون داستان
پراکنده در دست هر موبدی
ازو بهره ای برده هر بخردی.فردوسی.
چو نزدیکی خان دهقان رسید
همه کوی مردم پراکنده دید.فردوسی.
پراکنده گشتند یاران همه
چو در خواب شد شهریار رمه.فردوسی.
پراکنده کردند هر سو سوار
فرستاده با نامهء شهریار.فردوسی.
از آن یک رش انگشت و آهن یکی
پراکنده مس در میان اندکی.فردوسی.
مبارز پراکنده بیرون کنم
وز ایشان بیابان پر از خون کنم.فردوسی.
همیشه تن آزاد بادت ز رنج
پراکنده رنج و برآکنده گنج.فردوسی.
چو آتش پراکنده شد پیلتن
درختی بجست از در بابزن.فردوسی.
کند به تیر پراکنده چون بنات النعش
بهم شده سپهی را بگونهء پروین.فرخی.
آن آمدن ابر گسسته نگر از دور
گوئی ز کلنگان پراگنده قطاریست.فرخی.
پس از گذشته شدن امیر یوسف رحمه الله خدمتکاران وی پراکنده شدند. (تاریخ بیهقی). عبدالله بیرون آمد لشکر خویش را بیافت پراکنده و برگشته. (تاریخ بیهقی) . خصمان به هزیمت برفتند چنانکه کس نایستاد و تنی چند از خصمان کشتند و تنی بیست دستگیر کردند و دیگران پراکنده بر جانب بیابان رفتند. (تاریخ بیهقی).
یکایک پراکنده بر دشت و غار
زبان چون درخت و دهان چون دهار.
اسدی.
و روز آدینه بیست و هفتم شوال به بندگی رسیدند و ایشان را پراکنده فرود آوردند. (رشیدی). پس آدم مشتی گندم پراکنده کرد و گاو دربست و میراند. (قصص الانبیاء). چون روزگار بر قضیت عادت خویش در بازخواستن مواهب، آن جمع را پراکنده کرد و نظام این حال گسسته شد. (کلیله و دمنه).
برچده زلفک فراهم او
کرد صبر از دلم پراکنده.سوزنی.
|| دل پراکنده؛ پریشان خاطر :
شب پراکنده خسبد آنکه پدید
نبود وجه بامدادانش.سعدی.
خفتی و بخفتنت پراکنده شدیم
برخاستی از خاستنت زنده شدیم.سعدی.
امروز خلقی اند بظاهر جمع و به دل پراکنده. (گلستان).
|| صرف شده. تلف شده :
پراکنده عمر و درم گرد گشت
بخور کت بخواری بباید گذشت.اسدی.
|| آواره. سرگردان :
فراق بچه مر ترا در جهان
پراکنده کرده ست و هر سو دوان.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| مشهور :
فرستاد گیوش سوی اصفهان
پراکنده نامش بگرد جهان.فردوسی.
پراکنده نامش بگیتی بدیست
ولیکن جز آنست، مرد ایزدیست.فردوسی.
نهان گشت آیین فرزانگان
پراکنده شد نام دیوانگان.فردوسی.
دگر آنکه بسیار نامش بود
رونده به هر جای کامش بود
خرد دان تو ای پیر بسیار نام
رساند خرد پارسا را بکام
یکی مهر خواندش و دیگر وفا
خرد دور شد داد ماند و جفا
زبان آوری راستی خواندش
بلند اختری زیرکی داندش
پراکنده اینست نامش خرد
از اندازه ها نام او بگذرد.فردوسی.
|| بی بند و بار. لااُبالی. بی حفاظ : و مادر ملک ابومنصور زنی مطربه بود خراسویه نام و همانا پراکنده می زیست. (فارسنامهء ابن بلخی). || نثر. مقابل نظم (شعر) :
بپیوست گویا، پراکنده را
بسفت این چنین درّ آگنده را.فردوسی.
که گفت پراکنده(1) بپراکند
چو پیوسته شد مغز و جان آکند.فردوسی.
|| گوناگون. متفرق :
ز دستور فرزانهء دادگر
پراکنده رنج من آمد بسر.فردوسی.
|| شوریده. مجذوب. شیفته گونه :
دید وقتی یکی پراکنده
زنده در زیر جامهء ژنده
گفت کین جامه سخت خلقانست
گفت هست آن من، چنین زانست
چون نجویم حرام و ندهم دین
جامه لابد بود چنین و چنین.سنائی.
|| شایع. فاش :
از آتشکده چون بشد سوی روم
پراکنده شد زو خبر گرد بوم.فردوسی.
سخن هیچ مسرای با رازدار
که او را بود نیز همساز و یار
سخن را تو آکنده دانی همی
بگیتی پراکنده خوانی همی.فردوسی.
پراکنده شد اندر شهر نامش
ز دایه نامه ای شد نزد مامش.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
سخن کان گذشت از زبان دو تن
پراکنده شد بر سر انجمن.اسدی.
|| نامنظم. نامرتّب. مُشَوّش : تا با صلاح آرد خلل را و بپای دارد سنّت ها را و فراهم کند آنچه پراکنده شده است از کار. (تاریخ بیهقی).
- بخت پراکنده؛ بخت بد :
آه از این بخت پراکنده وای
پیر شده ناشده برنای من.سوزنی.
|| متلاشی :
گفتند در آنجا نه شجر ماند و نه آن دست
کان دست پراکنده شد آن جمع مبتّر.
ناصرخسرو.
|| بیهوده. بی وجه :
وگر ابلهی مشک را گنده گفت
تو مجموع باش او پراکنده گفت.سعدی.
|| غریب بیگانه. مقابل خویش :
درم داد و دینار درویش را
پراکنده(2) و مردم خویش را.فردوسی.
همه شهر ایران ورا بنده بود
اگر خویش بود ار پراکنده بود.فردوسی.
همه یکسر اندر پناه منید [ لهراسب ]
اگر دشمن ار نیکخواه منید
ز شهری که ویران شد اندر جهان
بجایی که درویش باشد نهان
توانگر کنم مرد درویش را
پراکنده و مردم خویش را.فردوسی.
|| حق ناشناس. پست. بد (؟) :
که بر شهریاری ز بد بنده ای
سگی بد نژادی پراکنده ای.فردوسی.
|| گسترده :
پلاشان یکی آهو افکنده بود
کبابش بر آتش پراکنده بود.فردوسی.
- پراکنده شدن؛ پراکندن. متفرق شدن. کراشیده شدن. متشتت شدن. منتشر شدن. منتشر گشتن. پریشان شدن. وِلاو شدن. وِلو شدن. تار و مار شدن. بشولیده شدن. پاچیده شدن. پاشیده شدن. پرت و پلا شدن. ترت و پرت شدن. پریش شدن. پریشیده شدن. پراشیده شدن. پخش شدن. متفرّق گردیدن. انتشار یافتن. انتشار. اِقشاع. تقشّع. رُفوض. تحترف. تبدّد. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). تفرّق. (دهار) (زوزنی). تشتت. تصعصع. (زوزنی). انفضاض. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). اِنشعاب. اِجلعباب. (زوزنی). انبثاث. انبساس. تفضض. (تاج المصادر بیهقی). اشتفرار. (زوزنی). شفترَه. (منتهی الارب). تبدّد. (دهار). اِربثاث. (زوزنی). اِرتباث. (منتهی الارب). تقدّد. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). تصدّع. (زوزنی). تشعّث. اصعنفار. برقشه. تشعُّب. (تاج المصادر بیهقی). اِربِساس. تقسُّم. (زوزنی). تَذَعذُع. تمزّق. اِستطارَه. شَتّ. تزایل. شتات. تَصَوع. تَقَوُّض. اِبذَعرار. ابذقرار. اِرفِضاض. اِنصیاع. افرنقاع. تَطایُر. تَبحثر. تَبَخثر. اِشعال. تزیّل. تَفَشّؤُ. انقشاع. اِخوال. تقصقُض. (تاج المصادر بیهقی). تَفَصفُص. (منتهی الارب). انفصاص. تَضوُّع. انشقاق. انضیاع. (تاج المصادر بیهقی). نثر. انتثار. انحصاص :
چو آمد بایران زمین لشکرش
پراکنده شد در همه کشورش.فردوسی.
گرفتند بیره گروها گروه
پراکنده در دشت و در غار و کوه.فردوسی.
دیگر خدمتکاران او [ احمد ارسلان ] را گفتند... که فرمان نیست از شما کسی نزدیک وی رود... دیگر روز پراکنده شد. (تاریخ بیهقی). و آن مفرق الطریق بود که مردم از آن جایگاه پراکنده شدندی. (قصص الانبیاء). اگرچه اینجا آب و گیاهی نیست اما فرود آی تا پیغام ما بدین قوم رسانی پیش از آنکه پراکنده شوند. (قصص الانبیاء).
- || آواره شدن. از خان و مان دور افتادن. بدور جای افتادن :
ز ایران پراکنده شد هر که بود
نماند اندر آن مرز کشت و درود
ز بس غارت و کشتن مرد و زن
پراکنده گشت آن بزرگ انجمن.فردوسی.
- || نامنظم شدن. نامرتب شدن. مشوش شدن. رجوع به پراکنده شود.
- || مشهور شدن :
پراکنده شد نام او در جهان
به نیکی به نزد کهان و مهان.فردوسی.
و رجوع به پراکنده شود.
- پراکنده شدن رأی؛ تشتّت آن. اختلاف کلمه. اختلاف قول :
پراکنده شد رای بی تخت شاه
همه کار بی بوی و بی سر سپاه.فردوسی.
- پراکنده شدن خبر یا سخن؛ ذَیع، ذُیوع، ذُیوعَة، ذیعان آن. فاش شدن آن. شیوع آن. شایع شدن آن :
پراکنده شد این سخن در جهان
نماند ایچ نیک و بد اندر نهان.فردوسی.
چون خبر وفات پیغمبر پراکنده شد همهء عرب مرتد شدند. (مجمل التواریخ والقصص).
|| رائج شدن. رواج. رواج یافتن :
نهان گشت آئین فرزانگان
پراکنده شد کام دیوانگان
هنرخوار شد جادوی ارجمند
نهان راستی آشکارا گزند.فردوسی.
|| دور شدن. جدا شدن :
از ایران پراکنده شد رنگ و بوی
سراسر به ویرانی آورد روی.فردوسی.
|| معدوم شدن. از بین رفتن. از میان رفتن :
پراکنده شد غارت و جنگ و جوش
نیاید همی بانگ دشمن بگوش.فردوسی.
چو سی سال بگذشت و بر سر دو ماه
پراکنده شد فرّ و اورند شاه.فردوسی.
- پراکنده کردن؛ تمزیق. توزیع. تشعیب. (تاج المصادر بیهقی). رَفض. تبدید. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). تشتیت. مزق. تفریق. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تفرقه. شتّ. نشر. بَثّ. (تاج المصادر بیهقی). بَخَثَره. بَحَثَرَة. تشعیث. (دهار). ذَعذَعه. صعصعه. تَشرید. تشتیت. اِشتات. اِبداد. تصدیع. فض. بسّ. بدّ. (تاج المصادر بیهقی). بعثرَه. صَدع. طحطحه. (زوزنی). تَعضیَة. تفضیض. صوع. (تاج المصادر بیهقی). اِصعفار. تقطّع. بَعث. نثر. تصدیع. (دهار). تَمشیر. نشر دادن. بپراکندن. پراکندن. پریشان کردن. متفرق کردن. ترت و پرت کردن. تار و مار کردن. پرت و پلا کردن. وِلَو کردن. وِلاو کردن. از هم پاشیدن. پراشیدن. پریشیدن. پخش کردن. پاشیدن. پاچیدن. شِکولیدن. پشولیدن. بشولیدن. نثار کردن : رای زدند در معنی حرکت و قرار گرفت بدانکه سوی مرو رفته آید و برین باز پراکنده کردند. (تاریخ بیهقی).
- || آواره کردن. سرگردان کردن. رجوع به پراکنده شود.
- پراکنده فرمودنِ جای خواب؛ تغییر دادن محل. تغییر دادن جای :
پراکنده فرمای شب جای خواب
مخور هیچ بی چاشنی گیر آب.اسدی.
- پراکنده گردیدن و پراکنده گشتن؛ پراکنده شدن. متفرق شدن :
پراکنده گشتند از آن رزمگاه
بزرگان و هم پهلوانان شاه.فردوسی.
پراکنده گشت آن سپاه بزرگ
چو میشان بیدل که بینند گرگ.فردوسی.
سه و بیست سال از در بارگاه
پراکنده گشتند یکسر سپاه.فردوسی.
پراکنده گشت آن بزرگ انجمن
همه رخ پرآژنگ و دل پرشکن.فردوسی.
وزان پس پراکنده گشت انجمن
جهاندار بنشست با رأی زن.فردوسی.
پراکنده گردیم گرد جهان
زبان برگشائیم پیش مهان.فردوسی.
- || شایع شدن. شیوع :
وزان پس پراکنده گشت آگهی
که بیکار شد تخت شاهنشهی.فردوسی.
کنون در سخنهای بوزرجمهر
یکی تازه تر برگشائیم چهر
ستاره زند رأی با چرخ و ماه
سخنها پراکنده گردد براه.فردوسی.
- || صرف شدن. تلف شدن. رجوع به پراکنده شود.
- پراکنده گفتن؛ سخن پریشان و بی وجه گفتن :
اگر ابلهی مشک را گنده گفت
تو مجموع باش او پراکنده گفت.سعدی.
پراکنده خاطر.
[پَ کَ دَ / دِ طِ] (ص مرکب) پراکنده دل. پریشان خاطر.
(1) - ن ل: حدیث پراکنده.
(2) - ن ل: پرستنده. (و غلط است).

پراکنده دل.

[پَ کَ دَ / دِ دِ] (ص مرکب)پریشان خاطر. پراکنده خاطر :
خداوند روزی بحق مشتغل
پراکنده روزی پراکنده دل.سعدی.
نخواهی که باشی پراکنده دل
پراکندگان را ز خاطر مهل.سعدی.
پراکنده دل گشت از آن عیبجوی.سعدی.
پراکنده دندان.
[پَ کَ دَ / دِ دَ] (ص مرکب) اَفشغ الاسنان. (منتهی الارب).

پراکنده روز.

[پَ کَ دَ / دِ] (ص مرکب)شوربخت. بدبخت :
پس از گریه مرد پراکنده روز
بخندید کای مامک دلفروز.سعدی.
پراکنده روزی.
[پَ کَ دَ / دِ] (ص مرکب) تهیدست. مُقلّ :
خداوند روزی بحق مشتغل
پراکنده روزی پراکنده دل.سعدی.
پراکنده گو.
[پَ کَ دَ / دِ] (نف مرکب یا پراکنده گوی، پریشان گو. بیهوده گوی. مهذار:پراکنده گوئی حدیثم شنید
جز احسنت گفتن طریقی ندید.سعدی.
پراکنده گوی.
[پَ کَ دَ / دِ] (نف مرکب)پراکنده گو :
پراکنده دل گشت از آن عیبجوی
برآشفت و گفت ای پراکنده گوی.سعدی.
بهایم خموشند و گویا بشر
پراکنده گوی از بهایم بتر.سعدی.
پراکندیدن.
[پَ کَ دَ] (مص) پراکنده کردن. (شعوری).

پراکننده.

[پَ کَ نَ دَ / دِ] (نف)پریشان کننده. متفرق کننده. تار و مار کننده. وِلوکننده. وِلاوکننده.

پراکنیدن.

[پَ کَ دَ] (مص) پراکندن :
بسا مرد لئیما که می بخورد
کریمی بجهان در پراکنید.رودکی.
|| تخلف کردن. سرپیچی کردن :
مرا مرده در خاک مصر آکنید
ز گفتار من هیچ مپراکنید.فردوسی.
و رجوع به پراکندن و درپراکنیدن شود.
پراکنیده.
[پَ کَ دَ / دِ] (ن مف) پراکنده. رجوع به پراکنده شود.

پراکوه.

[پَ] (اِ مرکب) فراکوه. آنسوی کوه. آنروی کوه. آنطرف کوه. آنجانب کوه. (برهان) :
گذر بودمان بر پراکوه تون
ز شهر آمدیم از سحرگه برون.نزاری.
|| آنجای از کوه که آب بدانسوی روان باشد. (السامی فی الاسامی). طرفی از کوه که عمیق باشد و آب از آنجا روان شود. (برهان). آنروی کوه که به گودال باشد. (رشیدی). هو من الجبل حیث ینسفح الیه الماء ای ینسکب. (السامی فی الاسامی). براکوه.

پراگ.

(اِخ)(1) پراغه. (قاموس الاعلام). اصل آن در زبان چِک پراها(2) پایتخت چکواسلواکی و بوهم است بر ساحل ملداو(3) و 850000 تن سکنه و دانشگاهی معروف دارد و آرشوک نشین است. پراگ شهری صنعتی است. از آثار مهم آن پلی زیبا بر رود ملداو و قصر سلطنتی و کلیسای سن ویت(4) است.
(1) - Prague.
(2) - Praha.
(3) - Moldau.
(4) - Saint-Veit.

پراگرفتن.

[پَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)فراگرفتن: رَدَنَ رَدناً؛ پراگرفت. (منتهی الارب).

پراگزیتل.

[تِ] (اِخ)(1) حجار معروف یونانی. مولد در حدود 390 ق. م. در آتن و مجسمه های ونوس از آثار او در یونان و روم قدیم معروف بود.
(1) - Praxitele.

پراگندگی.

[پَ گَ دَ / دِ] (حامص)رجوع به پراکندگی شود.

پراگندن.

[پَ گَ دَ] (مص) رجوع به پراکندن شود.

پراگندنی.

[پَ گَ دَ] (ص لیاقت) رجوع به پراکندنی شود.

پراگنده.

[پَ گَ دَ / دِ] (ن مف) رجوع به پراکنده شود.

پراگنده خاطر.

[پَ گَ دَ / دِ طِ] (ص مرکب) رجوع به پراکنده خاطر شود.

پراگنده دل.

[پَ گَ دَ / دِ دِ] (ص مرکب)رجوع به پراکنده دل شود.

پراگنده دندان.

[پَ گَ دَ / دِ دَ] (ص مرکب) رجوع به پراکنده دندان شود.

پراگنده روز.

[پَ گَ دَ / دِ] (ص مرکب)رجوع به پراکنده روز شود.

پراگنده روزی.

[پَ گَ دَ / دِ] (ص مرکب) رجوع به پراکنده روزی شود.

پراگنده گو.

[پَ گَ دَ] (نف مرکب) رجوع به پراکنده گو شود.

پراگندیدن.

[پَ گَ دَ] (مص) رجوع به پراکندیدن شود.

پراگننده.

[پَ گَ نَ دَ / دِ] (نف) رجوع به پراکننده شود.

پراگنیدن.

[پَ گَ دَ] (مص) رجوع به پراکنیدن شود.

پراگنیده.

[پَ گَ دَ / دِ] (ن مف) رجوع به پراکنیده شود.

پرالتا.

[پِ] (اِخ)(1) از شهرهای اسپانیا واقع در ایالت پانپلون(2) بر ساحل راست رود آرگا(3)دارای 4500 تن سکنه. و از محصولات آن نوعی شراب معروف به دورانسیو(4) است که به شرابهای مالاگا شبیه است و در قرب آن شهر بر کوهی آثار خرابه شهری قدیمی آشکار است.
(1) - Peralta.
(2) - Pampelune.
(3) - Arga.
(4) - de rancio.

پرالک.

[پَ لَ] (اِ) آهن گوهردار. (فرهنگ اسدی). آهن جوهردار. (اوبهی). فولاد جوهردار را گویند عموماً و تیغ و شمشیر را خصوصاً. (برهان)(1) :
بدست هر یک از ایشان یکی پرالک تیغ
چنانکه باشد در دست دیو شعلهء نار.
(از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
از آن آهن لعل گون تیغ چار
هم از روهنی و پرالک هزار.اسدی.
و رجوع به بلارگ شود.
پران.
[پَ] (نف) پرنده. در حال پریدن (طایر). و در کلمات مگس پران، تک پران و نظایر آنها رجوع به رده و ردیف خود و رجوع به پرّان شود.
(1) - Acier de bonne qualite.

پرامید.

[پُ اُ / پُ اُمْ می] (ص مرکب) که امید بسیار دارد. امیدوار :
چو بیدار گشتم شدم پرامید
از آن تاج رخشان و باز سپید.فردوسی.
بپوشید پس جامهء نو سپید
نیایش کنان رفت و دل پرامید.فردوسی.
هشیوار با جامهای سپید
لبی پر زخنده دلی پرامید.فردوسی.
بیامد پرامید دل پهلوان
ز بهر پسر گوژ گشته نوان.فردوسی.
چو لهراسب بنشست بر تخت عاج
بسر برنهاد آن دل افروز تاج...
چنین گفت کز داور داد پاک
پرامید باشید و با ترس و باک.فردوسی.
طرف کرم ز کس نبست این دل پرامید من
گرچه سخن همی برد قصهء من به هرطرف.
حافظ.
پرانداخ.
[پَ اَ] (اِ) تیماج. سختیان. (برهان). پرندخ. (جهانگیری). گوزگانی. پرنداخ. ساغری سوخته.

پران.

[پَرْ را] (نف) هر چیز که پرد. در حال پریدن. پرنده :
چنان دید گودرز یک شب بخواب
که ابری برآمد از ایران پرآب
بر آن ابر پرّان خجسته سروش
بگودرز گفتا که بگشای گوش.فردوسی.
ز شاهین و از باز و پرّان عقاب
ز شیر و پلنگ و نهنگ اندر آب
همه برگزیدند فرمان اوی
چو خورشید روشن شدی جان اوی.
فردوسی.
پی پشه تا پرّ پرّان عقاب
بخشکی چو پیل و نهنگ اندر آب
ز پیمان و فرمان او نگذرد
دم خویش بی رای او [ خدا ] نشمرد.
فردوسی.
رها نیست از مرگ پرّان عقاب
چه در بیشه شیر و چه ماهی در آب.
فردوسی.
دگر ره برانگیخت گلگون ز جای
شد آن باره زیرش چو پرّان همای.
فردوسی.
نهان شد بگرد اندرون آفتاب
پر از خاک شد چشم پرّان عقاب.فردوسی.
فرود آرد از ابر پرّان عقاب
نتابد بتندی برو آفتاب.فردوسی.
برینسان بیامد بنزدیک مرو
نپرّد بدانگونه پران تذرو.فردوسی.
برانگیخت آن بارکش را ز جای
تو گفتی شد آن اسب پرّان همای.فردوسی.
ز بازوش پیکان چو پرّان شدی
همه در دل سنگ و سندان شدی.فردوسی.
کنون گر تو پرّان شوی چون عقاب
وگر برتر آری سر از آفتاب
نبینی همی شاه را جز به روم
که اکنون کهن شد بدان مرز و بوم.فردوسی.
بباغ اندرون مرغ پرّان ز جای
نشیند بر آن شاخ کآیدش رای.اسدی.
رسن در گردن یوزان طمع کرد
طمع بسته ست پای باز پرّان.ناصرخسرو.
و هندوان [ اسپ را ] تخت پرّان خوانده اند. (نوروزنامه).
پرّان خدنگ او به گه حرب و گاه صید
از خون چنان شود که ندانی ز چندنش.
سوزنی.
تیرها پرّان کمان پنهان و غیب
بر جوانی میرسد صد تیر شیب.مولوی.
|| نامهء پرّان (؟) :
از درِ سیّد [ پیغامبر ] سوی گبران رسید
نامهء پرّان و بَریدِ روان.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 347).
پرانتز.
[پَ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) قوسین. هلالین. و آن دو نیم دائره است که جملهء معترضه در میان آن دو نهند و صورت آن چنین است: (). و رجوع به پارانتز شود.
(1) - Paranthese.

پرانداخت.

[پَ اَ] (اِ) پرانداخ. سختیان. چرم. تیماج.

پراندن.

[پَ دَ] (مص) تطییر. پرانیدن. پرواز دادن. اطاره. تذریه :
از شمس دین چه آید جز افتخار دین
لابد که باز باز پراند ز آشیان.سوزنی.
|| افکندن. پرتاب کردن.انداختن. || در تداول عوام، گاه گاه پنهانی تباهی کردن زن چنانکه در تک پراندن و تک پرانی. || کلمهء درشت و بی جا در سخن آوردن. || لاف زنی و مبالغه در مدح کسی و تعریف بیجا کردن از مصطلحات. (غیاث اللغات).

پراندوه.

[پُ اَ هْ] (ص مرکب) سخت غمگین. سخت غمناک. محزون. پرانده. اسیف :
بشد گیو با دل پراندوه و درد
دو دیده پر از آب و رخ لاجورد.فردوسی.
بزرگان ایران پراندوه و درد
رخان زرد و لبها شده لاجورد.فردوسی.
پراندوهی.
[پُ اَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پراندوه.

پرانده.

[پُ اَ دُ هْ] (ص مرکب) پراندوه :
بگفت و دل و جان ازو برگرفت
پرانده همی ماند اندر شگفت.فردوسی.
پراندیشگی.
[پُ اَ شَ / شِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پراندیشه.

پراندیشه.

[پُ اَ شَ / شِ] (ص مرکب)اندیشناک. با فکرهای گوناگون. اندوهناک. اندوهگین. اندوهگن. غمگین. غمگن. ترسان. بیمناک. پربیم. و این کلمه با مصادر شدن و گشتن و کردن صرف شود (پر اندیشه شدن. پر اندیشه گشتن. پر اندیشه کردن) :
از آن کار مغزش پراندیشه گشت
بسوی شبستان خاتون گذشتفردوسی.
دل شاه ایران پراندیشه شد
روانش ز اندیشه چون بیشه شد.فردوسی.
ز شاهی پراندیشه شد یزدگرد
ز هر کشوری موبدان کرد گرد.فردوسی.
پراندیشه شد مایه ور جان شاه
از آن ایزدی کار و آن دستگاه.فردوسی.
براهام از آن پس پراندیشه شد
وز اندیشه جانش یکی بیشه شد.فردوسی.
چو بشنید شاه این پراندیشه شد
جهان پیش او چون یکی بیشه شد.
فردوسی.
ستاره شمر پیش دو شهریار
پراندیشه و زیجها در کنار
همی بازجستند راز سپهر
بصلاّب تا برکه گردد بمهر.فردوسی.
در و دشت یکسر همه بیشه بود
دل شاه ایران پراندیشه بود.فردوسی.
ز داننده چون شاه پاسخ نیافت
پراندیشه دل سوی چاره شتافت.فردوسی.
کس آنرا گزارش ندانست کرد
پراندیشه شان شد دل و روی زرد.فردوسی.
پراندیشه بُد آن شب از کرم شاه
چو بنشست خورشید بر جای ماه.فردوسی.
پراندیشه شد جان شاپور شاه
که فردا کنیزک چه سازد براه.فردوسی.
جفاپیشه گشت آن دل نیکخو
پراندیشه شد رزم کرد آرزو.فردوسی.
پراندیشه از تخت برپای جست
بپرسیدش از جای و ببسود دست.فردوسی.
به لشکرگه خویش بنهاد روی
پراندیشه جان و سرش کینه جوی.فردوسی.
که ایشان ز راه دراز آمدند
پراندیشه و رزم ساز آمدند.فردوسی.
وز آن آبخور شد بجای نبرد
پراندیشه بودش دل و روی زرد.فردوسی.
چو بشنید خاقان پراندیشه گشت
ورا در دل اندیشه چون بیشه گشت.
فردوسی.
چو این نامه آرند نزدیک تو
پراندیشه کن رای باریک تو.فردوسی.
چو سودابه روی سیاوش بدید
پراندیشه گشت و دلش بردمید.فردوسی.
پراندیشه شد شهریار جهان [ کیخسرو ]
بیامد بنزدیک هوم آنزمان.فردوسی.
چنان شد که روزی پراندیشه شد
بنزدیکی نامور بیشه شد.فردوسی.
پراندیشه دل گیو را پیش خواند
وزان خواب چندی سخنها براند.فردوسی.
رسیدند آنجا که آن بیشه بود
وز آن شاه ایران پراندیشه بود.فردوسی.
چو بشنید گفتار کارآگهان
پراندیشه بنشست شاه جهان.فردوسی.
پراندیشه باشید و یاری کنید
بمرگ پدر سوگواری کنید.فردوسی.
پراندیشه بودم ز کار جهان
سخن را همی داشتم در نهان.فردوسی.
چو بشنید شاه این پراندیشه گشت
جهان پیش او چون یکی بیشه گشت.
فردوسی.
پراندیشه شد زان سخن رهنمای
نهاده بدو گوش پاسخ سرای.فردوسی.
چو قیصر شنید این سخن زان جوان
پراندیشه شد مرد روشن روان.فردوسی.
ترا دل پراندیشهء مهتریست
ببینیم تا رای یزدان بچیست.فردوسی.
ز کار پدر دل پراندیشه کرد
ز ترکان و از روزگار نبرد.فردوسی.
پراندیشه شد زین سخن شهریار
که بد شد ورا نام از آن پایکار.فردوسی.
خروشی برآمد بلند از حصار
پراندیشه شد زان دل شهریار.فردوسی.
شتابان همی رفت پرخون جگر
پراندیشه دل پر ز گفتار سر
بیامد پراندیشه دل پهلوان
پر از خون دل از کار پور جوان.فردوسی.
از آن کار شد شاه ایران دژم
پراندیشه جان و روان پر ز غم.فردوسی.
پراندیشه شد جان افراسیاب
چنین گفت با دیده کرده پرآب.فردوسی.
ولیکن پراندیشه شد از تباک(1)
دلش گشت از آن پیر پرترس و باک.
فردوسی.
چو سال اندر آمد بهفتاد و چار
پراندیشهء مرگ شد شهریار.فردوسی.
چو این نامه آمد بسوی گراز
پراندیشه شد مهتر دیرساز.فردوسی.
بسلم و بتور آمد این آگهی
که شد روشن آن تخت شاهنشهی
نشستند هر دو پراندیشگان
شده تیره روز جفاپیشگان.فردوسی.
|| خردمند. فکور :
پراندیشه بد مرد بسیاردان
شکیبادل و زیرک و کاردان.فردوسی.
بدان ای پراندیشه هشیار من
بهر کار شایسته سالار من.فردوسی.
|| محتاط :
بخرّیم [ گاوان را ] و بر کوه خارا بریم
پراندیشه و با مدارا بریم
بدان تا نیاید [ اژدها ] بدین روی کوه...
فردوسی.
پراولاد.
[پُ اَ / اُو] (ص مرکب)کثیرالاولاد. که فرزندان بسیار دارد.
(1) - ن ل: پراندیشه شد نامجوی از تباک.

پرانشی.

[پِ] (اِخ)(1) موضعی به شمال فرانسه از ناحیهء لیل دارای 4451 تن سکنه با کارخانه های نساجی و ریسندگی. و راه آهن از آن جا گذرد.
(1) - Perenchies.

پرانگ.

[ ] (اِ) نوعی از فولاد جوهردار و ظاهراً مصحف پرالک است. رجوع به پرالک شود.

پراننده.

[پَ نَ دَ] (نف) نعت فاعلی از پراندن. رجوع به پراندن شود.

پرانه.

[پَ نَ] (اِخ) شهری است. (لغت نامهء اسدی) (صحاح الفرس). نام شهری و مدینه ای است نامعلوم. (برهان). و ظاهراً شهری است به ماوراءالنهر :
سپه کشید چه از تازی و چه از بلغار
چه از پرانه چه از اوزگند و از فاراب.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
پرانیدن.
[پَ دَ] (مص) مطایرَه. (زوزنی) تطییر. اِطارَه. (تاج المصادر بیهقی). پراندن. پرواز دادن. اِستطارَه. تذریة. || کنایه از تعریف کردن. (برهان) (فرهنگ رشیدی) :
کهن ژندهء خویش را می پرانم.
ظهوری (از فرهنگ رشیدی)(1).
|| انداختن. پرتاب کردن.
(1) - معنی مصراع ظهوری بر ما مجهول است.

پراوادی.

(اِخ)(1) شهری است واقع در صد هزارگزی جنوب شرقی سلستره به بلغار به بیست و پنج هزارگزی غربی وارنه بر ساحل رودی بهمین نام و آن قصبه ای است دارای 4700 تن سکنه و در جوار آن خرابه های شهر قدیمی پروواتون دیده میشود. و صاحب قاموس الاعلام ترکی گوید اسفندیار پادشاه ایران (شاید مراد داریوش است) و فیلیپ حکمران مقدونیه این شهر را محاصره کرده اند.
(1) - Pravadi.

پراوند.

[پَ وَ] (اِ) چوبی ضخیم که بر پشت در نهند تا گشوده نشود. چوب گنده ای باشد که در پس در اندازند تا در گشوده نگردد. (برهان). دریواس. فدرنگ. شجار.فَردر. فردره. و ظاهراً این صورت مصحف پژاوند باشد.

پراویستا.

(اِخ)(1) شهری به سالونیک بر دامنهء کوه پانژه(2) دارای 3000 تن سکنه. و این شهر در قدیم شهرتی بسیار داشت و مرکز ناحیتی است مرکب از چهل قریه بهمین نام دارای 24512 تن سکنه که اغلب مسلمانند وبقیه رومی و قبطی (؟) باشند و بدانجا سی و پنج مسجد و هفت کلیسیا باشد. (نقل به اختصار از لاروس و قاموس الاعلام ذیل پراویشته).
(1) - Pravista.
(2) - Pangee.

پراویشتا.

(اِخ)(1) رجوع به پراویستا شود.
(1) - Pravischta.

پراویشته.

[تَ] (اِخ) رجوع به پراویستا شود.

پراهام.

[پَ] (اِخ) براهام. نامی است پارسی باستانی و معرب آن ابراهیم است و نام جهودی بود در نهایت سامان و تجمل در زمان بهرام گور و بهرام، سامان او را تمام بسقائی لنبک نام بخشید. (برهان). رجوع به داستان بهرام گور با لنبک آبکش در شاهنامه و رجوع به براهام و رجوع به لنبک شود.(1)
(1) - و صورت فارسی قدیم آن «اوراهام» بوده است. (یادگار زریران). و کلمه عبری است. اَبرام (پدر عالی). (قاموس کتاب مقدس).

پرباد.

[پُ] (ص مرکب) مُتورّم. نفخ کرده. دمیده.
|| متکبر. پرادعا: کلّه پرباد. || پر از خودستائی :
یکی نامه بنوشت پرباد و دَم
سخن گفت هرگونه از بیش و کم.فردوسی.
- پرباد شدن، پرباد گشتن؛ متکبر و مغرور شدن. (غیاث اللغات).

پربادی.

[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پُرباد. غرور. تکبر.

پربار.

[پُ] (ص مرکب) (درخت...) بسیاربار. بسیارمیوه. مقابل کم بار :
تا بگفتاری پربار یکی نخلی
چون بفعل آئی پرخار مغیلانی.ناصرخسرو.
|| که شار و غِش بسیار دارد (زر و سیم و غیره).

پربار.

[پَ] (اِ) خانهء تابستانی. (برهان). پروار. پربال. پَرباره. پرباله. (شعوری). پرواره. فروار. فرواره. فروال. فرواله. بالاخانه. غرفه.

پرباره.

[پَ رَ / رِ] (اِ) رجوع به پربار شود.

پرباری.

[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پُربار. پرمیوگی. || پرغشی. پرشاری. مقابل کم باری و خلوص.

پرباک.

[پُ] (ص مرکب) اندیشمند. ترسان.

پربال.

[پَ] (اِ) پرباره. پربار. رجوع به پربار شود.

پربال.

[پَ] (اِ) بُسَّدْ. مرجان. مونگا. ظاهراً کلمهء مونگا هندیست.

پرباله.

[پَ لَ / لِ] (اِ) پربار. پربال. رجوع به پربار شود.

پربانگ.

[پُ] (ص مرکب) پرآواز. پرغوغا. پرولوله. پرغلغله : قلب با امیر از جای برفت و جهان پربانگ و آواز شد. (تاریخ بیهقی).
پربدایع.
[پُ بَ یِ] (ص مرکب) پرطرایف :
بخواست آتش و آن شهر پربدایع را
به آتش و به تبر کرد با زمی هموار.فرخی.
اشعار پربدایع دوشیزهء من است
بی شایگان ولیک به از گنج شایگان.
وطواط.
پربر.
[پُ بَ] (ص مرکب) (درخت...) پُربار. بسیاربار. بسیاربَر.

پربرار.

[پِ بِ] (اِ مرکب) در بعض لهجه های مازندرانی، عمّ. عَمو.

پربرباروش.

[پَ بَ] (اِ) فلک. (مؤیدالفضلا از شعوری). و رجوع به پربرناوش شود.

پربرکت.

[پُ بَ رَ کَ] (ص مرکب)بسیاربرکت. پرنعمت. پُرحاصل.

پربرگ.

[پُ بَ] (ص مرکب) (درخت...) وَریق. وَریقه. بسیاربرگ. || بسیار رخت و کالا.

پربرگی.

[پُ بَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پربرگ. || بسیار رختی. بسیار کالائی.

پربرناوش.

[ ] (اِ) با حرکت نامعلوم. لفظی است بمعنی آسمان که عربان فلک خوانند. (برهان).

پربزیان.

[ ] (اِ) پریزیان. (تتمهء برهان قاطع). شخصی را گویند که آرد می بیزد. (تتمهء برهان قاطع).

پربسته.

[پَ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) که پر وی ببسته باشند :
که چون مرغ پربسته بودی مدام
همه کار ناکام و بیکار و خام.فردوسی.
پربلا.
[پُ بَ] (ص مرکب) پرآسیب. پرآفت :
همی گفت کامشب شبی پربلاست
اگر نام گیریم از ایدر سزاست.فردوسی.
پربو.
[پُ] (ص مرکب) مُعطر. پرعطر. خوشبوی. و رجوع به پربوی شود.

پربوستان.

[پُ] (ص مرکب) مرغزارناک :اراضه؛ پربوستان شدن زمین.
پربون.
[پَ] (اِ) بمعنی پرنون است که دیبای منقش تنک و نازک باشد. (تتمهء برهان قاطع). و ظاهراً مصحف است.

پربوی.

[پُ] (ص مرکب) پربو. پُرعطر. مُعطر. خوشبوی. مقابل کم بوی : لاجرم، به [ سفرجل ] ایشان خوب و آبدار و خوش طعم و پربوی نباشد. (فلاحت نامه).
پربها.
[پُ بَ] (ص مرکب) گران قیمت. که قیمت بسیار دارد. پُرارزش. ثمین. پرقیمت. گرانمایه. قیمتی. گران. بهاگیر. گران بها. گران سنگ. بهاوَر. نفیس. مقابل کم بها :
پشیمان تر آنکس که خود برنداشت
از آن گوهر پربها سر بگاشت.
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1660).
نداد آن سر پربها رایگان
همی تاخت تا آذرآبادگان.فردوسی.
یکی پربها تیز طنبور خواست
همی رزم پیش آمدش سور خواست.
فردوسی.
دبیرش بیاورد عهد کیان
نبشته بر آن پربها پرنیان.فردوسی.
همیشه تا که بود در جهان عزیز درم
چنانکه هست گرامی و پربها دینار.فرخی.
بدین بی کران گوهر پربها
هم از چنگ مرگش نیامد رها.اسدی.
قدر و بهای مرد نه از جسم فربه است
بل قدر مرد از سخن و علم پربهاست.
ناصرخسرو.
گر همی جوئید دُرّ پربها
ادخلوا الابیات من ابوابها.مولوی.
پربهائی.
[پُ بَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پربها.

پربهر.

[پُ بَ] (ص مرکب) پرنصیب. پربهره :
ز بهر اسیران یکی شهر کرد
جهان را از آن بوم پربهر کرد.فردوسی.
پربیم.
[پُ] (ص مرکب) سخت ترسان. بیمناک. هراسان :
سناندار نیزه بدو نیم گشت
زواره زالکوس پربیم گشت.فردوسی.
چو هومان ز دور آن سپه را بدید
دلش گشت پربیم و دم درکشید.فردوسی.
ز سر تا میانش بدو نیم گشت
دل دیو از آن زخم پربیم گشت.فردوسی.
دلش گشت پربیم و سر پرشتاب
وزو دور شد خورد و آرام و خواب.
فردوسی.
جهان از بداندیش پربیم بود
دل نیکمردان بدو نیم بود.فردوسی.
چو آگاهی آمد سوی اردوان
دلش گشت پربیم و تیره روان.فردوسی.
پرپا.
[پَ] (اِ مرکب)(1) کبوتر پاموز (؟). (غیاث اللغات). پرپای. مُسَروَل. مُسَروَله. کبوتری که بر پنجه و بالای آن پر بسیار دارد. کبوتر پرپا، حمامهء مُسَروَله. ورشان. و رجوع به پرپای شود.
(1) - Pattu Hirondelle.

پرپا.

[پُ] (اِ مرکب)(1) هَدبه. خرخدا. خرخاکی. پرپایه. حمارالبیت.
(1) - Cloporte.

پرپاش.

[پَ] (اِ مرکب)(1) طبق چوبین که بدان حبوب را برای گرفتن فضول پاش دهند :وقتی حضرت خاقان [ فتحعلیشاه ] به حسین قلیخان... فرمودند... شنیده ام در عروسی مادر من از اشخاصی بوده ای که خوانچهء شیرینی بر سر داشته از خانهء پدرم بخانهء والده ام می بردند، حسین قلیخان عرض کرد در عروسی مادرتان بودم اما شیرینی و خوانچه و خانه ای در میان نبود کشمش بود و بادام در میان پرپاش یعنی طبق چوبی از این آلاچیق به آن آلاچیق بردیم. خاقان مغفور بسیار خندیدند... و فرمایش کردند تو راست میگوئی خداوند عالم ماها را از آن اطاقهای چوبین به این عمارات رنگین دل نشین رسانید ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء. (تاریخ عضدی).
پرپای.
[پَ] (اِ مرکب) رجوع به پرپا شود. کبوتر پرپای؛ ورشان.
(1) - Van.

پرپایه.

[پُ یَ / یِ] (ص مرکب، اِ مرکب)جانوریست که آنرا هزارپایه میگویند و بعربی شبث خوانند. (برهان). یعنی هزارپای و معنی ترکیبی بسیارپاست. (رشیدی). هزارپا(1). || جانورکی پردست و پا که عوام آنرا خرخدا گویند. (برهان). پُرپا.
(1) - Scolopendre. Myrapodes. Mille
pattes. Mille - pieds.

پرپر.

[پَ پُ] (اِ) فرفور. تیهو. (شعوری بنقل از المجمع).

پرپر.

[پِ پِ] (اِ صوت) پِر و پِر. در تداول کودکان، آواز پریدن گنجشک و جز آن. آواز پرش مرغ. آواز پرزدن مرغان. رجوع به پِر و پِر شود.
- پرپر کردن؛ برآمدن آواز پرش مرغ (در تداول اطفال).

پرپر.

[پُ پَ] (ص مرکب) (گل...) مضاعف (در گل). صدبرگ. پربرگ. عبهر پرپر؛ عبهر مضاعف. || پوشیده از پر :
زمین کوه تا کوه پرپر بود
ز فرش همه دشت پرفر بود.فردوسی.
پرپر زدن.
[پَ پَ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول زنان، مردنِ جوان بی سابقهء بیماری یا با بیماری کوتاه. پر و بال زدن.

پرپر زده.

[پَ پَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)نعت مفعولی از پرپرزدن، نفرینی که زنان کودکان را کنند. ورپریده.

پرپر کردن.

[پَ پَ کَ دَ] (مص مرکب)جدا کردن گلبرگها. پرپر کردن گل؛ همهء برگهای گلی را از هم بریده فروریختن. کندن و پراکندن برگهای گل.

پرپروشان.

[پَ پَ] (ص) اصل این کلمه را که بچندین صورت در لغت نامه ها آورده اند معمو برروشنان حدس میزده اند ولی بر مسکوکی که در صدر اسلام (673-692 م.) در ضرابخانه های ایران با خط پهلوی زده شده است عنوان خلیفه را امیر ویرویشنیکان یعنی امیرالمؤمنین سکه کرده اند :
شفیع باش بر شه مرا بدین زلت
چو مصطفی بر دادار پرپروشان را.دقیقی(1).
و رجوع به بروشنان بمعنی مؤمن شود.
پرپره.
[پَ پَ رَ / رِ(1) / پِ پِ رَ / رِ](2) (اِ)پاره. پول. تنک ریزه. فلوس. فلوس کوچک بسیار تنک بغایت ریزه. (برهان). پشیز. (رشیدی) (جهانگیری). و بعضی بمعنی دینار گفته اند. (رشیدی) :
درست گشت که خورشید در خزانهء تو
قراضه ای است دغل بر مثال پرپره ای.
شمس الدین ورکانی.
پرپری.
[پِ پِ] (ص) در تداول عوام، سخت باریک و تنک و نازک (جامه و نان و جز آن) آنگاه که عیب باشد. یک عبای پِرپِری (در زمستان آنگاه که جامهء سطبر ضرور است). یک تکه نان پرپری (قطعه ای از نان سخت نازک و تنک که سیری نیاورد).
(1) - شاید ویرویشینکان را یا ویرویشینان را.
(1) - برهان.
(2) - جهانگیری.

پرپشت.

[پُ پُ] (ص مرکب) که بسیار نزدیک یکدیگر روییده باشد. انبوه. بسیارروییده: موی پرپشت. حاصلی پرپشت. || که فراوان ریزد و دیر پاید: باران پرپشت.

پرپشم.

[پُ پَ] (ص مرکب) که پشم انبوه و بسیار بر او رسته است: گوسفندی پرپشم گوسفندی بسیار پشم.

پرپنا.

[پِ پِ] (اِخ)(1) وانت. سردار رومی از جانبداران ماریوس. وفات در 74 پیش از میلاد. وی مابقی سربازان شکست یافتهء اُمیلیوس لپیدوس را بسال 79 پیش از میلاد در اسپانیا راهبری کرد و در همین کشور سرتریوس را از حسد بشهرت وی بکشت لیکن بعد از آن پمپه دررسید و وی را بگرفت و بقتل رسانید.
(1) - Perpenna, Vento.

پرپند.

[پُ پَ] (ص مرکب) پر از نصیحت و اندرز :
یکی نامه فرمود پرپند و رای
پر از خوبی و آفرین خدای.فردوسی.
پرپنتید.
[رُ پُ] (اِخ)(1) (در پیش پل) نامی که قدما به دریای مرمره، بسبب وضع آن نسبت به دریای سیاه (پنت اوکسن) میدادند. سواحل این دریا از عده ای قبایل مهاجر یونانی مسکون بود.
(1) - Propontide.

پرپوز.

[پَ] (اِ) گرداگرد کلاه و دهان انسان و حیوانات چرنده را گویند و منقار مرغان از طرف بیرون. (تتمهء برهان قاطع). پتفوز. (شعوری بنقل شرف نامه). پوز. پوزه.

پرپول.

[پُ] (ص مرکب) غنی. ثروتمند. صاحب نفوذ بسیار.

پرپهلو.

[پُ پَ] (ص مرکب) آنکه از قِبلِ او توانگر توان شدن.

پرپهن.

[پَ پَ / پَ پَ هَ ] (اِ مرکب) رستنی باشد که آنرا خرفه گویند و بعربی فرفخ و بقَلة الحمقا خوانند بسبب آنکه پیوسته در سرراه ها و گندآبها روید و استشمام آن غشی را زائل کند و منع احتلام نماید... و معرب آن فرفین است. فَرفَهن. فَرفَه. فرفخیز. فرفینه. بقلة المبارکه. بقلة الزهراء. بقلهء لینه. (برهان). رجله. بیخله. بیخیله. ختفرج. زریرا. بخله. بخیله. خفرج. گیاه نمناک. تورک. چَکوک. وَشفنگ. بَلبن. کف. قینا. کلنک. کلنکک. بوخِل. بوخِله. مویز آب(1). خُرفه :
زمینها که سیه تر ز تخم پرپهن است
چو تخم پرپهن آرد برون سپید لعاب.
خاقانی.
|| تخم خرفه. تخمگان :
جسم شب تیره را هم برص و هم جذام
چشم مه خیره را هم سپل و هم وسن
در نظر مردمک چون تره زار فلک
روشنیش کوکنار تیرگیش پرپهن.
فخررازی.
- پَرپَهَنِ آسمان؛ ظاهراً در بیت ذیل از ابوالمفاخر رازی(2) «نسرطائر» اراده شده است :
پَرپَهنِ آسمان راست چنان طوطئی
کز هوس بچگان باز کند پر، پهن.
ابوالمفاخر رازی (از جهانگیری).
پرپهنا.
[پُ پَ] (ص مرکب) عریض. پُروَر. پهناور. مقابل کم پهنا. کم وَر.
(1) - Pourpier. (2) - در شعوری به فخررازی نسبت داده شده است.

پرپهنائی.

[پُ پَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرپهنا. پهناوری.

پرپی.

[پُ پَ] (ص مرکب) (خمیر. آرد. گندم...) پرکِشِش. و گندمی که خمیر آن پرپی باشد قوی تر و پرریع تر است.

پرپیچ.

[پُ] (ص مرکب) پرشکن. بسیارنورد. بسیارچین. || پراندوه. پرغم. مضطرب :
یکی گفتش که بس آهسته کاری
بدین آهستگی بر خر چه داری
بگفتا هیچ دل پرپیچ دارم
اگر این خر بیفتد هیچ دارم.عطار.
پرپیچ و تاب.
[پُ چُ] (ص مرکب) پرپیچ و خم. که پیچ و تاب بسیار دارد.
- گفتاری پرپیچ و تاب؛ گفتاری مبهم که مفهوم آن دیر دریافته شود.

پرپیچ و خم.

[پُ چُ خَ] (ص مرکب)پرپیچ و تاب: راهی پرپیچ و خم، راهی پیچاپیچ. || بغرنج. دَرهَم.

پرپین.

[پَ] (اِ) ماه پروین را گویند و بعربی جدوار خوانند. (برهان). || عملی است که مردمی از اهل دعا برای شفاء کسی که سگ هار گزیده ادّعا کنند و یا دفع پریان و جنّیان، و در بعض قراء قزوین و زنجان باشند و عامل آنرا پرپین چی و پرپین گر نامند.و ترکان عثمانی پارپول و عامل آنرا پارپولچی و عمل را پارپوللاّمق گویند.
- پرپین کردن؛ عمل خاص برای شفاء سگ هار گزیده کردن.

پرپین چی.

[پَ] (ص) عاملِ پرپین. پارپولچی. رجوع به پرپین شود.

پرپین گر.

[پَ گَ] (ص) پرپین چی. رجوع به پرپین شود.

پرپینیان.

[پِ] (اِخ)(1) مرکز قدیم روسیلُّن. کرسی ایالت پیرنهء شرقی بر ساحل رود تِت در 900000 گزی جنوب پاریس دارای 73962 تن سکنه و نسبت بدان پرپینیانه باشد و اسقف نشین است. دارای محصول شراب و کاغذ و سیگارت و پیت و چلیک و ناحیت آن 154000 تن سکنه دارد.
(1) - Perpignan.

پرت.

[پِ] (اِخ)(1) شهری به استرالیا مرکز ناحیهء استرالیای غربی دارای 204000 تن سکنه.
(1) - Perth.

پرت.

[پِ] (اِخ) شهری در اِکُس (اسکاتلند) مرکز کنت نشینی به همین نام که در کنارتی واقع است با 35000 تن سکنه و کنت نشین پرت 125500 تن سکنه دارد.

پرت.

[پَ] (ص) در تداول عوام، سخن ناروا و نا به وجه. چرند و پرند. پرت و پلا. ترت و پرت. || از راه به یکسو شو! بَرد! :
در زمانیشان بسازد تَرت و مَرت
کس نیارد گفتنش از راه پرت!مولوی.
|| منحرف از صواب.
- از مرحله پرت بودن؛ از موضوع سخن یا از حقیقت امر دور بودن.
- پرت افتادن؛ دور و تنها افتادن: خانهء شما پرت افتاده است.
- پرت شدن (از جائی)؛ فرود افتادن از آن.
- پرت شدن حواس؛ سهو کردن. از موضوع سخن دور افتادن به سهو. مشوش و مضطرب حواس شدن.
- پرت کردن؛ فرود افکندن. پائین انداختن. هبوط دادن. هابط کردن. با سختی چیزی یا کسی را فرو افکندن از جائی بلند. بقوت افکندن چیزی دور از خود. پرانیدن. بقوت افکندن. انداختن: سنگ پرت کردن.
- پرت کردن حواس کسی را یا پرت کردن -کسی را؛ او را مشوش و مضطرب ساختن. به اشتباه افکندن. اغوا کردن.
- پرت گفتن؛ پرت و پلا گفتن. ترت و پرت گفتن. هذیان گفتن، ژاژ خائیدن. وِل گفتن. دَری وری گفتن. چرند و پرند گفتن. چرند اندر چرار گفتن. نسنجیده گفتن.

پرتاب.

[پُ] (ص مرکب) پرپیچ. بسیار پیچاپیچ. شکن برشکن. پرشکن. مقابل کم تاب :
حلقهء جعدش پرتاب و گره
حلقهء زلفش از آن تافته تر.فرخی.
ز گل کنده شمشاد پرتاب را
بدو رسته در خسته عناب را.اسدی.
|| پرگره. پرچین :
که دارد گه کینه پایاب او
ندیدی بروهای پرتاب او.فردوسی.
ترا نیست در جنگ پایاب اوی
ندیدی بروهای پرتاب اوی.فردوسی.
|| بسیارتاب. که سخت تافته شده است. مقابل کم تاب: نخی یا ابریشمی پرتاب. || خشمگین. خشمناک. غضبناک. برافروخته. پرخشم :
چو بشنید این شاه پرتاب شد
از اندوه بی خورد و بی خواب شد.
فردوسی.
جهاندار پرخشم و پرتاب بود
همی خواست کآید بدان ده فرود.فردوسی.
|| پرمکر و فریب. پر از ترفند و دروغ :
سپهبد بکژّی نگیرد فروغ
روان خیره پرتاب و دل پردروغ.فردوسی.
- پرتاب کردن رخساره و روی، پرتاب -گشتن رخساره و روی؛ سرخ شدن، شادمان شدن :
شهنشاه رخساره پرتاب کرد
دهانش پر از درّ خوشاب کرد.فردوسی.
چو آن دلو در چاه پرآب گشت
پرستنده را روی پرتاب گشت.فردوسی.
|| در عبارت ذیل معنی برای ما معلوم نشد :لعبت حدقه پرتاب کرده بود و لشکر تفکر تاختن آورده. (راحة الصدور راوندی).
پرتاب.
[پَ] (اِ) تیر پرتاب. نوعی تیر که آنرا بسیار دور توان انداخت. (برهان). مرّیخ. تیر پرتاب. (ملخص اللغات حسن خطیب) (دهّار) :
اگر خوانند آرش را کمانگیر
که از ساری بمرو انداخت او تیر
تو اندازی بجان من ز گوراب
همی هر ساعتی صد تیر پرتاب.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بیندازند زوبین را گه تاب
چو اندازد کمانور تیر پرتاب.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
شمشیر تو شیر اوژند پرتاب تو پیل افکند
یک حملهء تو برکند بنیاد صد حصن حصین.
جوهری زرگر.
آسمان با او ندارد چون زند پرتاب تاب
شیرکرد [ کذا ]ازکشتن خصمانش چون عناب ناب.
قطران.
|| مسافتی که میان موضع رها کردن تیر و محل افتادن تیر واقع باشد. تیررس. مسافتی که تیری پیماید. مسیر سهم. غلوه :
میان دو لشکر دو پرتاب ماند
بخاک اندرون مار بیخواب ماند.فردوسی.
سپه دید بر هفت فرسنگ دشت
کز ایشان همی آسمان خیره گشت
یکی کنده کرده بگرد اندرون
به پهنا ز پرتاب تیری فزون.فردوسی.
طلایه به بهرام شد ناگزیر
که آمد سپه بر دو پرتاب تیر.فردوسی.
آماج تو از بست بود تا به سپیجاب
پرتاب تو از بلخ بود تا به فلسطین.فرخی.
بلندیش بگذشته از چرخ پیر
فزون سایه از نیم پرتاب تیر.اسدی.
ز نخجیر کز گرد او مرده بود
دو پرتاب ره چرم گسترده بود.اسدی.
ز دیبا یکی فرش زیبای او
دو پرتاب بالا و پهنای او.اسدی.
و بدین معنی گاه تیر پرتاب هم آمده است: غلوه، یک تیر پرتاب. (منتهی الارب) :
دگر گنج پر درّ خوشاب بود
که بالاش یک تیر پرتاب بود
که خضرا نهادند نامش ردان
همان تازیان نامور بخردان.فردوسی.
رجوع به تیر پرتاب شود.
- پرتاب شده؛ رها کرده. گشاد داده. افکنده :
مکن در ره درنگ و زود بشتاب
چو سنگ منجنیق و تیر پرتاب.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ای تن تو ز حرص و آز در تاب مباش
پیوسته روان چو تیر پرتاب مباش
در رفتن این راه که داری در پیش
مانندهء شاگرد رسن تاب مباش.
؟(از جوامع الحکایات عوفی).
|| گشاد دادن. رمی. رها کردن.افکندن :
کس آهنگ پرتاب او درنیافت
ز گردان کسی گرز او برنتافت.اسدی.
|| سَیر. پَرِش :
رفت رزبان چو رود تیر به پرتاب همی.
منوچهری.
بگفت این و براه افتاد شبگیر
کمان شد مرو و دایه رفت چون تیر
چنان تیری که باشد سخت پرتاب
ز مرو شاهجان تا شهر گوراب.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
شده رامین چو تیری دور پرتاب
کمان بر جای و تیرآلوده خوناب.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ترا که یارد دیدن بگاه رزم دلیر
که نیزه داری در چنگ و تیر در پرتاب.
مسعودسعد.
همیشه اسب مراد تو هست در ناورد
همیشه تیر بقای تو هست در پرتاب.معزی.
|| پرتو؟ تلالؤ؟ :
عصیر جوانه هنوز از قدح
همی زد بتعجیل پرتابها(1)
منجم ببام آمد از نور می
گرفت ارتفاع صطرلابها.منوچهری.
- پرتاب کردن؛ پرت کردن. بدور انداختن. افکندن. بقوت دور افکندن :
مرا دولت ز خود پرتاب میکرد
تنم پر تب دلم پرتاب میکرد.اوحدی.
- || (در تیر)، گشاد دادن آن. رها کردن آن. رمی :
نظر کن چو سوفار داری به شست
نه آنگه که پرتاب کردی ز دست.
- پرتاب تیر؛ تیر پرتاب. پرتاب. مسافتی که میان موضع رها کردن تیر و محل افتادن تیر واقع باشد. تیررس. مسافتی که تیری پیماید. غلوه :
کسی کو ببیند ز پرتاب تیر
نماند شگفت اندرو تیزویر.فردوسی.
کدیور بدو گفت کین آبگیر
ندیدی فزون از دو پرتاب تیر.فردوسی.
بهر گوشه ای چشمه و آبگیر
ببالا و پهنای پرتاب تیر.فردوسی.
طلایه به بهرام شد ناگزیر
که آمد سپه بر دو پرتاب تیر.فردوسی.
بود جای رختم سه پرتاب تیر
گله خود نگنجد همی در ضمیر.فردوسی.
مصالحه رفت بر آنکه بر یک پرتاب تیر ملک که منوچهر را مسلم دارد. (تاریخ طبرستان).
پرتابگر.
[پِ گَ] (اِخ)(1) یکی از راجه نشین های هندوستان است به مساحت 3781 هزارگزمربع و با 800000 تن جمعیت و پایتخت آن نیز بهمین نام است و 12755 تن سکنه دارد و میناسازی آن مشهور است.
(1) - و شاید بر، تابها.
(1) - Pertabgarh.

پرتاب و توان.

[پُ بُ تَ] (ص مرکب)نیرومند. که طاقت بسیار دارد. پرطاقت.

پرتابی.

[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرتاب.

پرتابی.

[پَ] (ص نسبی، اِ) (تیرِ...) پرتاب شده. گشاد داده. رها شده. || تیری که آنرا نیک دور توان انداخت. (صحاح الفرس) :
تا هست ز شست دور در سرعت
ایام چو تیرهای پرتابی.انوری.
به بال و پر مرو از ره که تیر پرتابی
هوا گرفت زمانی ولی بخاک نشست.
حافظ.
|| سلاح که بسوی دشمن از انسان و حیوان پرتاب کنند چون زوبین و مطراق و جز آن.

پرتابیان.

[پَ] (ص) تیراندازان. (برهان) (رشیدی) (غیاث اللغات).

پرتابیدن.

[پَ دَ] (مص) پرتاب کردن. گشاد دادن. رها کردن :
چون تیر سخن راست کن آنگاه بگویش
بیهوده مگو چوب مپرتاب ز پهنا.
ناصرخسرو.
پرتاد.
[پَ] (اِ) غیبت و سخن چینی. (برهان).

پرتاریت.

[پِ] (اِخ)(1) پادشاه لنکبرده از سال 661 م. تا 671 و وفات او بسال 686 بوده است. او با برادر خود گُدبِرت جانشین پدر خویش آریبِرت بودند آریبرت مملکت خود را میان دو پسر تقسیم کرد و قسمت میلان را به پرتاریت داد. گدبرت برادر پرتاریت را گریموآلد بکشت و پرتاریت به آوارها پناه برد و سپس به فرانسه رفت و در سال 671م. آنگاه که گریموآلد درگذشت کرت دیگر به ایتالیا شد و از نو بر تخت سلطنت نشست و پانزده سال حکومت راند.
(1) - Pertharite.

پرتاش.

[پَ] (اِخ) نام ولایتی از ترکستان. (برهان). در فرهنگ شعوری به ضم اول آمده است.

پرتان بهادر.

[پِ بَ دُ] (اِخ) ابن قبل خان (قوبله خان) از سلاطین مغول پیش از چنگیزخان. در حبیب السیر آمده است که: پرتان بن قبل خان در شجاعت و مردانگی در زمان خود عدیل نداشت بنابر آن لقب خانی او به بهادری تبدیل یافت و در ایام دولت پرتان عمش قاجولی بهادر بمرد پرتان منصب سرداری سپاه را به پسرش ایردمجی تفویض کرد بعد از آن ایردمجی را برلاس گفتند و نسب تمامی برلاس به وی اتصال می یابد و پرتان بهادر را فرزندان بسیار بود از آن جمله ییسیوکا بهادر بمزید مردانگی و تهور امتیاز داشت لاجرم بعد از فوت پدر علم کامرانی برافراشت. رجوع به حبط ج2 ص6 شود.

پرتاو.

[پُ] (ص مرکب) چیره. (اوبهی). و صاحب فرهنگ شعوری بکلمه معنی پرتاب میدهد.

پرتت.

[رُ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) (در اصطلاح بانکی مستعمل در فارسی) اعتراض قانونی بر خودداری از پرداخت سندی که تعهد کرده باشند: چون حواله و سفته ای. و این کلمه اصل کلمهء پرتست باشد که در اصطلاح بانکی و تجاری متداول است. رجوع به پرتست شود.
(1) - Protet.

پرتر.

[پَ تَ] (اِ) آهاری که بر کاغذ و جامه مالند. (تتمهءبرهان قاطع).

پرتست.

[رُ تِ] (مأخوذ از فرانسوی، اِ)(در اصطلاح بانکی و تجاری) واخواست. اعتراض. و آن چنانست که اگر مدیون برات و یا سفته ای را که واخواست داشته باشد تا ده روز بعد از انقضای مدت نپرداخت دائن و یا بستانکار بوسیلهء دادگاه اعتراض نامه ای به مدیون فرستد و وی را به تعقیب در دادگاه تهدید کند و این عمل را پرتست کردن (واخواست کردن) نامند.

پرتستان.

[رُ تِ] (اِخ)(1) (مأخوذ از فرانسه) نام پیروان لوتر(2) و تمام کسانی که بعد از لوتر مانند او از کلیسای رومی (مذهب کاتولیک) جدا شدند. || معتقد به روش مذهبی پرتستانها. || مربوط و منسوب به پرتستانها.
(1) - Protestant.
(2) - Luthere.

پرتستانی.

[رُ تِ] (ص، اِ)(1) مجموعهء عقاید مذهبیه منتخبه از اصلاحات دینی مائه شانزدهم میلادی. فرقی که این اصلاحات را پدید آوردند کاتولیکانی بودند که از کنیسهء رومی جدا شدند و به فرق مختلفه تقسیم گردیدند فرقهء لوتری(2) فرقهء آنگلی کن(3) فرقهء کالونییست(4) یا پرسبی ترین(5) فرقهء کُنگرِگاسیونیست(6) فرقهء متودیست(7) فرقهء مُراو(8). اختلاف اساسی پرتستانها با کاتولیکها را در سه موضوع مهم میتوان تلخیص کرد: 1 - تعریف ایمان. 2 - خصایص باطنی عقیدهء دینی. 3 - آئین و رسوم ظاهری مذهب.
1 - کنیسهء کاتولیک خود را یگانه حافظ و قاضی حقیقتی که در کتاب مقدس مسطور است و توسط سنّت حفظ شده و شورای عالی پاپ ها آنرا تأیید کرده میداند. برخلاف، پرتستانها مقیاس ایمان را کتاب مقدس دانند ولی (عقل فردی) را معبّر و مفسر آن شمارند و گویند: «در اموری که مربوط به اوامر خدای تعالی و موجب نجات ارواح است، هر کس مسئول خویشتن است.» 2 - در اعتقادات مذهبی بزرگترین اختلاف کاتولیکها و پرتستانها در مسئلهء گناه است. کاتولیکان معتقدند که نجات الهی بوسیلهء قربانیها و فدیه ها شامل حال همهء کسان خواهد شد و عفو الهی هیچکس را محروم نگذارد ولی پرتستانها (و بخصوص کالونیست ها) مسئلهء خطیهء آدم را اصلی و مقدر دانند و گویند عقیدهء بعفو و لطف الهی موجب آن شود که آدمی از عذاب دوزخ فرار کند. تعداد مراسم به غسل تعمید و استعمال افخارستیا(9) معدود گردیده است. 3 - از نظر رسوم و انتظامات دینی، مراجع مذهبی پاستورها(10) (کشیشان پرتستان) هستند و همهء شعب پرتستان بنحو انتخابات، تنظیم میشوند. کنیسه های پرتستان ممالک مختلفه مستقل از یکدیگرند. رواج مذهب پرتستانی در اروپا در آلمان، شمال دانمارک، سوئد و نروژ، انگلستان، هلند و در ممالک متحدهء امریکا است. رجوع به لوتر شود.
(1) - Protestantisme.
(2) - Lutherien.
(3) - Anglican.
(4) - Calviniste.
(5) - Presbyterien.
(6) - Congregationniste.
(7) - Methodiste.
(8) - Morave.
(9) - Eucharistie.
(10) - Pasteurs.

پرت سعید.

[پُ تِ سَ] (اِخ)(1) یکی از بنادر مصر که میان مدیترانه و دریاچهء منزله در مدخل شمالی کانال سوئز واقع است و 42000 تن سکنه دارد این شهر در آوریل سال 1859م. احداث شد و علت ایجاد آن ترعهء سوئز است و اگر برخی از محلات عرب نشین آنرا که بسیار ناپاک و بدمنظره است مستثنی کنیم شهری از قبیل بلاد اروپا و بسیار زیباست. در این شهر تجارت منسوج و برنج و غلات و خرما و جز آن رواج دارد و از دو اسکلهء آن پنبه و ذغال و نفت و امثال آن صادر و وارد میشود.
(1) - Port-Said.

پرتقال.

[پُ تُ یا تِ] (اِ) نوعی از مرکبات به هیأت نارنج لیکن خوش طعم و شیرین و در ولایات ساحلی خزر بسیار باشد و هر درخت آن 300 تا 500 بار آرد.

پرتقال.

[پُ تُ] (اِخ) (کشور...)(1) نام قدیم آن لوزی تانی(2) و یکی از کشورهای جنوبی اروپاست و در مغرب شبه جزیرهء ایبری واقع است و سرحدات آن از مشرق و شمال اسپانیا و از مغرب و جنوب اقیانوس اطلس است و 88740 هزارگزمربع مساحت و 6500000 تن سکنه دارد. پایتخت آن لشبونه (لیسبون)(3) است که در کتب اسلامی گاهی بتصحیف اشبونه نیز نامند و از بلاد عمدهء آن پورتو [ پُرتُ ] و ستوبال و براگا و کُاَمبر است. رودهای بزرگ آن دورُ و مینهُ و تاج و کوههای آن که جزو رشته جبال ایبری است عبارت است از کابرئیرا و مارائو و استرلا و آلگارو و منشیک. این کشور سابقاً به ایالاتی بنام آلگارو و آلمتژو و استرمادور و بئیرا و تراس اُس منت و دورُ و مینهُ مقسوم بود لکن اکنون به نواحی کوچکتری قسمت شده است. پرتقال کشوری است زراعتی دارای تاکستانهای کثیره و صید ماهی فراوان و جنگلهای چوب پنبهء بسیار دارد. مهاجرنشین های پرتقال از بقایای امپراطوری پهناوری است که امروز شامل نواحی ذیل است: در افریقا گنگبارهای آسُر و مادِر و رأس الاخضر گینهء پرتقال و آنگولا و موزامبیک. و در آسیا: چند بندر در هندوستان از قبیل گوآودویو و دامائو و بندر ماکائو در چین و در اقیانوسیه، نیمی از جزیرهء تیمُر. وضع طبیعی این کشور باعث شد که از حیث جریان تاریخی میان آن و سایر نواحی شبه جزیرهء ایبری جدائی افکند و این حال پایدار بود تا آنکه هانری لُژُن(4) که از شاهزادگان کاپسین بود از شوهر مادر خود آلفونس (ادفونش) ششم پادشاه کاستیل امارت سرزمین میانه مینهُ و موندگُ یافت (1095 م.) پسر او آلفونس اول (1114-1185) در سال 1136 بسلطنت انتخاب شد و از این پس پرتقال بحدود فعلی خویش رسید و سپس دینیز (1279-1325 م.) دانشگاه لشبونه را ایجاد کرد و در پادشاهی نسق و نظمی نیکو پیدا کرد. سلسله ای که هانری جوان ایجاد کرده بود بسال 1383 م. از میان برفت و سلسلهء داویز(5) جای آنرا گرفت. نخستین پادشاه این سلسله ژان اول بود و این سلسله به سال 1580 م. منقرض شد. در دورهء این سلسله کاستیلیان شکست یافتند (آلجوبار تا سال 1385) و دولت پرتقال در افریقا متصرفاتی بدست آورد و ملاحان لوزیتانی در هندوستان امپراطوری مهاجرنشین نیرومندی پس از عبور از دماغهء امیدنیک (1497) تأسیس کردند. نتیجهء شکست سباستین در آلکازار [ القصر ] کبیر (1578) آن شد که پرتقال تحت اطاعت فیلیپ دوم درآید. و بعلت حمایت فرانسه خاندان براگانس(6) سلطنت پرتقال را بدست آوردند و از 1640 تا 1910 حکومت کردند. سلسلهء جدید نسبت به عهدنامهء متوئن که در سال 1703 منعقد شده بود در قبال انگلستان با وجود مساعی مارکی دُ پومبال منافع پرتقال را نتوانست حفظ کند و همچنین هنگامی که ناپلئون از پرتقالیان درخواست که بنادر خود را بروی انگلیسیان سد کنند از این کار خودداری کردند و بهمین جهت سپاهیان فرانسه آنرا اشغال کردند و ژان ششم به برزیل گریخت و سپس بسال 1821 به لشبونه بازگشت. سال بعد برزیل استقلال خود را اعلام کرد. در سال 1833 حکومت قانونی و مشروطه در پرتقال برقرار شد و در سال 1910م. خاندان براگانس از سلطنت پرتقال محروم گردید و جمهوریت در آن کشور برقرار گشت. نام پرتقال را در متون فارسی گاه پرتکال و پرتگیس (غیاث اللغات) هم آورده اند و در منظومهء «جنگنامهء کشم» از قدری شاعر که راجع است به دست اندازی پرتقالیان از سال 1030 ه . ق. بجزیرهء قشم و حوالی هرمز و جنگ امام قلیخان بیگلربیگی فارس با آنان این اسم (پرتگال) ضبط شده است مث در این بیت:
چو الف و ثلاثین بد از هجر سال
بیامد یکی لشکر از پرتگال.
رجوع به جرون و هرمز (جزیره) و قدری و امامقلی خان شود.
(1) - Portugal.
(2) - Lusitani.
(3) - Lisbonne.
(4) - Henri le Jeune.
(5) - d'Aviz.
(6) - Bragance.

پرتقال افشار.

[پُ تُ اَ] (نف مرکب، اِ مرکب) آلتی که بدان آب پرتقال گیرند(1).
(1) - Vide-citron.

پرتقالی.

[پُ تُ] (ص نسبی) منسوب به کشور پرتقال. || رنگی زرد که اندکی به سرخی زند.

پرتک.

[ ] (اِخ) قصبهء کوچکی است در معمورة العزیز در سنجاق درسم. (قاموس الاعلام).

پرتکال.

[پُ تُ] (اِخ) کشور پرتقال. کشور پرتگال.پرتگیس. رجوع به پرتقال (کشور...) شود. || شراب معروف کشور پرتقال که نوعی می پخته و به پرتو(1) معروف است :
می شیرازیم از دردسر کشت
علاجش باده های پرتکال است.؟
و رجوع به غیاث اللغات شود.
پرت کردن.
[پَ کَ دَ] (مص مرکب)بقوّت افکندن.
- پرت کردن حواس کسی را؛ حواس او را مختلط کردن.
(1) - Porto.

پرتکس تا.

[رِ تِ] (اِخ) (قدیس...)(1) کشیش فرانسوی. متوفی به روئن بسال 586م. شیل پریک(2) در شورائی از روحانیان به پاریس (سال 577م.) وی را به اِفساد در قوانین مذهبی و تصمیم به قتل شیل پریک با موافقت مروِه(3) و تحریک مردم به اعتصاب متهم ساخت. گرگوار(4) حمایت او میکرد لیکن حمایت وی نتیجه ای نداد و پرتکس تا بجزیرهء ژرسی تبعید شد. پس از مرگ شیل پریک در 584م. پرتکس تا بدعوت روحانیون و مردم به روئن بازگشت ولی به توطئهء ملانتیوس(5)کشیش که در غیبت وی جانشین او بود، در روز پاک کشته شد.
(1) - Pretextat.
(2) - Chilperic.
(3) - Merovee.
(4) - Gregoire de Tours.
(5) - Melantius.

پرتکل.

[رُ تُ کُ] (فرانسوی، اِ) پروتکل(1)محضر. صورت مجلس. || تشریفات.
(1) - Protocole.

پرتکی.

[پَ تَ] (ص، ق) در تداول عوام، بی تعقل. بی اندیشه.
- پرتکی گفتن؛ پرتکی جواب دادن.

پرتگال.

[پُ تُ] (اِخ) کشور پرتقال. رجوع به پرتقال (کشور...) شود.

پرتگاه.

[پَ] (اِ مرکب) لغزشگاه و مَزِلَة در محلی مرتفع. هوّه.

پرتگیس.

[پُ تُ] (اِخ) رجوع به پرتقال (کشور...) شود.

پرتل.

[رُ تِ] (اِ)(1) نوعی از پستانداران گوشتخوار افریقائی، از دستهء پرتلینه(2). مشابه کفتار.
(1) - Protele.
(2) - Protelines.

پرتمیدن.

[پَ تَ دَ] (مص) صاحب لسان العجم گوید بمعنی آماهیدن و ترکیدن لب باشد و از مشکلات نقل میکند: پرتمیدن؛ ای شفته ارتفعت عن موضعها کانها مقدمة. (شعوری ج 1 ص241).

پرتو.

[پَ تَ / تُو] (اِ) شعاع. (برهان) (زمخشری). روشنائی. (برهان). ضوء. (زمخشری). تاب. سنا. (دهار). روشنی. نور. ضیاء. تابش. فروغ. (برهان) (غیاث اللغات). و صاحب غیاث اللغات گوید بمعنی سایه چنانکه مشهور شده خطاست: سنا؛ پرتو روشنائی. (زمخشری). عَب ء؛ پرتو آفتاب. (منتهی الارب) :
چو شب پرنیان سیه کرد چاک
منور شد از پرتو هور خاک.فردوسی.
در صدر مجلس منقله ای نهاد و حواشی آن بخانه های مربع و مسدّس و مثمن و مدوّر مقسم گردانیده که پرتو آن نور دیده ها را خیره و تیره میکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی). سایهء کردگار پرتو لطف پروردگار ذخر زمان و کهف امان... (گلستان). و بضاعت مزجات بحضرت عزیز آورده و شبه در بازار جوهریان جوی نیرزد و چراغ پیش آفتاب پرتوی ندهد. (گلستان).
گر روی پاک و مجرد چو مسیحا بفلک
از فروغ تو بخورشید رسد صد پرتو.حافظ.
در هر دلی که پرتو خورشید عشق گشت
خورشید عقل بر سر دیوار میرود.عمادی.
|| آسیب. صدمه. (برهان). || عکس. انعکاس. نور. نور منعکس :
ز نور او تو هستی همچو پرتو
وجود خود بپرداز و تو او شو.
ناصرخسرو (روشنایی نامه چ تقوی ص 523).
کلیمی که چرخ فلک طور اوست
همه نورها پرتو نور اوست.سعدی.
پرتو نور از سرادقات جلالش
از عظمت ماورای فکرت دانا.سعدی.
|| اثر. تأثر :
پرتو نیکان نگیرد هر که بنیادش بد است
تربیت نااهل را چون گردکان بر گنبد است.
سعدی.
- پرتو افکندن؛ درخشیدن. انعکاس.
- پرتو کردن؛ در بعض لهجات ایرانی، پرتاب کردن.
- امثال: چراغ در پرتو آفتاب رونقی ندارد.

پرتو.

[پُ] (اِ)(1) شراب معروف کشور پرتقال که نوعی می پخته است. رجوع به پرتکال شود.
(1) - Porto.

پرتوافکن.

[پَ تَ / تُو اَ کَ] (نف مرکب)نورافکن.

پرتوان.

[پُ تَ] (ص مرکب) پرنیرو. پُرتاب. پرطاقت. پُرتاب و طاقت.

پرتوانی.

[پُ تَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرتوان.

پرتوبینی.

[پَ تَ / تُو] (حامص مرکب)رادیوسکپی(1). (فرهنگستان). رؤیت درون جوارح آدمی با اشعهء مجهول (ریون ایکس)(2).
(1) - Radioscopie.
(2) - Rayon x.

پرتوپاشا.

[پَ تَ] (اِخ) وی از متأخرین وزرای عثمانی است. او در 1242 ه . ق. وزیر امور خارجه بود در 1245 ه . ق. معزول شد. سپس او را به مأموریت مخصوص به مصر فرستادند و پس از بازگشت کدخدائی صدارت عظمی به وی مفوض گشت و در 1251 رتبهء وزارت ملکی بدو دادند و در 1253 ه . ق. از خدمت منفصل شده و به ادرنه رفت و هم بدانجا درگذشت. او شعر نیز میگفته است و دیوانی کوچک دارد (قاموس الاعلام ج 2).

پرتوپاشا.

[پَ تَ] (اِخ) (اَدهم) از متأخرین ادبا و وزرای عثمانی. از مردم ارزروم. او در جوانی به طربوزان شد و مدتی در خدمت والی آنجا سمت کاتبی داشت در 1263 ه . ق. به اسلامبول رفت و باز سمت کاتبی بدو دادند و سپس بخدمت داماد خلیل پاشا پیوست و پاشای مذکور او را برکشید و تربیت کرد تا به رتبهء وزارت رسید و در 1290 ه . ق. آنگاه که والی قسطمونی بود بدانجا وفات کرد. او زبان فرانسه میدانست و ادیب و شاعر بود. (قاموس الاعلام ترکی ج 2).

پرت و پلا.

[پَ تُ پَ] (ص مرکب، اِ مرکب، از اتباع) تَرت و پَرت. تندوخند. تارومار. پخش و پلا. تَرت و مَرت. پراکنده. || چرندپرند. هذیان. سخنان نا به وجه.
- پرت و پلا شدن؛ متفرق شدن. پراکنده شدن.
- پرت و پلا کردن؛ متفرق کردن. پراکنده کردن. تارومار کردن. پراکندن. پراکنیدن.
- پرت و پلا گفتن؛ هذیان گفتن. نامربوط گفتن. پرت گفتن. بی رویه گفتن. وِل گفتن. پراکنده گفتن.

پرتودرمانی.

[پَ تَ / تُو دَ] (حامص مرکب)(1) اشعهء مجهول که در 1895م. رنتگن کشف کرد و به سرعت در تشخیص و درمان بیماریها مورد استفاده قرار گرفت. این اشعهء مجهول به مقدار کافی باعث تحلیل سلولها(2)میشود و برعکس به مقدار کم سلولها را تحریک میکند و از این خاصیت در درمان سرطان و التهابات(3) و بیماریهای غدد مترشحهء داخلی استفاده میشود. پرتودرمانی سرطان پوست، سرطان گردن زهدان(4)، سمینوم بیضه(5) و جز آن را علاج میکند و در درمان لنفوگرانولوماتوزِ ردّیه(6) و لوسمی(7)نتایج نیکو میدهد. پرتودرمانی بر قدرت باکتری کش(8) خلطهای بدن می افزاید (فرضیهء هیدنهن و فرید)(9) و از این راه در درمان التهاباتی نظیر تورم التهابی غدد(10) و آدنیت های سلی و اورام مفاصل و سودای مزمن و دمل بکار میرود. پرتودرمانی از راه تحلیل سلولها و یا تغییراتی که در عمل غدد مترشحهء داخلی میدهد در درمان فیبروم(11) و نزف الدم زهدان و آکرومگالی(12) و بیماری بازدو(13) و بزرگ شدن تیموس(14) و بیماریهائی که با غدد فوق کلیوی بستگی دارند مؤثر میشود. اثر ضددرد اشعهء مجهول: پرتودرمانی دردهای سرطانی ناشی از فشردگی اعصاب از نسوج سرطانی را به بهترین وجهی آرام میکند بهمین ترتیب در مواردی که اورام و یا نسوج ملتهبی رشته های عصبی را فشرده و یا تحریک کنند رادیوتراپی از راه تحلیل اورام و التهابات، فشردگی را مرتفع و درد را تسکین میبخشد. در نتیجهء مطالعات و آزمایش های زیمرن(15) ثابت گردیده که حساسیت سلسله سمپاتیک در مقابل اشعهء مجهول از سایر نسوج بیشتر و بدین جهت است که رادیوتراپی در کوزالژی(16) و بیماریهائی که با سلسلهء سمپاتیک بستگی دارند مؤثر واقع شده و در درمان ضیق النفس و عسرالنفس (وجع صدر) و آنژین دوپواترین (خناق) نتایج نیکوئی میدهد. اگر در بکاربردن اشعهء مجهول نکات فنی درنظر گرفته شود هیچگونه حادثه ای پیش نمی آید ولی در صورت عدم رعایت نکات فنی حوادث شدیدی نظیر رادیودرمیت(17)، سرطان، کم خونی، لوسمی و پوسیدگی نسوج(18) پیش می آید. رجوع به درمانشناسی ج 1 صص 223-225 شود.
(1) - Radiotherapie.
(2) - Cytolyse.
(3) - Inflammation.
(4) - Coluterine.
(5) - Seminome testiculaire.
(6) - Lymphogranulomatose maligne.
(7) - Leucemies.
(8) - Bactericide. Fried.و
(9) - Heidenhain
(10) - Adenopathis inflammatoires.
(11) - Fibrome.
(12) - Acromegalie.
(13) - Maladie de Basedow.
(14) - Hipertrophie thymique.
(15) - Zimmern.
(16) - Causalgie.
(17) - Radio-dermites.
(18) - Necrose.

پرتور.

[ ] (اِ) عنوان حکام بزرگ روم قدیم بود و مفهوم آن در زبان لاتین رئیس حکام است. از سال 364 ق.م. این عنوان به حاکمی که به امور قضائی میپرداخت انحصار یافت و پس از آن بر حکام دیگر نیز اطلاق شد. (ترجمهء تمدن قدیم).

پرتوشناس.

[پَ تَ / تُو شِ] (نف مرکب)رادیولژیست(1). (فرهنگستان).
(1) - Radiologiste.

پرتوشناسی.

[پَ تَ / تُو شِ] (حامص مرکب) رادیولژی(1). (فرهنگستان).
(1) - Radiologie.

پرتوقع.

[پُ تَ وَقْ قُ] (ص مرکب) بسیار متوقع. که توقع بسیار دارد.

پرتو کردن.

[پَ تَ / تُو کَ دَ] (مص مرکب) در بعض لهجات ایرانی، پرتاب کردن.

پرتونگاری.

[پَ تَ / تُو نِ] (حامص مرکب) رادیوگرافی(1). (فرهنگستان). عکاسی با اشعهء مجهول.
(1) - Radiographie.

پرتوه.

[پَ تَ وَ / وِ] (اِ) تیر پرتابی. (شعوری ج1 ص249).

پرتوی.

[پَ تُ] (اِخ) شاعری ایرانی است. (قاموس الاعلام ج 2 ص1495).

پرته.

[رُ تِ] (اِخ)(1) الکساندر پل. نقاش فرانسوی، متولد و متوفی بپاریس (1826-1890م.). او در ابتدا مستخدم پست بود و از 1853 تا 1855 بمطالعه و تحصیل پرداخت. در فوریهء سال 1855 ژنرال بسکه(2) او را به قرم (کریمه) برد. پس از مراجعت بپاریس وی چهار پردهء نقاشی به سالن(3) تسلیم کرد: جنگ اینکرمان، تصرف توپخانه ماملون ور، مرگ کلنل برانسیون و وظیفه (یادگار سنگرهای قرم). و چون با این نقاشی ها شهرتی یافت مصمم شد که ترسیم پرده های جنگی را تعقیب کند و در سال 1859 باز چند تابلو از خاطرات جنگهای قرم بساخت. دو پردهء بسیار مشهور او: بامداد پیش از حمله و غروب پس از محاربه (1863م.) است. با آنکه پرته از اصول رآلیسم دور نمیشود به سرباز منظرهء جالب و جاذب میدهد.
(1) - Protais. (A. - P.).
(2) - Bosquet.
(3) - Salon.

پرته.

[رُ تِ] (اِ)(1) نوعی از ذوحیاتین، از خانوادهء پرتئیده(2) که فاقد حسّ بینائی است و مخصوص آبهای زیرزمینی کارنیول و دالماسی (واقع در یوگسلاوی) میباشد.
(1) - Protee.
(2) - Proteodes.

پرتیادس.

[رُ دِ] (اِخ) خاندانی یونانی از اخلاف پرتیس، بانی شهر ماسیلیا (مارسی). (ترجمهء تمدن قدیم).

پرتیس.

[رُ] (اِخ)(1) یکی از اهالی (فوسه آ) که شهر ماسی لیا (مارسی) را در حدود ششصد قبل از میلاد بنا نهاد. (ترجمهء تمدن قدیم).
(1) - Protis.

پرتیناکس.

[پِ] (اِخ)(1) پوبلیوس هلویوس. امپراطور روم. مولد وی ویلامارتیس (لیگوری) در 126 و وفات در 193م. وی نخست معلم کتّاب بود و سپس در شمار لشکریان درآمد و در جنگ با اشکانیان (پارت ها) مشهور شد و در دورهء مارک اورِل و کُمُد بمقامات بزرگ رسید و پس از قتل کمد بی خواست او وی را به جانشینی کُمُد انتخاب کردند (193 م.) و هشتادوهفت روز امپراطوری راند و در همین مدت کوتاه به اصلاحاتی پرداخت لیکن چون پرتورین ها از او راضی نبودند در همین سال (193 م.) کشته شد.
(1) - Pertinax, Publius Helvius.

پرثمر.

[پُ ثَ مَ] (ص مرکب) (درخت) پربر. بسیارثمر. که بار بسیار آورد. || پرنتیجه. پرفایده. که فایدهء بسیار دارد.

پرثمری.

[پُ ثَ مَ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پرثمر.

پرثنگا.

[پَ ثَ] (اِ) پرثنها (در پارسی باستان: پرسنگ، فرسخ)(1) از اوزان ایرانیان عهد هخامنشی و آن معادل سی اَسپرسا یا 4433 یا 5550 گز بود. (ایران باستان تألیف پیرنیا ج 2 ص 1497 و 1498).
(1) - پرثنها می نوشتند و پرثنگا میخواندند.

پرث و.

[پَ ثَ وَ] (اِخ) پارت، پهل، پهلو. رجوع به پارت شود.

پرجرأت.

[پُ جُ ءَ] (ص مرکب) پردل. پرجگر. دلیر. دل آور. دل دار. نیو.

پرجفا.

[پُ جَ] (ص مرکب) ظالم. ستمکار :
نبایست آن خلعت ناسزا
فرستاد نزدیک آن پرجفا.فردوسی.
بگیتی کسی را نماند وفا
روان و زبانها شود پرجفا.
فردوسی (از فرهنگها).
پرجگر.
[پُ جِ گَ] (ص مرکب) پرجرأت. پردل. دلیر. دل آور. دل دار. نیو : بر مصلحت دید خود برفور با ده هزار مرد پرجگر روان شدند. (جهانگشای جوینی).
پیش از این شاه ترا جنگ نفرمود همی
تا ندیدی که تو چون پردلی و پرجگری.
فرخی.
زان گرانمایه گهر کوهست از روی قیاس
پردلی باشد از این شیر فشی پرجگری.
فرخی.
پرجگری.
[پُ جِ گَ] (حامص مرکب)دلاوری. دلیری :
بروز معرکه این پردلی و پرجگریست
که یک سواره شود پیش لشکری جرار.
فرخی.
پرجمعیت.
[پُ جَ عی یَ] (ص مرکب)(عامیانه، جائی...) که مردم بسیار در آن گرد آمده باشند چنانکه خانه ای و شهری و محلتی...

پرجمعیتی.

[پُ جَ عی یَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرجمعیت.

پرجنگ و جلب.

[پُ جَ گُ جَ لَ] (ص مرکب) پرگیرودار. پرشور و غوغا.

پرجوانی.

[پُ جَ] (ص مرکب) حالت آنکه در ریعان شبابست. فهدر؛ نوجوان پرگوشت و پرجوانی. مقلوب فرهد. (منتهی الارب).

پرجور.

[پُ جَ / جُو] (ص مرکب) پرجفا. ظالم. ستمگر.

پرجوش.

[پُ] (ص مرکب) پر از جوش. بسیارجوش. که غلیان بسیار دارد :
زمین دید یکسر همه ساده ریگ
بر و بوم او همچو پرجوش دیگ.اسدی.
- برنج پرجوش؛ برنجی که جوشاندن بیش از عادت خواهد پخته شدن را.
- پرجوشِ خریدار؛ پرغلغله و پرولوله از مشتری :
امروز که بازارت پرجوشِ خریدار است
دریاب و بنه گنجی از مایهء نیکوئی.حافظ.
- سری پرجوش؛ پرشور. باحرارت.

پرجه.

[ ] (اِخ) (طرف یا جای عروسی) و آن پایتخت پمفیلیه (پانفیلی) بود که رومانیان در هفت میل و نیمی دریا بر ساحل بارورِ رودِ سسترس بنا کرده با کشتیهای کوچک بدانجا میرفتند. (قاموس مقدس). و رجوع به پان فیلی و پمفیلیه شود.

پرچاره.

[پُ رَ / رِ] (ص مرکب) مُدبّر.

پرچانگی.

[پُ نَ / نِ] (حامص مرکب)پرگوئی. حالت و چگونگی پرچانه.
- پرچانگی کردن؛ بسیار گفتن. زنخ زدن.

پرچانه.

[پُ نَ / نِ] (ص مرکب) پرگوی. پررودَه. پُرگو. پرنَفَس. روده دراز. مکثار. پرسخن. بسیارگوی. بسیارسخن.

پرچک.

[پَ چَ] (اِ) قطعه. تکه. پرچه. قالب (در پنیر). پنیر پرچک؛ قسمی پنیر پُرروغن.

پرچ کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)پرچیدن. پهن کردن سر میخی که در جای کوفته باشند تا برآوردن نتوانند یا برگرداندن نوک میخی که به جای کوفته باشند استحکام را. رجوع به پرچین کردن ذیل پرچین شود.

پرچم.

[پَ چَ] (اِ) چیزی باشد سیاه و مدوّر که بر گردن نیزه و علم بندند. (برهان). علاقهء علم(1). ابریشم و موی اسب یا دم گاوی که بر گردن علم بندند. (از فرهنگی خطی). و علی الظاهر رشته هائی سیاه و یا دم گاو و یا دُم غژغاو بود که در زیر سنان علم یا نیزه، چون طره ای از آن می آویخته اند و از این بابست که شاعران غالباً از آن به طره، زلف و گیسو، تعبیر کرده اند :
بر سر بیرق بلاف پرچم گوید منم
طرهء خاتون صبح بر تتق روزگار.
عماد عزیزی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
راست گفتی بباد پرچم بود
گر بود باد را ستام به زر.فرخی(2).
همیشه تا که بود پرچم و سنان بادا
سر مخالف تو بر سر سنان پرچم.ادیب صابر.
از آن زمان که ظفر پرچم تو شانه زده
ز زنگ جور کدام آینه است نزدوده.انوری.
خال جمال دولت بر نامهات نقطه
زلف عروس نصرت بر نیزه هات پرچم.
انوری.
روزی که زلف پرچم از آسیب معرکه
پنهان کند طراوت رخسار روزگار.انوری.
در کوکبهء تو طرهء شب
بر نیزهء بندگانت پرچم.انوری.
می طرازد چرخ غژغاو دو رنگ صبح و شام
نیزهء قدرت مگر پرچم ندارد بر قنات.
اثیرالدین اخسیکتی.
کلک تو ز مرتبت بخندد
بر قامت رمح و ریش پرچم.اخسیکتی.
بر علم مظفرت پرچمی آرزو کند
در فلک چهارمین وقت کسوف جرم خور.
مجیر بیلقانی.
بجان جست آنکه جست از تو ولیکن من نگویم چون
گسسته پرچم نیزه دریده دامن خفتان.
مجیر بیلقانی.
خصمت سپید دست و سیه دل چو دفتر است
بر بیرقت ز طرهء بلقیس پرچم است.
مجیر بیلقانی.
و آنکه گیسوی پریشان عروس ظفر است
روز کین پرچم شبرنگ فراز علمش.
مجیر بیلقانی.
بپرچم حبشی شکل رایتت که ظفر
بهندوئیش میان بسته میرود عمدا.
مجیر بیلقانی.
از بهر تو می طرازد ایام
منجوق ز صبح و پرچم از شام.خاقانی.
آنجا که نعت صورت خوبان رود ترا
دل سوی قد نیزه و گیسوی پرچم است.
ظهیر فاریابی.
پرچم شبرنگ شاه گیسوی عروسان ظفر است. (راحة الصدور راوندی).
و سر سروران گوی میدان و پرچم سنان گشت. (تاج المآثر). و زلف زره ساز او سایه بر عارض خورشید رخشان می انداخت و رایت خورشید سپید روز به پرچم سیاه شب می پوشید. (تاج المآثر).
بر سر رُمح غلامانت صبا در کارزار
پرچم از گیسوی ترکان خطائی یافته.
نجیب جرفاذقانی.
عروس فتح و ظفر در نقاب پرچم تو
چو ماه چارده در زیر طرهء شام است.
نجیب جرفاذقانی.
در دور تو زین سپس نجنبد
از باد خلاف زلف پرچم.سیف اسفرنگ.
نهیب رایت تو دل ربوده از بر دشمن
بآب چهرهء خنجر بتاب طرهء پرچم.
امامی هروی.
زلف خاتون ظفر شیفتهء پرچم تست
دیدهء فتح ابد عاشق جولان تو باد(3).حافظ.
ز پرچم فروزنده نوک سنان
چو آن شعله کاید برون از دخان.هاتفی.
پرچم مشکین علمهای شاه
دستهء ریحان گریبان ماه.عماد فقیه.
بس نیزه که بر چهره ز پرچم بودش ریش
خوانی اگرش مرد نه آئین صوابست.قاآنی.
|| زبانه. لسان النار. لهب. لهیب. || عَنبر. گاوعنبر. گاوبحری. قطاس. قیطوس. بحری قطاس. قاطوس. قاطس. غژغاو. غژگاو. کژگاو. کژغاو. کژگا. کژغا. غژغا. غژگا. قیطس(4). || نوعی از گاو کوهی که در کوههای مابین ملک خطا و هندوستان میباشد. (برهان). || موی دم گاو کوهی. (غیاث اللغات). || دم نوعی از گاو بحری که بر گردن اسبان بندند. (برهان). و ظاهراً مراد رشته های دهان گاو بحری، وال (بالِن) باشد که در زیر سنان علم یا رمح و یا بر گردن اسب می بستند و عجب این است که کلمهء پرچم بدانسان که در فارسی علاقهء نیزه و نیز ریشه های مصفات و پالونه گونهء دو طرف دهان نوعی وال (بالِن) را نامیده اند، در زبان فرانسه نیز کلمهء فانن(5)همانطور به هر دو معنی آمده است :
گاوی نشان دهند در این قلزم نگون
لیکن نه پرچم است مر او را نه عنبر است.
اثیر اخسیکتی.
دارد فرسش بدین نشانی
پرچم دم شیر آسمانی.خاقانی.
|| مجازاً، موی گیسو. (فرهنگ رشیدی). کاکل. (برهان) :
ما از آن محتشمانیم که ساغر گیرند
نه از آن مفلسکان که بز لاغر گیرند
بیکی دست می خالص ایمان نوشند
بیکی دست دگر پرچم کافر گیرند.مولوی.
سگ نیم تا پرچم مرده کنم
عیسیم آیم که [ تا ] زنده ش کنم.مولوی.
گرچه ناخن رفت چون باشی مرا
برکنم من پرچم خورشید را.مولوی.
|| و در تداول امروزی گاه بمعنی درفش و علم آید. و رجوع به توغ و توک و بیرق شود.
(1) - Banderole. (2) - کلمهء پرچم در شاهنامه و گرشاسب نامه و معاصرین آنان نیامده است و ظاهراً اجنبی است و بیت فرخی نیز بدین صورت که در متن آورده ایم و در غالب نسخ فرخی آمده است معنی حسابی نمیدهد و به گمان من اصل بدین گونه بوده است: راست گفتی به بادبر، جم بود. الخ.
(3) - ن ل: عقل کل چاکر طغراکش دیوان تو باد.
(4) - Fanon. Ketos. Baleinoptere.
(5) - Fanon.

پرچم.

[ ] (اِخ) موضعی است در شمال غربی هارون آباد در حوالی زنجان.

پرچنچ.

[ ] (اِخ) قصبه ای است خرد در قضای خرپوت از ولایت معمورة العزیز در 9 هزارگزی جنوب شرقی خرپوت صاحب 2000 تن سکنه و چند جامع و مدرسه و مکتب و در اطراف آن باغهاست. (قاموس الاعلام ج 2 ص 1495).

پرچومان.

[ ] (اِخ) محلی است در افغانستان واقع در جنوب تایمنی.

پرچه.

[پَ چَ / چِ] (اِ) تکه. قطعه و پارچه.

پرچیدن.

[پَ دَ] (مص) فروبردن میخ در چیزی و سر نازک میخ را با زخم و ضرب پهن کردن. پرچین کردن. (شعوری ج 1 ص241).

پرچین.

[پَ] (اِ مرکب) دیوارگونه ای که از ترکه یا نَی و برگ و عَلَف بر گرد باغ و مزرعه کنند. خار و شاخ درخت که بر سر دیوارهای باغ نهند حراست آنرا. چوبهای سرتیز و خاری که بر سر دیوارها نصب کنند. حصاری باشد که از خار و خلاشه و شاخ درختان بر دور باغ و فالیز و کشت زار سازند و چوبهای سرتیز و خاری را نیز گویند که بر سر دیوارها نصب کنند. (برهان). وَشیع. چَپَر. خاربست. کپَر: پرچین خانه و باغ، فلغند. (صحاح الفرس). الخزّ؛ پرچین بر دیوار نهادن. (تاج المصادر بیهقی) :
سپاه و سلیح است دیوار او
بپرچینش بر نیزه ها خار او.فردوسی.
سرای خویش را فرمود [ شاه ] پرچین
حصار آهنین و بند روئین.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
رخ مه ز گرد ابر پر چین گرفت
سر باره از نیزه پرچین گرفت.اسدی.
یاری ندهد ترا بر این دیو
جز طاعت و حب آل یاسین
گرد دل خود ز دوستیشان
بر دیو حصار ساز و پرچین.ناصرخسرو.
پرمیوه دار باشند درهای او حکیمان
دیوار او ز حکمت و ز ذوالفقار پرچین.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 373).
پُرچین شود ز درد رخ بی دین
چون گرد خود کنی تو ز دین پرچین.
ناصرخسرو.
شاه تخم را به باغبان خویش داد و گفت در گوشه ای بکار و گرداگرد او پرچین کن تا چهارپا اندر او راه نیابد و از مرغان نگاه دار. (نوروزنامه).
تا نگار من ز سنبل بر چمن پرچین نهاد
داغ حسرت بر دل صورتگران چین نهاد.
معزی.
کنداز غالیه[ یعنی خط عذار ] پیرامن گل را پرچین
تا کس از باغ رخش گلشن و گلچین نکند
خود خطا باشد انصاف خرد باید داد
کاین چنین باغ پر از گل را پرچین نکند.
سوزنی.
پرچین باغ پروین بل پرّنسر طائر
بامش فضای گردون دیوار خط محور.
خاقانی.
عطارد ار نگرد این حدیقهء معنی
بگردش از مژهء خویشتن کند پرچین.
امیرخسرو.
- پرچین شدن؛ محکم شدن چیزی در چیزی چون میخ آهنین در تخته فرورفته محکم شود. (غیاث اللغات).
- پرچین کردن؛ چوب یا خار بر دیوار نهادن تا کسی برنتواند رفت. گرد باغ برآمدن باغبان و هرچه دغل یافتن پاک کردن. (صحاح الفرس). مضبوط و محکم ساختن چیزی چون میخ در تخته و دیوار و امثال آن. (رشیدی). محکم کردن چیزی در چیزی مانند میخی که بر تخته زنند و دنبالهء آنرا از جانب دیگر خم دهند و محکم کنند. (برهان). پخچ کردن سر میخ از آن سوی که بیرون آید. چون درودگر یا نعلبند میخ در چوب یا نعل زند و سر میخ را که از دیگر سو بیرون آید گرد سازد تا در چیزی نیفتد و چهارپایان بر دست و پای نزنند گویند میخ را پرچین کرد. (صحاح الفرس).

پرچین.

[پُ] (ص مرکب) پرشکن. پرشکنج. پرآژنگ. پرنورد. پرژنگ. پرماز. (منوچهری). پرکیس. پرانجوغ. پرانجوخ. پرکوس. پرپیچ. پرپیچ و تاب. پیر شده. صاحب چین بسیار :
روی ترکان هست نازیبا و گست
زرد و پرچین چون ترنج آبخست.فرقدی.
سوی حجرهء خویش رفت آرزوی
ز مهمان بیگانه پرچین بروی.فردوسی.
ببینی بروهای پرچین من
فدای تو دارم جهان بین من.فردوسی.
همه زرد گشتند و پرچین بروی
کسی جنگ دیوان نکرد آرزوی.فردوسی.
همه دل پر از کین و پرچین برو
بجز جنگشان نیست چیز آرزو.فردوسی.
بپیچید رستم ز گفتار اوی
بروهاش پرچین شد و زرد روی.فردوسی.
شبگیر نبینی که خجسته به چه درد است
گوئی دو رخان زرد و برو پرچین کرده ست.
منوچهری.
پرچین شود ز درد رخ بی دین
چون گرد خود کنی تو زدین پَرچین.
ناصرخسرو.
زلف پرچینش بسی فتنه و بیدادی کرد
چون خط آید بکم از زلف پر از چین نکند.
سوزنی.
ز بیم ضربت صمصام آبدار ورا
رخ مخالف شه چون زره شود پرچین.
سوزنی.
دهش کان ز ابروی پرچین دهند
بود زهر اگر شهد شیرین دهند.امیرخسرو.
پرچینی.
[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرچین.

پرحاصل.

[پُ صِ] (ص مرکب) (درخت، زمین...) که بسیار بار آورد. که بسیار حاصل آورد. که بسیار بر دهد.

پرحافظه.

[پُ فِ ظَ / ظِ] (ص مرکب) که یاد بسیار دارد. که حافظهء قوی دارد. که بسیار چیز بیاد تواند سپرد و بیاد تواند آورد. ذِکّیر.

پرحرارت.

[پُ حَ رَ] (ص مرکب) پُرتاب. پرگرما.

پرحرارتی.

[پُ حَ رَ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پرحرارت.

پرحرف.

[پُ حَ] (ص مرکب) در تداول عوام، پرگوی. پرسخن. بسیارگوی. ثرّ. ثرّة. پرروده. روده دراز.

پرحرفی.

[پُ حَ] (حامص مرکب) در تداول عوام، پرگوئی. بسیارگوئی. روده درازی.
- پرحرفی کردن؛ پرگوئی کردن. روده درازی کردن. پرچانگی کردن.

پرحلل.

[پُ حُ لَ] (ص مرکب) پرزینت. پرزیور :
ظاهرش چون گور کافر پرحلل
واندرون قهر خدا عزّ و جل.
پرحوصلگی.
[پُ حَ صَ لَ / لِ] (حامص مرکب) شکیبائی. صابری. بردباری. شکیب. مقابل کم حوصلگی.

پرحوصله.

[پُ حَ صَ لَ / لِ] (ص مرکب)مقابل کم حوصله. شکیبا. حمول. صبور. صابر. بردبار. متحمل :
تهیدست مردان پرحوصله
بیابان نوردان بی قافله.سعدی (بوستان).
پرحیله.
[پُ لَ / لِ] (ص مرکب) مکار. آب زیرکاه. محیل.گُربز. نیرنگ باز. نرم بر. (برهان). نرمه بر. ریمن. فریبنده. دغا. دغل. دغول. داغول. دوال باز. دوالک باز. فسونگر. کنوره. کنبورَه : قضا آمده بود و حال این مرد پرحیله پوشیده ماند. (تاریخ بیهقی) .
پرخ.
[پِ رِ] (اِ) گیاهی است دارای کائوچوک بسیار که در کلاکها و بیابانهای بسیار گرم میان راه بندرعباس به کرمان یا لار به بندرلنگه و میان راه چاه بهار به خاش دیده شده است و آنرا پَرَه نیز نامند(1).
(1) - Euphorbia larica.

پرخا.

[پِ] (اِ مرکب) (مخفف خواهر پدر) به لهجهء مازندرانی، عمه.

پرخار.

[پُ] (ص مرکب) که خار بسیار دارد :
تا بگفتاری پربار یکی نخلی
چون بفعل آئی پرخار مغیلانی.ناصرخسرو.
اِشواک؛ اِشاکة؛ پرخار شدن.
پرخاش.
[پَ] (اِ) بمعنی خصومت و جنگ و جدال باشد و آنرا بعربی وغا گویند و خصومت زبانی را هم گفته اند. (برهان). جنگ و جلب باشد به سخن و به کردار. (حاشیهء فرهنگ اسدی). حرب و جنگ باشد به سخن و به کردار. (اوبهی). جنگ و خصومت و در فرهنگ ابراهیم شاهی به بای موحده آمده است. (غیاث اللغات). جدل. نبرد. چالش. غزا. غزوة. ملحمه. محاربه. مقاتله. قتال. پیکار. آورد. کارزار. رزم. فرخاش. ناورد. هیجا. ستیز. ستیزه. عتاب. معاتبه. خشم. تشر. توپ :
فاش شد نام من بگیتی فاش
من نترسم ز جنگ و از پرخاش.
طاهربن فضل چغانی (از صحاح الفرس).
بشد تیزنوش آذر تیغ زن
همی خاست پرخاش از آن انجمن.
فردوسی.
چو خورشید از آن چادر لاجورد
برآمد بپوشید دیبای زرد
سپهبد بجای دلیران رسید
بهامون به پرخاش شیران رسید.فردوسی.
غوکوس بر چرخ مه برکشید
بپرخاش دشمن سپه درکشید.فردوسی.
چو آیم من و او [ کاموس و رستم ] بدشت نبرد
نگه کن [ خطاب بپیران ] چو برخیزد از دشت گرد
بدانی که اندر جهان مرد کیست
دلیران کدامند و پرخاش چیست.فردوسی.
نیابی گذر تو ز گردان سپهر
کزویست پرخاش و پاداش و مهر.فردوسی.
بجائی که پرخاش جوید پلنگ
سگ کارزاری چه سنجد بجنگ.فردوسی.
سپه طوس را دِه تو خود بازگرد
نه ای مرد پرخاش و ننگ و نبرد.فردوسی.
بر آن بر همیراند باید سخن
نباید که پرخاش ماند ز بن.فردوسی.
بدانست سودابه رای پدر
که با سور پرخاش دارد بسر.فردوسی.
کنون سوی جیحون نهاده ست روی
بپرخاش با لشکر جنگجوی.فردوسی.
چنین گفت از آن پس به ایرانیان
که برخاست پرخاش و کین از میان.
فردوسی.
بباید بُدن چون بدارد سپهر
گهی کین و پرخاش و گه داد و مهر.
فردوسی.
دگر گفت کز کار گردان سپهر
کزویست پرخاش و پاداش و مهر.فردوسی.
چکاچاک برخاست از هر دو روی
ز پرخاش خون اندر آمد بجوی.فردوسی.
به پیش تو با نامور چار گرد
بپرخاش دیدی ز من دستبرد
همانا کنون زورم افزونتر است
شکستن دل من نه اندر خور است.فردوسی.
بفرمود تا تخت زرین نهند
بمیدان پرخاش ژوبین نهند.
فردوسی (شاهنامه ج 2 ص 558).
بکابل چو این داستان فاش گشت
سر مرزبان پر ز پرخاش گشت.فردوسی.
دلیران برفتند هر دو چو گرد
بر آن جای پرخاش و جای نبرد.فردوسی.
همه جنگ و پرخاش بد کام اوی
که هرگز مبادا روان نام اوی.فردوسی.
بمرزی که آنجا دژ بهمن است
همه ساله پرخاش آهرمن است.فردوسی.
میان سواران درآمد چو گرد
ز پرخاش او خاک شد لاجورد.فردوسی.
نه پرخاش بهرام یک باره بود
جهانی بر آن جنگ نظاره بود.فردوسی.
خداوند خورشید و گردان سپهر
کزویست پرخاش و پیوند و مهر.فردوسی.
کسی کو بپیمود روی زمین
جهان دید و آرام و پرخاش و کین.
فردوسی.
سپه را همه بیشتر خسته دید
وزان روی پرخاش پیوسته دید.فردوسی.
منم [ طوس ] پور نوذر جهان شهریار
ز تخم فریدون منم یادگار
هر آنجا که پرخاش جویم بجنگ
بدرّم دل شیر و چرم پلنگ.فردوسی.
سپه را بیاراست و خود برنشست
یکی گرز پرخاش دیده بدست.فردوسی.
بخواهم کنون از شما باژ و ساو
که دارد بپرخاش با روم تاو.فردوسی.
چو نیروی پرخاش ترکان بدید [ یزدگرد ]
بزد دست و تیغ از میان برکشید
به پیش سپاه اندر آمد چو پیل
زمین شد بکردار دریای نیل.فردوسی.
نه این بود از آن رنج پاداش من
که دیوی فرستد بپرخاش من.فردوسی.
چو بشنید از ایرانیان شهریار
ز صلح و ز پرخاش و از کارزار.فردوسی.
به تنها تن خویش جستم نبرد
بپرخاش تیمار من کس نخورد.فردوسی.
بگردش زنده پیلان ستوده
بپرخاش دلیران آزموده.
معدن علم علی بود بتأویل و بتیغ
مایهء جنگ و بلا بود و جدال و پرخاش.
ناصرخسرو.
دلیری که نامش تکین تاش بود
همه ساله با عم بپرخاش بود.اسدی.
ستیز آوری کار اهریمن است
ستیزه بپرخاش آبستن است.اسدی.
کس ار هست بدخواه شاه زمین
فرستش بَرِ وی بپرخاش و کین.اسدی.
دلیران پرخاش دو رویه صف
کشیدند جان برنهاده بکف.اسدی.
ز دونان نگهدار پرخاش را
دلیری مده بر خود اوباش را.نظامی.
چو پرخاش بینی تحمل بیار
که سهلی ببندد در کارزار.سعدی.
چو حجت نماند جفاجوی را
بپرخاش درهم کشد روی را.سعدی.
کرم کن نه پرخاش و کین آوری
که عالم بزیر نگین آوری.سعدی.
چو پرخاش بینند و بیداد از او [ سلطان ]
شبان نیست گرگ است فریاد از او
|| و در بیت زیرین معنی کلمه معلوم نیست:
خویشتن پاک دار و بی پرخاش
هیچکس را مباش عاشق غاش.
رودکی (از صحاح الفرس).
خویشتن پاک دار و بی پرخاش
رو به آغالش اندرون مخراش.
لبیبی (از لغت حافظ اوبهی در کلمهء آغالش).
|| پاداش (؟) :
چو بهرام [ چوبینه ] با نامه خلعت بدید
[ یعنی دوکدان و جامهء زنان ]
شکیبائی و خامشی برگزید
همی گفت این است پاداش من!
چنین است ازین شاه [ هرمز ] پرخاش من.
فردوسی.
گر ایدون که بنداست پاداش من
ترا رنجه کردن بپرخاش من.فردوسی.
- پرخاش آوردن؛ سرزنش کردن. خشم آوردن :
هر روز خویشتن ببلائی درافکنی
آنگه مرا ملامت و پرخاش آوری.فرخی.
- پرخاش جستن؛ کین جستن. رجوع به پرخاشجوی شود :
به نیزه ز اسپت نهم بر زمین
از آن پس نه پرخاش جوئی نه کین.
فردوسی.
بجائی که پرخاش جوید پلنگ
سگ کارزاری چه سنجد بجنگ.فردوسی.
گر او را بد آید تو شو پیش اوی
بشمشیر بسیار پرخاش جوی.فردوسی.
بپهلوی اشتر دو اسب و دو مرد
که پرخاش جویند روز نبرد.فردوسی.
اگر با سگ بخواهی جست پرخاش
طمع بگسل ز خون و گوشت مردار.
ناصرخسرو.
بپرخاش جستن چو بهرام گور
کمندی بکفتش بر از خام گور.سعدی.
چو دشمن بعجز اندرآمد ز در
نباید که پرخاش جوئی دگر.سعدی.
- پرخاش ساختن.؛ رجوع به پرخاش ساز شود.
- پرخاش کردن؛ درشتی کردن. مغالظت کردن. سخت گفتن. تندی کردن. تشدّد کردن. توپ و تشر رفتن. عتاب کردن. مُعاتَبه :
ای شب مکنی این همه پرخاش که دوش
راز دل من چنان مکن فاش که دوش.
عنصری.
رجوع به همین کلمه در ردیف خود شود.
پرخاشجو.
[پَ] (نف مرکب) رجوع به پرخاشجوی شود :
دو پرخاشجو با یکی نیکخوی [ ایرج ]
گرفتند پرسش نه بر آرزوی.فردوسی.
ز توران سران سوی او آمدند
پر از کین و پرخاشجو آمدند.فردوسی.
پرخاشجوئی.
[پَ] (حامص مرکب)جنگجوئی. فتنه جوئی. ستیزه جوئی. هنگامه طلبی. شراست. شرس. عربده جوئی.
- پرخاشجوئی کردن؛ رزم جستن. پرخاش جستن. ستیزه جوئی کردن. عربده کردن.

پرخاشجوی.

[پَ] (نف مرکب)(1)پرخاشجو. پرخاشخر. جنگجوی. جنگجو.تشنهء جنگ. نزاع طلب. رزمجو. فتنه جوی. ستیزه جوی. هنگامه طلب. غوغائی. مُعربد. شرس. عربده جو :
بصد کاروان اشتر سرخ موی
همه هیزم آورد پرخاشجوی.فردوسی.
بیاورد آن جوشن و خود اوی
همی گفت کای شیر پرخاشجوی.فردوسی.
چگونه فرستم ترا پیش اوی
که شاهی دلیر است و پرخاشجوی.
فردوسی.
همی راند پرخاشجوی و دژم
کمندی ببازو درون شست خم.فردوسی.
دو شیر ژیان چون دمور و گروی
که بودند گردان پرخاشجوی.فردوسی.
چو از جنگ رستم بپیچید روی [ افراسیاب ]
گریزان همی رفت پرخاشجوی.فردوسی.
دگرباره زد بر سر ترگ اوی
شکسته شد آن تیغ پرخاشجوی.فردوسی.
سیاوش بدو گفت این خود مگوی
که تو مهتری شیر پرخاشجوی.فردوسی.
فرنگیس را نیز کردند یار
نهانی بر آن برنهادند کار
که هر سه براه اندر آرند روی
نهان از دلیران پرخاشجوی.فردوسی.
رده برکشیدند از هر دو روی
برفتند گردان پرخاشجوی.فردوسی.
برآشفت و نامش بپرسید اوی
چنین گفت کای مرد پرخاشجوی.فردوسی.
مبارز همی کشته شد بر دو روی
همه نامداران پرخاشجوی.فردوسی.
سپاهی ز گردان پرخاشجوی
ز زابل به آمل نهادند روی.فردوسی.
دگر باشد او نیز پرخاشجوی
ببندد کشانش بیارد بروی.فردوسی.
از انبوه ترکان پرخاشجوی
بسوی دهستان نهادند روی.فردوسی.
غمی شد دل مرد پرخاشجوی
بدانست کو را بد آمد بروی.فردوسی.
سپهدار و گردان پرخاشجوی
به ویرانی دژ نهادند روی.فردوسی.
ز دست دگر زال و مهراب شیر
برفتند پرخاشجوی و دلیر.فردوسی.
سوی مهتر باره آورد روی
پس او دلیران پرخاشجوی.فردوسی.
دو پرخاشجوی و یکی نیکجوی
گرفتند پرسش نه بر آرزوی.فردوسی.
همه نامداران پرخاشجوی
ز خشکی بدریا نهادند روی.فردوسی.
ز بهر پرستنده ای کژ مگوی
نگردد جوانمرد پرخاشجوی.فردوسی.
ز هر سو سپاه انجمن شد بر اوی
یکی لشکر گشن پرخاشجوی.فردوسی.
بیک هفته گردان پرخاشجوی
به روی اندر آورده بودند روی.فردوسی.
سوی لشکر خویش کردند روی
دو گرد سرافراز پرخاشجوی.فردوسی.
وز آن پس دلیران پرخاشجوی
بتاراج مکران نهادند روی.فردوسی.
چو اسب افکند لشکر از هر دو روی
نباید که گردان پرخاشجوی
بیایند و ماند تهی قلبگاه
اگرچند بسیار باشد سپاه.فردوسی.
چو برخیزد آواز کوس از دو روی
نجوید زمان مرد پرخاشجوی.فردوسی.
به لشکر بیاراست [ اردشیر ] گیتی همه
شبان گشت و پرخاشجویان رمه.فردوسی.
طلایه همی گشت بر هر دو روی
جهان شد پرآواز پرخاشجوی.فردوسی.
ز بیشی بکژی نهادند روی
پر از رنج گشتند و پرخاشجوی.فردوسی.
بیامد هم اندر زمان پیش اوی
یل آتش افروز پرخاشجوی.فردوسی.
مر آن نامه برخواند موبد بر اوی
بپیچید از آن نامه پرخاشجوی.فردوسی.
خود و دیو و پیلان پرخاشجوی
بروی اندر آورده یکباره روی.فردوسی.
بشد طوس و دست تهمتن گرفت
بدو مانده پرخاشجویان شگفت.فردوسی.
درفشش ببردند با او بهم
همی رفت پرخاشجوی و دژم.فردوسی.
که یاری نیابد کس از هر دو روی
بجنگ دلیران پرخاشجوی.فردوسی.
چو برخاست آواز کوس از دو روی
برفتند مردان پرخاشجوی.فردوسی.
رسیدند پس پهلوانان بدوی
نکوهش کن و تیز و پرخاشجوی.فردوسی.
به نخجیر کردن نهادند روی
نکردند کس یاد پرخاشجوی.فردوسی.
همی می خورد با لب شیر بوی
شود بی گمان مرد پرخاشجوی.فردوسی.
همه نامداران پرخاشجوی
یکایک بدو درنهادند روی.فردوسی.
بسوی خراسان نهادیم روی
بر مرزبانان پرخاشجوی.فردوسی.
چنین داد رهام پاسخ بدوی
که ای نامبردار پرخاشجوی.فردوسی.
برافروختند آتش از هر دو روی
ز آواز گردان پرخاشجوی.فردوسی.
سپرد آنزمان پشت لشکر بدوی
که بد جای گردان پرخاشجوی.فردوسی.
بپرسید کین گرد پرخاشجوی
بخیره بدشت اندرآورد روی.فردوسی.
همه نامداران پرخاشجوی
به گودرز گفتند کاین است روی.فردوسی.
نهادند پس گیو را با گروی
که هم زور بودند و پرخاشجوی.فردوسی.
بدل گفت کار نو آمد بروی
مرا زین دلیران پرخاشجوی.فردوسی.
یکی نرّه بود و دگر ماده شیر
برفتند پرخاشجوی و دلیر.فردوسی.
وز آنجا به ایران نهادند روی
خبر شد به پیران پرخاشجوی.فردوسی.
همه کینه جویان و پرخاشجوی
ز بالا به لشکر نهادند روی.فردوسی.
سوی نامداران خود کرد روی
که بودند گردان پرخاشجوی.فردوسی.
نگه کرد گودرز تا پشت اوی
که دارد ز گردان پرخاشجوی.فردوسی.
از آن نامداران پرخاشجوی
به ابر اندرآمد همی گفتگوی.فردوسی.
گمانم که هست از نژاد بزرگ
که پرخاشجویست و مرد سترگ.فردوسی.
گزین کرد بیژن ز لشکر سوار
دلیران پرخاشجویان هزار.فردوسی.
چنین داد دستور پاسخ بدوی
که ای شیردل مرد پرخاشجوی.فردوسی.
تهمتن چنین داد پاسخ بدوی
که ای بیهده مرد پرخاشجوی.فردوسی.
همه یک بدیگر نهادند روی
که این پرهنر مرد پرخاشجوی...فردوسی.
چنین پاسخ آورد هومان بدوی
که ای شیردل مرد پرخاشجوی.فردوسی.
ز خون جوانان پرخاشجوی
برخ برنهاد از دو دیده دو جوی.فردوسی.
بدو گفت کای شیر پرخاشجوی
ترا این گزند از که آمد بروی.فردوسی.
برفتند کارآگهان پیش اوی
جهاندیده مردان پرخاشجوی.فردوسی.
بیامد یکی مرد پرخاشجوی
بدین لشکر گشن بنهاد روی.فردوسی.
که کهتر پسر بود و پرخاشجوی
نیاز پدر خسرو ماهروی.فردوسی.
پس او فرستاد خسرو سوار
دلیران پرخاشجویان هزار.فردوسی.
که پرخاشجویان سه ره صد هزار
بسنده نبودند با یک سوار.فردوسی.
خود و نامداران پرخاشجوی
سوی شهر شیراز بنهاد روی.فردوسی.
خروش آمد از لشکر هر دو روی
ده و دار گردان پرخاشجوی.فردوسی.
چو بشنید رستم برآشفت ازوی
بدو گفت ای باب پرخاشجوی.فردوسی.
هماورد گشته رخان بر دو روی
بدست چپ و راست پرخاشجوی.فردوسی.
ز رومی سپاه بزرگ اندر اوی
همه نامداران پرخاشجوی.فردوسی.
چو زو بازگردی بمادر بگوی
که مرگ آمد این باره پرخاشجوی.فردوسی.
چو اسپ سیه دید پرخاشجوی
ز زور و ز مردی که بود اندراوی.فردوسی.
گرامی دو پرخاشجوی جوان
یکی شاهزاده یکی پهلوان.فردوسی.
بسوی سکندر نهادند روی
بکشتند بسیار پرخاشجوی.فردوسی.
زره دار با گرزهء گاوروی
برفتند گردان پرخاشجوی.فردوسی.
ز بیشی به کژّی نهادند روی
پرآزار گشتند و پرخاشجوی.فردوسی.
همی آفرین خواند منذر بر اوی
همان نیزه داران پرخاشجوی.فردوسی.
همی رفت با گرزهء گاوروی
چو دیدند شیران پرخاشجوی.فردوسی.
ز زخم دو شاهان پرخاشجوی
همی خون و مغز اندرآمد بجوی.فردوسی.
نکوهیده باشیم از این هر سه روی
هم از نامداران پرخاشجوی.فردوسی.
چو بشنید اسفندیار این سخن
از آن شیر پرخاشجوی کهن.فردوسی.
بداراب داد و بپرسید ازوی
که ای شیردل مرد پرخاشجوی.فردوسی.
چو شد رَسته از جنگ برگاشت روی
تهمتن همی بود پرخاشجوی.فردوسی.
دگرباره زد بر سر ترگ اوی
شکسته شد آن تیغ پرخاشجوی.فردوسی.
یکی نیزه زد بر سر اسب اوی
بیفتاد گرگین پرخاشجوی.فردوسی.
بگفت آنکه ما را چه آمد بروی
ز ترکان و از شاه پرخاشجوی.فردوسی.
دو لشکر برآمیخت از چپ و راست
ده و گیر پرخاشجویان بخاست.اسدی.
دو لشکر رده ساختند از دو سوی
جهان گشت پر گرد پرخاشجوی.فردوسی.
یکی نرّه دیو است پرخاشجوی
که هر کس ببیند شود هوش ازوی.اسدی.
بکشتی و نخجیر و آماج و گوی
دلاور شود مرد پرخاشجوی.سعدی.
پرخاشخر.
[پَ خَ] (نف مرکب)جنگجوی. رزم آزما. جنگ آور. جنگی. شجاع. پرخاشجوی. دلیر. جنگجو. نزاع طلب. رزمجو. ستیزه جو. فتنه جو. ستیزه جوی. فتنه جوی. هنگامه طلب. خروس جنگی. غوغائی. معربد. شرس. عربده جو. و خریدار جنگ. (برهان) :
چو الیاس را کو بمرز خزر
گوی بود با فرّ و پرخاشخر.فردوسی.
ببودند بر پای بسته کمر
هر آنکس که بودند پرخاشخر.فردوسی.
پیاده شد آن مرد پرخاشخر
زره دامنش را بزد بر کمر.فردوسی.
ز لشکر کسانی که باید ببر
که او نامدار است و پرخاشخر.فردوسی.
یکی بانگ برزد به بیدادگر
که باش ای ستمکار پرخاشخر.فردوسی.
تکاور ز درد اندرآمد بسر
نیفتاد ازو شاه پرخاشخر.فردوسی.
چنین گفت بیژن به فرّخ پدر
که ای نامور گرد پرخاشخر.فردوسی.
بفرمان مرا بست باید کمر
برزم بلاشان پرخاشخر.فردوسی.
خروش آمد و بانگ زخم تبر
سراسیمه شد گیو پرخاشخر.فردوسی.
بپرسش گرفتند با یکدگر
ردان و بزرگان پرخاشخر.فردوسی.
یکی نامه بنوشت نزد پدر
ز کار ورازاد پرخاشخر.فردوسی.
برفتم بدان شهر دیوان نر
چه دیوان که شیران پرخاشخر.فردوسی.
گرت نام شاه آفریدون بگوش
رسیده ست هرگز بدینسان مکوش
که فرزند اوئیم هر سه پسر
همه گرزداران پرخاشخر.فردوسی.
بگیریم هر دو دوال کمر
بکردار جنگی دو پرخاشخر.فردوسی.
ز بانگ سواران پرخاشخر
درخشیدن تیغ و زخم تبر.فردوسی.
همان ترکش و تیر و زرین سپر
یکی بندهء گرد و پرخاشخر.فردوسی.
نبایست کردن برین سو گذر
بر نرّه دیوان پرخاشخر.فردوسی.
ز لشکر ده و دو هزار دگر
دلاور بزرگان پرخاشخر.فردوسی.
ز بینی فرود آمدش مغز سر
نیفتاد کافور پرخاشخر.فردوسی.
هم آنگه نشستند با یکدگر
سراسر بزرگان پرخاشخر.فردوسی.
بدو گفت رو با برادر پدر
بگو ای بداندیشه پرخاشخر.
فردوسی (شاهنامه چ دبیر سیاقی ج 1 ص 415).
بگشتند بسیار با یکدگر
بپیچید رهّام پرخاشخر.فردوسی.
که سالارشان بود پنجم پسر
یکی نامور گرد پرخاشخر.فردوسی.
همه نامداران پرخاشخر
ابا نیزه و گرزهء گاوسر.فردوسی.
برآمد چکاچاک زخم تبر
خروش سواران پرخاشخر.فردوسی.
ز فرمان سالار پیچید سر
شود تیره دیدار پرخاشخر.فردوسی.
کلاهی بسر برنهادش پدر
ز بیم دلیران پرخاشخر.فردوسی.
از آواز گردان پرخاشخر
بدرّید مر اژدها را جگر.فردوسی.
بدو گفت کای گرد پرخاشخر
ترا نام هست و نژاد و گهر.فردوسی.
که از تو بپرسم یکی نو خبر
ز گیو و ز گودرز پرخاشخر.فردوسی.
چو اسب نبرد اندرآمد بسر
جدا گشت ازو سعد پرخاشخر.فردوسی.
بفرمودشان بازگشتن بدر
هر آنکس که بد گرد و پرخاشخر.فردوسی.
بدست سواری که دارد هنر
سپهبد سزد گرد و پرخاشخر.فردوسی.
ز سهراب یاد آمدش وز پدر
بدو گفت ای گرد پرخاشخر.فردوسی.
که فرزانه و مرد پرخاشخر
ز بخشش بکوشش نیابد گذر.فردوسی.
ببخشید روی زمین سربسر
بدان پهلوانان پرخاشخر.فردوسی.
ستاره شمر گفت کای شهریار
کس از گردش چرخ ناپایدار
بمردی و دانش نیابد گذر(1)
خردمند اگر مرد پرخاشخر(2).فردوسی.
شدند انجمن لشکری بر درش
درم داد پرخاشخر مادرش.فردوسی.
نکردم نرفتم براه پدر
که آن شیردل مرد پرخاشخر.فردوسی.
فراموش کردی تو سکزی مگر
کمان و بر مرد پرخاشخر.فردوسی.
سوی خواب کردن نهادند سر
چه شاه و چه گردان پرخاشخر.فردوسی.
ببخشید روی زمین سربسر
بر آن پهلوانان پرخاشخر.فردوسی.
دو پرخاشخر با یکی جنگجوی
گرفتند پرسش نه بر آرزوی.فردوسی.
چو گشتند نزدیک با یکدگر
برفتند گردان پرخاشخر.فردوسی.
ندانست کاین شر پرخاشخر
ز فرمانش پیچد بدینگونه سر.فردوسی.
ابر میسره چل هزار دگر
همه ناوک انداز و پرخاشخر.فردوسی.
بدادش به لشکر همه سربسر
که بودند گردان پرخاشخر.فردوسی.
ز گرد سواران پرخاشخر
بپوشید چون میغ رخسار خور.اسدی.
پرخاشخور.
[پَ خوَرْ / خَر] (نف مرکب)شجاع و جنگجوی و جنگ آور باشد؟ (برهان). رجوع به پرخاشخر شود.
(1) - این کلمه در برخی شواهد، قید است.
(1) - ن ل: که یابد گذر.
(2) - ن ل: خردمند یا مرد پرخاشخر.

پرخاش دیده.

[پَ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)(1) رزم دیده. جنگ دیده. از کار جنگ برآمده. از کار درآمده در جنگ. جنگ آزموده :
سپه را بیاراست و خود برنشست
یکی گرز پرخاش دیده به دست.فردوسی.
پرخاش ساز.
[پَ] (نف مرکب)پرخاشجوی. آمادهء جنگ :
بصید هزبران پرخاش ساز
کمند اژدهائی دهن کرده باز.سعدی.
پرخاش کردن.
[پَ کَ دَ] (مص مرکب)درشتی کردن. مغالظت کردن. تندی کردن. تشدّد کردن. عتاب کردن. معاتبه :
چو نیکی کند کس تو پاداش کن
وگر بد کند نیز پرخاش کن.فردوسی.
ای شب نکنی آنهمه پرخاش که دوش
راز دل من مکن چنان فاش که دوش
دیدی چه دراز بود دوشینه شبم
هان ای شب وصل آنچنان باش که دوش.
عنصری.
پرخاش مکن سخن بیاموز
از من چه رمی چو خر ز قسور.
ناصرخسرو.
پرخاش کیش.
[پَ] (ص مرکب) رزم آور. شجاع. دلیر. پرخاشخر. پرخاشجوی :
بگویش که ما را چه آمد به پیش
ازین نامور مرد پرخاش کیش.فردوسی.
پرخاشگاه.
[پَ] (اِ مرکب) پرخاشگه. میدان جنگ. آوردگاه. آوردگه :
بپرخاشگه جان ستان دیدمت
قوی دست و چابک عنان دیدمت.نظامی.
پرخاصیت.
[پُ یَ] (ص مرکب) که خاصیت بسیار دارد. مفید. سودمند.
(1) - صفت مفعولی در مقام فاعلی.

پرخاصیتی.

[پُ یَ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پرخاصیت.

پرخج.

[پَ رَ] (اِ) پرخچ. (رشیدی) (برهان). پرخش. (اسدی) (جهانگیری) (رشیدی). فرخچ. (رشیدی). فرخش. (جهانگیری) (رشیدی). فرخج. (جهانگیری). کفل و ساغری اسب و استر و خر و گاو و امثال آن باشد. (برهان). و رجوع به پرخش شود.

پرخچ.

[پَ رَ] (اِ) پشت و کفل و ساغری اسب و استر و غیره :
همی تا کیم کرد باید نگاه
به پشت و پرخج غلیواج و رنگ.
مسعودسعد (از شعوری).
رجوع به پرخج و پرخش شود.
پرخدو.
[پُ خَ] (ص مرکب) پر آب دهان.

پرخدوئی.

[پُ خَ] (حامص مرکب)زشت خوئی. خیره روئی. خربطی. و رجوع به خدو شود.

پرخراش.

[پُ خَ] (ص مرکب) سخت خراشیده. بسیار شخوده :
چو بنشست با سوگ ماهی بلاش
سرش پر ز گرد و رخش پرخراش.
فردوسی.
پرخرج.
[پُ خَ] (ص مرکب) بسیارخرج. که خرج بسیار دارد. که هزینهء فراوان دارد.

پرخرجی.

[پُ خَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرخرج.

پرخرد.

[پُ خِ رَ] (ص مرکب) پرعقل. پرشعور. سخت عاقل و داهی. مقابل کم خرَد :
بموبد چنین گفت کای پرخرد
مرا و ترا روز هم بگذرد.فردوسی.
تو پند من ای مادر پرخرد
نگهدار تا روز تو بگذرد.فردوسی.
جهاندار ابوالقاسم پرخرد
که رایش همی از خرد بگذرد.فردوسی.
دلی پرخرد داشت و رای درست
ز گیتی جز از نیکنامی نجست.فردوسی.
بدو گفت پورسیاووش رد
توئی ای پسندیدهء پرخرد.فردوسی.
فرستاد با او یکی پرخرد
که او را بنزدیک منذر برد.فردوسی.
از او ایمنی یافت جان قباد
ز گفتار آن پرخرد گشت شاد.فردوسی.
چنین گفت کای پرخرد مایه دار
چهل مر درم هر مری صد هزار.فردوسی.
وگر آنکه مغزش بود پرخرد
سوی ناسپاسی دلش ننگرد.فردوسی.
همان پرخرد موبد راه جوی
گو پرمنش کو بود شاه جوی.فردوسی.
ز تو [ ایرج ] پرخرد پاسخ ایدون سزید
دلت مهر و پیوند ایشان [ سلم وتور ] گزید.
فردوسی.
چنین گفت با شاه توران سپاه
که ای پرخرد نامبردار شاه.فردوسی.
چو این بومها یکسر آباد کرد
دل مردم پرخرد شاد کرد.فردوسی.
بدان پرخرد موبدان داد و گفت
که نیک و بد از من نباید نهفت.فردوسی.
چه گفتند گفتند کای پرخرد
هر آنکس که بد کرد کیفر برد.فردوسی.
چنین گفت اغریرث پرخرد
کزین گونه چاره نه اندر خورد.فردوسی.
ز کینه به اغریرث پرخرد
نه آن کرد کز مردمی درخورد.فردوسی.
که گردون نه زانسان همی بگذرد
که ما را همی باید ای پرخرد.فردوسی.
فرستاده باید یکی پرخرد
بنزدیک رستم چو اندر خورد.فردوسی.
چنین گفت گشتاسب کای پرخرد
که جان از هنرهات رامش برد.فردوسی.
بدو گفت کای مهتر پرخرد
ز تو سرد گفتن نه اندر خورد.فردوسی.
بدو گفت کای پرخرد پهلوان
به رنج اندرون چند پیچی روان.فردوسی.
بدو گفت بیژن که ای پرخرد
جز این بر تو مردم گمانی برد.فردوسی.
بشیده چنین گفت کای پرخرد
سپاه تو تیمار تو کی خورد.فردوسی.
چنین گفت طوس سپهبد به گیو
که ای پرخرد نامبردار نیو.فردوسی.
به پیران ویسه چنین گفت شاه
که ای پرخرد مهتر نیک خواه.فردوسی.
چو این گفته باشی بشیده بگوی
که ای پرخرد مهتر نامجوی.فردوسی.
چو بشنید خسرو چنان گفتگوی
از آن پرخرد مهتر نامجوی.فردوسی.
بدو گفت سهراب کای پرخرد
مبادا که جان جز خرد پرورد.فردوسی.
بدو گفت کاموس کای پرخرد
دلت یکسر اندیشهء بد برد.فردوسی.
جهان آن نیرزد بر پرخرد
که دانائی از بهر آن غم خورد.اسدی.
تو تدبیر خود کن که آن پرخرد
که بعد از تو باشد غم خود خورد.اسدی.
پرخردی.
[پُ خِ رَ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پرخرد. مقابل کم خردی.

پرخروش.

[پُ خُ] (ص مرکب) پرغوغا. پرآواز :
جهان گشت ز آواز او پرخروش
برانگیخت گرد و برآورد جوش.فردوسی.
همی کوه پرناله و پرخروش
همی سنگ خارا برآمد بجوش.فردوسی.
زمین پرخروش و هوا پر ز جوش
همی کر شدی مردم تیزهوش.فردوسی.
همه سیستان زو شود پرخروش
وزو شهر ایران برآید بجوش.فردوسی.
ورا کشته دیدند و افکنده خوار
سکوبای رومی سرش برکنار
همه رزمگه گشت زو پرخروش
دل رام برزین پر از درد و جوش.فردوسی.
به ایران زن و مرد ازو پرخروش
ز بس کشتن و غارت و جنگ و جوش.
فردوسی.
پرخش.
[پَ رَ] (اِ) پرَخج. پرخچ. فرخچ. فرخج. فرخش. کفل اسب. پشت اسب. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). کفل و ساغری اسب و استر و غیره. (برهان). در لغت نامهء منسوب به اسدی آمده است: پرخش کفل باشد. منجیک گوید :
راست چو پرخش بچشمم آید لرزان [ کذا ]
همچو سرماست وقیه وقیه بریزم [ کذا ] .
چنانکه ملاحظه میشود این کلمه در شعر منجیک پرخ است بسکون راء بضمیر غایب پیوسته و به فتح پ و فتح راء بر وزن بدَخش نیست. و باز در همان جا بیت دیگری بی نام شاعر برای همین لفظ با همین معنی آورده است :
پرخشش بکردار تابان درخشی
که پیچان پدید آید از ابر آذر.
و بطوری که مشهود است لفظ پرَخش در اینجا بر وزن بدَخش و بمعنی سیف و شمشیر است. در تاریخ بیهقی آنگاه که یکی از بویهیان بقصد استخلاص ری آمده بود بزمان مسعودبن محمود غزنوی گوید: و حسن [ ... سلیمان ] گفت، دهید و حشمتی بزرگ افکنید بکشتن بسیار که کنید تا پس از این دندانها کند شود از ری و تیز نیایند مردمانِ حَسن، رخش برگذاردند و کشتن گرفتند... کلمهء رخش در اینجا بگمان من مصحف کلمهء پرخش بیت دوم و بمعنی شمشیر است.
از حاصل بحث فوق و دقت در معانی بیت منقول در لغت نامهء اسدی و ابیات ذیل، این معانی برای پرخش درنظر می آید:
|| کفل در مطلق حیوان :
همی تا کیم کرد باید نگاه
به پشت و پرخش(1) غلیواژ و رنگ.
مسعودسعد.
|| کفل اسب :
بور شد چرمهء تو از بس خون
که زدش بر پرخش و بر پهلو.مسعودسعد.
دیوسیرت سروش نصرت بخش
ببرسینه پلنگ رخش پرخش.مختاری.
|| شمشیر :
پرخشش بکردار تابان درخشی
که پیچان پدید آید از ابر آذر.
(از لغت نامهء اسدی).
پرخشم.
[پُ خَ] (ص مرکب) غضبناک. خشمناک. غضوب :
سواران چو شیران جسته ز غار
که باشند پرخشم روز شکار.فردوسی.
سیه چشم و پرخشم و نابردبار
پدر بگذرد او بود شهریار.فردوسی.
همی بود ترسان ز آزار شاه
جهاندار پرخشم و او بی گناه.فردوسی.
جهاندار پرخشم و پرتاب بود
همی خواست کاید بدان ده فرود.فردوسی.
پیامی درشت آوریده به شاه
فرستنده پرخشم و من بی گناه.فردوسی.
سپهبد سوی پارس بنهاد روی
همی رفت پرخشم و دل کینه جوی.
فردوسی.
بدست اندرون داشت گرز پدر
سرش گشته پرخشم و پرخون جگر.
فردوسی.
- پرخشم و جنگ؛ پُر پرخاش. پرتوپ و تشر :
یکی نامه فرمود پرخشم و جنگ
پیامی بکردار تیر خدنگ.فردوسی.
تأق. احبیباط؛ پرخشم شدن.
اکتیتاء؛ پرخشم گردیدن. (منتهی الارب).
پرخشمی.
[پُ خَ] (حامص مرکب)غضبناکی. خشمناکی. تأقة. شدت غضب. سختی غضب.
(1) - ن ل: پرخج.

پرخطر.

[پُ خَ طَ] (ص مرکب) خطیر. عظیم :
طمع نیست کز بندگان تو باشم
که کاریست بس پرخطر پادشاهی.
رضی الدین نیشابوری.
|| خطرناک. ترسناک. پربیم و هراس : بحکم ضرورت در پی کاروانی افتاد و برفت. شبانگه برسیدند بمقامی که از دزدان پرخطر بود. (گلستان چ مصفا ص 78).
پرخم.
[پَ خَ] (ص) درهم. پریشان. (از شعوری بنقل از محمودی).

پرخم.

[پُ خَ] (ص مرکب) پر ماز. پر شکن. پر پیچ. پرتاب. خم اندر خم :
آویختی آفتاب را دوش
از سلسله های جعد پرخم.خاقانی.
|| کنایه است از مبالغه در تحریرات دلاویز موسیقی. (غیاث اللغات بنقل از شرح خاقانی) (؟).

پرخمار.

[پُ خُ] (ص مرکب) (چشم...) که بچشم شراب خوردگان ماند :
بدیده چو قار و برخ چون بهار
چو می خورده ای چشم او پرخمار.
فردوسی.
در چشم پرخمار تو پنهان فسون سحر
در زلف بیقرار تو پیدا قرار حسن.حافظ.
|| با اثر شراب. مخمور. خمارزده :
دگر روز شبگیر هم پرخمار
بیامد تهمتن بیاراست کار.فردوسی.
و رجوع به خمار شود.
پرخنده.
[پُ خَ دَ / دِ] (ص مرکب) (لب...) سخت خندان :
لب سام سیندخت پرخنده دید
همه بیخ کین از دلش کنده دید.فردوسی.
پرخو.
[پَ خَ] (اِ) حواطه. (السامی فی الاسامی). جُوبه. (صراح اللغه). جائی باشد که در کنج خانه ها سازند و پر از غله کنند. (برهان). نوعی انبار است که در خانه ها از تخته و گل کنند ذخیره کردن غله را :
کند مُدَخّرِ قدرش گه ذخیرهء جود
بجای خُنب نطاقات چرخ را پرخو.آذری.
- پَرخَو کردن؛ فرخو کردن. بریدن و هموار کردن شاخه های زیادتی درخت. پیراستن درختان یعنی بریدن شاخه های زیادتی آنرا تا به اندام نشو و نما کنند. (برهان).
|| در بعض نسخ به پرخو معنی شادمانی نیز داده اند. (شعوری). و رجوع به فرخو شود.

پرخواب.

[پُ خوا / خا] (ص مرکب)نَوّام. ضُجعه. جُثمه. آنکه بسیار خسبد. مقابل کم خواب :
یافه کم گوی ای سنائی مدح او کز روی عقل
هیچ پرخوابی نجسته ست از طبیبان کوکنار.
سنائی.
|| خواب آلوده (صفتی چشم را) :
دو جادوش پرخواب و پرآب روی
پر از لاله رخسار و چون مشک موی.
فردوسی.
بگشا بشیوه نرگس پرخواب مست را
وز رشک چشم نرگس رعنا بخواب کن.
حافظ.
|| در جامه، که خَمَل بسیار دارد. مقابل کم خواب.

پرخوابی.

[پُ خوا / خا] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پرخواب.

پرخوار.

[پُ خوا / خا] (نف مرکب)پرخواره. پرخور. بسیارخوار. اَکال. شکم خواره. شکم پرست. اَکول. شِکمُو. شکم گنده. گران خوار. شکم بنده. رَزد. رَسْ. عبدالبطن. گلوبنده. شکم پرور. طبلخوار. مقابل کم خوار :
سیه کاسه و دون و پرخوار بود
شتروار دائم به نشخوار بود.بوالمثل بخاری.
و رجوع به پرخور شود.
پرخوارگی.
[پُ خوا / خا رَ / رِ](حامص مرکب) شکمخوارگی. شکم پرستی. اَکولی. پرخوری. پرخواری. شِکموئی. شکم گندگی. گران خواری. گلوبندگی.

پرخواره.

[پُ خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) پرخوار. رجوع به پرخوار شود : الیون ملک ارمنیه بود... مسلمه هبیره را فرستاد چون بنزدیک الیون آمد گفت شما احمق مردمانید گفت چرا گفت زیرا که شکم پر کنید از هرچه یابید و بدین سلیمان را خواست زیرا که او پرخواره بود. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
کشد مرد پرخواره بار شکم
وگر درنیابد کشد بار غم.سعدی.
پرخواری.
[پُ خوا / خا] (حامص مرکب) رجوع به پرخوارگی شود.

پرخواستار.

[پُ خوا / خا] (ص مرکب)کسی که خواستار بسیار دارد.

پرخواستاری.

[پُ خوا / خا] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرخواستار. چگونگی آنکه خواستار بسیار دارد.

پرخواسته.

[پُ خوا / خا تَ / تِ] (ص مرکب) غنی. ثروتمند. پرثروت :
ورا گشت آن شاهی آراسته
جهان گشت پرداد و پرخواسته.فردوسی.
بدین سال گنج تو آراسته ست
که پرزر و سیمست و پرخواسته ست.
فردوسی.
پرخواه.
[پُ خوا / خا] (نف مرخم مرکب)حریص. آزور.

پرخواهش.

[پُ خوا / خا هِ ] (ص مرکب) پرهوس. پرخواست. پرآرزو.

پرخواهشی.

[پُ خوا / خا هِ ] (حامص مرکب) پرهوسی. پرآرزوئی.

پرخور.

[پُ خوَرْ / خُرْ رْ] (نف مرخم مرکب) اَکول. بسیارخوار. پرخوار. جَوّاظ. شکمخواره. بُلَع. بُلَعة. بولع. مِبلع. مقابل کم خور. و رجوع به پرخوار شود.

پرخوراک.

[پُ خوَرْ / خُرْ را] (ص مرکب) پرخوار. مقابل کم خوراک. و رجوع به پرخوار و پرخور شود.

پرخوراکی.

[پُ خوَرْ / خُرْ را] (حامص مرکب) پرخواری. پرخوارگی. رجوع به پرخوارگی شود.

پرخوری.

[پُ خوَرْ / خُرْ ری] (حامص مرکب) رجوع به پرخوارگی شود.

پرخون.

[پُ] (ص مرکب) خون آلود :
بدیدند پرخون تن شاه را
کجا خیره کردی رخ ماه را.فردوسی.
|| کنایه است از دردمند :
همه در هوای فریدون بدند
که از جور ضحاک پرخون بدند.فردوسی.
دل طوس پرخون و دیده پرآب
بپوشید جوشن هم اندر شتاب.فردوسی.
ز خیمه برآورد پرخون سرش
که آگه نبد زان سخن لشکرش.فردوسی.
دلش پرنهیبست و پرخون جگر
ز بس درد و تیمار چندان پسر.فردوسی.
- مژه و چشمی پرخون؛ پر از خون، خونبار :
همه دل پر از درد از بیم شاه
همه دیده پرخون و دل پرگناه.فردوسی.
ز گودرز چون آگهی شد بطوس
مژه کرد پرخون و رخ سندروس.فردوسی.
بر آن کار نظاره بد یک جهان
همه دیده پرخون و خسته روان.فردوسی.
- پر خون گشتن جگر؛ غمزده و دردمند. پردرد، پراندوه شدن :
بدست اندرون داشت گرز پدر
سرش گشته پرخشم و پرخون جگر.
فردوسی.
ورا زان سخن هیچ پاسخ نکرد
دلش گشت پرخون و لب پر ز درد.
فردوسی.
- پرخون گشتن رخ؛ افروخته و برافروخته گردیدن از خشم یا غم :
رخش گشت پرخون و دل پر ز درد
ز کار سیاوش بسی یاد کرد.فردوسی.
رخش گشت پرخون و دل پر ز دود
بیامد دوان تا بنزد فرود.فردوسی.
چو آواز دادش ز فرشید ورد
رخش گشت پرخون و دل پر ز درد.
فردوسی.
پرخونی.
[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرخون.

پرخیدن.

[پَ دَ] (مص) تفتیش کردن. برخیدن. (زمخشری).

پرخیده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) رمز و ایما و اشارت باشد. (برهان). ظاهراً این صورت و معنی از مجعولات دساتیر است.

پرد.

[پَ] (اِ) لُغَز. اُحجیَّه. (السامی). بَرد. (برهان). چیستان. || لای و ته جامه و کاغذ باشد چنانکه گویند یک پرد و دو پرد یعنی یک لای و دو لای یا یک ته و دو ته. (برهان). || خواب (در مخمل و جامه). (برهان).

پرد.

[پُ] (اِ) به لهجهء گیلانی، پل رودخانه و جوی آب. (برهان) (رشیدی) (جهانگیری). قنطره.

پردا.

[پَ] (اِ) فردا. (برهان). غَد.

پرداخت.

[پَ] (مص مرخم) اسم از پرداختن. تأدیه. ادای دین. توختن وام. || صیقل. جلا. صقل. پرداز. (برهان). || توجه :
همی گریختم از مردمان بکوه و بدشت
که از خدای نبودم بدیگری پرداخت.سعدی.
- پرداخت دادن؛ مهره زدن. صیقل دادن. جلا دادن.
- پرداخت کردن؛ ادا کردن دین و جز آن.
|| صیقلی کردن. لغزنده و تابان کردن. صیقل دادن. پاک کردن. برق انداختن. روشن کردن. مجلی و سخت صیقلی کردن. زنگ بردن. زنگ زدودن.

پرداختگی.

[پَ تَ / تِ] (حامص)فراغت.

پرداختن.

[پَ تَ] (مص) اداء. ادا کردن. تفریغ حساب. گزاردن حقی و دینی و جز آن. توختن وامی. تأدیه. کارسازی کردن. دادن. واپس دادن: دین خود را پرداختن؛ وام خویش ادا کردن. || تهی کردن. خالی کردن. تخلیه. مخلی کردن. تخلیه کردن. پاک کردن. صافی کردن.
-پرداختن خانه ای یا خنوری؛ خالی و تهی کردن آن : چون سلیمان را بشستند و کفن کردند عمر بر وی نماز کرد چون بگور کردندش اسبان و ستوران خلافت بنزدیک او آوردند و گفتند هرکدام که خواهی برنشین گفت ستور خویش را خواهم و برنشست مردمان گفتند بدارالخلافه شو گفت امروز آنجا عیال سلیمان است و مرا خانهء خویش کفایت است تا ایشان آنرا پردازند و او بخانهء خویش آمد و همی بود تا آن سرای بپرداختند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
اگر پادشا چاره ای سازدی
کز آن غم دل ما بپردازدی.فردوسی.
سپه کرده و جنگ را ساخته
دل از مهر جمشید پرداخته.
فردوسی (شاهنامه چ دبیر سیاقی ج 1 ص 31).
دل از داوری ها بپرداختند
به آئین یکی جشن نو ساختند.فردوسی.
همه هرچه دید اندر او چارپای
بیفکند وزیشان بپرداخت جای.فردوسی.
یکی بانگ بشنید کای شهریار
بسر بردی اندر جهان روزگار
بسی تخت شاهان بپرداختی
سرت را بگردون برافراختی.فردوسی.
بپرداخت ایران و شد سوی چین
جهان شد پر از داد و پرآفرین.فردوسی.
چو جائی ز دشمن بپرداختی
دگر بدکنش سر برافراختی.فردوسی.
چو تو پشت دشمن ببینی بچیز
میاز و مپرداز هم جای نیز.فردوسی.
توانی مگر چاره ای ساختن
از او کشور هند پرداختن.فردوسی.
سپاه از پس او همی تاختند
بیابان ز گوران بپرداختند.فردوسی.
سراپرده و خیمه ها ساختند
ز نخجیر دشتی بپرداختند.فردوسی.
بگردان ز جانش نهیب بدان
بپرداز گیتی ز نابخردان.فردوسی.
سر بابت از مغز پرداختند
مر آن اژدها را خورش ساختند.فردوسی.
همان بدره و برده و چارپای
براندیشم آرم شمارش بجای
ببخشم که من راه را ساختم
وزین تیرگی دل بپرداختم.فردوسی.
برآهیخت شمشیر کین پیلتن
ز دیوان بپرداخت آن انجمن.فردوسی.
تن من مپرداز خیره ز جان
بیابی ز من هرچه پرسی نشان.فردوسی.
از اندیشه من دل بپرداختم
سخن هرچه دانستم انداختم.فردوسی.
بهر سو سواران همی تاختند
ز نخجیر دشتی بپرداختند.فردوسی.
سزاوار او جایگه ساختند
یکی خرم ایوان بپرداختند
ببردند چیزی که شایسته بود
همان پیش پرموده بایسته بود.فردوسی.
از آن بدکنش دیو روی زمین
بپرداز و پردخته کن دل ز کین.فردوسی.
که تا هر سوئی شهرها ساختند
برین نیز گنجی بپرداختند.فردوسی.
گزین کرد از ایشان ده و دو هزار
سواران اسب افکن و نامدار
بر ایشان بپرداخت گنج درم
نکرد ایچ دل را ببخشش دژم.فردوسی.
چو فرمان او در جهان گشت فاش
به چربی بپرداخت گاه از بلاش
بدو گفت شاهی نرانی همی
بدان را ز نیکان ندانی همی.فردوسی.
یکی جادوئی بایدت ساختن
زمانه ز مهبود پرداختن.فردوسی.
بپرداختم تخت ز افراسیاب
وزین پس نه آرام جویم نه خواب.فردوسی.
ز چین و ختن هدیه ها ساختند
بر آن کار گنجی بپرداختند.فردوسی.
بخون نیز پیوستگی ساختم
دل از کین ایران بپرداختم.فردوسی.
بهر سو یکی جشنگه ساختند
دل از کین و نفرین بپرداختند.فردوسی.
چو زینسان بچنگ آمدش بارگی
دل از غم بپرداخت یکبارگی.فردوسی.
بپردازم آمل نیایم بجنگ
سرم را ز نام اندرآرم بننگ.فردوسی.
دو بهره ز شب شاه فرخنده دین
زبان را نپرداختی ز آفرین.فردوسی.
نخواهد ترا ماندن جاودان
بپرداز دل را ز کار بدان.فردوسی.
بباید یکی تاختن ساختن
جهان از فرستاده پرداختن.فردوسی.
چو از کین او دل بپرداختم
کنون جنگ و کین ترا ساختم.فردوسی.
چو آگاه شد باربد زانکه شاه
بپرداخت بی رأی و بی کام گاه.فردوسی.
بدو گفت پرداختن دل سزاست
بپرداز و برگوی هرچت هواست.فردوسی.
که ایران بپرداز و بیشی مجوی
سر ما شد از تو پر از گفتگوی.فردوسی.
چو از چاره دلها بپرداختند
فرستاده را پیش بنشاختند.فردوسی.
اگر رأی بیند جهان پهلوان
بپردازد ایران ز ترکان گوان.فردوسی.
بپرداخت سغد و سمرقند و چاچ
بقاچار باشی فرستاد تاج.فردوسی.
یکی چاره باید کنون ساختن
دل و جانم از رنج پرداختن.فردوسی.
بشادی بباش و بنیکی بمان
ز خوشی مپرداز دل یکزمان.فردوسی.
وزان پس چو خاقان بپرداخت دل
ز خون شد همه کشور چین چو گل.
فردوسی.
چو کشور سراسر بپرداختند
گروگان و آن هدیه ها ساختند.فردوسی.
کجا من چمانیدمی باد پای
بپرداختی شیر درّنده جای.فردوسی.
از اندیشهء بد بپرداز دل
برافروز تاج و برافراز دل.فردوسی.
بکشتی و مغزش بپرداختی
مر آن اژدها را خورش ساختی.فردوسی.
و دیگر از ایران زمین هرچه هست
که آن شهرها را تو داری بدست
بپردازی و خود به توران شوی
ز جنگ و ز کین آوران بغنوی.فردوسی.
بباید شما را کنون تاختن
سر چاه از این سنگ پرداختن.فردوسی.
بپردازم از اژدها جشنگاه
چو شبگیر ما را نمایند راه.فردوسی.
نویسندهء نامه را خواند شاه
بینداخت تاج و بپرداخت گاه.فردوسی.
بیابان از ایشان بپرداختند
که از هر سویی تاختن ساختند.فردوسی.
سپاه دو کشور همه شد تباه
گه آمد که پردازی این کینه گاه.فردوسی.
وزان سو که اشکش بشد همچنین
بپردازم اکنون سراسر زمین.فردوسی.
بپرداز توران و برکش بچاچ
ببر تخت ساج و برافراز تاج.فردوسی.
تو آن شاهی که گیتی را ز بدخواهان بپردازی
بتیغ و تیر خان و مان بدخواهان براندازی.
فرخی.
بامدادان همه کهسار پر از وحشی بود
شامگاهان همه پرداخته بودی کهسار.
فرخی.
کاخها بینم پرداخته از محتشمان
همه یکسر زرَبض برده بشارستان بار.
فرخی.
شهان خزانه نهند او خزانه پردازد
نه زانکه دستگهش لاغر است و دخل نزار.
فرخی.
بیشه ها یکسره پرداخته از شیر و ز ببر
قلعه ها از درم بسته و صندوق گهر.فرخی.
گورخران میمنه ها ساختند
زاغان گلزار بپرداختند.منوچهری.
دل سنگین من گوئی که خان است
بخان اندر ز مهرت کاروان است
اگر ایشان نپردازند خان را
نباشد جای دیگر کاروان را.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بپردازم ز سه رسوا جهان را
ز ننگ هر سه بزدایم روان را.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ز مردم وی آن شهر پرداخته ست
نشیمن بغاری درون ساخته ست.اسدی.
کجا باره ز انبه بپرداختند
خم پنجه در باره انداختند.اسدی.
بپرداخت دیوار ز انبوه مرد
فرو زد بباره درفش نبرد.اسدی.
گرفتند گردان به کین ساختن
جهان از یلان گشت پرداختن.اسدی.
حصار و طلسمی چنین ساختم
بسی گوهر و گنج پرداختم.اسدی.
چو کاری برآید بی اندوه و رنج
چه باید ترا رنج و پرداخت گنج.اسدی.
ز مردم بپرداخت این بوم و مرز
هم از چارپای و هم از کشت ورز.اسدی.
سوم پند شهری که نو ساختی
به رنجش بسی گنج پرداختی.اسدی.
برافروخت افریقی از کین و خشم
بپرداخت دل بر فرسته ز چشم.
اسدی (گرشاسب نامه ص 294).
چو اسباط را برگ شد ساخته
روانشان شد از رنج پرداخته.
شمسی (یوسف و زلیخا).
تواند مگر چاره ای ساختن
دلت را ز تیمار پرداختن.
شمسی (یوسف و زلیخا).
دل از کار یوسف بپرداز پاک
مکن خویشتن را بعشقش هلاک.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بفرمان یزدان رسول خدای
بُنه برگرفت و بپرداخت جای.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چو آیی در نماز از پردهء راز
دل خود را ز هر باطل بپرداز.ناصرخسرو.
تیغ بینداز از آنکه تیغ تو بخت است
گنج بپرداز از آنکه گنج تو کان است.
مسعودسعد.
قفس از طوطی جان بپرداخت. (قصص الانبیاء). پیغامبر علیه السلام به مکه رفت و نگذاشتند حج کردن. بر آن صلح افتاد که دیگر سال بازآید و سه روز مکه بپردازند تا پیغمبر علیه السلام حج بکند. (مجمل التواریخ والقصص).
زادگان چون رحم بپردازند
سفر مرگ خویش را سازند.سنائی.
کبکنجیر بیامد چون خرگوش را در خانهء خود دید رنجوردل گشت و گفت جای بپرداز که آن مسکن من است. (کلیله و دمنه).
دلت از هر غم و اندوه بپرداخته باد
که دل ما را زین انده و غم پردازی.سوزنی.
و چون یمن و شام و عرب تمام از اهل ردّه بپرداخت... عمر بن الخطاب را... برگزید و نیابت... بدو سپرد. (راحة الصدور راوندی). سخن چو گفته شد آن به که دل بپردازد.
ظهیر فاریابی.
کیفیت پرداختن قلاع و استخلاص تمامت آن ولایات روشن شود. (جهانگشای جوینی). خانه بپرداخت و هراسان و بی آرام در گوشه ای گریخت. (ترجمهء تاریخ یمینی).
ای در غم جامه و زر و آز و نیاز
افتاده ببازار جهان در تک و تاز
کار دگرت نیست بجز خوش خوردن
گه مزبله پر می کن و گه میپرداز.عطار.
درداد ندا که ای ز ما ماندهء باز
برخیز ز پیش و خانه با ما پرداز.عطار.
یکی از لوازم صحبت آن است که یا خانه بپردازی یا با خانه خدای درسازی. (گلستان).
کیسهء سیم و زرت پاک بباید پرداخت
زین طمعها که تو از سیم بران میداری.
حافظ.
من دل خویش بپرداختم. (آثارالوزراء عقیلی). و پرداختن را بدین معنی معمو گاه با، از، بر، به، و گاه بی اعانت هیچیک از این حروف آورده اند.
- پرداختن جای، خانه، خرگه، ایوان (و نظایر -آن)؛ خلوت کردن آن. خالی کردن آن. بشدن از آن. خانه از غیر پرداختن :
بیامد بپرداخت شاپور جای
همی بود مهتر به پیشش بپای
بدو گفت کاین دختر خوبچهر
بمن ده گوا کن برین بر سپهر.فردوسی.
بتان جامه و چنگ برساختند
ز بیگانه ایوان بپرداختند.فردوسی.
پرستیدن ایزد آمدش رای
بینداخت تاج و بپرداخت جای.فردوسی.
نشستنگه و رود و می ساختند
ز بیگانه خرگه بپرداختند.فردوسی.
جهاندیده خاقان بپرداخت جای
بیامد بر تخت او رهنمای.فردوسی.
وزین روی قیصر بپرداخت جای(1)
پراندیشه بنشست با رهنمای.فردوسی.
چو با پهلوان کار برساختند
ز بیگانه خانه بپرداختند.فردوسی.
سراپرده پرداخت از انجمن
خود و تور بنشست با رای زن.فردوسی.
بدان مجلس اندر یکی جام بود
نبشته بر او نام بهرام بود
بفرمود [ پرویز ] تا جام انداختند
بر آن هر کسی دل بپرداختند.فردوسی.
ز بیگانه خیمه بپرداختند
نویسنده را پیش بنشاختند.فردوسی.
یکی خیمهء پرنیان ساخته
ستاره زده جای پرداخته
دو شاه دو کشور نشسته به راز...فردوسی.
ز بیگانه ایوان بپرداختند
فرستادگان پیش او تاختند.فردوسی.
چو سازندگان شمع وی ساختند
ز بیگانه ایوان بپرداختند
نشستند کردوی و خسرو بهم
همی گفت خسرو ز هر بیش و کم.فردوسی.
بگرگین میلاد گفت اندرآی
وگرنه بیک سو بپرداز جای.فردوسی.
حافظا در دل تنگت چو فرود آمد یار
خانه از غیر نپرداخته ای یعنی چه.حافظ.
-پرداحتن از...؛ فارغ گذاشتن از. فارغ گردانیدن از. آسوده کردن از :
دو بهره ز شب شاه فرخنده دین
زبان را نپرداختی ز آفرین.فردوسی.
یکی چاره باید کنون ساختن
دل و جان از این رنج پرداختن.فردوسی.
اگر کرگدن پیشت آید بجنگ
بپردازی او را ز شغل بدن.فرخی.
چون امیرناصرالدین خاطر از کار قصدار پرداخت. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- || فارغ شدن. تفرغ. (دهار) (زوزنی). فراغ. بپایان رسانیدن. فراغت یافتن. فراغت از. فراغ از. آسوده شدن از. آسودن از : و چون از کار او بپرداخت... و هرگاه که با زنان بخفتی یا بمزاح شدی آن انگشتری بدان زن دادی [ یعنی سلیمان بزن خود جراده نام انگشتری را که نام بزرگ خدای بر آن نقش بود ] از هیبت خدای عز و جل پس چون سلیمان بپرداختی انگشتری بازستدی. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). چون قتیبه از کار خوارزم بپرداخت خواست که بحرب سغد و سمرقند شود. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). مهلب ابن ابی صفره چون از حرب ازارقه بپرداخت بنزدیک حجاج آمد و حجاج او را و فرزندانش را بنواخت و خلعت داد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). دل هرمز بی غم گشت و ملک روم بصلح بازگشت و سپاه خزر باخزران شدند و هرمز از دشمن بپرداخت پس مهتران ملک را گرد کرد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). ابوالعباس چون از کشتن بنی امیه بپرداخت ابوجعفر برادر خود را بحرب یزیدبن هبیره فرستاد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). پس مردمان مدینه گرد آمدند و خندقی کندند بیست ارش پهنا و هر چهل ارش به ده مرد دادند و هر روز پیغمبر صلی الله علیه و سلم آنجا آمدی و قبه برزدندی از برای او تا آنجا بنشستی و مردم کار بهتر کردندی چون یکماه شد از آن پرداخته بودند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). چون هرثمه از کار علی بپرداخت کار رافع بسمرقند قوی شده بود و همه ماوراءالنهر با او یکی شده. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
چو پرداخت از نامه دستور شاه
بپیش همه مهتران سپاه.دقیقی.
چو از کار لهراسب پرداخت شاه
از آن پس نگه کرد کار سپاه.فردوسی.
پرستندهء کرم بد شست مرد
نپرداختی یکتن از کار کرد.فردوسی.
چو از کین و نفرین بپرداخت شاه [ پرویز ]
بدانش یکی دیگر آورد راه.فردوسی.
زواره یکی سخت سوگند خورد
فروریخت از دیدگان آب زرد
کزین پس نه نخجیر جویم نه خواب
نپردازم از کین افراسیاب.فردوسی.
به سه روز تا شب گذشته سه پاس
کنیزک نپرداخت از اخترشناس.فردوسی.
سوم روز از شب گذشته سه پاس
کنیزک بپرداخت ز اخترشناس.فردوسی.
چو موبد بپرداخت از سوگ شاه
نهاد آن کئی نامه در پیشگاه.فردوسی.
جهانجوی [ اسفندیار ] پیش جهان آفرین
بمالید چندی رخ اندر زمین...
وزآن پس چو پرداخت از آفرین
جهان پهلوان خسرو پاکدین
بدان بیشه اندر سراپرده زد
نهادند خوان را چنان چون سزد.فردوسی.
اگرچه فراوان کشیدیم رنج
نه شان پیل ماندیم از آن پس نه گنج
بنوّی یکی گنج بنهاد شاه
توانگر شد آشفته شد بر سپاه...
شهنشاه را کارها ساخته ست
وزین کار بیرنج پرداخته ست.فردوسی.
از آن کشتگان چون بپرداختند
همه رزمگه دخمه ها ساختند.فردوسی.
تهمتن چو پرداخت از کار اوی [ سودابه ]
دلش تیزتر شد ز آزار اوی.فردوسی.
جوان با کنیزک چو باد دمان
نپرداخت از تاختن یک زمان.فردوسی.
چو از آفرینش بپرداختند
نوندی ز ساری برون تاختند.فردوسی.
چو از جنگ نیزه بپرداختند
بگرز گران گردن افراختند.فردوسی.
به پیش سپاه اندر انداختند
ز پیکار ترکان بپرداختند.فردوسی.
چو از خوان خسرو بپرداختند
بتخت دگر جای می ساختند.فردوسی.
بپیوستگی بر گوا ساختند
چو زین شرط و پیمان بپرداختند.فردوسی.
همیشه به یزدان پرستی گرای
بپرداز دل زین سپنجی سرای.فردوسی.
چو شد کار لشکر همه ساخته
وزیشان دل شاه پرداخته.فردوسی.
چو از جنگ چوبینه پرداختم
نخستین بکین پدر تاختم.فردوسی.
ز فرخویدنش چون بپرداختی
چو گل جایگاه از چمن ساختی.عنصری.
افشین... از جنگ بابک خرم دین چون بپرداخت... ببغداد رسید. (تاریخ بیهقی). و [ فضل بن ربیع ] بدان موضع که عبدالله طاهر معین گردانیده بود بیارامید تا عبدالله طاهر از خدمت حضرت خلافت بپرداخت. (تاریخ بیهقی). نماز پیشین کرده از این عرض بپرداختند. (تاریخ بیهقی). چون از این فصل بپرداختم به فصل دیگر آغاز کنم. (تاریخ بیهقی). چون از اخبار و تواریخ... امرای خراسان بپرداختیم اکنون... (از زین الاخبار گردیزی).
میان سپاهت هر آن کز مهان
بترسی از او آشکار و نهان
چو پیدا نیاری بدش کینه جوی
نهانی بدار و بپرداز از اوی.اسدی.
چو گشتندی از کار پرداخته
بدندی زنان دیگها ساخته.اسدی.
بتیغ از یکی تا بپرداختی
بنیزه سرش بر مه انداختی.اسدی.
چو از داد پرداختی راد باش
وزین هر دو پیوسته دلشاد باش.اسدی.
نخست از تو خواهیم پرداختن
پس آنگه به فغفور چین تاختن.اسدی.
ز تیر و کمان چون بپرداختند
بنوی ز می کار برساختند.اسدی.
زمانی بخوان دستها آختند
بخوردند یک لخت و پرداختند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
و این مرغ با مار جنگ میکرد چون از کار خود بپرداخت آنرا برداشت و نزد فرزندان برد. (قصص الانبیاء). برگ مرگ بساز و از سرای عاریت بپرداز تا بجوار ما رسی. (قصص الانبیاء). پس ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام بپرداختند از خانه و خلق را بحج خواندند. (مجمل التواریخ والقصص). چون از کار جمشید بپرداختند. (مجمل التواریخ والقصص). چون موبد موبدان از آفرین بپرداختی پس بزرگان دولت درآمدندی و خدمتها پیش آوردندی. (نوروزنامه). از تقریر شکر و ثنا... بپرداختند. (کلیله و دمنه). چون دمنه از اغرای شیر بپرداخت. (کلیله و دمنه).
هزار عاشق داری و من هزار و یکم
بمن نیائی تا زان همه نپردازی.سوزنی.
سلطان چون از چندال بپرداخت و او را آواره گردانید روی بچندرای نهاد. (ترجمهء تاریخ یمینی). سلطان بدیشان التفاتی ننمود تا خاطر از کار ایشان بپرداخت. (ترجمهء تاریخ یمینی). چون ازین مهمات پرداخت امیر رضی ابوالقاسم نوح بن منصور سامانی پادشاه خراسان بدو استعانت کرد و مدد خواست. (ترجمهء تاریخ یمینی).
از خواندن نامه چون بپرداخت
تعویذ گلوی خویشتن ساخت.نظامی.
و ربیع خُثیم گوید برفتم تا اویس را ببینم، در نماز بامداد بود چون فارغ شد گفتم صبر کنم تا از تسبیح بازپردازد، درنگی کردم همچنان از جای برنخاست تا نماز پیشین بگزارد و نماز دیگر بکرد، حاصل سه شبانه روز از نماز نپرداخت و هیچ نخفت و هیچ نخورد. (تذکرة الاولیاء عطار). یکی از صلحای لبنان... بجامع دمشق بر کنار برکهء کلاسه طهارت همی ساخت پایش بلغزید و بحوض درافتاد... چون از نماز بپرداختند یکی از اصحاب گفت... (گلستان)...
- پرداختن تن از جان؛ کشتن :
تن من مپرداز خیره ز جان
بیابی ز من هر چه پرسی نشان.فردوسی.
- پرداختن به چیزی، با چیزی، از چیزی به -چیزی، بر چیزی؛ اشتغال ورزیدن به. مشغول شدن با. توجه به. اشتغال به. مشغول شدن به. متوجه شدن به. ملتفت او (آن) شدن. توجه کردن به. توجه به چیزی نمودن. (رشیدی). توجه نمودن. مشغول شدن. (برهان). التفات. اعتناء :
بدین داستان من سخن ساختم
دگر بر سیاوش بپرداختم.فردوسی.
شب و روز یکسر همی تاختند
بخواب و بخوردن نپرداختند.فردوسی.
همه شب همی جنگ را ساختند
بخواب و بخوردن نپرداختند.فردوسی.
بجنگ زمین سر بسر تاختی
کنون بآسمان نیز پرداختی.فردوسی.
بپردازم آنگه بکار جهان
بکوشم بدو آشکار و نهان.فردوسی.
خور خویش از آن آسیا ساختی
بکار دگر زان نپرداختی.فردوسی.
همانا بتو کس نپردازدی
که با تو بدانگه بدی سازدی.فردوسی.
بپردازم آنگه بکار جهان
بکوشم بداد آشکار و نهان.فردوسی.
برآراست بر هر سوئی [ افراسیاب ] تاختن
نبود ایچ هنگام پرداختن [ یعنی پرداختن ایرانیان بدو بواسطهء قحط و تنگی در ایران ] .
فردوسی.
اندر آن کشور کو تیغ برآرد ز نیام
کس نپردازد یک روز بسور از ماتم.فرخی.
ز گمرهی بره آیم چو باز پردازم
بمدح خواجهء سید وزیر زادهء شاه.فرخی.
اگر توقف کردمی تا ایشان بدین شغل پردازند بودی که نپرداختندی. (تاریخ بیهقی). [ ارسطاطالیس ] گفت مملکت قسمت باید کرد میان ملوک تا بیکدیگر مشغول شوند و به روم و یونان نپردازند. (تاریخ بیهقی).
نپردازی به راز ایزدی تو
که زیر بند جهل و بار آزی.ناصرخسرو.
نپردازد بکار تو تن و جان فریبنده
اگر مر علم و طاعت را تو جان و تن نپردازی.
ناصرخسرو.
که زد پرگار این گنبد که پرداخت
بهفت و دو ده بخش مدوّر.ناصرخسرو.
گفت ای پیغمبر خدا من از نظارهء خدای تعالی بتو ننگریستم و نمیپردازم. (قصص الانبیاء). و دیگر آنکه عمر من یکساعت است آن نفس بنظارهء تو نتوانم پرداخت. (قصص الانبیاء).
از ما بدگر گنده بروتی پرداز.مسعودسعد.
گر همی من بخود نپردازم
از بلای زمانهء ریمن.مسعودسعد.
چند باشی باین و آن مشغول
شرم دار و بخویشتن پرداز.مسعودسعد.
[ اسکندر ] به هر جایگاهی پادشاهی بنشاند اندر ایران... تا کس برومیان نپردازد بکینه خواستن. (مجمل التواریخ والقصص). پس از مردن معتضد و اضطراب کسی بدو [ به عمروبن اللیث در محبس ] نپرداخت بعد آن از هفته ای که یادشان آمد بتاختند او را مرده یافتند. (مجمل التواریخ والقصص).
تا هوی و هوس شعار تواند
امل و حرص یار غار تواند
زین حریفان بکس نپردازی
خود بخود یک نفس نپردازی.سنائی.
حور با تو چگونه پردازد
حور با گنده پیر کی سازد.سنائی.
هر که در تبت شود همیشه خندان و گشاده بود تا که از آنجا بیرون آید چنانک بهیچ مصلحت خویش نپردازد و تفکر نکند. (تاریخ بیهق).
منکه به این آینه پرداختم
آینهء دیده درانداختم.نظامی.
همه روز اتفاق می سازم
که به شب با خدای پردازم.سعدی.
گه اندر نعمتی مغرور و غافل
گه اندر تنگدستی خسته و ریش
چو در سرّا و ضرّا کارت این است
ندانم کی بحق پردازی از خویش.سعدی.
یکی پند گیرد یکی ناپسند
نپردازد از حرف گیری به پند.سعدی.
روز رستاخیز کآنجا کس نپردازد بکس
من نپردازم بهیچ از گفتگوی یار خویش.
سعدی.
شبی چنین در هفت آسمان برحمت باز
ز خویشتن نفسی ای پسر بحق پرداز.
سعدی.
منجم... غزنوی گفت من دانستم که از دو بیرون نباشد یا آن لشکر شکسته شود یا این لشکر اگر آن لشکر شکسته شود تشریف یابم و اگر این لشکر شکسته شود که بمن پردازد؟. (چهارمقاله). اسباب معیشت ساخته و باوراد عبادت پرداخته. (گلستان). وقتی چنین که شنیدی بجبرئیل و میکائیل نپرداختی و دگرباره با حفصه و زینب درساختی. (گلستان).
عافیت سایه بر وی اندازد
که ز خود با کسی نپردازد.مکتبی.
|| صرف کردن :
نپردازد بکار تو تن و جان فریبنده
اگر مر علم و طاعت را تو جان و تن نپردازی.
ناصرخسرو.
|| به انجام رسانیدن. به اتمام رسانیدن. کامل کردن. اِتمام. اِکمال. تمام کردن. بآخر رسانیدن. اَنجامیدن. بانتها رسانیدن. اِنفاد. انجام کردن. ترتیب دادن. بپایان بردن. سپری کردن: این کتاب بپرداختم؛ این کتاب به انجام رسانیدم : چون انوشیروان بپادشاهی بنشست بفرمود که آن مساحت که قباد وصیت کرده بود تمام کنند تا خراج نهند و ده یک برخیزد و رعیت را منفعتی بود پس آن مساحت را تمام کردند و جریدهء آن بپرداختند بعدد زمین های آبادان که در پارس و عراق بود. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
یکی در ز آهن بر او ساخته
مهندس بر آن گونه پرداخته.فردوسی.
برفتند و چندی زره ساختند
سلاحش یکایک بپرداختند.فردوسی.
این عهدنامه را بر این جمله بپرداخت و نزدیک منوچهر فرستاد [ مسعود ] . (تاریخ بیهقی). و بنده ملطفه ای پرداخته بود مختصر این شرح پرداختم تا رای عالی بر آن واقف گردد. (تاریخ بیهقی). خواجه احمد بفرمود تا اسبان به غلامان بازدادند و بنده ملطفه پرداخته بود. (تاریخ بیهقی). بخلیفه و وزیر خلیفه نامه ها استادم بپرداخت. (تاریخ بیهقی). و بعد از آن آنچه از صامت و ناطق و ستور و برده داشت نسختی پرداخت. (تاریخ بیهقی). و یک هفته آنجا مقام کردند تا این شغل پرداختند پس بازگشت. (تاریخ بیهقی). و ملحق گردانید او را به پدران او که خلفاء راشدین بودند که رحمتهای خدای تعالی بر ایشان باد به روشی که لازم ساخته بر هر زنده ای که او را ساخته و پرداخته. (تاریخ بیهقی).
مر این نامه را من بپرداختم
چنان کز ره نظم بشناختم.اسدی.
که من چون شد این نامه پرداخته
برفتم سپه رزم را ساخته.اسدی.
شنیدم که زاوُل بپرداخته است
بشهری است کانرا کنون ساخته است.
اسدی.
چو شمعون بپرداخت این داستان
زبان را گره زد هم اندر زمان.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چو کاری که فرموده بد ساختند
ببستند رحل و بپرداختند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بدان فربهان لاغران تاختند
بخوردندشان پاک و پرداختند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
زان شعر کایچ خامه نپردازد
کانرا به یک نشست بپردازم.مسعودسعد.
و غسل او پرداختند همان روز و بعضی گویند بعد سه روز. (مجمل التواریخ والقصص).
بگفت کز همه اتباع من کسی چو تو نیست
شگرف کاری پرداختی عظیم عظیم.سوزنی.
و هرگاه که متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند هرآینه مقابح آنرا بنظر بصیرت بیند... و کارها بر قضیت عقل پردازد. (کلیله و دمنه). و در میان دزج و قاسم آباد کوشکی بنا فرمود و به یک ماه بپرداخت. (راحة الصدور راوندی). و درین معنی باشباع و اختصار کتب ساخته اند و مجلدات پرداخته. (راحة الصدور راوندی).
چو این کاخ دولت بپرداختم
برو دَه دَر از تربیت ساختم.سعدی.
|| واگذار کردن :
خویشتن دار تو کامروز جهان دیوان راست
چند گه منبر و محراب بدیشان پرداز.
ناصرخسرو.
گفت من برای این سر فصول مشبع پرداخته بودم. (کلیه و دمنه). و یک باب که بر ذکر حال برزویهء طبیب مقصور است و به بزرجمهر منسوب هرچه موجزتر پرداخته شود. (کلیله و دمنه). و میاجق درین حال با ملاحده مکیده ای میساخت ایشان را چنان نمود که مرا بخوارزم راه نیست و ازبک بلشکرگاه بغداد پیوست ازیشان نیز بخوف میباشم میخواهم که با شما عهدی باشد که در میان شما امان یابم ایشان این سخن بخوردند و دیهی با او پرداختند و جمعی از سران امرای ایشان پیش وی میبودند چو گستاخ شد ایشان را غافل کرد و بکشت و دیگر خلقی را در آن ولایت بکشت. (راحة الصدور راوندی ص 39 - 389). آورده اند که عابد بشهر اندرآمد و بستان سرای خاص ملک را بدو بپرداختند مقامی دلگشای روان آسای. (گلستان).
هر که آمد عمارتی نو ساخت
رفت و منزل به دیگری پرداخت.سعدی.
|| مشغول گردانیدن :
شاد باش ای وزیر فرخ پی
دل بشادی و خرمی پرداز.فرخی.
- پرداختن کسی را و بپرداختن از کسی و -روی زمین را از کسی پرداختن و پرداختن -جای کسی را؛ او را کشتن. کشتن او را. بقتل آوردن او را : پس خدای تعالی بفرمود مر پیغمبر را که تا جهودان بنی قریظه را نپردازی منشین که ایشان دشمن خدای و رسولند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
سوم شب چو برزد سر از کوه ماه
ز سیماه برزین بپرداخت شاه
بزندان دژ آگاه او را بکشت
نبودش جز از رنج و نفرین بمشت.
فردوسی.
کنون چون از ایرج بپرداختند [ سلم و تور ]
بخون منوچهر برساختند.فردوسی.
از آن بدکنش دیو روی زمین
بپرداز و پردخته کن دل ز کین.فردوسی.
بدو گفت هرمز که فرمان گزین
ز خسرو بپرداز روی زمین.فردوسی.
بجوئی بسی یار برنا و پیر
جهان را بپردازی از اردشیر.فردوسی.
بسوی حصار دژ آورد پای
در آن راه از او کس نپرداخت جای.
فردوسی.
سخن چون بسالار توران [ افراسیاب ] رسید
سپاهی ز جنگ آوران برگزید...
بدو [ سالار ترکان ] گفت بردار شمشیر کین
وزیشان [ ایرانیان ] بپرداز روی زمین.
فردوسی.
هم از بهر نام و هم از بهر کین
ز ترکان بپرداز روی زمین.فردوسی.
خبر شد بخسرو کزان هردوان
بپرداخت برزو یکی پهلوان.
عطائی (برزونامه).
زمین را بپردازد از دشمنان
شود ا یمن از رنج اهریمنان.فردوسی.
از آن روزبانان و مردم کشان
گرفته دو مرد جوان را کشان...
از آن دو یکی را بپرداختند
جز آن چاره ای نیز نشناختند.فردوسی.
سرانجام سنگی بینداختند
جهان را ز پهلو بپرداختند.فردوسی.
بگردان ز جانش نهیب بدان
بپرداز گیتی ز نابخردان.فردوسی.
ببر همچنین بند بر دست و پای
هم اندر زمان زو بپرداز جای.فردوسی.
پسر گفت کای باب فرخنده رای
چو دشمن کنی زو بپرداز جای.فردوسی.
عنان را بتندی یکی بر گرای
برو تیز از ایشان بپرداز جای.فردوسی.
نکوشید با او سپهدار سام
نپرداخت او را چرا از کنام.فردوسی.
چو پیدا نیاری بدش کینه جوی
نهانی بدار و بپرداز از اوی.اسدی.
|| حاضر کردن. آماده کردن. مهیا کردن. ترتیب دادن. آمادن. فراهم کردن. تهیه کردن. مرتب گردانیدن. خالی، تخلیه کردن :
در آن کاخ جائی بپرداختش
بنزدیکی خویش بنشاختش.فردوسی.
فرستاده از پیش افراسیاب
بچین اندر آمد بهنگام خواب
سرافراز فغفور بنواختش
یکی خرّم ایوان بپرداختش.فردوسی.
یکی خرم ایوان بپرداختند
همه هرچه بایست برساختند.فردوسی.
چو نان خورده شد کار می ساختند
سبک مایه جائی بپرداختند
سبک باغبان می بشاپور داد
که بردار از آن کس که بایدت یاد.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج4ص 3).
بسی آفرین کرد بر خانگی
بدو گفت بس کن ز بیگانگی
گرانمایه را جایگه ساختند
دو ایوان خرم بپرداختند.فردوسی.
چو جای بزرگی(2) بپرداختند
کرا بود شایسته بنشاختند.فردوسی.
برفتند و خوالیگری ساختند
خورشها باندازه پرداختند.فردوسی.
بازگشت به سرای بوالفضل میکائیل که از برای وی پرداخته بود. (تاریخ بیهقی).
پس از نامه آئین ره ساختند
بروز سوم برگ پرداختند
سیم روز چون کاروان رفت خواست
جهاندیده یعقوب برپای خاست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
و بقصری فرود آمد که نو ساخته بودند در بغداد و بیاراسته بودند بفرشهای بزرگوار... و او سخت عظیم خُرم بود بدان عمارت و جای که درین وقت تمام پرداخته بود. (مجمل التواریخ والقصص). روزی جماعتی از ندما او را [ امیر منصوربن نوح بن منصور را ] گفتند چرا ملابس خوب نسازی و اسباب ملاهی که یکی از امارات پادشاهی است نپردازی. (لباب الالباب). || قضی و قضا؛ پرداختن. (منتهی الارب). || عمارت کردن. ساختن. تمام کردنِ بنائی :
بهشت آئین سرائی را بپرداخت
ز هرگونه در او تمثالها ساخت
ز عود و چندن او را آستانه
درش سیمین و زرین بالکانه.رودکی.
یکی قبه پرداخت اندر سرای
چو دولت روانپرور و جان فزای.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| گرفتن. ربودن. (برهان) (جهانگیری) :
چو(3) دیوانگان چاره ای ساختم
کزان در کلوخی نپرداختم(4).
نظامی (از جهانگیری).
|| نواختن ساز. (برهان) (غیاث اللغات). خواندن نغمه. (برهان). || بس کردن :
زمانی بخوان دستها آختند
بخوردند یک لخت و پرداختند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| خوردن بتمام :
خریدی کرنج و خورش ساختی
ببردی و کرم [کرمِ هفت واد] آن بپرداختی.
فردوسی.
لویدی که بخش علف ساختی
پراکنده کرم آن بپرداختی.فردوسی.
|| رفع نمودن. (برهان) (غیاث اللغات) (جهانگیری). برداشتن. (برهان) (جهانگیری) :
حجاب سیاست بپرداختند
ز بیگانگان خانه پرداختند.
نظامی (از جهانگیری).
|| مقید شدن. (جهانگیری). مقید گردیدن. || با کسی درساختن. (برهان). || تمام شدن. (برهان) (غیاث اللغات). بآخر رسیدن. (جهانگیری) (برهان). آخر رسیدن. (غیاث اللغات). به انجام رسیدن :
دوست اگر همدمیی ساختی
عمر باین روز نپرداختی.
نظامی (از جهانگیری).
|| آراستن. زینت دادن. || شرح دادن. توضیح دادن :
قصهء خویش چند پردازم
به کریمی که صورت کرم است.مسعودسعد.
|| رای زدن. انداختن :
ز هرگونه گفتیم و پرداختیم
سرانجام یکسر بدین ساختیم.فردوسی.
|| برگرفتن :
چو خورشید برزد سر از کوهسار
سواران توران ببستند بار...
همه یکسره جنگ را ساخته
دل از بوم و از جای پرداخته.فردوسی.
|| پرداختن فلزی؛ جلا دادن. صیقل دادن. صَقل. پرداخت کردن. صیقلی کردن. لغزنده و تابان کردن. پاک کردن. به برق انداختن. روشن کردن. مجلی و سخت صیقلی کردن. زنگ بردن. زنگ زدودن.
|| منصرف گردانیدن :
همیشه به یزدان پرستی گرای
بپرداز دل زین سپنجی سرای.فردوسی.
- لب پرداختن؛ سخن نگفتن :
بدو گفت قیدافه از داوری
لبت را بپرداز کاسکندری.فردوسی
|| بقبض دادن. اقباض کردن: صد تومان به او پرداختم. || درست کردن چیزی. (رشیدی). || ترک دادن. (برهان). || ترک کردن. (غیاث اللغات). || دور شدن. جدا شدن :
نبودی جدا [ شاپور ] یکزمان ز اردشیر
ورا همچو دستور بود و وزیر
نپرداختی شاه از او روز جنگ
بشادی نبودیش جای درنگ.فردوسی.
|| برانگیختن. (برهان).
- جای بپرداختن؛ مردن. درگذشتن.
- خانه پرداختن، جای بپرداختن؛ مردن. درگذشتن.
- سخن پرداختن؛ سخن گفتن. زبان آوری کردن :
به بی نیازی ایزد اگر خورم سوگند
که نیست همچو منی شاعری سخن پرداز.
سوزنی.
- امثال: از ما بدگر گنده بروتی پرداز.
سخن چو گفته شد آن به که دل بپردازی.
کار زمین را ساختی که به آسمان پرداختی.
رجوع به امثال و حکم و رجوع به پردختن و پرداختن شود.
(1) - ن ل: ز بیگانه قیصر...
(2) - ن ل: بزرگان.
(3) - ن ل: ز.
(4) - ن ل: بپرداختم.

پرداختنی.

[پَ تَ] (ص لیاقت) درخور پرداختن. انجام دادنی. بجاآوردنی : فرمود [ مسعود ] اگرچه این کار [ غزنویان و سلاجقه ] روی بعجز دارد چون خواجهء بزرگ [ احمدبن عبدالصمد ] مصلحت بیند و صلاح اینست پردازد چنانکه واجب کند وزیر بازگشت و رسول را بخواند و بونصر مشکان در خدمت وزیر بنشست و آنچه گفتنی بود بگفتند و پرداختنی پرداختند... (تاریخ بیهقی). || چیزی که باید پرداخته [ اداکرده ]شود. چیزی که قابل پرداختن [ اداکردن ]است(1) و رجوع به پرداختن شود.
(1) - Payable.

پرداخته.

[پَ تَ / تِ] (ن مف) نعت مفعولی از پرداختن. اداشده. تأدیه شده. || پردخته، تمام شده. به انجام رسیده. تمام سپری کرده شده. (اوبهی) : ساخته و پرداخته، ساخته و تمام شده. بساخته و به اتمام و به انجام رسیده. حاضر. آماده. مهیا. ترتیب کرده. ترتیب یافته. مرتب :
بدو روز آن ساز کردش تمام
چو پرداخته شد بهنگام شام...فردوسی.
دراز است ره باش پرداخته
همه توشه یکبارگی ساخته.اسدی.
میباید که صناع را حاضر کنی و بر وفق مراد و حسب مرتاد آن جامها بفرمائی چنانکه بوقت بازگشت تو تمام کرده و پرداخته بتو سپارم. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چو شد پرداخته آن نامهء شاه
ز شادی بادبان زد بر سر ماه.نظامی.
|| جلا داده. (برهان). صیقل کرده. (برهان). || سرگرم. مشغول. درساخته. مشغول شده. اشتغال یافته. مشغول گردیده. (برهان) :
دل از هر دو عالم بپرداخته
بیاد خداوند پرداخته.؟
|| خالی. تهی. مُخلّی :
سپه کرده و جنگ را ساخته
دل از مهر جمشید پرداخته.فردوسی.
الانان و غز گشت پرداخته
شد آن پادشاهی همه تاخته.فردوسی.
گر از من شود تخت پرداخته
سپاه آید از هر سوئی ساخته.فردوسی.
از آهو سخن پاک و پردخته گوی
ترازو سخن ساز و بر سخته گوی.اسدی.
تا خاک بآمد شد هر کاین و فاسد
پرداخته و پر نکند پشت و شکم را.انوری.
|| فارغ. فارغ شده از جمیع علائق و عوایق. (برهان) :
چو شد کار لشکر همه ساخته
دل پهلوان [ کیخسرو ] گشت پرداخته
ز اختر یکی روز فرخ بجست
که بیرون شدن را کی آرد درست.فردوسی.
از آورده صد گنج شد ساخته
دل شاه از آن کار پرداخته.فردوسی.
همیشه دل از رنج پرداخته
زمانه بفرمان او ساخته.فردوسی.
|| ساخته. || آراسته. (برهان). زینت داده.
- ساخته و پرداخته؛ تمام کرده و بانجام رسیده. ساخته و بانجام رسانیده.
|| انگیخته. || ترک داده. || دورکرده. (برهان). در بیت ذیل معنی پرداخته بدرستی دریافته نشد و گویا از اصطلاحات نساجان باشد:
شسته کرباس که پرداخته درمی پیچند
کاغذی دان که ز قرطاس بپیچد طومار.
نظام قاری.
- پرداخته شدن؛ تمام شدن. بانجام رسیدن. حاضر شدن. مهیا شدن. آماده شدن. باتمام رسیدن : برقماریص گفت اکنون خواهم که مرا کتابی سازی اندر کار پادشاهی... گفتا فرمانبردارم... چون پرداخته شد پیش برقماریص آورده برخواند. (مجمل التواریخ والقصص).
- پرداخته کردن؛ پرداخت کردن. تأدیه کردن. اقباض کردن. پرداختن. خالی کردن. تهی کردن. صافی کردن.
- پرداخته گشتن؛ پرداخته شدن. حاضر شدن. آماده شدن. مهیا شدن. باتمام رسیدن. بانجام رسیدن. تمام شدن : و چون پرداخته گشت اعلام باید داد. (کلیله و دمنه). و چون پرداخته گشت بخانه برد. (کلیله و دمنه).
و چون بعضی از آن پرداخته گشت ذکر آن بسمع اعلی قاهری شاهنشاهی رسید. (کلیله و دمنه).
- پرداخته گشتن از کاری؛ مستریح و فارغ شدن از آن :
چو هرچش ببایست شد ساخته
وز آن ساختن گشت پرداخته
بیامد بگفتش بافراسیاب
که ای شاه با دانش و فرّ و آب.فردوسی.
و رجوع به پرداختن و پردخته شود.
پرداختی.
[پَ] (ص نسبی) پرداخته. تأدیه کرده: وجوه پرداختی.

پرداد.

[پُ] (ص مرکب) پرعدل. بسیارعدل. پر از عدل و داد :
ورا گشت آن شاهی آراسته
جهان گشت پرداد و پرخاسته.فردوسی.
پردادن.
[پَ دَ] (مص مرکب) به کسی، او را تشجیع کردن.

پردار.

[پَ] (نف مرکب) به پَر. صاحب پَر. دارای پر.

پرداز.

[پَ] (فعل امر). || (نف) نعت فاعلی از پرداختن، پردازنده. گوینده. بیان کننده. چنانکه در کلمات مرکبهء ذیل: نکته پرداز. افسانه پرداز. قصه پرداز. عبارت پرداز. دروغ پرداز. || سازنده. به اتمام و انجام رساننده چنانکه در چهره پرداز (مصور. نقاش) و کارپرداز. || خالی و تهی کننده چنانکه در کیسه پرداز و خانه پرداز. || (اِ) تحریر باریک که گرد تصویر و نقوش مصوران میکشند چنانکه بر تصویر برگ بجای رگهایش خطوط سازند. || آرایش. || مشغول شدن. (غیاث اللغات) (؟) و برای کلمات مرکبه با پرداز چون دروغ پرداز و نکته پرداز و جز آن به ردیف و ردهء هر یک از آن کلمات رجوع شود.

پردازان.

[پَ] (نف، ق) در حال پرداختن.

پردازش.

[پَ زِ] (اِمص) توجه. اشتغال :
به سه روز شاه جهان را ز رزم
نبد ایچ پردازش خواب و بزم.فردوسی.
ولی این کلمه بیش از یکجای نیامده و ظاهراً تصحیفی است و شاید اص در این بیت پرواش از... بوده است.
پردازنده.
[پَ زَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از پرداختن. رجوع به پرداختن شود.

پرداس.

[پَ] (اِ مص) بمعنی پرداختن باشد و بمعنی پائیدن یعنی ثبات داشتن و بسیار ماندن هم آمده است. (برهان). برای این دعوی شاهدی نیست، شاید مصحف و یا مجعول باشد.

پرداغ.

[پُ] (ص مرکب) دردناک. المناک. پر از درد و داغ. پر از درد و رنج :
کزین تخمه پرداغ و دودیم(1) و درد
شب و روز با پیچش و باد سرد.فردوسی.
یکی نامه بنوشت پرداغ و درد
دو دیده پر از آب و رخساره زرد.فردوسی.
یکی نامه بنوشت پرداغ و درد
پرآژنگ رخ لب پر از باد سرد.فردوسی.
سه دیگر که پرداغ دارد جگر
پر از خون دل از درد چندان پسر.فردوسی.
کنون خیره آهرمن دل گسل
ورا از تو کرده است پرداغ دل.فردوسی.
پردال.
[پَ] (اِ) پرگال. پرگار. فرجار. آلة دایره کشیدن. (برهان).
(1) - ن ل: رنجیم.

پردان.

[پُ] (نف مرکب) بسیاردان. سخت دانا.

پردانش.

[پُ نِ] (ص مرکب) از پهلوی، اَویر دانشن(1). که دانش بسیار دارد. علاّمه :
فریدون پردانش و پرفسون
مر این آرزو را نبد رهنمون.فردوسی.
جهاندیده پردانش افراسیاب
جز از چاره سازی نبیند بخواب.فردوسی.
نبیرهء جهاندار کاوس کی
دل افروز پردانش و نیک پی.فردوسی.
فراوان ببودند پیشش بپای
بزرگان پردانش و رهنمای.فردوسی.
جهانجوی پردانش افراسیاب
بکُندز نشسته بخورد و بخواب.فردوسی.
چنین گفت با نامور انجمن
بزرگان پردانش و رای زن.فردوسی.
خردمند و با شرم و با فر و رای
جهان بین و پردانش و رهنمای.فردوسی.
همه دیده کردند یکسر پرآب
از آن شاه پردانش و زودیاب.فردوسی.
پردانی.
[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی آنکس که پردانست.
(1) - avir danishn.

پردخت بودن.

[پَ دَ دَ] (مص مرکب)تهی بودن. خالی بودن :
مبادا ز تو تخت پردخت و گاه
همین نامور خسروانی کلاه.فردوسی.
پردخت شدن.
[پَ دَ شُ دَ] (مص مرکب) تهی شدن. خالی شدن :
چو از شاه پردخت شد تختگاه
مبادا کلاه و مبادا سپاه.فردوسی.
چو پردخت شد جایگاه نشست
برفتند با زیج رومی بدست.فردوسی.
همی بود تا جای پردخت شد
بنزدیک آن نامور تخت شد.فردوسی.
از آن پس در خوابگه سخت کن
دل از دیدنم پاک پردخت کن.اسدی.
|| فارغ شدن :
ز کار بزرگان چو پردخت شد [ کیخسرو ]
شهنشاه از آن پس سوی تخت شد.فردوسی.
پردخت فرمودن.
[پَ دَ فَ دَ] (مص مرکب) (... جای) فرمان به خالی و خلوت کردن جای دادن :
بشیرین سخن گوش بگشایمش
همان جای پردخت فرمایمش
پس اندر گه راز گفتن نهان
زنم بر برش دشنه ای ناگهان.اسدی.
پردخت کردن.
[پَ دَ کَ دَ] (مص مرکب) تهی کردن. خالی کردن :
من از راز پردخت کردم دلم
ز تیمار جان را همی بگسلم.فردوسی.
ز بیگانه ایوانت پردخت کن
در کاخ شاهنشهی(1) سخت کن.فردوسی.
بدو گفت پردخت کن سر ز باد
که جز مرگ را کس ز مادر نزاد.فردوسی.
وز آنجا بیامد بپرده سرای
ز بیگانه پردخت کردند جای.فردوسی.
سر چاه را زآن سپس سخت کن
ز گفتار لب نیز پردخت کن.فردوسی.
ز بیگانه پردخت کن جایگاه
بدین راز ما تا نیابند راه.فردوسی.
چو زروان بیامد بپرده سرای
ز بیگانه پردخت کردند جای.فردوسی.
برین گفتها بر تو دل سخت کن
دل از ناز وز تخت پردخت کن.فردوسی.
گره عهد آسمان سست است
گره کیسهء عناصر سخت
کیست بحری که موج بخشش اوی
کیسهء بحر و کان کند پردخت.انوری.
پردخت گشتن.
[پَ دَ گَ تَ] (مص مرکب) فارغ شدن :
هر آنگه که پردخت گشتی ز کار
ز داد و دهش وز می و کارزار...فردوسی.
پردختگی.
[پَ دَ تَ / تِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پردخته. و رجوع به پردخته شود.
(1) - در براهین العجم: شاهنشهان.

پردخت ماندن.

[پَ دَ دَ] (مص مرکب)(... از) خالی ماندن از. تهی ماندن از :
نبشته چنین بد مگر بر سرت
که پردخت ماند ز تو کشورت.فردوسی.
کجا گفته بودش یکی پیش بین
که پردخت ماند ز تو این زمین.فردوسی.
چو او [ هومان ] را پیاده بدان رزمگاه
بدیدند گردان توران سپاه
که پردخت ماند همی جای اوی
ببردند پرمایه بالای اوی.فردوسی.
- پردخت ماندن جای از؛ خلوت کردن از. خالی کردن از :
مرا از پدر این کجا بد امید
که پردخت ماند کنارم ز شید.فردوسی.
مر استاد او را بر خویش خواند
ز بیگانگان جای پردخت ماند.
(منسوب به عنصری از لغت نامهء اسدی).
سبک پهلوان جای پردخت ماند
سپه، نامه بسپرد و بد تا بخواند.اسدی.
پردختن.
[پَ دَ تَ] (مص) اداء. ادا کردن. تفریغ حساب. گزاردن حقی و دینی و جز آن. توختن وامی. تأدیه کردن. رد کردن دینی. دادن. کارسازی کردن. پرداختن. واپس دادن. پرداختن پولی بکسی. مبلغی را بکسی پرداختن. || خلوت کردن. پرداختن. خالی کردن. تهی کردن. صافی کردن. پاک کردن. تخلیه. مخلی کردن :
بپردخت بابک ز بیگانه جای
بدر شد پرستنده و رهنمای.فردوسی.
بدو داد پس نامه ای سوفرای
سرافراز لشکر بپردخت جای.فردوسی.
بیامد بپردخت شاپور جای
همی بود مهتر به پیشش بپای.فردوسی.
جهاندیده خاقان بپردخت جای
بیامد بر تخت او رهنمای.فردوسی.
چو بشنید کید آن ز بیگانه جای
بپردخت و بنشست با رهنمای.فردوسی.
نخستین بر آتش نیایش گرفت
جهان آفرین را ستایش گرفت
بپردخت و بگشاد راز از نهفت
همه دیده با شهریاران بگفت.فردوسی.
بپردخت سغد و سمرقند و چاچ
بقجغار باشی فرستاد تاج.فردوسی.
همه راه خاقان بپردخته بود
همه جای نزل و علف سخته بود.فردوسی.
چو ایشان بدینگونه دیدند رای
بپردخت خسرو ز بیگانه جای.فردوسی.
چو پردخت گنج اندرآمد باسپ
چو گردی بکردار آذرگشسپ.فردوسی.
همی برد یکسال از آن شهر رنج
بپردخت با رنج بسیار گنج.فردوسی.
|| خالی شدن. تهی شدن :
چو بشنید فرزند کسری که تخت
بپردخت از آن خسروانی درخت.فردوسی.
|| فارغ شدن. تفرغ. فراغ. بپایان رسانیدن. فراغت یافتن. آسودن از. آسوده شدن از :
بیاراست روی زمین را بداد
بپردخت از آن تاج بر سر نهاد.فردوسی.
یکی شارسان نام شاپور گرد
برآورد و پردخت از آن روز ارد.فردوسی.
چو طوس سپهبد ز جنگ فرود
بپردخت و آمد از آن که فرود
سه روزش درنگ آمد اندر حرم
چهارم برآمد ز شیپور دم.فردوسی.
هنوز آن هر دو از مادر نزاده
نه تخم هر دو در بوم اوفتاده
قضا پردخته بود از کار ایشان
نوشته یک بیک کردار ایشان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو پردخت از آن هر دو پرسش گرفت
که هرجا که دانید چیزی شگفت.اسدی.
|| مشغول شدن. اشتغال ورزیدن. توجه. اشتغال. متوجه شدن :
بپردخت از آن پس بکار سپاه
درم داد یکساله از گنج شاه.فردوسی.
بپردخت از آن پس بافراسیاب
که با لشکر آمد بنزدیک آب.فردوسی.
ز خویشان ارجاسب و افراسیاب
نپردخت یک تن بآرام و خواب.فردوسی.
چنین گفت طوس سپهبد به گیو
که ای پرخرد نامبردار نیو
سه روز است تا زین نشان رفته ایم
بخواب و بخوردن نپردخته ایم.فردوسی.
فرستاده را داد بیداد شاه
بپردخت از آن پس بکار سپاه.فردوسی.
|| تمام شدن. (برهان). به آخر رسیدن. بانجام رسیدن. || تمام کردن. به اتمام رسانیدن. بانجام رسانیدن. انجام دادن. اتمام. اکمال. به آخر رسانیدن :
چو پردخت آن دخمهء ارجمند
ز بیرون بزد دارهای بلند
یکی را ابرنام جانو سیار
دگر همچنان از در ماهیار.فردوسی.
- پردختن از جائی؛ خالی کردن آنجا را. رخت بردن از آنجا :
از رخت و کیان خویش من رفتم و پردختم
چون گرد بماندستم تنها من و این باهو.
(لغت فرس ص 406).
- پردختن جای از کسی؛ کشتن او :
همه هرچه دید اندر او چارپای
بیفکند وزیشان بپردخت جای.فردوسی.
|| برگرفتن :
ز زابلشه اختر بپردخت بخت
بدو تخته داد و بشیدسپ تخت.اسدی.
- پردختن از کسی؛ کشتن او. بقتل آوردن او :
بپردخت از ارجاسپ اسفندیار
بکیوان برآورد ز ایوان دمار.فردوسی.
وز آن پس بخواری و چوب و به بند
بپردخت ازو شهریار بلند.فردوسی.
دگر بدکنش باشد و شوخ و شوم
بپردخت باید از او روی بوم.فردوسی.
سوم شب چو برزد سر از کوه ماه
ز سیماه برزین بپردخت شاه.فردوسی.
بخنجر تن هردو را پاره کرد
سرانشان ز تن کند و بر باره کرد...
چو پردخت از آن هر دو زن پهلوان
یکی را گزید از میان گوان.اسدی.
|| حاضر کردن. مهیا کردن. آمادن. آماده کردن. ترتیب دادن. فراهم کردن. تهیه کردن. مرتب گردانیدن. || درگذشتن. مردن :
چو خسرو بپردخت چندی به مهر
شب و روز گریان بدی خوب چهر.
فردوسی.
|| صرف کردن. || واگذار کردن. || عمارت کردن. ساختن. تمام کردن بنائی :
کهن دز بشهر نشابور کرد
بیاورد و پردخت در روز ارد.فردوسی.
|| گرفتن. ربودن. || نواختن ساز. خواندن نغمه. || بس کردن. || خوردن بتمام. || رفع نمودن. برداشتن. (برهان). || مقید شدن. مقید گردیدن. || با کسی درساختن. || تمام شدن. (برهان). به آخر رسیدن. به انجام رسیدن. || آراستن. (برهان). زینت دادن. || شرح دادن. توضیح دادن. || جلا دادن. صیقل دادن. صقل. پرداخت کردن. صیقلی کردن. لغزنده و تابان کردن. پاک کردن. به برق انداختن. روشن کردن. مجلی و سخت صیقلی کردن. زنگ بردن. زنگ زدودن. || منصرف گردانیدن. || بقبض دادن. اقباض کردن. || ترک دادن. || ترک کردن. || دور شدن. جدا شدن. || برانگیختن. و رجوع به پرداختن شود.

پردختنی.

[پَ دَ تَ] (ص لیاقت)پرداختنی. لایق پرداختن. از در پردختن. شایستهء پرداختن :
چو آمد گه بار پردختنی
که گردد تن آسان ز ناخفتنی.فردوسی.
پردخته.
[پَ دَ تَ / تِ] (ن مف) پرداخته. اداشده. تأدیه شده. || پرداخته. تهی. خالی. مخلی. صافی :
نه از دل بر او خواندند آفرین
که پردخته از تو مبادا زمین.فردوسی.
پیاده شدند آن سران سپاه
که از سنگ پردخته مانند چاه.فردوسی.
چو گرگین به درگاه خسرو رسید
ز گردان در شاه پردخته دید.فردوسی.
چو مهتر سراید سخن سخته به
ز گفتار بد کام پردخته به.فردوسی.
از آهو سخن پاک و پردخته گوی
ترازو خردساز و بر سخته گوی.اسدی.
|| فارغ. آسوده. فارغ شده از جمیع علائق و عوایق. (برهان) :
زبانش چو پردخته شد ز آفرین
ز رخش تکاور جدا کرد زین.فردوسی.
چو زین باره گفتارها سخته شد
نویسنده از نامه پردخته شد.فردوسی.
چو پردخته شد زآن بیامد دبیر
بیاورد مشک و گلاب و حریر.فردوسی.
بهر کاره در شیر چون پخته شد
زن و مرد از آن کار پردخته شد.فردوسی.
ز زادن چو آن دیو پردخته شد
روانش از آن دیو پدرخته شد.فردوسی.
بر او آفرین کرد [ سیاوش ] بردش نماز
سخن گفت با او سپهبد [ کاوس ] براز
چو پردخته شد هیربد را بخواند
سخنهای شایسته چندی براند
سیاووش را گفت با او برو
بیارای دل را بدیدار نو.فردوسی.
وزآن گور پردخته گرد دلیر
همه خورد تنها و نابوده سیر.اسدی.
|| تمام. انجام گرفته. انجام یافته. تمام شده. بپایان رسیده. به آخر رسیده. کمال یافته. ساخته. و رجوع به پردخته شدن شود. || خلوت. خالی. رجوع به پردخته کردن شود :
چو پردخته شد جای بر پای خاست
نیایش کنان گفت کای شاه راست
خرد بر دلم راز چونین گشاد
که هستی تو جمشید فرخ نژاد.اسدی.
|| ساخته. آماده. حاضر. مهیا. مرتب. ترتیب یافته. ترتیب داده. || جلاداده. صیقل زده. || آراسته. زینت داده. || سرگرم. مشغول. درساخته. مشغول شده. اشتغال یافته. مشغول گردیده. (برهان). || انگیخته. || ترک داده. || دورکرده.
- پردخته شدن؛ تمام شدن. به آخر رسیدن. به انجام رسیدن. بپایان رسیدن :
چو بازارگان را درم سخته شد
فرستاده را کار پردخته شد.فردوسی.
بفر سپهدار فرخنده فال
شد آن شهر پردخته در هفت سال.اسدی.
چو پردخته شد نامه را مهر کرد
فرستاد گردی شتابان چو گرد.اسدی.
بگفت این سراسر یهودا نوشت
چو پردخته شد نامه را درنوشت.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- || خالی شدن. تهی شدن. صافی شدن. مخلی شدن. پاک شدن. پاک گردیدن :
چو پردخته شد از بزرگان سرای
برفتند به آفرید و همای.فردوسی.
بآذرمه اندر بدو روز هور
که از شیر پردخته شد پشت گور.فردوسی.
- || فارغ شدن. آسوده شدن. فارغ گشتن از. فراغت یافتن از :
نویسنده پردخته شد ز آفرین
نهاد از بر نامه خسرو نگین.فردوسی.
چو پردخته شد زآن دگر ساز کرد
در گنج گرد آمده باز کرد.فردوسی.
چو پردخته شد ماه برپای خاست
نیایش کنان گفت کای شاه راست.فردوسی.
سپیده چو از کوه سر بردمید
طلایه سپه را بهامون ندید
بیامد بمژده بر شهریار
که پردخته شد شاه ازین کارزار.فردوسی.
پردخته کردن.
[پَ دَ تَ / تِ کَ دَ](مص مرکب). خالی کردن. تهی کردن. صافی کردن. مصفی کردن :
بدو گفت پردخته کن سر ز باد
که جز مرگ را کس ز مادر نزاد.فردوسی.
برین گفته ها بر تو دل سخته کن
دل از ناز وز تخت پردخته کن.فردوسی.
من از راز پردخته کردم دلم
از آن پادشاهی همی بگسلم.فردوسی.
برت را به ببر بیان سخته کن
سر از خواب و اندیشه پردخته کن.
فردوسی.
از آن بدکنش دیو روی زمین
بپرداز و پردخته کن دل ز کین.فردوسی.
ز بیگانه پردخته کردند جای
نشستند و گفتند هرگونه رای.فردوسی.
پردخته گشتن.
[پَ دَ تَ / تِ گَ تَ](مص مرکب) خالی گشتن. صافی گشتن. تهی شدن :
بسوی حصار اندر آورد پای
در آن راه ازو گشت پردخته جای.فردوسی.
چو نرسی بشد هفته ای برگدشت
دل شاه از اندیشه پردخته گشت.فردوسی
پردخته ماندن.
[پَ دَ تَ / تِ دَ] (مص مرکب) خالی ماندن. تهی ماندن. صافی ماندن. خالی شدن. تهی شدن. صافی شدن :
سپهبد چنین کرد یک روز رای
که پردخته ماند ز بیگانه جای.فردوسی.
مگر تا یکی چاره سازد نهان
که پردخت ماند ز مردم جهان.فردوسی.
کجا گفت بودش یکی پیش بین
که پردخته ماند ز تو این زمین.فردوسی.
چو دیوان بدیدند کردار اوی
کشیدند گردن ز گفتار اوی
شدند انجمن دیو بسیار مر
که پردخته ماند از او تاج زر.فردوسی.
که پردخته مانده همی جای او
ببردند پرمایه بالای او.فردوسی.
پردخوری.
[ ] (اِخ) رجوع به طایفهء چرام شود.

پردرخت.

[پُ دِ رَ] (ص مرکب)بسیاردرخت. که درخت بسیار دارد. که درختان انبوه دارد :
یکی بیشه پیش آمدش پردرخت
نشستنگه مردم نیکبخت.فردوسی.
پردرختی.
[پُ دِ رَ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پردرخت.

پردرد.

[پُ دَ] (ص مرکب) پر از درد. پراندوه. پرداغ و درد. پرمحنت :
چو بشنید سالار هاماوران
دلش گشت پردرد و سر شد گران.فردوسی.
بشوتن ز رودابه پردرد شد
وز آن شیون او رخش زرد شد.فردوسی.
یکی نامه بنوشت پرداغ و درد
دو دیده پر از آب و رخساره زرد.فردوسی.
ز مرگ و ز روز بد اندیشه کرد
دلش گشت پردرد و رخساره زرد.فردوسی.
برفتند یکسر به ایوان شاه
ز بدگوی پردرد و فریادخواه.فردوسی.
رخ شهریار جهان زرد شد
ز تیمار کبروی پردرد شد.فردوسی.
از آن پیر پردرد شد روزبه
بپرسید و گفت از شما کیست مه.فردوسی.
رخ شاه بهرام از آن زرد گشت
ز یزدان بترسید و پردرد گشت.فردوسی.
سکندر ز دیده ببارید خون
دلش گشت پردرد از آن رهنمون.فردوسی.
بدل برش اندیشه بسیار گشت
ز بهرام پردرد و تیمار گشت.فردوسی.
دو شاه گرانمایه پردرد و کین
نهادند بر پشت پیلان دو زین.فردوسی.
چو آگاهی آمد به خاقان چین
دلش گشت پردرد و سر پر ز کین.فردوسی.
ورا نامور هیچ پاسخ نداد
دلش گشت پردرد و سر پر ز باد.فردوسی.
خبر شد بر بهمن اردوان
دلش گشت پردرد و تیره روان.فردوسی.
یکی نامه بنوشت پرداغ و درد
پرآژنگ رخ لب پر از باد سرد.فردوسی.
که از کار کاموس و خاقان چین
دلم گشت پردرد و سر پر ز کین.فردوسی.
دلش گشت پردرد و جان پرنهیب
بدانست کامد بتنگی نشیب.فردوسی.
چو بشنید گفتار پیران بدرد
دلش گشت پردرد و رخسار زرد.فردوسی.
چو بشنید خسرو ز کوت این سخن
دلش گشت پردرد رزم کهن.فردوسی.
دلش گشت پردرد و رخساره زرد
سواری گزید از دلیران مرد.فردوسی.
که پردرد باشند مردان مرد
که پیش من آیند روز نبرد.فردوسی.
چو آواز دادش ز فرشید ورد
رخش گشت پرخون و دل پر ز درد.
فردوسی.
سپه سربسر پیش خاقان شدند
ز کاموس پردرد و گریان شدند.فردوسی.
چو افراسیاب این سخنها شنود
دلش گشت پردرد و سر پر ز دود.فردوسی.
چنین تا برآمد برین چندگاه
ز گستهم پردرد شد جان شاه.فردوسی.
چنین داد پاسخ که چرخ بلند
دلم کرد پردرد و جانم نژند.فردوسی.
بپیچید از آن نامه افراسیاب
دلش گشت پردرد و سر پرشتاب.فردوسی.
دلش گشت پردرد و رخساره زرد
پر از غم روان، لب پر از باد سرد.فردوسی.
دلش گشت پردرد و بیدار شد
روانش پر از رنج و تیمار شد.فردوسی.
چو بشنید ناکاردیده جوان
دلش گشت پردرد و تیره روان.فردوسی.
شدند جمله دعاگوی من به وقت سحر
بآه سینهء پردرد از کریم و لئیم.سوزنی.
بیشتر با گشتن و شدن آید به شرح شواهدی که گذشت.
- آه سرد از دل پردرد برآوردن، و آه سرد از -جگر پردرد کشیدن؛ آه عمیق و طویل برآوردن.

پردرد و دود.

[پُ دَ دُ] (ص مرکب)پرداغ و درد :
گنه یکسر افکند سوی جهود
تن خویش را کرد پردرد و دود.فردوسی.
پردردی.
[پُ دَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پردرد.

پردرود.

[پُ دُ] (ص مرکب) پرثنا. پرستایش :
بشادی ز اسپان فرود آمدند
زبان و روان پردرود آمدند.فردوسی.
پردشمن.
[پُ دُ مَ] (ص مرکب)بسیاردشمن. پر از خصم :
سراسر همه کوه پردشمن است
در دژ پر از نیزه و جوشن است.فردوسی.
پردروغ.
[پُ دُ] (ص مرکب) کذاب :
یکی آنکه داور بود پردروغ
نگیرد بر مرد دانا فروغ.فردوسی.
|| پر از کذب. پر از دروغ :
چهارم بیامد بدرگاه شاه
زبان پردروغ و روان پرگناه.فردوسی.
سپهبد بکژی نگیرد فروغ
روان خیره پرتاب و دل پردروغ.فردوسی.
پردک.
[پَ دَ] (اِ)(1) چیستان. لُغز. (برهان). اُلقیه. آبدَه. مُعما. اُغلوطه. کِرمَک. کِروَس. کِردَک. وَبَردَک. چَربَک. نَردَک. بَردَک. بَرد. چَرمَک. لُوتَر. لُوترا(2) :
ز پردکهای دورادور بسته
که از فکرش دل داناست خسته.امیرخسرو.
و در نسخهء میرزا به معنی افسانه نیز گفته و به هر دو معنی در بای تازی آورده اما در لسان الشعراء و ادات الفضلاء بفتح بای تازی افسانه و بضم با چیستان گفته آمده است. (فرهنگ رشیدی).
پردگی.
[پَ دَ / دِ] (ص نسبی) هر چیز پوشیده. مستور. محتجب. مُخَدَّر. مخدّره. مُستّره. مستوره. مُقَنَّع. نقابدار :
سراپرده کشیده ابر دی ماه
چو روی ویس گشته پردگی ماه.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
آنکه رخش پردگی خاص بود
آینهء صورت اخلاص بود.نظامی.
|| (زن، دختر...) مستوره. مُسَتَّره. مُخَدَّره. محتجبه. مقصوره. موقونه. باحجاب. پرده نشین. خرگهی. مقَنَّعه. نقابدار. پوشیده (زنان و دختران و اهل حرم). محبوب پرده نشین. (غیاث اللغات): تَخَدُّر؛ پردگی شدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). تستیر، تخدیر؛ پردگی گردانیدن. (زوزنی). اهل حرم. ج، پردگیان :
بباید چو آید بر شهریار
چنین پردگی را چنان پرده دار.نظامی.
پردگی زهره در آن پرده جست
زخمه شکسته به ادای درست.نظامی.
|| حاجب. پرده دار. (برهان) (غیاث اللغات). || عفیف. پاکدامن. || (حامص) (در حشره ها) حالت تکون حشره از آن وقت که در تخم نشأت میکند تا آنگاه که حشرهء کامل شود و از پوست برآید(1).
- پردگی رز؛ کنایه از شراب انگوری باشد. (برهان). دختر رز :
هر هفت کرده پردگی رز بخرگه آر
تا هفت پردهء خرد ما برافکند.خاقانی.
- پردگی کردن؛ تستیر. (تاج المصادر بیهقی): قنی الجاریة؛ پردگی و خانه نشین کردن دختر؛ (منتهی الارب).
- || پرده پوشی کردن : بتاریکی بر خلقان و احوال ایشان پردگی کند [ شب ] و پوشیدگی آرد. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
- پردگی هفت رنگ؛ کنایه از جهان و عالم و دنیاست. (برهان).
(1) - در شعوری بفتح و بضم اول هر دو ضبط شده است.
(2) - Enigme.
(1) - Nymphe.

پردگیان.

[پَ دَ / دِ] (اِ) جِ پردگی. مقصورات. مخدرات. محتجبات. پرده نشینان. پوشیدگان : بند بندگی بر پای عروسان نهد و پردگیان نازنین را از سراپرده بیره کنند. (قصص الانبیاء).
رخسار شما پردگیان را که بدیده ست
وز خانه شما پردگیان را که کشیده ست.
منوچهری.
پردگین.
[پَ دَ / دِ] (ص نسبی) پردگی. مستوره. مخدّره: جاریة مکنَّه؛ دختر پردگین کرده شده. (منتهی الارب).

پردل.

[پُ دِ] (ص مرکب) دلیر. پرجرأت. جسور. پرجسارت. پرجگر. دلاور. شیردل. نترس. بهادر. (غیاث اللغات) (برهان). شجاع. قوی دل. مقابل بددل و کم دل :
فروهشته بر سرو مشکین کمند
که کردی بدان پردلان را ببند.فردوسی.
چو بشنید گفتارهای درشت
سر پردلان زود بنمود پشت.فردوسی.
زو مبارزتر و زو پردل تر
ننهد کس به رکیب اندر پای.فرخی.
زان گرانمایه گهر هست که از روی قیاس
پردلی باشد ازین شیروشی پرجگری.
فرخی.
خسرو پردل ستوده هنر
پادشه زادهء بزرگ اورنگ.فرخی.
هر که پردل تر و دلاورتر
نکند پیش او بجنگ درنگ.فرخی.
به فال نیک شه پردل آب را بگذاشت
روان شدند همه از پی شه آن لشکر.فرخی.
بوقت عطا خوش خوئی تازه روئی
بروز وغا پردلی کاردانی.فرخی.
پیش ازین شاه ترا جنگ نفرمود همی
تا ندیدی که تو چون پردلی و پرجگری.
فرخی.
پردلی پردل ولیکن مهربانی مهربان
قادری قادر ولیکن بردباری بردبار.فرخی.
خواجه احمد گذشته شد پیری پردل و باحشمت قدیم بود. (تاریخ بیهقی).
مانده خرد پردل از رکابم
خسته هنر سرکش از عنانم.مسعودسعد.
نشود مرد پردل و صعلوک
پیش ماما و(1) بادریسه و دوک.سنائی.
مرد پردل ز حیز نهراسد
سست را اسب نیک بشناسد.سنائی.
ملک را شاه ظالم پردل
به ز سلطان بددل عادل.سنائی.
شاه پردل ستیزه کار بود
شاه بددل همیشه خوار بود.سنائی.
تیغ را از نشاط خوردن خون
در کف پردلان بخارد کام.وطواط.
بددلان از بیم دل در کارزار
کرده اسباب هزیمت اختیار
پردلان در جنگ هم از بیم جان
حمله کرده سوی صفّ دشمنان.مولوی.
چپ و راست لشکر کشیدن گرفت
دل پردلان زو رمیدن گرفت.سعدی.
اگر نزد آن شاه پردل شوی
صد ایوان به کیوان برآید ترا.
؟ (از لغت نامهء اوبهی در کلمهء ایوان).
|| جوانمرد و سخی. (برهان). || که رام نباشد؟ وحشی؟ تور؟ نامأنوس؟ :
پردل چون تاول است و تاول هرگز
نرم نگردد مگر بسخت غبازه.منجیک.
پردلی.
[پُ دِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پردل. جسارت. دلیری. دلاوری. جرأت. پرجگری. شجاعت. مقابل بددلی :
فریدون فکند آن کمند یلی
به نیروی یزدان و از پردلی.فردوسی.
بروز معرکه زین پردلی و پرجگریست
که یکسواره شود پیش لشکری جرّار.
فرخی.
به پردلی و بمردی همه نگه دارد
نگاهداشتنی ساخته چو ساخته چنگ.
فرخی.
آلوده بخون کلاه و طوقش
اینست ز پردلی نشانی.ناصرخسرو.
|| شکیمه. قوت قلب.
(1) - ن ل: مامان و.

پردمه.

[پَ دَ مَ] (اِخ) موضعی است به رستاق لاریجان. رجوع به سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو صفحهء 115 شود.

پردمه کلا.

[پَ دَ مَ کَ] (اِخ) موضعی است به لیت کوه آمل. رجوع به سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو صفحهء 113 شود.

پردنن.

[پُ دِ نُ] (اِخ)(1) شهری است به ایتالیا در بندقیه از ایالت اودین با 10000 تن سکنه و کرسی ناحیه محسوب میشود. دارای کلیسائی زیبا و مؤسسات رشتن و بافتن منسوجات و پارچه های پنبه ای و ابریشمی و مؤسسات ذوب مس دلاوالنا. این شهر مولد پردنن نقاش معروف است.
(1) - Pordenone.

پردنن.

[پُ دِ نُ] (اِخ)(1) جووانی آنتونیو لیچینیو رجیلو. نقاش معروف ایتالیائی. مولد در پردنن بسال 1484م. و وفات در 1540. وی یکی از رؤسای مدرسهء بندقیه (سنت کاترین) بوده است.
(1) - Pordenone, Giovanni Antonio Licinio Regillo.

پردو.

[پُ دَ] (ص مرکب) بسیاردونده. نیک دونده. مقابل کم دو: کم خور و پردو.

پردو.

[پِ] (اِخ) (کوه...)(1) یکی از مرتفعترین قلل جبال برانس (پیرنه) در اسپانیا به ارتفاع 3352 گز.
(1) - Perdu (mont).

پردوام.

[پُ دَ] (ص مرکب) که بسیار پاید.

پردوامی.

[پُ دَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پردوام. حالت و چگونگی چیزی که بسیار پاید.

پردود.

[پُ] (ص مرکب) پر از دخان. تعجج؛ پردود شدن خانه. (تاج المصادر بیهقی). || (تنباکو، قلیان...) که دود بسیار از آن برآید. || پردرد. اندوهگین :
روانش ز اندیشه پردود بود
که زروان بداندیش مهبود بود.فردوسی.
پردودی.
[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پردود.

پردوش.

[پَ] (ق مرکب) پریشب :
پردوش و پرندوش چسان بود خرابات
گوئید و مترسید اگر مست خرابید.مولوی.
دوش گدُمُ پردوش گدُم بازم اگمّت
میره تُ دارو بده خوم ایگیرمت.(به لهجهء بختیاری).
پرده.
[پَ دَ / دِ] (اِ) حجاب. (دهار). غشاء. غِشاوه. خِدر. (دهار) (منتهی الارب). غطاء. تتق. پوشه. پوشنه. سِتر. سِتاره. اِستاره. سِجاف. سَجف. سِجف. قشر. سُتره. ستار. سِتاره. سدیل. سُدل. سِدل. سَدَل. وقاء. (دهار). صداو. (منتهی الارب). سُحبه. (منتهی الارب) (دهار). پوشش. قِناع. کنان. [ ج، اکنه ]. اخدور. سدین. سدان. (منتهی الارب). قرام. (دهار) (منتهی الارب). مقرم. مقرمه. سِدافه. سِدار. شفّ. قذحمة. وجاح. اِجاح. (منتهی الارب). اَجاح. اُجاح. حائل. حاجز. مِقدم. (دهار). بَرَدج (معرب). جلباب :
به پرده درون شد خور تابناک
ز جوش سواران و از گرد و خاک.فردوسی.
وز پرده چو سر برون زند گوئی
چون [ خود؟ ] ماه بر آسمان زند خرمن.
عسجدی.
روی خاک و سوی گردان چرخ را
این سیه پرده نقاب است و خضاب.
ناصرخسرو.
نیست این دریا بل آن پرده بهشت خرمست
گرنه این پرده بهشتستی نه پرحوراستی.
ناصرخسرو.
شد پرده میان تو و حکمت
آن پرده که بستند بر چغانه.ناصرخسرو.
داناست کسی که روی زین جادو
در پردهء دین حق بپوشاند.ناصرخسرو.
منگر سوی گروهی که چو مستان از خلق
پرده بر خویشتن از بی خردی می بدرند.
ناصرخسرو.
در پردهء هوائیم پوشیدهء برهنه
از خانهء نوائیم چون پرده مانده بر در.
سیف اسفرنگ.
هر که را کرد شرم ازو دوری
بدرد پرده های مستوری.اوحدی.
ز غمازیست مشک آخر سیه روی
که از صد پرده بیرون میدهد بوی.جامی.
گرد آن پردهء گلگون چو مشلشل دیدم
آمدم یاد از آن زلف و زان رنگ و عذار.
نظام قاری (دیوان البسه).
چو پیدا شد ز پشت پرده دلدار
یقین دلاله شد معزول از کار.پوریای ولی.
صرف بیکاری مگردان روزگار خویش را
پردهء روی توکل ساز کار خویش را.صائب.
|| نقاب. روی بند. خدر. حجاب. روبند. برقع. روپوش. مقنعه. روی پوش. شامه. سرپوشه. سرپوشنه. باشامه. واشامه. باشومه. معجر. روپاک. چارقد. زرالو. سرانداز. قناع. کله. مقصوره :
نرم نرمک ز پس پرده بچاکر نگرید(1)
گفتی از میغ همی تیغ زند زهره و ماه(2).
کسائی.
باز چون برگرفت پرده ز روی
کرو دندان و پشت چوگان است.رودکی.
|| خیش. دَرسار. درساره. بشک. سجف. باشام. پرس. شش خان. شِش خانه. حجاب. جامه ای که بر در آویزند تا نور را مانع شود یا حرارت خانه نگاهدارد. سِدل [ ج، اسدال ] . سُدل [ ج، اسدال ] : و از وی [ از خوزستان ]پرده ها و سوزن کردها و شلواربند و ترنج شمامه خیزد. (حدود العالم). دیبای پردهء مکه به ایذه [ در خوزستان ] کنند. (حدود العالم). و پرده های نیکو که بهمهء جهان ببرند از شهر بَصِنّا [ بخوزستان ] خیزد. (حدود العالم).
-پرده برداشتن؛ به یک سو زدن پرده. به کنار کشیدن پرده برای عبور :
بفرمود تا پرده برداشتند
ز در سوی قیصرش بگذاشتند.فردوسی.
چو بر تخت شد نامور شهریار
بیامد بدرگاه سالار بار
بفرمود تا پرده برداشتند
سپه را بدرگاه بگذاشتند.فردوسی.
چو برداشت پرده ز در هیربد
سیاوش همی بود ترسان ز بد.فردوسی.
نشگفت گر از بخشش او زائر او را
منسوج بود پرده و زرین در و دیوار.فرخی.
در پردهء هوائیم پوشیدهء برهنه
از خانهء نوائیم چون پرده مانده بر در.
سیف اسفرنگ.
-پرده گشادن.؛ رجوع به ترکیب پرده برداشتن شود :
چو شب روز شد پردهء بارگاه
گشادند و دادند زی شاه راه.فردوسی.
|| گاه پرده مطلق بمعنی پردهء غیب و عالم غیب و امور پوشیده و نهانی آید : پیل براند [ مسعود ] و هر کس میگفت چه شاید بود و از پرده چه بیرون آید. (تاریخ بیهقی). رفتم بسر تاریخ که بسیار عجائب در پرده است. (تاریخ بیهقی).
ما منتظران روزگاریم هنوز
تا خود فلک از پرده چه آرد بیرون.
عمادی شهریاری.
تو چه دانی که پس پرده که خوبست و که زشت.
حافظ.
روزی به هزار غم بشب می آرم
تا خود فلک از پرده چه آرد بیرون.
ابن یمین.
|| مجازاً، حرَم. حرَم سرا. اندرون. خانهء اندرونی. و بدین معنی گاه پس پرده آورده اند :
زنی بود با او بپرده درون
پر از چاره و بند و رنگ و فسون
گران بود و اندر شکم بچه داشت
همی از گرانی بسختی گذاشت.فردوسی.
سیاوش چو از پیش پرده برفت
فرود آمد از تخت سودابه تفت
بیامد خرامان و بردش نماز
ببر درگرفتش زمانی دراز.فردوسی.
ز پرده برهنه بیامد [ مادر نوشزاد ] براه
بر او انجمن گشت بازارگاه.فردوسی.
کرا از پس پرده دختر بود
اگر تاج دارد بداختر بود.فردوسی.
پس پردهء قیصر آن روزگار
سه دختر بد اندر جهان نامدار
ببالا و دیدار و آهستگی
به رای و به شرم و به شایستگی.فردوسی.
چو اندر پس پرده ماند جوان
بماند منش پست و تیره روان.فردوسی.
چنین داد پاسخ که دختر مباد
که از پرده عیب آورد بر نژاد.فردوسی.
تهمتن برفت از بر تخت اوی
سوی کاخ سودابه بنهاد روی
ز پرده به گیسوش بیرون کشید
ز تخت بزرگیش در خون کشید.فردوسی.
وز آن پس بفرمود شاه جهان
که آرند پوشیدگان [ زنان افراسیاب ] را نهان
همه دخت شاهان و پوشیده روی
کسی کو نیامد ز پرده بکوی.فردوسی.
بپرده درون روشنک را ببین
چو دیدی ز ما کن بر او آفرین.فردوسی.
ز پرده بتان را بر خویش خواند
همه راز دل پیش ایشان براند.فردوسی.
که در پردهء زال بد بنده ای
نوازندهء رود و گوینده ای.فردوسی.
بفرمودمش تا بود بنده وار
چو آید پس پردهء شهریار.فردوسی.
به هر کشوری کز مهان مهتری
به پرده درون داشتی دختری.فردوسی.
چو از پرده گفت و برادر شنید
برآشفت و از کین دلش بردمید.فردوسی.
پس پردهء نامور پهلوان
یکی خواهرش بود روشن روان
خردمند را گردیه نام بود
پریرخ دلارام بهرام بود.
فردوسی (شاهنامه چ دبیر سیاقی ج 5 ص 2295).
به یزدان که هرگز ترا کس ندید
نه نیز از پس پرده آوا شنید.فردوسی.
پس پردهء من ترا خواهر است
چو سودابه خود مهربان مادر است.
فردوسی.
مرا گر بودی اندر پرده دختر
کنون کارم شدی روشن چو اختر.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
عبدالجبار... فرستاد... تا ودیعت با کالنجار را از آن پرده به پردهء این پادشاه آرد. (تاریخ بیهقی). و آخر حدیث آن بود که این دختر به پردهء امیرمحمد رسید بدان وقت که به غزنین آمد و بر تخت ملک نشست و چهارده ساله گفتند که بود. (تاریخ بیهقی). حرهء کالجی را دختر امیر سبکتکین آنجای آوردند و در پردهء امیر ابوالعباس قرار گرفت. (تاریخ بیهقی).
اگرچه شاهد والا بپرده میدارند
ز مردمش نتوانند داشتن مستور.
نظام قاری (دیوان البسه).
|| حجله. (دهار). || سراپرده. پرده سرا. سرادِق. سراپردهء بزرگ که درونش خیمه ها می زده اند. چادر. خرگاه. خیمه :
ز دیبای چینی سراپرده بود
فراوان به پرده درون برده بود
به پرده درون خیمه های پلنگ
بر آئین سالار ترکان پشنگ.فردوسی.
سوی خیمهء دخت افراسیاب
پیاده همی گام زد [ بیژن ] با شتاب
بپرده درآمد چو سرو بلند
میانش بزرین کمر کرده بند.فردوسی.
چو بشنید پاسخ هم اندر زمان
ز پرده بیامد بر دژ دمان.فردوسی.
به هر جای [ از لشکرگاه ] خرّاد برزین بگشت
به هر پرده و خیمه ای برگذشت.فردوسی.
نشسته بدر بر گران سایگان
بپرده درون جای پرمایگان.فردوسی.
سپردم ترا پرده و پیل و کوس
بمان تا بیاید سپهدار طوس.فردوسی.
بدو گفت از آنسو که تابنده شید
برآید یکی پرده بینم سپید.فردوسی.
طلایه ز هر سو برون تاختند
به هر پرده ای پاسبان ساختند.فردوسی.
سیاوش به پرده درآمد بدرد
تنش لرزلرزان و رخساره زرد.فردوسی.
مرکب غزو ورا کوه منی زیبد زین
پردهء خان خطا زین ورا زیبد یون.مجلدی.
بونصر قلم دیوان برداشت و نسخت کردن گرفت و مرا پیش بنشاند تا بیاض کردمی و تا نماز پیشین در آن روزگار شد و از آن پرده منشوری بیرون آمد که همهء بزرگان و صدور اقرار کردند. (تاریخ بیهقی).
او علمدار رختها آمد
تتق و پرده است و حاجب بار.
نظام قاری (دیوان البسه).
|| در اصطلاح موسیقی، دستان. دست. نوا. گاه. راه(3). چنانکه در پردهء خراسان. پردهء بلبل. پردهء قمری. پردهء عراق. پردهء چغانه. پردهء دیرسال. پردهء زنبور. پردهء یاقوت. پردهء خُرّم. پردهء نوروز. پردهء عشاق. پردهء صفاهان. پردهء حجاز و نظایر آنها و به اصطلاح خاص، نام دوازده آهنگ است که هندوشاه نخجوانی نام آنها را در این ابیات آورده است :
نوا و راست حسینی و راهوی و عراق
حجاز و زنگله و بوسلیک با عشاق
دگر سپاهان باقی بزرگ و زیرافکند
اسامی همهء پرده هاست بر اطلاق.
گاه کوه بی ستون و گنج بادآور زنند
گاه دست سلمکی و پردهء عشرا برند.
ضمیری (در حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی).
تا مطربان زنند لبینا و هفت خوان
در پردهء عراق سر زیر و سلمکی.میزانی.
در پردهء نوروز بدین وزن غزل گفت
وزنی که همه مطلع فتح و ظفر آمد.سوزنی.
یک بریشم کم کن از آهنگ جور
گرنه با ایّام در یک پرده ای.انوری.
در یک پرده دو نوا آغاز نهاد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
بزغاله در پردهء درد واقعه و سوز حادثه نالهء سینه را آهنگ چنان بلند کرد که صدای آن از کوهسار بگوش شبان افتاد. (مرزبان نامه).
آواز خوش از کام و دهان و لب شیرین
گر نغمه کند ور نکند دل بفریبد
ور پردهء عشاق و صفاهان و حجاز است
از حنجرهء مطرب مکروه نزیبد.سعدی.
|| در اصطلاح موسیقی، نُت(4). لحن [ ج، الحان ] . آهنگ. هوا. || زه و بندهائی که بر دستهء چنگ و رباب و تار بندند و برآوردن اصوات گوناگون را انگشت بر آنها نهند. جلاذه. (السامی). آنچه از روده یا برنج یا نقره بر دستهء طنبوره و سه تار و غیره بندند برای نگاه داشتن انگشتان و حفظ مقامات موسیقی. (غیاث) :
شد پرده میان تو و حکمت
آن پرده که بستند بر چغانه.ناصرخسرو.
الجلاذه؛ پرده های رودها. (السامی). || موضع. جای. محل :
ازین پرده برتر سخنگاه نیست
بهستیش اندیشه را راه نیست.فردوسی.
|| قصد؟ عزیمت؟ :
دل من خواهی و اندوه دل من نخوری
اینت بی رحمی و بدمهری و بی دادگری
تو بر آنی که دل من ببری دل ندهی
من بدین پرده نیم گر تو بدین پرده دری.
فرخی.
|| آن باشد که مشعبدان و لعبت بازان فروآویزند و از پس آن هرگونه لعب و شعبذه و صورتهای عجیبه بمردم تماشائی نمایند :
با عوام این جمله پست و مرده ای
زین عجبتر من ندیدم پرده ای.مولوی.
|| در تآتر، هر یک از قسمتهای بازی که در آن منظره بدل شود(5): نمایش در پنج پرده. پردهء اول. پردهء دوم... و پرده بالا رفتن؛ کنایه از شروع بازی در صحنهء نمایش است. || مرحله، مرحلهء طریقت :
هر چه در این پرده نشانت دهند
گر نستانی به از آنت دهند.نظامی.
|| در اصطلاح نقاشی، یک لوحهء بزرگ نقاشی. || حاجز نازک و شفافی که قوقوسیهای نار را از یکدیگر جدا کند :
قدی چو قامت... و سری چو گندهء گوز
لبی چو سفتهء(6) آلو رخی چو پردهء نار.
سوزنی.
|| ورقهای سخت نازک که میان دو توی پیاز است. چیزی تنک که هر یک از توهای پیاز را از درون پوشیده است. || ورقی سخت نازک و سفید که میان قشر آهکی خارجی تخم مرغ و سفیدهء آن است. || قسمتی از اعضاء تن که سخت تُنک و نازک است و چون شیشه و آب حاجب ماوراء نیست و بعض قسمتهای عضلات و جز آن را پوشیده، چون پردهء صفاق، پردهء گوش، پردهء روی کلیه (گرده) و غیره. غشاء [ ج، اغشیه ] . حجاب [ ج، حُجب ] . پوشش(7) و پردهء گوش یعنی پردهء صماخ(8) و پردهء دل یعنی پوشش دل. شغاف. خِلب. حجاب قلب(9) :
موج زن شد پردهء دلشان ز خون
تا چه آید از پس پرده برون.عطار.
و پردهء فانی رحم، یعنی غشاء فانی رحم(10) و پردهء زلالی یعنی غشاء زلالی، غشاء رطوبت مفصلی(11) و پردهء مائی یعنی غشاء مائی(12) و پردهء مخاطی بینی یعنی غشاء مخاطی بینی(13)و پردهء مخی عظام، یعنی غشاء مخی عظام(14).
- پردهء غیب؛ عالم غیب. نهانیهای قضا و قدر : امیرمحمود... در آن روزگار اختیار چنان میکرد که جانبها (؟) بهر چیزی محمد را استوار کند و چه دانست که در پردهء غیب چیست. (تاریخ بیهقی).
چون ردّ و قبول همه در پردهء غیب است
زنهار کسی را نکنی عیب که عیب است.
غزالی مشهدی.
- پردهء ایزد؛ عالم غیب :
ازین دانش ار یاد گیرد بد است
که این راز در پردهء ایزد است.فردوسی.
- || بکارت :
وین پردهء ایزد بشما بر که دریده ست.
منوچهری.
- پردهء چشم؛ ثیر. و آن پرده های کرهء چشم(15)است که کاسر اشعهء نورند و این پرده ها و اجزاء وسطیهء آنها عبارتند از صلبیه. قرنیّه. مشیمیّه با زواید هدبیه و عنبیّه و شبکیه و اجزاء وسطیهء آن رطوبت بیضی و غشاء آن و جلیدیّه با محفظه اش و رطوبت زجاجیه با غشاء آن که شرح آنها در نه عنوان ذیل بیابد:
1 - پردهء صلبیه(16) - طبقه ای است که قسمت غیرشفاف (قرنیهء غیرشفاف) جزو قشری چشم را مشکّل میکند از خلف برای عبور عصب بصری سوراخ شده و از قدام دارای ثقبه ای به شکل قطع بیضی ناقصی که قرنیهء شفاف در آن قرار گرفته است. رنگ آن در بعض مردم سفید کدر و در کودکان کبود است و ضخامت آن در خلف یک هزار گز و در وسط فقط چهار تا پنج عشر یک هزار گز است (ساپی) مجاورات سطح خارج آن همان مجاورات مقله است. این سطح املس و محل اتصال چهار عضلهء مستقیم و دو عضلهء مورّبست و در خلف که موضع اتصال عضلات مستقیمه است جزئی انخفاضی دارد. سطح باطن آن مجاور مشیمیه و بواسطهء صباغ مشیمی (صفیحهء سوداء) اسمراللون شده در میان آن و طبقهء مشیمیه اعصاب و عروق هدبی منشعب میشوند. التصاق آن با مشیمیه مخصوصاً در قدام و خلف بسیار محکم است.این پرده غشاء لیفی قابل انبساطی است که در خلف ضخیم تر از قدام است و آن را مانند استطالهء از امّالغلیظ دانسته اند از آن جهت که غلاف عصب بصری به روی آن کشیده میشود و جدا کردنش ممکن نیست و این وضع مخصوصاً در جنین آشکارتر است مابین الیاف آن فاصله هائی است که احداث ثقبه ها نموده معبر شرائین و اورده اند و این ثقب در اطراف عصب بصری و قرنیه بسیار متعدد و زیاده بهم نزدیکند و در دور قرنیه یکنوع دایره احداث نموده اند. طبقهء صلبیه از الیاف صفحوی و الاستیک که از همه جهت با هم تقاطع نموده اند حاصل و عروق آن کم است. شرائین آن از هدبیهای قدامی آمده مسیر اوردهء آن به مثل شرائین است. اوردهء خلفیهء آن به عروق معوجهء مشیمیه میروند.
2 - قرنیه(17) - غشاء شفافی است به شکل قطع بیضی ناقص در جزو قدامی کرهء چشم واقع. قطر عرضی آن دوازده هزاریک گز و تقریباً بقدر یک هزارویک گز از قطر عمودی طویلتر است. سطح قدامی آن محدّب و بیضی قطر اطول آن عرضی است این سطح در قدام چشم برآمده و از ملتحمه که فقط بشرهء مخاطی آن باقی است مفروش و زیاد به آن ملاصق است. سطح خلفی آن مقعر و دائروی و از غشاء رطوبت بیضی که آنرا غشاء دِمور یا غشاء دِسمه نامند مفروش شده، جدار قدامی خانهء قدامی چشم را مشکل میکند. محیط آن از خارج به داخل به شکل قلم مقطوع و از داخل به خارج نیز مقطوع شده به صلبیه فرو رفته است و این دو غشاء بطوری به یکدیگر ملاصقند که تا مدتی آنها را یک طبقه می پنداشتند و هنوز هم ژیرالده بر این اعتقاد است و میگوید فقط اختلاف تکاثف و شفافت اسباب امتیاز آنهاست. اماباید دانست که بنا و انتساج آنها هم به یک قسم نیست.
بناء: قرنیه را میتوان به صفحات متعدده منقسم نمود ولی این تقسیم فقط صناعی است و بنای نسج مخصوص آن لیفی است و از سه طبقه که یکی سطحی به ملتحمه متصل، دیگری متوسط به صلبیه مختلط و سیمی خلفی یا غشاء دسمه است حاصل شده.
اول طبقهء متوسط - از نسج مخصوصی که آنرا نسج قرنی نامند بوجود آمده آنرا کلیکر مانند نسج لیفی دانسته اینکه بسهولت منقسم به صفحات و صفیحه ها میشود و نسبت آنرا به مادهء متجانسی که سلولها در آن متولد شده آنرا منشق میکنند داده اند. به اعتقاد مسیو هیس این سلولها قبل از مادهء متجانسه موجود بوده اند هرگاه این ماده متکاثف گردد سبب میشود که وقتی قرنیه را قطع نمایند منظر آن مطبق است. عناصر عمدهء نسج قرنی همان عناصر نسج حجروی است یعنی از الیاف صفحوی و سلولهای لیفی مشکل و تخمهای رشیمی مشکله و مادهء متجانس بدون شکلی حاصل شدهء مادهء اخیر است که موجب کمال شفافت قرنیه و امتیاز آن از صلبیه شده است و نیز در قرنیه ارکان تکوینیه و اعصاب بسیاری مذکور نموده اند که به نقطه ای یا به انتفاخی منتهی میشوند. این عناصر عصبانیه مخصوصاً در ثلث قدامی طبقهء متوسطهء قرنیه متمکن و این طبقه دارای عروق نیست از بابت عروق لنفیه که بعضی قبول و بعضی رد کرده اند بسیار مشکل است گفتگو نمود ولی این معنی محقق شده که همیشه در قرنیه جهاز جوفیئی است که بعقیدهء بعضی کام مسدود و بعقیدهء دیگران مربوط به عروق لنفیهء ملتحمه است.
دویم طبقهء سطحیه یا ملتحمی - از ورقهء نازک بی شکلی که دارای دانه دانه های خرد و شفاف است حاصل شده و به طبقهء بی شکل ملتحمه می پیوندد و این غشاء الاستیک یا غشاء اول بومن است که طبقه ای از سلولهای بشرهء مطبق آنرا مستور نموده است. در این طبقهء سطحیه و محیط آن عروه های عرقیه ای است که طول آنها یک یا دوهزاریک گز و این عروه ها اثر عروق متکثرهء جنین اند. بالجمله درین تازگیها هویروکهنهم در این طبقه شبکه های عصبانی و نهایات محورالعصب که به میان صفیحه های بشره آمده در دموع غوطه ورند مذکور نموده اند.
سیم طبقهء غائر که غشاء دمور یا دسمه را مشکل نموده - از غشاء عدیم النسج شفاف و طبقه ای از بشرهء بسیط و رصفی حاصل شده به اعتقاد شارل رُبن طبقهء اخیر در محیط قرنیه متوقف میشود و حال آنکه طبقهء شفاف (صفحهء الاستیک خلفی بومن) از آن تجاوز نموده ضخیم شده (حلقهء وتری دلنژو) منقسم بدو صفیحه میشود که یکی به روی سطح قدامی عنبیه آمده رباط مشطی یا رباط هیک را ساخته دیگری در همان معبر اولی اصلی ممتد شده بزودی دو طبقهء آن از هم باز شده به مجرای سکلم احاطه میکند.
طرز نمو: گویا قرنیه نیز در همان جرثومهء صلبیه نمو میکند. ابتدا کدر و در حدود هفتهء دهم شفاف میگردد و در ماه سیم بکلی مشخص و ممتاز است و تا انتهای حیوة جنینی در طبقهء ظاهری آن شبکهء وعائی بسیار آشکاری مرئی میشود که در ماه پنجم حمل ظاهر میشود.
3 - مشیمیه(18) - عضلهء هدبیه(19) - زواید هدبیه(20) - مشیمیه بر حسب وقوع طبقات به روی یکدیگر پردهء دویم چشم است. غشاء حجروی عروقیئی است که ضخامت آن پنج تا هفت عشر هزاریک گز است ملاصق با صلبیه جزو متوسط آن قلیل الالتصاق ولی در جزو قدامی مستحکماً به صلبیه ملتصق است. سطح داخلی آن بدون اینکه ملاصق باشد مجاور شبکیه است. دو سطح مشیمیه از مادهء ملون سیاهی که در سطح داخلی بیش از سطح خارجی و در قدام بیش از خلف است پوشیده شده است مشیمیه از خلف برای عبور عصب بصری مثقوب و به عقیدهء ژیرالده در قدام منعطف شده حجاب مثقوب المرکزی میسازد که عبارتست از عنبیه. اغلب مشرّحین برآنند که انتهای قدامی مشیمیه منطقهء ضخیمی (منطقهء مشیمیهء ساپی) که به دو جزء یا ورقه منقسم شده مشکل میکند که یکی از آنها عضلهء هدبی (رباط هدبی ساپی) و دیگری جسم هدبی است که در حول جلیدیّه شکنجها احداث مینماید که زوائد هدبیه اند.
1 - عضلهء هدبی یا ممدّد مشیمیه - از الیاف قدامی خلفی (بروک) و الیاف حلقوی (مولر) حاصل شده. دسته های عضلهء بروک در قدام به جدار خلفی مجرای سکلم و از خلف به مشیمیه متصل میشوند. عضلهء مولر در جزو قدامی و سطح انسی الیاف قدامی خلفی بروک واقع است. سطح داخلی عضلهء هدبی با زواید هدبیه و سطح خارجی آن با صلبیه و از قدام با محیط دایره ای عنبیه و از خلف با مشیمیه که بدان متصل است مجاور است. ساپی آنرا از قبیل رباط حجروی میداند چون اعصاب زیادی داخل آن میشوند کِرُز و آرنلد آنرا عُقدهء عصبانی پنداشته اند. این عضله که ممدّد مشیمیه است مستقیماً یا به واسطهء اینکه در دوران خون زوائد هدبیه عمل میکند (روژه) و بخصوص بتوسط الیاف مستدیرهء خود که محیط دائرهء جلیدیه را میفشارند در تعدیل بینائی (آکُمُداسیون) فعل مهمی دارد. عضلات مذکوره از الیاف املس غیرارادیه حاصل شده اند.
2 - جسم هدبی - در جزو قدامی مشیمیه در دور جلیدیه دایرهء مثقوب المرکزی دیده میشود که شعاعهای آن در مرکز متقارب و در محیط متباعد و موسوم به جسم هدبی است و هر یک از این شعاعها را زائدهء هدبی نامند و به اعتقاد ریب اگر مشیمیه را از رطوبات چشم جدا کنند پس از آن دو دایرهء متمایز دیده میشود که یکی به مشیمیه مربوط و جسم هدبی مشیمیه است دیگری بجزو قدامی جسم زجاجی و به جلیدیه چسبیده است و آن منطقهء هدبی زین است که زواید هدبیه جسم زجاجی نیز خوانده میشود. زوائد هدبیهء مشیمیه هفتاد الی هشتادند که به آن ملاصق و هر قدر به محیط کبیر عنبیه که در خلف آن ممتد شده و به عقیدهء ساپی غیرملاصق و به رأی روژه ملاصق بدانند نزدیکتر شده بزرگتر میشوند و به شکل مخروطی مثلثی اند که قاعدهء آن محاذی عنبیه و رأسش در خلف در روی مشیمیه ناپیدا میشود سطح ملصق وحشی آنها با عضلهء هدبی بنابر این با صلبیه مجاور است سطوح آنها که بطرف مرکز چشم برگشته مواجه زوائد هدبی منطقهء زین است در مبدأ غشائی ولی بعد زغابی و بسیار کثیرالعروق میشوند کنار داخلی آزادشان مجاور قسمت قدامی جسم زجاجی و محیط دائرهء جلیدیه است و قسمتی از زوائد هدبیه که از خلف عنبیه عبور میکند در موضعی که آنرا اطاق خلفی می پنداشتند متموج(21) است پس زوائد هدبیه به واسطهء مسافت مثلثی که پر است از زوائد هدبیه جسم زجاجی از یکدیگر منفصل میشوند. اگر زوائد هدبیهء منفرده را که از یکدیگر منفصل اند ملاحظه کنند معلوم میشود که قطعات غشاء زجاجی در زوائد هدبیهء جسم زجاجی و در کناره های زوائد هدبیهء مشیمیئی بواسطهء کشیدگیهائی که عارض زوائد هدبیه میشود از هم منفصل گشته اند و در زوائد هدبی جسم زجاجی بالعکس قطعاتی از مادهء سیاه دیده میشود که از شست و شو زایل نشده مخصوص به سطح داخلی زوائد هدبیهء مشیمیه اند و از این وضع معلوم میشود که شبکیه به محیط دائرهء جلیدیه نمیرسد بلکه بجزو خلفی زوائد و عضلهء هدبیه منتهی شده کنار پره دار مضرسی موسوم به فتحهء مضرس (اُراسراتا) احداث مینماید.
بنا: مشیمیه ذاتاً عروقی است بجهت اینکه ریب، بشرائین و اوردهء آن تزریق نموده زوائد هدبیه ممتلی شده بودند. ریش، مشیمیه را به دو طبقه منقسم کرده است خارجی و داخلی که بشدت کثیرالعروق و همین طبقه داخلی است که آنرا غشاء ریشی نامیده اند. ساپی، سه طبقه برای آن قائل شده است. اول طبقهء خارجی که حجروی است (غشاء آرنُلد) که در میان الیاف آن بعض سلولهای ملونهء غیرمنتظمه است. دویم طبقهء متوسط یا عروقی که به اعتقاد بعض محققین یکنوع جهاز نعوظی از آن حاصل شده چه انساجی که حامل عروقند دارای الیاف عضلانی ملسا و الیاف الاستیکند. طبقهء متوسط حاوی شرائین و اورده و عروق شعریه است شرائین از هدبیه های قصیرهء خلفیه آمده به دور عصب بصری در نقطه ای که وارد چشم میشود رفته به صلبیه نفود کرده و در آن منشعب شده در حین خروج از آن بیست تا بیست و پنج ساقه میسازند که به قدّام ممتد شده تا به حوالی دایرهء هدبی رفته با هدبیه های قدامیه و هدبیه های طوال خلفیه متفمم میگردند. به عقیدهء ساپی شعب کبار و صغاری که از شرائین آمده و شعب صغاری که مبدأ شعریه میشوند در میان غائرترین سطح شریانی و سطحی ترین سطح وریدی واقع اند ولی بسیاری از محققین دیگر (روژه و فُر و غیرهما) محل این صفحهء شعریه را بلافاصله در فوق طبقهء ملون که در آنجا غشاء مشیمی شعری (غشاء ریشی) را میسازند دانسته اند (وازاورتیکزا) اوردهء مشیمیه که آنها را عروق معوجه نامند (اسطنن زاده) از شعریه بوجود آمده دسته های صغار نجمیه میسازند که ساقهای آنها بوضع معوجی مرتب شده به یک ورید منصب میشوند. از اورده چهار دسته حاصل میشود: دو فوقانی انسی و وحشی و دو تحتانی که یکی در داخل و دیگری در خارج است و هر یک ازین دسته ها به شکل ستاره ای است که اشعهء آن منحنی اند (ساپی) و در قدام اوردهء مشیمیه در محاذات هر زائدهء هدبی قوسها احداث مینمایند که با قوسهای عنبیه متقمم نمیشوند (ساپی) و این بکلی مخالف عقیدهء روژه است که مدعی شده است که تمام اورده عنبیه به اوردهء مشیمیه منصب میشوند. سیم طبقهء داخلی یا ملون از طبقه ای از سلولهای منتظمهء مسدّسه که دارای یک هسته و دانهای ملونهء عدیده اند که در سفیدپوستها موجود نیستند حاصل شده است. توماس وارطن ژُن مدعی شده است که مادهء ملونه از غشاء مخصوصی مترشح میشود ولی این رای را نمیتوان قبول کرد و اگر در جنین بتوانند مادهء ملونه را صفحه صفحه کنند همینقدر ثابت میشود که سلولهائی که مادهء ملونه در میان آنهاست صفحهء حجروی بسیار نازکی میسازند. چنانکه ذکر شد مادهء ملونه تمام سطح باطن مشیمیه را پوشانیده در حیوانات پستاندار این سطح در انسی عصب بصری منظر املس درخشانی که ملون به الوان مختلفه است (غشاء درخشان طبقهء مشیمیه) پیدا میکند و این جزو از مادهء ملونه مستور نیست.
4 - عنبیه(22) (قزحیه)(23) - حجاب عضلی عروقیئی است که بطور عمودی واقع و اندکی در طرف انسی مرکز آن سوراخی است موسوم به حدقه که در انسان مدور است. به قول مشرحین قدیم قسمتی از چشم را که محدود مابین قرنیه و جلیدیه است بدو قسمت منقسم نموده یکی موسوم به خانه قدامی و دیگری بخانهء خلفی است (مذکور خواهد شد که قسمت دویمی موجود نیست) در عنبیه دیده میشود.او محیط کبیر که بعضلهء هدبی که در قدام است و به جسم هدبی که در خلف است متصل است و این محیط کمی در خلف قرنیه واقع و مع الفصل بوساطت رباط مشطی که تا جزو قدامی محیط عنبیه ممتد است به صلبیه و به قرنیه متصل میشود.ثانیاً محیط صغیر که ثقبهء حدقه را محدود نموده و این دایرهء صغیر عنبیه است. در دور ثقبهء مسطوره دائرهء کوچکی است که رنگ آن با رنگ مابقی عنبیه جزئی تفاوتی دارد. ثالثاً سطح قدامی که در قدام مسطح یا کمی محدب و ملوّن به الوان مختلفه است و جدار خلفی خانهء قدامی از آن حاصل شده است و در انسان دارای خطوط متوازیه است که از محیط کبیر به محیط صغیر ممتد شده اند و از بعض سلولهای بشره که از غشاء رطوبت بیضی می آیند مفروش است و هم در این سطح دو حلقه است یکی در دور حدقه و دیگری اندکی در وحشی حلقهء اولی واقع است و آنها حلقه های رنگین انسی و وحشی اند (ساپی) بالجمله در این سطح قدامی بعض لکه های سیاه کوچک است که از مادهء ملونه حاصل و موجب برجستگی (جالحهء هالر) شده اند. رابعاً سطح خلفی که مقعر و بلافاصله مجاور جلیدیه و قاعدهء زوائد هدبیه و عضلهء هدبی است. دو تای اخیر بعقیدهء بعضی از مشرحین از عنبیه جدا و برای بعضی دیگر مستحکماً متصل بدانند (روژه و ژیرالده) سطح خلفی از طبقهء ملونی که موسوم به غشاء عنبی است مفروش است و اگر این غشا را بردارند دیده شود که سطح خلفی عنبیه مانند سطح قدامی آن دارای خطوط متقاربه ای به جانب حدقه است اما به رنگ سطح قدامی نیست بلکه مثل سطح غایر مشیمیه سفید و املس و بدون رنگ است.
بنای عنبیه: بواسطهء توالی انقباض و ارتخاء این غشاء معتقد شده اند که مرکب از الیاف عضلانیه ای است که بعضی مشعشع و برخی مستدیرند. ژیرالده معلوم کرده است که عنبیه را الیاف عضلانیه ای است که با شعاعهای دائره ای عنبیه متوازی و عمل آنها متسع نمودن حدقه است اما اینکه الیاف دائروی موجود باشند تصریح نکرده همینقدر آنها را از بابت متابعت با قوم قبول میکند ولی گیله من معلوم نموده که الیاف مستدیری دارد که عمل آنها مانند الیاف عضلانیه غیرارادیه است و هم از تجارب نیستن و لُنژه محقق شده است که عنبیه از اثر الکتریسیته منقبض میگردد پس از اعمال این عضو معلوم شد که عضلانی است از سه طبقه مرکب شده (ساپی) اول طبقهء قدامی از غشاء مصلیئی که برطوبت بیضی احاطه نموده حاصل و دارای ورقهء بشرهء نازک ناقصی است که در تحت آن سلولهای ملونهء بسیار غیرمنتظمی که به شکل نقاط مجتمع شده موجودند دویم طبقهء خلفی یا عنبی به زوائد هدبیه ای متصل و از صفحهء نازکی که به طبقهء متوسط ملتصق و از سلولهای منتظمهء ملونه که مانند سلولهای مشیمیه اند حاصل شده است. غشاء وعائی که هوشک میگوید تابع شبکیه و ساتر عنبیه است وجود ندارد (ساپی). سیم طبقهء متوسطه که مخصوصاً از الیاف عضلانیه و عروق حاصل شده اعصاب نیز در آن یافت میشوند. الیاف عضلانیه مشعشع و دائرویند از اولیها موسعهء حدقه که به دایرهء کبرای حدقه پیوسته مشکل گشته در محاذات حدقه احداث عروه ها میکنند (ساپی). بعض از آنها با الیاف عضلهء هدبی مختلط شده بعقیدهء بعضی از محققین به حلقهء دولنرژ می پیوندند از الیاف دائروی عضلهء مضیقهء حدقه ای حاصل میشود که عبارتست از حلقهء عضلانی صغیری که عرض آن تقریباً پنج عشر هزاریک گز و محیط بر حدقه است. الیاف عضلانیه را که ساپی جنس بسیار مخصوصی پنداشته بجز الیاف ملسای غیرارادیه که مشابه تارهای مشیمیه اند چیز دیگر نیستند (روژه).
شرائین: شرائین زیادی از هدبیهای خلفی طوال و هدبیهای قدامی رسته وارد عنبیه شد متقمم گشته دائرهء وعائی (دائرهء شریانی کبیر) احداث مینمایند که شعب خارجه ای از آن از محیط کبیر عنبیه به جانب حدقه رفته و در آنجا مجدداً متقمم شده دائرهء دویمی (دایرهء شریانی صغیر) مشکل می کنند (زین) این دائرهء صغیر غیرتام و وجود آن مشکوک فیه است.
اورده: به اعتقاد روژه بسیار متعدد و سهل الاحتقانند به مجرای موسوم به مجرای وریدی که از اتصال صلبیه به قرنیه حاصل و محیط بر عنبیه است وارد شده ساپی از آنجا به اوردهء هدبی قدامی منصب میشوند و بعقیدهء روژه تمام این اورده به اوردهء مشیمیه میروند. ساپی میگوید این مجرای وریدی همان مجرائی است که آن را به اسم سکلم هوویوسُفنطانا ذکر نموده اند.
اعصاب: بسیار بزرگ و از عقدهء عینی و تار انفی زوج پنجم آمده به اسم اعصاب هدبی به عضلهء هدبی رفته متقمم شده به ثخن عنبیه رفته تا محیط صغیر ممتد میشوند. در جنین ثقبهء حدقه بواسطهء غشائی موسوم به غشاء حدقه یا غشاء واشندرف مسدود است. این غشاء در ماه سیم حیوة جنینی ظاهر و در ماه هفتم مفقود میشود. کلوکه، معین کرده است که این غشاء مرکب از دو ورقه است که مابین آنها عروقی مرئی میشوند که همان دنبالهء عروق عنبیه اند و نیز معلوم کرده که در وسط آن نقطه ای است بدون عرق و غشاء حدقه ای ازین نقطه شروع به پاره شدن می کند. بعقیدهء ریشه، این غشاء در قدام عنبیه واقع و باید آنرا غشاء قرب حدقه نامید.
5 - شبکیه(24) - پردهء سیم چشم است که تأثیرات ضیائیه را اخذ کرده آنها را به عصب بصری منتقل نموده و به دماغ میرساند. سطح خارجی آن مجاور باطن مشیمیه و بعقیدهء یعقوب، غشائی که متمم شبکیه و از جنس مخصوص و مسمی به غشاء یعقوبست مابین آنها فاصله میشود سطح باطن آن مجاور جسم زجاجی است. مشرحین در منتهی الیه قدامی شبکیه متفق نیستند. کرویر، بر آن است که شبکیه بطور وضوح به محیط زوائد هدبی جسم زجاجی منتهی و بدان مواضع مستحکماً متصل میگردد. ژیرالده میگوید شبکیه پس از آنکه بجزء خلفی زوائد هدبی رسید جوهر عصبانی آن تمام شده رقیق گشته هر زائدهء هدبی را تا جزء قدامی آن پوشانیده در آنجا التصاق آن بیشتر شده بروی سطح خلفی عنبیه تا ثقبهء حدقه منعطف میگردد به قسمی که هر زائدهء هدبی از یک استطالهء شبکیه پوشیده شده. امروز برآنند که شبکیه در محاذات کنار خلفی عضلهء هدبی و منطقهء زین به فتحهء مضرّش (اُراسراتا) منتهی میشود شبکیه منتهی الیه عصب بصری است در نقطه ای که عصب بصری برای تشکیل آن گسترده میشود لکهء سفیدی که بعقیدهء بعضی (ساپی) فی الجمله مقعر و بعقیدهء بعضی دیگر (کلیکر) محدبست دیده میشود که آنرا حلیمهء (پاپیل) عصب بصری نامند و در طرف وحشی عصب چین عرضیئی است که آنرا مانند اثر چینی که در شبکیه طیور است دانسته اند. طول این چین چهار تا شش و ارتفاع آن یک هزاریک گز و محاذی ثقبهء مرکزی شبکیه است و بر ثقبهء مذکوره منطقهء زردی که موسوم به لکهء زرد سِمرنک (ماکولا) است احاطه دارد و این ثقبه و منطقه در روی محور قدامی خلفی کرهء چشم واقعند.
بنای شبکیه: از هشت طبقهء ممتاز حاصل شده از خارج به داخل که بشماریم: :1 - طبقهء عصیات یا غشاء یعقوب. 2 - طبقه دانه دانهء خارجی (حجرات نخاعیه). 3 - طبقهء متوسطه (مادهء بی شکل). 4 - طبقهء دانه دانهء داخلی. 5 - طبقهء دانه دانهء سنجابی که مشابه مادهء سنجابی بی شکل مغز است. 6 - طبقهء سلولهای عصبانیه. 7 - طبقهء لوله های عصبانی که از گستردگی عصب بصری حاصل شده اند (شارل رُبن). 8 - غشاء محدود نماینده پاسینی است که آنرا ساپی طبقهء حجروی وعائی نامیده و دارای عروق است. عروق شبکیه عبارتند از ورید و شریان مرکزی که شعبه ای از شریان عینی است که از میان عصب بصری عبور نموده اغلب سه شعبه میشود در جنین شریان زجاجی از قدام به خلف از جسم زجاجی عبور مینماید. اورده در امتداد شرائین واقع از آنها متعددتر و قلیل التعاریج ترند.
6 - بیضیه یا رطوبت مائی(25) - مایع شفاف براقی است که در خانهء قدامی چشم یعنی در جزئی از چشم که مابین قرنیه و عنبیه است واقع است. سابقاً قسمتی مابین سطح خلفی عنبیه و ورقهء قدامی محفظهء جلیدیه خیال کرده و اطاق خلفی نامیده بودند ولی معلوم شده است که این جزو به هیچ وجه و یا اق در حال حیوة وجود ندارد. خانهء قدامی از غشاء مخصوص موسوم به غشاء دِمور یا غشاء دِسِمه که گویا رطوبت بیضی از آن ترشح میکند مفروش شده تمام سطح خلفی قرنیه را پوشانیده بعقیدهء بعضی در همانجا محدود و برای برخی بروی سطح قدامی عنبیه منعطف شده رباط مشطی هیک را میسازد در منشأ رطوبت بیضیه عقاید بسیاری است که ذکر آنها موجب اطنابست بهتر این است قبول کنیم که این رطوبت از غشاء دِسِمه ترشح میکند. قطر قدامی خلفی اطاق قدامی تقریباً دوهزاریک گز و نیم است.
7 - جسم زجاجی(26) - مادهء سریشمی بسیار شفافی است که در جزو خلفی کرهء چشم در خلف جلیدیه واقع و از رطوبتی موسوم به رطوبت زجاجی که محتوی در غشائی موسوم به غشاء زجاجی است حاصل شده مابین جلیدیه و شبکیه واقع حجم آن تقریباً چهار خمس حجم چشم و شکل آن کروی از قدام انخفاضی دارد که مهندم بر سطح خلفی جلیدیه است. در جنین شریان محفظه ای که از شریان مرکزی شبکیه رسته و به قدام به طرف سطح خلفی جلیدیه ممتد میشود از آن عبور میکند و بعقیدهء بعضی از محققین (کلوکه) این شریان در مجرای مخصوص موسوم به مجرای زجاجی که اغلب مشرحین در وجود آن شک کرده اند (ساپی) واقع است غشاء زجاجی - فالُپ آنرا منکشف کرده است ورقهء داخلی شبکیه را مفروش نموده مهندم بر رطوبت زجاجی است و چون باکلیل هدبی رسید بروی محفظه برمیگردد بعضی گمان کرده اند که غشاء زجاجی دو ورقه شده یک ورقهء آن به قدام و دیگری به خلف جلیدیه میرود و این رأی در این ایام بکلی مردود شده و در شرح منطقهء زین مذکور خواهیم داشت که این غشاء الاستیک از جدا شدن دو ورقهء غشاء زجاجی حاصل نمیشود بلکه منفرداً جهت استقرار و ثبات جلیدیه به غشاء زجاجی منضم می شود سطح خارج غشاء زجاجی املس متمدد و از خلف به قدام مجاور شبکیه و منطقهء زین و جلیدیه است. از سطح داخل آن استطاله های عدیده بدرون رطوبت زجاجیه رفته خانه خانه هائی را که کم یا زیاد منتظمند محدود میکند (دِمور، پتی، زین، ساپی، بریک، هانُور) ولی بُومن و کُلیکر و شارل رُبن این حجابها را منکر شده اند. تحقیق نمودن در بنای غشاء زجاجی که وجود آن هم مشکوک و متنازع فیه است بسیار مشکل است. ساپی و کلیکر و شارل رُبن آنرا غشاء عاری البنا میدانند و بعضی دیگر عناصر بشرهء مخاطی در آن قائل شده اند (بریک و الانطن و غیرهما). رطوبت زجاجی(27) که آن را زجاجة العین نیز نامند (بِلَن ویل) از جنس نسوج نیست بلکه رطوبت صرف است. در جوانی غلیظ تر از پیری است زیاد شفاف و اندکی مایل به کبودی (پُلایُن) بعقیدهء ویرشو و کلیکر در آن عناصر نسج منضم که محتمل است از بقایای شریان زجاجی باشند موجود است و در این رطوبت گلبول سفید و بندرت کُلسترین یافت شده است (شارل رُبن) در باب حاجزهای غشائیه که از بشرهء مخاطی مفروش شده اند (کوکیوس) و حجرات مخصوصهء متقممهء (وِبر) یا آنهائی که دارای نقطه هائیند (دُوکان ایوانف) که در رطوبت زجاجیه بیان شده محتملست که از تغییر شکل گلبولهای سفیدی که در حالت طبیعی در این رطوبت است بوجود آمده باشند.
8 - منطقهء زین(28) - این غشاء لیفی را (اکلیل منطقهء هدبی) «زین» کشف نموده مقاوم و دارای منظر مخطط بسیار مخصوصی از قدام به جلیدیه احاطه نموده و آنرا باید مانند نقطهء ارتباط شبکیه و رباط معلق جلیدیه (رتزیوس) دانست دارای سطح خارجی و سطح داخلی و کنار یا محیط قدّامی و محیط خلفی است سطح خارجی آن از خلف به قدام با قسمت هدبی شبکیه و با زوائد هدبی مشیمیه و رطوبت بیضیه مجاور و درین موضع به سطح خلفی عنبیه متصل میگردد. برای سهولت بیان، ساپی آنرا به سه جزو منقسم نموده است: قدامی و متوسط و خلفی و مخصوصاً در قسمت متوسط است که منطقهء زین با زواید هدبی مشیمیه مجاور و احداث چینهائی نموده است (زوائد هدبی جسم زجاجی یا زوائد هدبی منطقهء زین) که یک قسم با زوائد هدبی مشیمیه متداخل شده مثلثهای منحنی الخطوط طوالی ساخته که کنار محدب آنها با خلل زواید هدبیهء مشیمیه موافق و کنار مقعرشان در مجرای پتی برآمدگیئی احداث مینماید و مانند زوائد هدبی مشیمیهء زوائد هدبی منطقهء زین نیز دارای چینهای بزرگ و کوچکند که شصت تا هفتادند. قاعدهء این چینها محاذی سطح قدامی جلیدیه و رأس آنها تا محاذات فتحهء مضرس ممتد شده است. سطح داخلی مجاور غشاء زجاجی و محیط جلیدیه است کنار قدامی این منطقه تا سطح قدامی جلیدیه آمده و قدری از محیط دایرهء آنرا میپوشاند و این کنار بروی محفظهء جلیدیهء قدامی ملتصق و کنار خلفی در محاذات فتحهء مضرس به شبکیه متصل میگردد. چنانکه ذکر شد منطقهء زین از جدا شدن دو طبقهء غشاء زجاجی حاصل نمیشود بلکه رباط مخصوصی است که جهت استحکام و استقرار جلیدیه وضع شده از این است که آنرا رباط معلق جلیدیه نامیده اند (رتزیوُس) بومن، در آن دو طبقه و هانور، برای آن سه ورقه قائل شده است و چنانکه مذکور شد این رباط از قدام سطح قدامی جلیدیه متصل و درین نقطه موجب استحکام محفظهء جلیدیهء قدامی میشود از خلف مجاور فتحهء مضرسه و ملتصق به شبکیه و غشاء زجاجی است. غشاء زجاجی به سطح خلفی جلیدیه رفته اندکی در انسی محیط جلیدیه با این سطح مماس میشود و از این وضع چنین نتیجه میشود که مابین منطقهء هدبی از قدام و غشاء زجاجی از خلف فضای آزادی است که مقابل محیط جلیدیه است و آن مجرای پتی یا مجرای ملتوی است که منشوری مثلث و در دور جلیدیه دایره ای احداث نموده دارای مایع مصلی بسیار قلیلی است و برای اینکه آنرا خوب ملاحظه کنند باید با لولهء بسیار دقیقی در آن بدمند. بعقیدهء هانور جدار خلفی مجرای پتی از غشاء زجاجی بوجود نیامده بلکه از طبقهء سیم منطقهء زین ساخته شده است که خود آنهم در خلف بواسطهء مجرای مخصوصی موسوم به مجرای هانور از غشاء زجاجی منفصل شده.
بنا: منطقهء زین از الیاف الاستیک (هانور) و الیاف عضلانی مخططه (ژالمار هابرر) حاصل شده بنابراین این منطقه عضلهء حقیقی ای که در عمل تعدیل بینائی فعل مهمی دارد.
9 - جلیدیه(29) - عدسی محدب الطرفینی است که در حفیره ای که در جزو قدامی جسم زجاجی است جای دارد. ضخامت آن از چهار تا پنج هزاریک و ربع تا شش هزاریک گز است. قطر اطول آن نه تا ده هزاریک گز است. در جنین در ماه هفت فقط چهار تا پنج هزاریک گز و چون قطر قدامی خلفی آن از زیاد شدن سن تغییر نمیکند همیشه کروی شکل است و وزن متوسط آن یک نخود و عشر نخود است (ساپی) در سن جوانی کام شفاف و در پیری کمی کهربائی میشود و هر قدر به مرکز یا تخم نزدیکتر میشود قوام و غلظت آن زیادتر شده، از اینست که اختلاف عمده در انکسار نور از مرکز به محیط آن پیدامیشود چنانکه علامت انکسار (که عبارت از نسبت جیب زاویهء ورود است به جیب زاویهء انکسار) طبقات خارجیه 4053/1 و علامت انکسار تخم آن 4541/1 است. بالجمله جلیدیه لون نور را متغیر کرده خاصیتی دارد که شعاعهای شیمیائیهء بنفش تیره را متوقف مینماید. جلیدیه را دو سطح و محیطی است. تحدّب سطح قدامی آن کمتر از سطح خلفی و بلافاصله مجاور عنبیه است. سطح خلفی مجاور غشاء زجاجی و جسم زجاجی است دورهء آن بزوائد هدبیهء جسم زجاجی داخل و استوار شده با مجرای ملتوی پتی، پس با فاصله با منطقهء زین و با اکلیل هدبی و عضلهء هدبی مجاور است.
بنا: جلیدیه مرکب است از اولا مادهء مخصوصی موسوم به نسج جلیدی. ثانیاً محفظهء جلیدی که از مجموع آنها جهاز جلیدی حاصل شده است. محفظهء جلیدی غشاء غلافی جلیدیه است در قدام ضخیمتر از خلف، سطح خارجی آن با رطوبت بیضی و زجاجی و سطح باطن آن با جلیدیه مجاور و با آن التصاقی ندارد. قسمتی از آن که در روی سطح قدامی واقع است به محفظهء جلیدی قدامی و قسمت سطح خلفی به محفظهء جلیدی خلفی موسوم است. محفظهء جلیدی قدامی در مرکز (دوازده هزاریک هزاریک گز) ضخیمتر از محیط (هفت هزاریک هزاریک گز) است بر خلاف خلفی که در قطب خلفی نازکتر از محیط است (هشت هزاریک هزاریک گز).
بنا و انتساج: محفظهء بدون نسج و شفافست و اغلب فعل و انفعالهای شیمیائی در آن بی اثرند. سطح باطن محفظهء جلیدی قدامی از ورقهء بشرهء رصفی که دارای سلولهای کثیرالاضلاع است مستور است.
نسج مخصوص یا نسج جلیدی - در مرکز از طبقات متحدالمرکز صفحوی که هر صفیحه مرکب از الیاف مخصوصه است حاصل آمده در طرف محیط نرم و تقریباً مایع است (خلط مرکانیی) عناصری که این نسج از آنها حاصل میشود عبارتند از سلولهای جلیدیه یا سلولهای خلط مرکانیی و الیاف جلیدیه که بر دو قسمند الیاف هسته دار و الیاف مضرّس و ما اوّل این عناصر را مذکور داشته و پس از آن طریق اجتماع آنها را در عدسی جلیدی بیان مینمائیم.
1 - سلولهای مرکانیی - در هر قطب مجتمع شده در میان دوائر منصفه جلیدیه احداث خطوط می کنند قطر آنها پنج تا شش صدیک هزاریک گز و چون به هم فشار بیاورند کثیرالسطوح میشوند شفاف و واضح و بسرعت شدیدی تغییر کرده تولید دانه های شحمیه مینمایند. از غلافی که در آن مادهء بیاض البیضی است که نور را منکسر میکند حاصل شده اند و آن همین سلولهایند که بروی هم قرار گرفته طبقات سطحیهء جلیدیه را مشکل مینمایند. 2 - الیاف جلیدیه - بر دو قسمند اول الیاف هسته دار که بهتر آن است آنها را لوله های تخم دار نامند زیرا که لوله های حقیقیه اند که عرض آنها (دو تا سه صدیک هزاریک گز) دو مثل عمق آنهاست و کنار واضحی دارند و از جدار نازکی که چند تخم دارد و در جوف آن مایع البومینئی مانند مایع سلولهاست بوجود آمده و محتملست از التیام سلولهای مرکانیی که پس از آن جدران آنها معلوم شده حاصل شده باشند. دویم الیاف مضرّسه که در جوف خود مایعی که غیر جدران باشد ندارند و احداث منشورهای نازکی که کناره های آنها کمی مضرس و شفاف و بسیار مکسّر نورند مینمایند. نسوج آنها متجانس و مثل الیاف هسته دار دارای تخم ممتازی نیستند. کنارهای الیاف جلیدیه بهم متصل شده احداث صفحه های عدیده میکنند که چون بروی هم قرار یافتند تشکیل قطعات می نمایند. در جنین در هر طرف جلیدیه سه قطعهء مثلث که قاعدهء آنها بطرف محیط و رأسشان بجانب قطب عدسی است دیده میشود و این قطعات بواسطهء اشعه یا دوایر منصفه که مابین آنها زاویهء صدوبیست درجه احداث شده است از هم جدا شده اند. در خلف نیز همین وضع مشاهده میشود جز آنکه ممکن است یکی از دوایر منصفه دو شعبه شده باشد. زاویه ای که مابین آنهاست همیشه در صدوبیست درجه میماند فقط هر نصف قطر خلفی بجای اینکه محاذی شعاعهای قدامی باشد در وسط یکی از قطعات قدامیه واقع میشود پس قسمت خلفی جلیدیه نسبت به قسمت قدامی مثل اینست که بدور محور شصت درجه دور زده باشد. در هر قطعه الیاف جزو متوسط طویلتر و مستقیمند و مستقیماً از محیط به قطب میروند. الیاف طرفیه به قطب نمیرسند ولی به دوائر منصفهء محاذی خود رسیده و هر قدر از جزو متوسط قطعه دورتر میشوند قصیرتر و منحنی تر میگردند. اما این الیاف بروی سطح دیگر جلیدیه ممتد شده و چون به محیط عدسی رسیدند بروی سطح ثانی در جهت مخالف امتداد اول خود منعطف شده و دارای مسیریند که هر قدر در سطح مقابل قصیر بود در این سطح طویل است. در جوانان بواسطهء انقسام متوالی هر دایرهء منصفه بدو یا چندین شعبه وضع اجزاء زیاد مختلط میشود و چنانکه ذکر شد سلولهای مرکانیی در نهایت محور عدسی (قطبین) بسیار زیاد و بفواصل دوایر منصفه ممتد میشوند.
عروق: در جنین از شریان مرکزی جلیدیه عروقی خارج شده به محفظهء جلیدیه میروند وقتی که این شریان بجزو خلفی محفظه جلیدیه رسید شعبی از آن رسته بجانب محیط جلیدیه ممتد شده از سطح قدامی نازل گشته به قطب قدامی آن که رسیدند بجانب غشاء حدقه رفته با شرائین دائرهء صفرای عنبیه متقمم میگردند و این شریانها مخصوص محفظه اند و به جلیدیه داخل نمیشوند. (از کتاب تشریح میرزا علی ص 718 تا 735). || غباری که برروی چشم پیدا شود و مانع دیدن باشد. غشاوه ای که بر چشم افتد. || وَرقه. شَرحه؛ روی شیر که شب بماند یک پرده خامه میگیرد. یک پرده گوشت؛ یک ورقه گوشت. یک شرحه از گوشت. || چیزی تنک بر شرم زن که نشانهء بکارت است. پردهء بکارت(30). || لای. (برهان). تای. ته. (برهان). و پرده پرده یعنی لای بر لای و ته بر ته و توی بر توی. || پردهء الیافی خون(31).
- بپرده؛ نهان. نهانی :
بپرده دُرُست این سخن بازجوی
به پیش ردان آشکارا بگوی.
فردوسی.
- بی پرده؛ صریح، بی پرده گفتن؛ تصریح.
- پردهء اهریمنی؛ حجاب شیطانی و نفوس شریرهء انسانی است و آنرا پردهء مکدّر هم گویند. (برهان).
- از پرده افتادن؛ بی چیز شدن. تهیدست شدن : اگر امیر بیند درین باب فرمانی دهد چنانکه از دیانت و همت وی سزد و تا بسیار خلق از ایشان [ از میکائیلیان ] که از پرده بیفتاده اند و مضطرب گشته اند بنوا شوند و آن اوقاف زنده گردد. (تاریخ بیهقی).
- بی پرده گفتن؛ تصریح.
- پرده از روی کار برداشتن؛ حقیقت حال مکشوف ساختن :
چون پرده ز روی کارها بردارند
معلوم شود که در چه کاریم همه.
(منسوب به شیخ ابوسعید ابوالخیر).
- پردهء ایزدی؛ حجاب الهی.
- پردهء بکارت؛ چیزی تنک بر شرم زن که نشانهء بکارت است(32).
- پردهء بکارتی(33)، منسوب به پردهء بکارت.؛
- پردهء تنگ؛ نام لحنی است از الحان موسیقی :
که ما را سر پردهء تنگ نیست
بجز پی فراخی در آهنگ نیست.
نظامی.
- پردهء چشم؛ غشاوه ای که بر چشم افتد.
- پردهء چشم کسی دریده بودن؛ بواسطهء کثرت اعمال زشت سخت بی حیا شده بودن.
- پردهء چغانه؛ نام نوائیست از موسیقی :
مطرب عشق میزند هر دم
چنگ در پردهء چغانهء عشق.
فخرالدین عراقی.
- پردهء خالی؛ شب. (رشیدی). کنایه از شب تیره و تاریک. (برهان).
- پرده خالی کردن؛ ظاهر نمودن و فاش کردن. (تتمهء برهان قاطع).
- پردهء خرم؛ نام پرده ای است از موسیقی. (برهان) :
افتد عطارد در وحل آتش درافتد در زحل
زهره نماند زهره را تا پردهء خرم زند.
مولوی.
- پردهء خماهن؛ کنایه از آسمان است. (برهان). فلک. (رشیدی).
- پردهء دخانی؛ کنایه از شب تیره و تاریک است. (برهان).
- پردهء دل؛ خلب. شغاف. (دهار). حجاب القلب. سیراء.
- پردهء دیرسال؛ نام پرده ای است از موسیقی. (برهان) :
مغنی در این پردهء دیرسال
نوائی برانگیز و با آن بنال.
نظامی (اقبالنامه ص 274).
- پردهء زجاجی؛ یکی از پرده های چشم است چنانکه گفته شد.
- || مجازاً، آسمان. شب تاریک. ابر سیاه. (برهان).
- پردهء زنبور؛ نام پرده ای است از موسیقی :
مساز توشهء راه از ریا که نتوان ساخت
نوای خانهء عنقا ز پردهء زنبور.
سیف اسفرنگ(34).
- || قسمی از برقع جالی دار(35). (غیاث اللغات). نوعی لطیف از پرده ای که آنرا پردهء زنبوری نیز گویند. (شعوری).
- پردهء زنبوری؛ پرده ای از حصیر یا جامهء مشبک. پرده و تجیرهای سوراخ سوراخ.
- پردهء صفاهان؛ نام آهنگی است از موسیقی.
- پردهء صماخ(36)؛ پردهء گوش است چنانکه گفته شد.
- پردهء عروس و پردهء عروسان؛ حجله. مقصوره.
- پردهء عشاق؛ نام آهنگی است از موسیقی.
- پردهء عصمت؛ پردهء عفاف. نوعی از رخت. نوعی از جامه : و باز در هر ایامی رختی چند مخصوص در میان است و شعار اهل زمان... و بعضی منسوخ بمقتضای وقت و روز... و چندی در این روزگار مجدداً متداول شده مثل... خارای ناصر و پردهء عصمت و الای شاهی و فراش بساطی...
نظام قاری (از دیوان البسه).
- پردهء عنبی؛ طبقه ای است از طبقات چشم چنانکه گفته شد.
- پردهء عنقا؛ نام نوائی است از موسیقی :
نوازش لب جانان به شعر خاقانی
گزارش دم قمری بپردهء عنقا.خاقانی.
- پردهء عنکبوت؛ تنیدهء عنکبوت. نسج عنکبوت. اَنفست. تفنه. (صحاح الفرس). بیت عنکبوت. تار عنکبوت :
گر مگس رقصی کند در پرده های عنکبوت
استماع آن کند در قاف عنقا را حزین.
سیف اسفرنگ.
- پردهء عنکبوتی، و پردهء عنکبوتیه؛ نام طبقه ای است از طبقات چشم چنانکه گفته شد.
- پردهء عیسی؛ کنایه از آسمان چهارم است. (برهان).
- پرده فروگذاشتن، پرده فروهشتن؛تسجیف. (تاج المصادر بیهقی). اِغداف. (زوزنی). اِسجاف. ارخا.
- پرده فروهشتن؛ قصور. (منتهی الارب).
- پردهء قمری؛ نام پرده ای است از موسیقی. (برهان).
- پرده کردن؛ محجوب شدن. غایب گشتن. غیبت کردن. محجوب ماندن. اغشاء :
اگر در هفته روزی پرده کردی
مرا همچون اسیر و برده کردی.
(ویس و رامین).
- || رو گرفتن. پوشیدن روی به حجاب: بَرزَه؛ زن که... مانند زنان جوان حجاب و پرده نکند. (منتهی الارب).
- پردهء کسی دریدن؛ هتک ستر او کردن. او را رسوا کردن. هتک. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تهتیک. مهتوک کردن : اگر خواهی پردهء تو دریده نشود پردهء کس مدر. (منسوب به نوشیروان بنقل قابوسنامه).
منگر سوی گروهی که چو مستان از خلق
پرده بر خویشتن از بی خردی می بدرند.
ناصرخسرو.
برون آری ز پرده گلرخان را
برای پردهء مردم دریدن.
(منسوب به ناصرخسرو).
چون خدا خواهد که پردهء کس درد
میلش اندر طعنهء پاکان برد.مولوی.
پردهء مردم دریدن عیب خود بنمودن است
عیب خود می پوشد از چشم خلایق عیب پوش.
صائب.
- پردهء مکدّر؛ کنایه از حجاب شیطانی و نفوس شریرهء انسانی و فارسیان ارواح شریره را پردهء اهریمنی و پردهء مکدّر خوانند.
- پرده نگاه داشتن؛ پرده داری کردن. حجابت : امیر خادمی را گفت که پرده نگاه میداشت که بوسهل حمدوی را بخوان. (تاریخ بیهقی).
- پردهء نیلگون؛ کنایه از آسمان است. (برهان).
- پردهء هفت رنگ؛ پردهء منقش رنگارنگ :
پردهء هفت رنگ را بگذار
تو که در خانه بوریا داری.سعدی.
- || کنایه از هفت آسمان. (برهان). پردگی هفت رنگ. فلک. (رشیدی).
- || دنیا. (رشیدی) (برهان). عالم. (برهان).
- || هفت طبقهء زمین. (برهان).
- || کنایه از حجاب نفس. (برهان). صاحب برهان در وجه تسمیهء پردهء هفت رنگ آرد که هر کدام (از هفت آسمان) به رنگی است چنانکه کعب الاحبار از توریة نقل میکند که: «آسمان اول از سنگ خاراست و دویم از فولاد و سیم از مس و چهارم از نقره و پنجم از طلا و ششم از زبرجد و هفتم از یاقوت. والله اعلم».
- پردهء یاقوت؛ نام پرده ای است از موسیقی. (رشیدی) (برهان).
- در پرده؛ سراً. در خفا. مخفیانه :
در پرده به گرگ نفس یاریم همه
چون شیر درنده در شکاریم همه.
القاص میرزا صفوی.
پرده بالارفتن؛ آشکار شدن صحنه نمایش (تآتر).
- پرده برانداختن؛ هتک کردن، هتک ستر کردن. ظاهر کردن.
- پرده بربستن در؛ پرده بستن در. کوک کردن ساز در پرده ای خاص (؟):
سرو ساقی و ماه رود نواز
پرده بربسته در ره شهناز.فرخی.
- پرده برداشتن از؛ کشف ستر کردن. حقیقت حال مکشوف کردن. اظهار کردن. نقاب از روی کاری برداشتن. آشکار کردن :
سخن سربسته گفتی با حریفان
خدا را زین معما پرده بردار.حافظ.
- پرده برگرفتن؛ ظاهر ساختن و نمودن و بی شرمی و بی روئی کردن. (برهان). نمودار ساختن. اظهار. ابراز.
- در پرده بودن؛ مختفی بودن. پنهان بودن.
- در پرده شدن؛ مردن. وفات کردن. درگذشتن. فرمان یافتن : چون خواجه محمد بابا، نورالله مرقده، در پرده شدند جد من علیه الرحمه مرا بسمرقند بردند. (انیس الطالبین بخاری).
در برون پرده مینالید مسکین کاتبی
ناله اش دیگر نمی آید مگر در پرده شد؟.
کاتبی.
- || تستر. استتار. (زوزنی). اِحتجاب. محتجب گشتن.
- در پرده گفتن؛ تعریض. بکنایه گفتن. خلاف رک گفتن.
- مثل پردهء زنبوری؛ سوراخ سوراخ.
- مثل پرده بر در ماندن؛ راه نیافتن بدرون خانه.
- یک پرده گوشت آوردن؛ کمی فربه شدن پس از لاغری و نزاری.
(1) - ن ل: از پس پرده نهانی سوی چاکر نگرید.
(2) - ن ل: گوشهء ماه.
(3) - Ton.
(4) - Note de musique.
(5) - Scene. Acte. (6) - کشته (؟)
(7) - Membrane.
(8) - Membrane du tympane.
(9) - Membrane du Coeur.
(10) - Membrane Caduque.
(11) - Membrane Synoviale.
(12) - Membrane Sereuse.
(13) - Membrane Pituitaire.
(14) - Membrane Medullaire.
(15) - Globe de l'oeil.
(16) - Sclerotique.
(17) - Cornee.
(18) - Choroide.
(19) - Muscle Ciliaire.
(20) - Proces Ciliaire. (21) - ن ل: متموج
(22) - جمال دختر رز نور چشم ماست مگر
که در نقاب زجاجی و پردهء عنبیست. حافظ.
(23) - Iris.
(24) - Retine.
(25) - Humeur Aqueuse.
(26) - Corps Vitre.
(27) - Humeur Aqueuse.
(28) - Zone de Zinn.
(29) - Cristallin.
(30) - L'hymen.
(31) - Couenne.
(32) - L'hymen.
(33) - Hymenal. (34) - در جهانگیری معنی و شاهد فوق آمده است. لیکن بیت برای مثال این معنی رسا نیست.
(35) - معنی کلمه معلوم نشد.
(36) - Membrane de Tympane.

پردهان.

[پُ دَ] (ق مرکب) ترجمهء جملهء عربی بملافیه است :
زان پشت روزگار قوی گشت و این سخن
در روی روزگار بگویم به پر دهان.
اثیر اخسیکتی (دیوان ص 259).
هی الدنیا تقول بملافیه
حذار حذار من فتکی و بطشی ء.
(جهانگیری این کلمه را پروهان و با واو خوانده و از آن لغتی بمعنی آشکار ساخته است).
پرده باز.
[پَ دَ / دِ] (نف مرکب) لعبت باز و خیال باز. (رشیدی).

پرده بازی.

[پَ دَ / دِ] (حامص مرکب)مرادف شب بازی است. (غیاث اللغات).

پرده بندی.

[پَ دَ / دِ بَ] (حامص مرکب)دستان نشانی (موسیقی).

پرده پوش.

[پَ دَ / دِ] (نف مرکب) ساتِر. ستار. (دهار). سِرپوش. رازدار. امین. سِرّ نگاهدار. مقابل پرده دَر :
حق بود پرده پوش من از فضل و من به جهل
در پیش خلق پرده در خویش خیرخیر.
سوزنی.
ترا خامشی ای خداوند هوش
وقار است و نااهل را پرده پوش.سعدی.
تو بینا و ما خائف از یکدگر
که تو پرده پوشی و ما پرده در.سعدی.
بپوشیدن ستر درویش کوش
که ستر خدایت بود پرده پوش.سعدی.
بمن دار گفت ای جوانمرد گوش
که دانم جوانمرد را پرده پوش.سعدی.
برآورده مردم ز بیرون خروش
تو با بنده در پرده و پرده پوش.سعدی.
خموشی پرده پوش راز آمد
نه مانند سخن غماز آمد.وحشی.
پرده پوشی.
[پَ دَ / دِ] (حامص مرکب)ستاری :
ز آنجا که پرده پوشی عفو کریم تست
بر قلب ما ببخش که نقدیست کم عیار.
حافظ.
پرده دار.
[پَ دَ] (نف مرکب) حاجب. (دهار). سادِن. خرم باش. دربان. (غیاث اللغات) :
چنین گفت با پرده داران اوی
پرستنده و پایکاران اوی.فردوسی.
چو خاقان برفت از پس شهریار
عنانش گرفت آن زمان پرده دار.فردوسی.
بیامد بر سام یل پرده دار
بگفت و بفرمود تا داد بار.فردوسی.
ز پرده درآمد یکی پرده دار
بنزدیک سالار شد هوشیار.فردوسی.
که آگه شدی زان سخن شهریار
بدرگاه بر، بود یک پرده دار.فردوسی.
بشد پرده دار گرامی روان
چنین تا در خانهء پهلوان.فردوسی.
قیصر شرابدارت و چیپال چوبزن(1)
خاقان رکابدارت و فغفور پرده دار.
منوچهری.
پس یک شب در آن روزگار مبارک پس از نماز خفتن پرده داری که اکنون کوتوال قلعهء بیکاوندست... بیامد. (تاریخ بیهقی). روزی سخت باشکوه بود و حاجبی چند سپاهدار و پرده دار. (تاریخ بیهقی). پرده داری و سپاهداری نزدیک اریارق رفتند. (تاریخ بیهقی). این مقدار شنیده ام [ عبدوس ] که یکروز بسرای حسنک شده بود [ بوسهل ]بروزگار وزارتش پیاده و بدراعه، پرده داری بر وی استخفاف کرده بود و وی را بینداخته. (تاریخ بیهقی). یکشب... پرده داری... بیامد و مرا که عبدالغفارم بخواند و چون وی آمدی بخواندن من، مقرر گشتی که به مهمی مرا خوانده می آید، ساخته برفتم با پرده دار. (تاریخ بیهقی).
فروهشت مر پرده را پرده دار
ببوسید پس نامه را شهریار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
پرده دارا تو یکی درشو و احوال ببین
تا چگونه ست بهش هست که دلها درواست.
انوری (دیوان چ نفیسی ص 29).
پردهء شب درگهت را پرده گشتی
گر اجازت یافتی از پرده دارت.انوری.
هر که را عون حق حصار شود
عنکبوتیش پرده دار شود.سنائی.
مرغان بر در بپای عنقا در خلوه جای
فاخته با پرده دار گرم شده در عتاب.خاقانی.
رحمت میر بار جلال اوست و عزت پرده دار کمال او. (راحة الصدور راوندی).
هزار محنت و خواری تحمل افتد بیش
کمینه ناخوشی پرده دار و حاجب بار.
کمال اسماعیل.
آنجا که عقل و همت و تدبیر و رای نیست
خوش گفت پرده دار که کس در سرای نیست.
سعدی.
هر که را زهد پرده دار شود
محرم وحی کردگار شود.اوحدی.
مغنی از آن پرده نقشی بیار
بیین تا چه گفت از درون پرده دار.حافظ.
من که باشم در آن حرم که صبا
پرده دار حریم حرمت اوست.حافظ.
چو پرده دار به شمشیر میزند همه را
کسی مقیم حریم حرم نخواهد ماند.حافظ.
|| ستار. (دهار). پرده پوش. سِرپوش. سِرنگاهدار. سِرنگهدار. رازدار. امین. مقابل پرده در :
زآنکه آنرا که آرزو طلب است
پرده در روز و پرده دار شب است.سنائی.
بپای پردگیان را بغرچگان مگذار
که پرده دار نباشد که پرده در نبود.سوزنی.
دو همجنس دیرینهء هم قلم
نباید فرستاد یکجا بهم
چه دانی که همدست گردند و یار
یکی دزد گردد دگر پرده دار.سعدی.
- پرده دار فلک؛ کنایه از ماه است. (برهان).
(1) - ن ل: چوبدار.

پرده داری.

[پَ دَ / دِ] (حامص مرکب)سمت حاجب. سمت پرده دار. سدانت. حِجبه. حِجابت. حاجبی. || سِرنگاهداری. پرده پوشی. سِرپوشی. رازداری. سَتّاری. سِرنگهداری.

پرده در.

[پَ دَ / دِ دَ] (نف مرکب) هَتّاک. هاتِک. هاتِک استار. مِذیاع. مُنّدِد. مقابل پرده دار. پرده پوش :
حق بود پرده پوش من از فضل و من به جهل
در پیش خلق پرده در خویش خیرخیر.
سوزنی.
بپای پردگیان را بغرچگان مگذار
که پرده دار نباشد که پرده در نبود.سوزنی.
پرده در است آنکه در این عالم است
راز ترا هم دل تو محرم است
چون دل تو بند ندارد بر آن
بند چه جوئی ز دل دیگران.نظامی.
تو بینا و ما خائف از یکدگر
که تو پرده پوشی و ما پرده در.سعدی.
اشک غماز من ار سرخ برآید چه عجب
خجل از کردهء خود پرده دری نیست که نیست.
حافظ.
تا توانی پردهء کس را مدر
تا ندرّد پرده ات را پرده در.(از امثال و حکم)
پرده دری.
[پَ دَ / دِ دَ] (حامص مرکب)هتک. هتک ستر. تهتک. هتاکی. تندید. اذاعهء سِر. مقابل پرده داری، پرده پوشی :
هزار بار بگفتم که راز عشق ترا
نهان کنم نکنم بی دلی و پرده دری.سوزنی.
تنها نه ز راز دل من پرده برافتاد
تا بود فلک شیوهء او پرده دری بود.حافظ.
پرده دریدگی.
[پَ دَ / دِ دَ دَ / دِ](حامص مرکب) حالت و چگونگی پرده دریده. هتکه. (منتهی الارب). بی شرمی. بی حیائی : وقت است که از... فرط پرده دریدگی تو اندکی بازگویم. (کلیله و دمنه).
پرده دریده.
[پَ دَ / دِ دَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مهتوک. رسوا. دریده. بی حیا. بی شرم :
با پرده دریدگان خود بین.نظامی.
پرده دوز.
[پَ دَ / دِ] (نف مرکب) دوزندهء پرده.

پرده دوزی.

[پَ دَ / دِ] (حامص مرکب)پیشهء آنکس که پرده دوز است. دکّان پرده دوز.

پرده سرا.

[پَ دَ سَ] (اِ مرکب) پرده سرای. سراپرده. خانه موقت از خیمه و چادر :
بر در پرده سرای خسرو پیروزبخت
از پی داغ آتشی افروخته خورشیدوار.
فرخی.
|| کنایه از آسمان :
ای هفت مدبر که برین پرده سرائید
تا چند چو رفتید دگر باره بیائید.
ناصرخسرو.
|| حَرَم. || مطرب. (غیاث اللغات بنقل بهار عجم). و در تتمهء برهان قاطع (به کسر سین) سازنده. خواننده. مغنی :
مطرب گردون شها پرده سرای تو باد
تشت زر آفتاب فرش سرای تو باد.سلمان.
و رجوع به پرده سرای شود.
پرده سرای.
[پَ دَ / دِ سَ] (اِ مرکب)سراپرده و آن خانهء موقت از خیمه و چادر باشد :
چو پرموده آمد به پرده سرای
همی زد بهرگونه از جنگ رای.فردوسی.
برفتند با شادمانی ز جای
نهادند سر سوی پرده سرای.فردوسی.
بیامد بنزدیک پرده سرای
به پرده درون بود خاور خدای
یکی خیمهء پرنیان ساخته
ستاره زده جای پرداخته.فردوسی.
ز کرسی و خرگاه و پرده سرای
همان خیمه و آخور و چارپای
شتر بود پیش اندرون پنجصد
همه کرده آن رسم را نامزد.فردوسی.
برفتند هر دو گرازان ز جای
نهادند سر سوی پرده سرای
چو از خیمه ایرج به ره بنگرید
پر از مهر دل پیش ایشان دوید.فردوسی.
دو دل پر زکینه [ سلم وتور ] یکی دل بجای [ ایرج ]
برفتند هر سه به پرده سرای.فردوسی.
سلیح است و خرگاه و پرده سرای
فزون زانکه اندیشه آرد بجای.فردوسی.
چو بهمن بیامد به پرده سرای
همی بود پیش پدر بر بپای.فردوسی.
وز آنجایگه شد به پرده سرای
عرض پیش او رفت با کدخدای.فردوسی.
ز می مست قیصر به پرده سرای
ز لشکر نبود اندر آن مرز جای.فردوسی.
چو آمد بنزدیک پرده سرای
خرامید نزد یکی رهنمای.فردوسی.
از ایرانیان آن که بد پاک رای
بیامد به دهلیز پرده سرای.فردوسی.
چو اسکندر آمد به پرده سرای
برفتند گردان رومی ز جای.فردوسی.
خروشیدن زنگ و هندی درای
برآمد ز دهلیز پرده سرای.فردوسی.
بفرمود تا کوس رویین و نای
برآمد ز دهلیز پرده سرای.فردوسی.
ز کرسی و خرگاه و پرده سرای
همان خیمه و آخر چارپای.فردوسی.
همه دشت خرگاه و پرده سرای
ز دیبای چین است کرده بپای.فردوسی.
هم آنگه ز دهلیز پرده سرای
برآمد خروشیدن کرّ نای.فردوسی.
چنین گفت کین را به پرده سرای
ببند و بکشتن مکن هیچ رای.فردوسی.
ندیدند زنده کسی را بجای
زمین پر ز خرگاه و پرده سرای.فردوسی.
وز آن پس بیامد به پرده سرای
ز هرگونه انداخت با شاه رای.فردوسی.
بفرمود تا بند بر دست و پای
برد همچنانش به پرده سرای.فردوسی.
بزین بود در پیش پرده سرای
یکی اسب برگستوان ور بپای.فردوسی.
نه تاج و نه تخت و نه پرده سرای
نه اسب و نه مردان جنگی بپای.فردوسی.
گرازان بیامد به پرده سرای
دلی پر زدرد و سری پر ز رای.فردوسی.
بیامد ببالای پرده سرای
به پرده درون بود خاور خدای.فردوسی.
همان نالهء کوس با کرّ نای
برآمد ز دهلیز پرده سرای.فردوسی.
خروشی برآمد ز پرده سرای
که آمد ز ره زال فرخنده رای.فردوسی.
بفرمود تا زنگ و هندی درای
زدند و گشادند پرده سرای.فردوسی.
وز آن جایگه شد به پرده سرای
بیامد بنزدیک او رهنمای.فردوسی.
وز آن پس دمان شد به پرده سرای
به نیزه برآورد بالا ز جای.فردوسی.
بپرسید کان سرخ پرده سرای
سواران بسی گردش اندر بپای.فردوسی.
همی باش در پیش پرده سرای
چو خورشید تابان برآید ز جای.فردوسی.
بپرسید از آن سرخ پرده سرای
درفشی درخشان به پیشش بپای.فردوسی.
ز بیرون دهلیز پرده سرای
فراوان درفش بزرگان بپای.فردوسی.
جهان پر ز خرگاه و پرده سرای
ز خیمه نبد بر زمین هیچ جای.فردوسی.
برآمد خروشیدن کرّ نای
بهامون کشیدند پرده سرای.فردوسی.
به پرده سرای آتش اندر زدند
همه لشکرش خاک بر سر زدند.فردوسی.
به شبگیر آواز شیپور و نای
برآمد ز دهلیز پرده سرای.فردوسی.
برفتند و بستند پرده سرای
سوم پور گودرز بگزید جای.فردوسی.
کشیدند بر دشت پرده سرای
بهر سوی دژ پهلوانی بپای.فردوسی.
همه خیمه بینیم و پرده سرای
ز دشمن سواری نمانده بجای.فردوسی.
چنان کرد رستم که خسرو بگفت
ببردند پرده سرای از نهفت.فردوسی.
برفتند گردان فرخنده رای
بر او کشیدند پرده سرای.فردوسی.
چو خسرو بیامد به پرده سرای
ز بیگانه مردم بپرداخت جای.فردوسی.
بگفتند و آواز شیپور و نای
برآمد بگردون ز پرده سرای.فردوسی.
فرامرز را گفت بردار پای
مر او را ببر تا به پرده سرای.فردوسی.
سپهبد بیامد ز پرده سرای
درفشی درخشان بسر بر بپای.فردوسی.
بزرگی و شرف و دولت و سعادت و ملک
همی درفشد از این فر خجسته پرده سرای.
فرخی.
که با من بیائی ز پرده سرای
بنزد بهو باشیم رهنمای.اسدی.
تهی دید گرشاسپ پرده سرای
نگهبان نه از گرد او کس بجای.اسدی.
سپاه بهو رزم را کرد رای
کشیدند صف پیش پرده سرای.اسدی.
پیاده به دهلیز پرده سرای
بیامد یکی چتر بر سر بپای.اسدی.
کمترین پرده سرای کاخ و ایوان تو باد
این مشبک خیمهء سنجاب رنگ بی طناب.
سوزنی.
|| لشکرگاه؟ :
شدند از دورویه سپه باز جای
طلایه بیامد ز پرده سرای
برافروختند آتش از هر دو روی
جهان شد ز لشکر پر از گفتگوی.فردوسی.
برآمد خروشیدن کرّ نای
هم آواز کوس از دو پرده سرای.فردوسی.
به پرده سرای آمدش با سپاه
ابا شادی و کام کاوس شاه.فردوسی.
|| حرم. حرم سرا. اندرون خانه. شبستان. پرده سرا :
سیاوش به پیش پدر شد بگفت
که دیدیم پرده سرای و نهفت
همه نیکوئی در جهان بهر تست
ز یزدان بهانه نبایدت جست.فردوسی.
بیاورد او را به پرده سرای
نهفته یکی ماه را ساخت جای.فردوسی.
|| (نف مرکب) نغمه سرای. مطرب. نغمه خوان :
مرغ زیرک نشود در چمنش پرده سرای
هر بهاری که بدنبال خزانی دارد.حافظ.

پرده شناس.

[پَ دَ / دِ شِ] (نف مرکب)کنایه از مطرب و رامشگر و نوازنده و موسیقی دان :
پرده شناسان بنوا در شگرف
پرده نشینان بوفا در شگرف.نظامی.
|| کنایه از عارف و صاحب فهم و فراست. (برهان).

پرده کردن.

[پَ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب)روگرفتن زن.

پرده کلا.

[پَ دَ کَ] (اِخ) موضعی بدو دانگهء هزار جریب. رجوع به سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 122 شود.

پرده نشین.

[پَ دَ / دِ نِ] (نف مرکب)مستوره. مخدره. (منتهی الارب) :
پرده شناسان بنوا در شگرف
پرده نشینان بوفا در شگرف.نظامی.
ای مدنی برقع مکی نقاب
پرده نشین چند بود آفتاب.نظامی.
کجا رسد بجمال تو آفتاب که نیست
بلطف پرده نشین شوخ چشم بازاری.
رفیع الدین لنبانی.
در کار گلاب و گل حکم ازلی این بود
کاین شاهد بازاری و آن پرده نشین باشد.
حافظ.
|| خلوت نشین. || در تداول مردم گیلان، سرحدنشینان که در فرمان سپهسالاران باشند. (برهان).
- پرده نشینان.؛ (رشیدی). یا پرده نشینان بار، مجازاً، خلوت نشینان. (برهان). خلوتیان. (رشیدی). محرمان اسرار. اولیای مستور. (برهان). ملائکهء مقرّب. (رشیدی). ملائکهء آسمان. (برهان).

پرده نشینی.

[پَ دَ / دِ نِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرده نشین.

پردیس.

[پَ رَ دَ] (اِ) لغتی است مأخوذ از زبان مادی (پارادئزا) بمعنی باغ و بستان. و از همین لغت است پالیز فارسی و فردوسی (معرّب)(1). کزنفون گوید: «در هر جا، که شاه (هخامنشی) اقامت کند و به هرجا که رود، همیشه مراقب است، در همه جا باغهائی باشد پر از چیزهای زیبا، که زمین میدهد. این باغها را پردیس می نامند. اگر هوا مانع نباشد، شاه اکثر اوقات خود را در اینگونه باغها بسر میبرد.» اردشیر دوّم در کتیبه ای در شوش این جمله را نقش کرده است: «اردشیرشاه گوید: به فضل اهورمزدا این قصر پردیس زندگانی را من ساختم. اهورمزدا و مثره (مهر) مرا از هر بدی بپایند و آنچه را که کرده ام نگاهدارند». (ایران باستان تألیف پیرنیا ج 2 ص 1467 و 1504 و 1564 و 1611).
Paradis یونانی بمعنی باغ
(1) -Paradeisos
از فرانسه به معنی بهشت.

پردیکاس.

[پِ] (اِخ) (اوّل)(1) نام پادشاه مقدونیه در مائهء هشتم پیش از میلاد مسیح. و پردیکاس دوم از 433 ق.م. تا 413 ق.م. سلطنت کرده است. و پردیکاس سوم از 370 ق.م. تا 359 ق.م. پادشاهی رانده است.
(1) - Perdiccas.

پردیکاس.

[پِ] (اِخ)(1) از سرداران اسکندر مقدونی. وی پس از اسکندر به نیابت سلطنت انتخاب شد و تمام سرداران سپاه را به مجلس مشورتی طلبید و ممالک را بین آنان تقسیم کرد راجع به این مسئله بین مورخین عهد قدیم اختلافاتی دیده میشود و بنابراین مجبوریم که روایت هر یک را جداگانه ذکر کنیم. دیودر صقلی اسامی ایالات و اشخاص را چنین نوشته: 1 - مصر نصیب بطلمیوس پسر لاگوس گردید (این همان شخص است که دربارهء او نوشته اند که پسر نامشروع فلیپ دوم پدر اسکندر بود). 2 - سوریه به لائومدون می تی لنی رسید. 3 - کیلیکیه به فیلوتاس. 4 - ماد (بزرگ) به پی تون. 5 - پافلاگونیه و کاپادوکیه با آن ایالات دولت هخامنشی که اسکندر بدانجاها قشون نکشیده بود (مانند پنت، ارمنستان و غیره) به اِومن (منشی اسکندر). 6 - پام فیلیه و فریکیهء علیا و لیکیه به آنتی گون. 7 - کاریه به کاساندر. 8 - لیدیه به مِل آگر (از این جا باید استنباط کرد که تقسیم ایالات قبل از کشته شدن او انجام یافته؟). 9 - فریگیهء سفلی یا هلس پونت به لئوناتوس. 10 - در اروپا تراکیه و صفحاتی که مجاور دریای سیاهند به لیزیماک. 11 - مقدونیه با ولایات تابعهء آن به آن تی پاتر. 12 - راجع به آسیای علیا قرار دادند که تغییری در ایالات آن ندهند بنابراین صفحات مجاور این قسمت ها نیز در تحت ادارهء تاکسیل ماندند (مقصود از آسیای علیا در این جا افغانستان شرقی کنونی و صفحات مجاور رود سند است). 13 - ایالتی که در نزدیکی پاراپامیزاد بود، به اِکسیارتس ایرانی، پدر رُکسانه والی باختر. 14 - رُخج و نیز گدروزی (بلوچستان کنونی) به سی برتیوس. 15 - هرات و زرنگ (سیستان) به ستاسانور سولیانی. 16 - باختر و سغد به فیلیپ. 17 - پارت (خراسان) و گرگان به فراتافرن ایرانی. 18 - پارس به په سست. 19 - کرمان به تل پولم. 20 - ماد به آتراپس ایرانی (آریان در کتاب 4 فصل 18 او را آثروپاتس نامیده و ژوستن در کتاب 13 بند 4 آتروپاتس معلوم است که مقصود دیودور از ماد در دفعهء اولی ماد بزرگ است و در دفعهء دوم ماد کوچک. این ماد از اسم والی اش، که آثروپات نام داشت بعدها موسوم به آثروپاتن گردید و به فارسی آثروپاتکان می گفتند این نام در قرون بعد به آذرپاتگان و آذرپایگان و معرب آن آذربایجان تبدیل یافته). 21 - بابل به آرخون. 22 - بین النهرین به آرک سیلاس. 23 - تاکسیل و پروس به پادشاهی مملکتشان ابقاء شدند. سلکوس به فرماندهی سواره نظام که ملقب به هتر بود معین گردید ریاست این سواره نظام در زمان اسکندر با هفس تیون و پس از آن با پردیکاس بود.آریده فیلیپ مأمور شد که لوازم مراسم دفن اسکندر را تدارک کرده گردونه ای بسازد تا نعش اسکندر را به معبد آمون برند. در باب تقسیم ممالک روایت ژوستن در زمینهء روایت دیودور است ولی اختلافاتی نیز بین دو روایت موجود است که ذکر میکنیم. مورخ مذکور گوید (کتاب 13 بند 4): 1 - ماد علیا (ماد کوچک یا آذربایجان به آتروپات رسید) در بعضی نسخ کتاب ژوستن این نام را آکروپات نوشته اند، که باید مصحف آگروپات باشد، زیرا آگر در کردی بمعنی آثر و آتر است، که به زبان کنونی پارسی آتش گوئیم). 2 - ماد سفلی (یعنی ماد بزرگ یا عراق عجم قرون بعد) به پدر زن پریکادس. 3 - شوش به سینوس. 4- لیکیه و پام فیلیه به نه آرخ. 5 - لیدیه به م آندر. 6 - باختر به آمین تاس. 7 - سغد به سی ته اوس. 8 - پارت به نیکانور. 9 - گرکان به فیلیپ. 10 - ارمنستان به فراتافرن. 11 - مردم پلاسک به آرخاس. 12 - پارس به تلپ تولم. 13 - بابل به په سست. ریاست لشکر بعهدهء سلکوس پسر آنتیوخوس و ریاست قراول مخصوص پادشاه به کاساندر پسر آن تی پاتر. در باختر مجاور سند تغییری روی نداده. پی تون پسر آژنور به ریاست مستعمرات یونانی و مقدونی در هند منصوب گشت. ژوستن اسم اُکسیارتس را اکس تارخس نوشته بالاخره مورخ مذکور گوید: که این تقسیم ممالک برای عده ای از اشخاص باعث ارتقاء گردید زیرا اینها اگرچه برای حکومت معین شده بودند ولی پس از چندی ایالات را ممالک خودشان دانسته عنوان پادشاهی اختیار کردند و دولتهائی تشکیل یافت که به میراث به اعقاب آنها رسید. تقسیم ایالات بین اشخاص موافق نوشته های کنت کورث از این قرار بوده (کتاب 10، بند 10): مصر و آن قسمتی از افریقا، که تسخیر شده بود به بطلمیوس رسید (بطلمیوس پسر لاگس). سوریه به لائومدون و فینیقیه نیز. کیلیکیه به فیلوتاس. لیکیه و پام فیلیه و فریگیهء بزرگ یا علیا به آنتیگون. کاریه به کاساندر. لیدیه به مناندر. فریگیهء کوچک در نزدیکی هلس پونت به لئوناتوس. کاپادوکیه و پافلاگونیه به اومن. او را هم مأمور کردند این مملکت را تا طرابوزان دفاع کند و با اربات بجنگد، زیرا این یگانه پادشاهی بود که نمیخواست تمکین کند ماد را (مقصود ماد بزرگ است) به پی تون دادند. تراکیه را با مردمان مجاور دریای سیاه به لیزیماک. اما راجع به وُلات هند و باختر و سغدیان و سایر مردمان که در کنار اقیانوس سرخ سکنی داشتند قرار دادند همان اختیارات را دارا باشند (یعنی آنها را تغییر ندادند، مقصود از دریای سرخ در اینجا دریای عمان است). کنت کورث ارمنستان را در فهرست ایالات ذکر نکرده و این نظر صحیح است زیرا اسکندر به ارمنستان نرفته بود. در باب آربات اگرچه کنت کورث تصریح نکرده که او در کدام قسمت آسیای صغیر پادشاه بوده ولی از نوشته های ژوستن (کتاب 13، بند 6) معلوم است که پردیکاس با آریارات پادشاه کاپادوکیه جنگیده بنابراین مقصود کنت کورث از آربات، آریارات پادشاه کاپادوکیه بوده، یعنی این اسم را تصحیف کرده. دیودور اسم پادشاه کاپادوکیه را آریارات نوشته چهار مورخی که روایاتشان در این مبحث ذکر شده از مردمانی که در قفقازیه سکنی داشتند و هردوت مساکن آنها را جزء ایالت 18 و 19 دولت هخامنشی بشمار آورده، ذکری نکرده اند. بنابراین باید گفت که این قسمت دولت هخامنشی جزء دولت اسکندر نبوده کلیةً از تقسیم ایالات چنین برمی آید که این قسمت های دولت هخامنشی در زمان اسکندر جزء دولت او بشمار نمی آمده، زیرا اسکندر تا آن جاها نرفته بود: پافلاگونیه، کاپادوکیه. پنت، ارمنستان، قفقازیه، لیبیا و حبشهء مجاور مصر. در خاتمه کنت کورث گوید که هفت روز پس از فوت اسکندر رجال و سرداران مقدونی بفکر نعش او افتادند و آن را بوسیلهء کلدانیها و مصریها بلسان کردند بعد بطلمیوس نعش را به منفیس پایتخت مصر برد و پس از چند سال آنرا به اسکندریه حمل کرده بخاک سپرد. (ایران باستان پیرنیا صص 1966 - 1971) و سال قتل پردیکاس 321 ق.م. بود.
(1) - Perdiccas.

پرر.

[پِرْ رُ] (اِخ)(1) یکی از خاورشناسان. وی به همراهی شی پیه(2) کتابی راجع به صنایع قدیم(3) نوشت که حاوی اطلاعات مهمی در صنایع مشرق و ایران و آشور است. رجوع به ایران باستان ص 62 شود.
(1) - Perrot.
(2) - Chipiez.
(3) - Histoire de l'Art dans l'Antiquite.

پررنگ.

[پُرْ، رَ] (ص مرکب) که رنگ سیر دارد. که رنگ تند دارد. سیر. مقابل کم رنگ: چای پررنگ.

پررنگی.

[پُرْ، رَ] (حامص مرکب) صفت پررنگ. حالت و چگونگی پررنگ.

پررو.

[پُ] (ص مرکب) در تداول عامه، بی شرم. سمج. بسیار بی شرم. سخت روی. دریده. وَقیح. وَقاح. سِترگ. شوخ. بی حیا. مقابل کم رو، محجوب، خجل. شرمگین. شرمناک.
-امثال: من کمرو بچه های محله پررو.
رجوع به امثال و حکم شود.

پرروئی.

[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پررو. بی آزرمی. بی شرمی. دریدگی. وقاحت. سخت روئی. سِترگی. بی حیائی. مقابل کم روئی.

پررودگی.

[پُ دَ / دِ] (حامص مرکب) در تداول عامه، حالت و چگونگی پرروده. پرگوئی. بسیارگوئی.

پرروده.

[پُ دَ / دِ] (ص مرکب) در تداول عامه، پرگوی. بسیارگوی. پرسخن. ثَرّ. ثَرّه. مِکثار. پرچانه. روده دراز. بسیارسخن. پرحرف. درازنفس.
7 پرروزی.
[پُ] (ص مرکب) آدمیی پرروزی؛ گشاده روزی. مغضور. مغضر. مقابل کم روزی.

پرروشنان.

[پَ شَنْ نا] (ص) مصحف ویرویشنیکان. مؤمنان. رجوع به بَررَوِشنان و پرپروشان شود.

پرروغن.

[ ] ()آن است که جانوران پرنده در وقت خوشی جمیع پرهای خود را با منقار خود پرواز میدهند. (تتمهء برهان).

پرریش.

[پُ] (ص مرکب) که ریش یعنی لحیه انبوه دارد. ریشو. || پر از قرحه.

پرز.

[پُ] (اِ) آنچه از پشم یا پنبه یا ابریشم و جز آن که برتر از بوم تار و پود در جامه ایستد. آن باشد که بر سقرلات و دیگر پشمینه ها بعد از پوشیدن بهم رسد. (برهان). ناهمواریها که از پود یا تار ناهموار زاید در جامه. غفر. زیبر. پرزه. هدَبه. (دهار). برزج. خواب. خمل که بر زبر مخمل و دیگر جامه هاست. زغب(1) :
از چه خیزد در سخن حشو از خطابینی طبع
وز چه روید پرز(2) بر جامه ز ناجنسی لاس.انوری.
پرز پلاس آخور خاص همام دین
دستارچهء معنبر و برگستوان ماست.خاقانی.
زین خام که دارد جگر پخته تریزش
پرزی به هزار اطلس معلم نفروشم.خاقانی.
|| کرک که بر بهی و برگ آن است. کرک. کلک. مویها یا پرهای ریز کوتاه بر سر بعض مرغان چون مرغابی و غیره :
نگرید آبی و آن رنگ رخ آبی
گشته از گردش این چنبر دولابی
رخ او چون رخ آن زاهد محرابی
بر رخش براثر سبلت سقلابی
یا چنان زرد یکی جامهء عتابی
پُرز برخاسته زو چون سر(3) مرغابی.
منوچهری.
|| لیقهء دوات. (برهان). || آنچه از خاکستر نرم بر روی اخگر پدید آید. خاکستر سخت سبک و نرم که بر روی آتش نشیند. || آنچه زنان بخود برگیرند. (برهان). فرزجه. پرزَه. شافه. حمول(4).
- پرز معده؛ خمل آن. و رجوع به پرزه شود.
(1) - Duvet. (2) - ن ل: پرزه. رجوع به پرزه شود.
(3) - تصحیح قیاسی. و در نسخ «پر» است.
(4) - Suppositoire pour les femmes.

پرز.

[پِ رِ] (اِخ)(1) آنتونیو. از رجال سیاست اسپانیا. مولد او بسال 1534 م. در من رآل دُ آریزا و وفات در 1611 م. وی وزیر فیلیپ دوم بود لکن فیلیپ بر او خشم گرفت و وی را بر خلاف حق و عدالت به محاکمه کشید.
(1) - Perez , Antonio.

پرزا.

[پُ] (نف مرکب) که بسیار بچه زاید.

پر زاد و رود.

[پُ دُ] (ص مرکب) که فرزند بسیار دارد. پرفرزند.

پر زاد و رودی.

[پُ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پر زاد و رود.

پرزپیس.

[پْرُ / پُ رُ زُ] (فرانسوی، اِ)(1)نوعی حشرهء بالدار از خانوادهء پروزوپی دینه(2). || کهور. و آن نوعی نبات پروانه شکل شامل درختان و نهالهای خاردار که در هند یافت شود و هم در نواحی کرمان و عباسی و نرماشیر.
(1) - Prosopis.
(2) - Prosopidines.

پرزپیس تم.

[پْرُ / پُ رُ زُ تُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی لارو بعضی حشرات از نوع اِفِمِر(2)که ژلی(3) در 1871 م. آنرا یافته است.
(1) - Prosopistome.
(2) - ephemeres.
(3) - Joly.

پرزحمت.

[پُ زَ مَ] (ص مرکب) پرانبوهی. و در تداول فارسی پررنج. پرمشقت. که رنج و مشقت بسیار دارد.

پرزحیر.

[پُ زَ] (ص مرکب) پراندوه. پرغم: دلِ بنده پرزحیر است و خواستمی که مرده بودمی تا این روز ندیدمی. (تاریخ بیهقی).

پرزدار.

[پُ] (نف مرکب)(1) مُزَغَّب. پرزه دار.
(1) - Cotonneux.

پر زدن.

[پَ زَ دَ] (مص مرکب) پریدن، چنانکه مرغی.
- دل برای چیزی یا کسی پرزدن؛ سخت عظیم آرزومند او بودن.

پرزرپین.

[پْرُ / پِ رُ زِ] (فرانسوی، اِ)(1)نوعی از نواعم گاستروپود(2) از خانوادهء پرس پرپی نیده(3).
(1) - Proserpine.
(2) - Gasteropodes.
(3) - Prosperpinides.

پرزرپین.

[پْرُ / پِ رُ زِ] (اِخ)(1) در اساطیر یونانی اِلههء کشاورزی و ملکهء دوزخ، دختر ژوپیتر و سِرس(2) و زوجهء پلوتن(3). رومیان بدو هم جنبهء یونانی و هم رومی میدادند و با الههء باستانی ایتالیا لیبرا(4) خلط میکردند و او با سرس و لیبر(5) در معبد کهن «سِرس»(6)ستایش میشد. جشنی که به افتخار آن سه برپا میکردند در فصل بهار، از 12تا 19 آوریل بود. در ماه اوت جشنی دیگر که مخصوص زنان بود بیاد اجتماع سرس و پرزرپین منعقد میشد. گویند پلوتن او را ربود و زوجهء خویش کرد و این موضوع را در مدالها و پرده ها تصویر کرده اند.
(1) - Proserpine.
(2) - Ceres.
(3) - Pluton.
(4) - Libera.
(5) - Liber.
(6) - Aedes Cereris.

پرزرین.

[پْرِ / پِ رِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای بزرگ آرناؤدستان است از جزو ولایت قوصوه و مرکز سنجاقی است. و آن بر کنار رودخانهء کوچکی است که به بحر ابیض ریزد واقع در 55 هزارگزی شمال غربی اسکوب. شهری زیبا و صاحب چهل و چند هزارتن سکنه و دارای چهارسوقی بزرگ و 24 مسجد جامع و مدارس متعدد. بعضی صنایع نیز از قبیل مقراض و قلمتراش و اسلحه و ظروف نقره و غیره دارد. مردمش بتمامه آرناؤد باشند که قسم اعظم آنان مسلمان و بقیه ارتدوکس و کاتولیک اند و معدودی نیز از مردم اولاخ و بلغار در آنجا سکنی دارند. (قاموس الاعلام).
(1) - Prizrend.

پرزرین.

[پْرِ/ پِ رِ] (اِخ)(1) یکی از شش سنجاق ولایت قوصوه است و در غرب این ولایت واقع است دارای 400 قریه و تخمیناً 260000 تن سکنه. بیشتر اهالی آنجا مسلمان آرناؤد باشند و کمی مسیحی و دو زبان آرناؤد و ترکی در آنجا متداول است. (قاموس الاعلام).
(1) - Prizrend.

پرز گالدس.

[پِ رِ دُ] (اِخ)(1) بِنیتو. رجوع به گالدُس شود.
(1) - Perez - Galdos.

پرزگن.

[پُ گِ] (ص مرکب) خمیل. پُرزدار: ثوب خمیل؛ جامهء پُرزگِن. (ربنجنی).

پرزمکرن.

[] (اِخ) مرکز بلوک بیرون بشم از ناحیهء تنکابن مازندران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 303).

پرزناک.

[پُ] (ص مرکب) پرپرز: جامهء پرزناک. (زمخشری).

پرزنه.

[پِ رِ نَ / نِ] (اِ) در تداول خانگی آنچه به نوک انگشت ابهام و سبابه توان گرفتن از آرد و پست و نمک و شکر و فلفل کوبیده و جز آن. پرزه.

پرزور.

[پُ] (ص مرکب) قوی. نیرومند. که زور بسیار دارد. مقابل کم زور: آدمی پرزور. مردی پرزور.
- آبی پرزور؛ آبی بسیار با سرعت جریان. - -بارانی پرزور؛ باران بسیار.
- تبی پرزور؛ سخت گرم.

پرزوری.

[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرزور.

پرزه.

[پُ زَ / زِ] (اِ) پُرز. و معرب آن برزج است: اِخمال؛ پرزه دار و خوابناک گردانیدن جامه را. مُخمَل؛ جامه های پرزه دار خوابناک. خمل؛ ریشه و پرزهء جامهء مخمل و مانند آن. (منتهی الارب) : [ مرد مبتلی به بیماری صبا را ] پرزه از جامه و کاه از دیوار چیدن گیرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
از چه خیزد در سخن حشو از خطابینی طبع
وزچه باشد پرزه بر جامه ز ناجنسی لاس.انوری.
|| پاره ای از جامه. (رشیدی) (شعوری). || کرک که بر میوهء بهی و برگ آن است. || آنچه زنان بخود برگیرند. فرزجه. || لیقهء دوات. (غیاث اللغات).
- پرزهء معده؛ خمل آن. زَئبر. زَوبر. زوبَر. پرزهء جامه. (منتهی الارب). و رجوع به پرز شود.

پرزه.

[پَ زَ / زِ] (اِ) شیاف. (برهان) (اوبهی). شافه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). و در فرهنگ رشیدی بدین معنی به ضم اول آمده است. فرزجه.

پرزه.

[پِ زَ / زِ] (اِ) اندکی از چیزی چون نمک و مشک و جز آن که با نوک دو انگشت ابهام و سبّابه برگیرند. قِبصَه. فُومَه. || نهایت قلیل: یک پرزه نمک.

پرزه دار.

[پُ زَ / زِ] (نف مرکب) پرزدار. پرزناک.

پرزیان.

[پُ] (ص مرکب) ضارّ. پرضرر :
شنیدستی آن داستان بزرگ
که ارجاسپ آن پرزیان پیر گرگ.فردوسی.
چنین گفت موبد به پیش گروه
بمزدک که ای مرد دانش پژوه
یکی دین نو ساختی پرزیان
نهادی زن و خواسته در میان.فردوسی.
پرزیانی.
[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرزیان.

پرزیوند.

[پُ وَ] (ص) بمعنی صریح باشد که در مقابل رَمز و ایماست. (برهان). شاهدی برای این کلمه و معنی آن بدست نیامد و مجعول مینماید.

پرژک.

[پَ ژَ] (اِ) گریه. (رشیدی) (جهانگیری). گریستن. (رشیدی) (برهان) (جهانگیری). گریه نمودن. (برهان) :
عرش و کرسی در آب شد پنهان
بس که کردم ز فرقتت پرژک.قطران.
ولی این بیت مجعول و مصنوع مینماید.
پرژکتور.
[پْرُ / پِ رُ ژِ تُ] (فرانسوی، اِ)(1)پروژکتور. آلت منعکس کننده ای که نور را از کانون الکتریکی با قوت و شدت بسیار به موضعی انتقال میدهد که گاهی آنرا در کشتی ها و جز آن برای روشن کردن راه بکار میبرند.
(1) - Projecteur.

پرژوالسکی.

[پْرْ / پِ ژِ] (اِخ)(1) یا پرزوالسکی (نیکلا میخائیلویچ). صاحب منصب و مکتشف روسی. متولد در کیمبروی (سمولنسک) بسال 1839 م. و متوفی در کاراکل (سمیریه چنسک) بسال 1888 م. وی در 1867 اولین بار به سیاحت آغاز و سرزمین اوسوری(2) را مورد فحص و تحقیق قرار داد (1867-1869) و در آخر بسال 1871 بریاست هیئتی به آسیای مرکزی شد و در نتیجهء تحقیقات، به اخذ مدال زرین کنستانتن از انجمن جغرافیائی روسیه نائل آمد. او راست: مسافرتهای در مستملکات روسی اوسوری (1867-1869) و مغولستان و ممالک تانگوت (1876) و از کولجا به تیان شان (1879) و از زیزان به تبت (1883) و از کیاختا به سرچشمه های شط زرد (1888).
(1) - Prjevalski. Przewalski.
(2) - Oussouri.

پرژه.

[پْرُ / پِ رُ ژِ] (فرانسوی، اِ)(1) طرح. نقشه. زمینه. || نیت. اندیشه. قصد. || پیشنهاد. || (در اصطلاح معماری) نقشه و برآورد بنائی.
(1) - Projet.

پرس.

[پَ] (اِ) پرده. حجاب. پوشش. پرده که بر روی چیزها پوشند. || درسار. پرده. خیش. پرده که از جاها آویزند. (برهان). || پرس اشتر؛ مهار چوبین. چوب بینی شتر: اِنف؛ شتری که بینیش درد کند از پرس. (السامی فی الاسامی). || پرس موئین؛ خزامه.

پرس.

[پَ رَ] (اِخ) آثار و خرابه هائی در چهارده میلی گنبد قابوس. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 162).

پرس.

[پُ] (اِمص) پرسش :
چو یعقوب فرّخ بپرس و درود
ابا ابن یامین سخن گفته بود
رسیدند اسباط دیگر بهم
به پیش پدر شرمسار و دژم.
شمسی (یوسف و زلیخا).
پَرس.
[پْرُ / پِ رُ] (از فرانسوی، اِ)(1) قایقی که اهالی اقیانوسیه بکار برند و دارای یک دکل است و آن برخلاف پرائو(2) است که دارای همان شکل ولی با دو دکل است و آنرا پریس(3) نیز گویند.
(1) - Pros.
(2) - Prao.
(3) - Pris.

پرس.

[پِ] (اِخ) نام ایران در بعض زبانهای اروپائی و آن از نام پارسهء عهد هخامنشی مأخوذ است. نام پارس در کتیبه های داریوش: پارسه و در تاریخ هرُدوت «پرسر» و در کتاب استرابن «پرسیس» و «پاراای تاسن» و در تاریخ آمیان «پرسیس» و در تاریخ موسی خورنی «پرسین» است. هرُدوت راجع به نژاد پارسیان آورده است که «پارسیها را در عهد قدیم یونانیها کِفِن مینامیدند ولی همسایگان پارسی ها آنها را آرتیان میگفتند و پارسیها نیز خود را چنین میخواندند. پرسه پسر زئوس از دانائه بود. او نزد کفه پسر بلوس رفت و دختر وی آندرومد را بزنی گرفت و از این دختر پسری بیامد پرسس نام که در نزد کِفه بماند. بعد چون کِفه اولاد ذکور نداشت تمام ملت را به اسم پرسس، پرس (پارسی) نامیدند...» رجوع به تاریخ ایران باستان ص 730 و پرسس و پرسه شود.

پرسا.

[پُ] (نف) صفت فاعلی دائمی. پرسنده. خبرگیرنده. پرسان. سائل.

پرسان.

[پُ] (نف، ق) صفت فاعلی بیان حالت. در حال پرسیدن. پرسنده :
هر که باشد ز حال ما پرسان
یک بیک را سلام ما برسان.
پرسان پرسان.
[پُ پُ] (ق مرکب) با سؤال از بسیار کس :
پرسان پرسان به کعبه می بتوان رفت.
پرسان پرسان روند بهندوستان.؟
پرسانته.
[پِ تِ] (اِخ)(1) رودی است در پروس. و آن پس از طی 140 هزارگز در جوار کولمبرگ به دریای بالتیک ریزد. (قاموس الاعلام ج 2 ص1496).
(1) - Persante.

پرساوشان.

[ ] (اِ) لغت یونانی و بمعنی دواءالصدر است و بفارسی پرسیاوشان و عوام سنبل نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به پرسیاوشان شود.

پرسبج.

[] (اِخ) مرکز بلوک قلقل رود، در ولایت تویسرکان. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 392).

پرسبورگ.

[پْرِ / پِ رِ سْ] (اِخ)(1) امروزه آنرا براتیسلاوا گویند و آن شهری است در چکواسلواکی که سکنهء آن هُنگری باشند و واقع است در کنار دانوب. دارای 100000 تن سکنه و دانشگاه و مطران نشین است و بندری در ساحل دانوب دارد و دارای صنایع ماهوت سازی و پنبه ریسی و زردوزی و بیسکویت [ بکسمات ]سازی و شکلات سازیست.
(1) - Presbourg.

پرسبه.

[پْرِ / پِ رِ بَ] (اِخ)(1) نام ناحیه و هم نام دریاچه ای است در یونان (اپیر) در دامنهء کوه پریستری(2) و مساحت سطح آن 288 هزار گز مربع است.
(1) - Persba.
(2) - Peristeri.

پرس بی پی تک.

[پْرِ / پِ رِ تِ](فرانسوی، اِ)(1) نوعی از بوزینگان از اقسام فرعی سمنوپی تک به رنگ خاکستری و موی سر آنها به شکل کاکل است.
(1) - Presbypitheque.

پرس پرسان.

[پُ پُ] (ق مرکب)پرسان پرسان. با سؤال از بسیار کس :
پرس پرسان می کشیدش تا بصدر
گفت گنجی یافتم آخر بصبر.مولوی.
پرس پرسان میشد اندر افتقاد
چیست این غم بر که این ماتم فتاد.مولوی.
پرس پلیس.
[پِ سِ پُ] (اِخ)(1)پرسپولیس. نام یونانی شهر پارسه. تخت جمشید. رجوع به تخت جمشید و پارس شود.
(1) - Persepolis.

پرسپه.

[پْرِ / پِ رِ پَ] (اِخ)(1) رجوع به پرسبه شود.
(1) - Prespa.

پرسپه.

[پَ رَ پَ] (اِخ) شهری است در سیصد میلی سرحد ارمنستان. رجوع به ایران باستان ص 372 شود.

پرست.

[پَ رَ] (نف ) پرستنده و پرستار باشد و شخصی را نیز گویند که در وهم و پندار خود یعنی در فکر و خیال خود مانده باشد. (برهان). برای کلمات مرکبهء باپرست ذیل رجوع به ردیف و ردهء همین کلمات شود: بت پرست. آتش پرست. می پرست. خداپرست. پول پرست. دینارپرست. کعبه پرست. عیال پرست. آفتاب پرست. عناصرپرست. ستاره پرست. باده پرست. زن پرست. شکم پرست. دین پرست. (فردوسی). صنم پرست. زنارپرست. حق پرست. روزی پرست. (فردوسی). خاقان پرست. (فردوسی). دَرپرست. (فردوسی). خسروپرست. (فردوسی). جادوپرست. (فردوسی). چلیپاپرست. (فردوسی). بوی پرست. آذرپرست. مارپرست. ایزدپرست. (فردوسی). صورت پرست. (فردوسی). سپهبدپرست. (فردوسی). سرپرست. (فردوسی). قیصرپرست. (فردوسی). یزدان پرست. (فردوسی). شاه پرست. خودپرست. وطن پرست. خیال پرست. نوع پرست. تن پرست. رَحِم پرست. جمال پرست. اجنبی پرست. بیگانه پرست. شهرت پرست. شهوت پرست. ظاهرپرست. (حافظ). گل پرست. گاوپرست. گوساله پرست. خورشیدپرست. وهم پرست. اوهام پرست. کهنه پرست. مرده پرست. سایه پرست. معشوقه پرست. یگانه پرست. حسن پرست. خاج پرست. صلیب پرست. آلمان پرست. انگلیس پرست. ایران پرست. بادپرست. ترک پرست. روس پرست. شوی پرست. عنصرپرست. فرانسه پرست. گنگ پرست (رود...). گورپرست. منفعت پرست. نفع پرست. نیل پرست. شاهدپرست. ساده پرست. (غلامباره). گزپرست. (فردوسی). زرپرست. مهترپرست. (فردوسی). کهترپرست. مهمان پرست. (فردوسی). شَه پرست. مسیح پرست. مقام پرست. ناموس پرست. دون پرست. مردم پرست. (ابوسلیک).

پرست.

[پْرِ / پِ رِ] (اِخ)(1) نام گروهی که امیر آنان اُکسی کانوس بود (دیودور در ترجمهء اسکندر مقدونی از ایران باستان ج 2 ص 1842).
(1) - Prests.

پرستا.

[پَ رَ] (نف) مخفف پرستار بمعنی عبد و اَمه. (نقل از مجمع شعوری ج 1 ص223).

پرستات.

[پْرُ / پُ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) غُدّه وزی. || پرستات پِرینه آل(2). پرستات عجانی. پرستات دبری.
(1) - Prostate.
(2) - Prostate perineale.

پرستار.

[پَ رَ] (نف، اِ) صفت فاعلی از پرستیدن. بنده. عبد. برده. چاکر. خادم. غلام. نوکر. خدمتکار. (برهان). مطلق خدمتکار. (غیاث اللغات). قین. وصیف :
بدو گفت بیژن که ای بدنژاد
که چون تو پرستار کس را مباد
چرا کشتی آن دادگر شاه را
خداوند پیروزی و گاه را.فردوسی.
پرستار دیرینه مهرک چه کرد
که روزیش اندک شد و روی زرد.فردوسی.
صد اسپ گزیده بزرین ستام
پرستار زرین کمر صد غلام.فردوسی.
همی باش پیشش پرستاروار
ببین تا چه بازی کند روزگار.فردوسی.
پرستار پنجاه با دست بند
به پیش دل افروز تخت بلند.فردوسی.
زمانی بیاید کز آنسان بود
که دانا پرستار نادان بود.فردوسی.
هنرها و دانش ز دیدار بیش
خرد را پرستار دارد بپیش.فردوسی.
بسان پرستار پیش کیان
بپاداش نیکت ببندم میان.فردوسی.
نیاطوس را داد چندان گهر
چه اسب و پرستار زرین کمر.فردوسی.
پرستار و از بادپایان گله
بدشت و در و کوه کرده یله.فردوسی.
ز پیشش بیامد پرستار خرد
یکی طشت زرین بر شاه برد.فردوسی.
بهر کوی و برزن فزون از شمار
پرستار با طوق و با گوشوار.فردوسی.
زن و مرد از آن پس یکی شد برای
پرستار و مزدور با کدخدای.فردوسی.
بپیش پدر رفت با او بهم
پرستار بسیار با بیش و کم.فردوسی.
چهار است نیز از پرستندگان
پرستار و بیداردل بندگان.فردوسی.
چو آمد [ سیاوش ] بر کاخ کاوس شاه
خروش آمد و برگشادند راه
پرستار با مجمر و بوی خوش
بشد پیش او دست کرده بکش.فردوسی.
بطینوش گفت این نه گفتار اوست
برانداز آن کو پرستار اوست.فردوسی.
دو پنجه پریروی بسته کمر
دو پنجه پرستار با طوق زر.فردوسی.
بها داد چندانکه بد مرد و زن
سراسر به یوسف تن خویشتن
به مصر اندرون هرچه مردم بدند
مر او را پرستار و بنده شدند
بدان تا یکی توشه اندوختند
تن خویشتن پاک بفروختند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
رسول علیه السلام پرستاری بکاری فرستاد، دیر بازآمد، گفت اگر نه قصاص قیامت بودی ترا بزدمی. (کیمیای سعادت). یاران نهایت عجز او بدانستند و سفره پیش آوردند صاحب دعوت گفت ای یار زمانی توقف کن که پرستارانم کوفتهء بریان همی سازند. (گلستان). || اَمه. حاضِنه. خادمه. کنیز. داه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). کنیزک. (صحاح الفرس). قَینه. خادِمه. وَلیدَه. (السامی). وصیفه. مقابل حُرّه. اِماء؛ پرستاران :
پرستار سودابه بد روز و شب
بپیچید از آن درد و نگشاد لب.فردوسی.
پرستارزاده نیاید بکار
وگر چند باشد پدر شهریار.فردوسی.
پرستار کو رهنمای تو بود
بپرده درون دلگشای تو بود
فرستادم اینک بنزدیک تو
که روشن کند جان تاریک تو.
مرا گفت جز دخت خاتون(1) مخواه
نزیبد پرستار هم خفت شاه.فردوسی.
چنان هم بمشکوی زرین من [ پرویز ]
چو در خانهء گوهرآگین من
پرستار باشد ده و دو هزار
همه پاک با طوق و با گوشوار.فردوسی.
بر آن تخت سودابهء ماهروی
بسان بهشتی پر از رنگ و بوی...
پرستار نعلین زرین بدست
بپای ایستاده سرافکنده پست.فردوسی.
پرستار چندی بزرین کلاه
ستاده همه ماهرخ پیش ماه.فردوسی.
ابر تخت زرین زنی تاجدار
پرستار پیش اندرون شاهوار.فردوسی.
پرستار بسیار و چندین غلام
یکی پر ز یاقوت رخشنده جام.فردوسی.
غلام و پرستار رومی هزار
گرانمایه دیبا نه اندر شمار.فردوسی.
یکی دختر نارسیده بجای
کنم چون پرستار پیشت بپای.فردوسی.
در ایوان پرستار چندانکه بود
همه نزد رودابه رفتند زود.فردوسی.
زره خواهم از تو گر اسپ سیاه
پرستار یا ریدک همچو ماه.فردوسی.
بسی زرّ و سیم و گرانمایه چیز
ستور و غلام و پرستار نیز.فردوسی.
بدو گفت هر چار جفت تواند
پرستار خاک نهفت تواند.فردوسی.
برفت آرزو با می و با نثار
پرستار با تاج و با گوشوار.فردوسی.
توئی چون فریدون آزاده خوی
منم چون پرستار و نام آرزوی.فردوسی.
اگر بازآوری او را بگفتار
بوم تا من زیم پیشت پرستار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
شوم تا مرگ پیش تو پرستار
برم فرمانت چون فرمان دادار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
تو باشی پیش من شاه جهاندار
چو من باشم به پیش تو پرستار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
پرستار پنجاه و خادم چهل
طرازی دو صد ریدک دل گسل.اسدی.
پرستار صف زد دو صف ماهروی
طرازی بتان طرازیده موی.اسدی.
که با دختر خویش تا زنده ام
پرستار تست او و من بنده ام.اسدی.
جهان پهلوانش گر آرد بدست
فرستم بجایش پرستار شست.اسدی.
بیا ای پرستار اندک نظیر
بیا و هم اکنون مرا دستگیر
به بیرون بر و نیک جائی بدار
که آنجا کند شاه یوسف گذار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
خاتون و بک و تکین شده اکنون
هر ناکس و بنده و پرستاری.ناصرخسرو.
مر جاه تو و علم ترا از سر معنی
آباء و سطقسات غلامند و پرستار.سنائی.
المساعات...؛ زنا کردن با پرستاران و لایقال فی الحرّه. (تاج المصادر بیهقی). فمن ماملکت ایمانکم من فتیاتکم المؤمنات(2)، از پرستاران مؤمنات. (تفسیر ابوالفتوح رازی). و بعض فقها را مذهب آن است که عقد زن آزاد طلاق پرستار باشد. (تفسیر ابوالفتوح رازی). روا نباشد زنان مسلمان را که پیش زنان کافران برهنه شوند الا که پرستاران ایشان باشند و ذلک قوله او ماملکت ایمانکن. (تفسیر ابوالفتوح رازی). در خبر آید که هیچ بنده و پرستار نباشد در دنیا و الا خدای تعالی بنام او در بهشت و در دوزخ جای آفریده باشد. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
ای صد زبیده پیش صف خادمان تو
دستاردار خوان و پرستار خوان شده.
خاقانی.
پرستار بدمهر شیرین زبان
به از بدخویی کو بود مهربان.نظامی.
|| عابد. طاعت و عبادت کننده. (برهان). پرستنده :
بدو گفت ای مرد باترس و باک
پرستار داننده یزدان پاک.فردوسی.
مسلمانی اگر کعبه پرستی است
پرستاران بت را طعنه از چیست.
شیخ محمود شبستری.
هر آنکس که بر پادشا دشمن است
روانش پرستار آهرمن است.فردوسی.
|| فرمانبردار و مطیع و منقاد. (برهان) :
همه سر بسر باژدار توایم
پرستار و در زینهار توایم.فردوسی.
پرستار امرش همه چیز و کس
بنی آدم و مرغ و مور و مگس.سعدی.
|| زن. زوجه :
تژاو آنزمان با پرستار گفت
که دشوار کار آمد ای نیکجفت.فردوسی.
|| بیماربان. بیماروان. بیماردار. مریض دار. تیماردار. زوار. سرادار. (برهان). خادم بیماران(3).
- پرستاران خیال؛ کنایه از شعرا و صاحبان نظم و نثر باشد. (برهان).
- پرستار شدن؛ اُمُوَّه. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). ایماء. (منتهی الارب). کنیزک شدن.
- پرستارفش؛ مانند پرستار. مثل پرستار :
بر شاه شد دست کرده به کش
چنان چون بباید پرستارفش.فردوسی.
- پرستار گرفتن؛ استیماء. به کنیزکی گرفتن.
- پرستاروار؛ پرستارفش. پرستاروش. مانند پرستار :
همی باش پیشش پرستاروار
ببین تا چه بازی کند روزگار.فردوسی.
- پرستاروش؛ پرستارفش. پرستاروار :
همه داغ دل دست کرده بکش
برفتند پیشش پرستاروش.فردوسی.
بکاخ اندرون شد پرستاروش
بر شاه بر دست کرده بکش.فردوسی.
وزان پس ز پیشت پرستاروش
روم تا به پیش شه کینه کش.فردوسی.
|| پاسدار. حافظ. حارس. ملازم. گوشدار :
بوم تا مرگ در مهرش گرفتار
وفاداریش را باشم پرستار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
پرستارخانه.
[پَ رَسْ نَ / نِ] (اِ مرکب)(1)دارالفقراء. دارالمساکین. || جائی به مدارس و سربازخانه ها که بیماران همان بنگاه را در آن پرستاری کنند. (فرهنگستان)(2).
(1) - ن ل: خاقان.
(2) - قرآن 4 / 25.
.
(فرانسوی)
(3) - Infirmier. Garde-malade
(1) - Hospice. .
(فرانسوی)
(2) - Infirmerie

پرستارزاده.

[پَ رَسْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) دختر یا پسر از عبد و غلام و کنیز و اَمَه :
بدانگه کجا مادرت را ز چین
فرستاد خاقان به ایران زمین
بخواهندگی من بدم پیشرو
صدوشست مرد از دلیران گو
پدرت آن شهنشاه با داد راست
ز خاقان پرستارزاده نخواست
مرا گفت جز دخت خاتون مخواه
نزیبد پرستار هم خفت شاه.فردوسی.
پرستارزاده نیاید بکار
اگر چند باشد پدر شهریار.فردوسی.
پرستارگی.
[پَ رَ رَ / رِ] (حامص مرکب)خدمتکاری. (فهرست شاهنامهء ولف).

پرستاره.

[پَ رَ رَ / رِ] (نف مرکب) پرستار. اَمه. کنیز. کنیزک. داه :
ز بهر حشمت او را شده ست در شب و روز
بنات نعش پرستاره و رهی ذکاش(1).سنائی.
پرستاری.
[پَ رَ] (حامص) تیمار. خدمت. حضانت. تیمارداری. زواری : زهد در دنیا و پرستاری اولی القربی. (ترجمهء تاریخ یمینی). || بیمارداری. بیماروانی. بیماربانی. تمریض.
- پرستاری کردن؛ تیمار داشتن.
(1) - ن ل: بنات نعش پرستار و بنده ابن ذکاش. و ظاهراً همین نسخه بدل صحیح است و پرستاره اگر آمده باشد شواهد دیگر میخواهد. و رجوع به فهرست شاهنامهء ولف شود.

پرستاق.

[پَ رُ] (اِخ) قصری در سوادکوه یا هزارجریب. رجوع به سفرنامهء رابینو ص 131 شود.

پرستان.

[پَ رَ] (نف، ق) صفت فاعلی بیان حالت از پرستیدن. در حال پرستیدن. || (اِ) اُمت بود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
شفیع باش شها مر مرا در این زلت
چو مصطفی بر دادار مر پرستان را.دقیقی.
و این مصحف ویرویشینکان است. رجوع به پرپروشان شود.
پرست زدن.
[پَ سَ زَ دَ] (مص مرکب)سیر دور کردن و رفتار نمودن. (از مصطلحات به نقل غیاث اللغه). یعنی بسیار رفتن و امروز پَرسَه زدن گویند.

پرستش.

[پَ رَ تِ] (اِمص) اسم مصدر از پرستیدن. عبادت. نیایش. عبودیت. تَعَبُّد. طاعت. نماز. ستایش :
اگر بر پرستش فزایم رواست
که از بخت وی کارمن گشت راست.
فردوسی.
اگر تاج ایران سپارد بمن
پرستش کنم چون بتان را شمن.فردوسی.
گرانمایه شبگیر برخاستی
ز بهر پرستش بیاراستی.فردوسی.
چو شوئی ز بهر پرستش رخان
بمن بر جهان آفرین را بخوان.فردوسی.
جدا کردشان از میان گروه
پرستنده را جایگه کرد کوه
بدان تا پرستش بود کارشان
نوان پیش روشن جهاندارشان.فردوسی.
مرا جایگاه پرستش بسست
که این گنج من بهر دیگر کسست.فردوسی.
پرستنده باش و ستاینده باش
بکار پرستش فزاینده باش.فردوسی.
چو از دور جای پرستش بدید
شد از آب دیده رخش ناپدید.فردوسی.
همه بندگانیم و ایزد یکیست
پرستش جز او را سزاوار نیست.فردوسی.
سدیگر چو بنشست بر تخت گفت
که رسم پرستش نباید نهفت.فردوسی.
خلق را برتر از پرستش تو
نیست چیزی پس از پرستش رب.فرخی.
تأخیر نمیکند بندگی و پرستش را از استحقاق ذاتی که او راست جهت پرستش نمودن. (تاریخ بیهقی) . || خدمتکاری. (برهان). خدمت. پرستاری :
چو بشنید بر پای جست اردشیر
که با من فراوان بِرِنجست و شیر
بدستوری سرپرستان سه روز
مر او [ کرم هفتواد ] را بخوردن منم دلفروز...
برآمد همه کام وی زین سخن
بگفتند کاو را پرستش تو کن.فردوسی.
برآرید کامش به نیکی تمام
پرستش کنیدش همه چون غلام.فردوسی.
یکی بارهء تیزتک برنشست
میان را ز بهر پرستش ببست.فردوسی.
اگر جان بتن خواهی و تن بجای
فرود آی و پیشم پرستش نمای.فردوسی.
چو آگاهی آمد سوی نیمروز
بنزد سپهدار گیتی فروز
که بر تخت بنشست فرخنده کی [ کیخسرو ]
بچرخ بزرگی برافکنده پی
بخواند او سپاهش ز هر جایگاه
بدان تا نماید پرستش بشاه.فردوسی.
بپرسید یک روز بوزرجمهر
ز پروردهء شاه خورشید چهر
که او را پرستش همی چون کنی
بیاموز تا کوشش افزون کنی.فردوسی.
ز کهتر پرستش ز مهتر نواز
بداندیش را داشتن در گداز.فردوسی.
شب و روز بهرام پیش پدر
همی از پرستش نخارید سر.فردوسی.
وگر روز است وگر شب گاه و بیگاه
کنیزک خواهد اندر پیش پنجاه
کمرها بسته افسر برنهاده
پرستش را به پیشش ایستاده.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
یکی زیرک ترک با او براه
ز بهر پرستش به هر جایگاه.اسدی.
بلی آن بدی مرو را گوشمال
که چون بنده کردی پرستش دو سال
بخدمت ببستی میان بنده وار
نبودی بجز خدمتش هیچ کار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| بیمارداری را نیز گفته اند که خدمت بیمار کردن باشد. (برهان).
- پرستش کردن؛ عبادت. عبادت کردن. الهه :
بدین اندر آئیم و پرسش کنیم
همه آذران را پرستش کنیم.فردوسی.
پرستش کنم پیش یزدان بپای
نبیند مرا کس بآرام جای.فردوسی.
- || خدمت کردن :
وزان پس چو فرمایدم شهریار
بیایم پرستش کنم بنده وار.فردوسی.
که او شاه باشد بمازندران
پرستش کنندش همه مهتران.فردوسی.
- جای پرستش؛ عبادتگاه. معبد :
چو از دور جای پرستش بدید
شد از آب دیده رخش ناپدید.فردوسی.
ز جای پرستش به آوردگاه
بشد بر نهاد آن کیانی کلاه.فردوسی.
سر هفته را گشت خسرو نوان
بجای پرستش نبودش توان
بهشتم ز جای پرستش برفت
بر تخت شاهی خرامید تفت.فردوسی.
بیامد بجای پرستش به شب
بدادار دارنده بگشاد لب.فردوسی.
- جایگاه پرستش؛ جای پرستش. عبادتگاه :
مرا جایگاه پرستش بسست
که این گنج من بهر دیگر کسست.فردوسی.
خلق را برتر از پرستش تو
نیست چیزی پس از پرستش ربّ.فرخی.
پرستش پلاس.
[پَ رَ تِ پَ] (اِ مرکب)جامهء عبادت. (ولف) :
بدان خانه شد شاه یزدان پرست [ لهراسب ]
فرود آمد آنجا و هیکل ببست...
بپوشید جامهء پرستش پلاس
خرد را بر این گونه باید سپاس.دقیقی.
و ممکن است که پلاس بَدَل جامهء پرستش باشد. یعنی جامهء پرستشی از پلاس.
پرستشکده.
[پَ رَ تِ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب)عبادتگاه. پرستشگاه. معبد :
پرستشکده گشت از ایشان بهشت
ببست اندرو دیو را زردهشت.دقیقی.
و ولف این کلمه را پرستشکده با ذال منقوط آورده است.
پرستشگاه.
[پَ رَ تِ] (اِ مرکب) معبد. صومعه. عبادت جای. عبادت گاه.

پرستشگر.

[پَ رَ تِ گَ] (ص مرکب) عابد. پرستنده. || خادم. چاکر. پرستنده :
ترا صدهزاران پرستشگرند
که از وی [ ابن یامین ] در آن کار چابکترند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
پرستشگری.
[پَ رَ تِ گَ] (حامص مرکب) عبادت. حالت و چگونگی و عمل پرستشگر :
هرچه بدهر آدمی است و پری
نیست مگر بهر پرستشگری.
ای به بطالت چو فرومایگان
چند خوری نعمت حق رایگان.؟
|| خدمت :
پرستشگری را ببسته میان
بنزدیک آن تخت شاه جهان.
شمسی (یوسف و زلیخا).
پرستشگه.
[پَ رَ تِ گَهْ] (اِ مرکب) معبد. پرستشگاه. صومعه. جای عبادت. عبادتگاه. پرستشکده. عبادتخانه :
پرستشگهی بس کنم زین جهان
سپارم ترا آنچه دارم نهان.فردوسی.
خود اندر پرستشگه آمد چو گرد
بزودی در آهنین سخت کرد.فردوسی.
پرستشگهش کوه بودی همه
ز شادی شده دور و دور از رمه.فردوسی.
یکی جای دارم برین تیغ کوه
پرستشگهی نیز دور از گروه.فردوسی.
پرستشگهی بود تا بود جای
بدو اندرون یاد کرد خدای.فردوسی.
برآمد درختی از آن جایگاه
ز خون سیاووش فرخنده شاه...
بدی مه بسان بهاران بدی
پرستشگه سوگواران بدی.فردوسی.
مر آن را میان جهان جای کرد
پرستشگهی زو دلارای کرد.اسدی.
که هست این پرستشگهی دلپذیر
بتی در وی از رنگ همرنگ قیر.اسدی.
پرستک.
[پَ / پِ رَ تُ] (اِ)(1) پَرَستو. پرستوک. فرشتوک. فرشتو. فراشتک. فراشتوک. فراشترو. (برهان). خطّاف. نام پرنده ای است خرد که پشت و دم او سیاه و سینه اش سفید و منقارش سرخ (؟) میباشد و در سقف خانه ها آشیان میکند و او را بعربی خطّاف میگویند. (برهان). چلچله. پلستک. پیل وایه. حاجی حاجی. پالوانه. پالوایه. بادخورک. فرستور. فرستوک. بالوایه. ابابیل (عامیانه) زازال. فرتوک. بلوایه. دمسنجه. دمسیجه. بلسک. داپرزه. دالبوز. دالپوزه. و رجوع به پرستو شود. و پرستک را خطّاف گویند. (تفسیر ابوالفتوح) .
(1) - Hirondelle.

پرست کردن.

[پَ رَ کَ دَ] (مص مرکب) :
واندر رضای او گه و بیگه بشعر زهد
مر خلق را پرست کنم علم و حکمتش.
ناصرخسرو.
پرستم.
[پْرُ / پِ رُ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از حشرات که بالهای فوقانی آنها نسبةً محکم و از خانوادهء ردووی ئیده(2) که در برّ قدیم منتشر است.
(1) - Prostemme.
(2) - Reduviides.

پرستمادر.

[پْرُ / پِ رُ تِ دِ] (فرانسوی، اِ)(1)نوعی از طیور از تیرهء گنجشگان(2) دارای نوکی طویل و منحنی در زلاند جدید.
(1) - Prosthemadere.
(2) - Passereaux.

پرستن.

[پْرِ / پِ رِ تُ] (اِخ)(1) شهری به انگلستان کرسی کنت نشین لانکاستر. داری 118000 تن سکنه و پلی بر رود ریبل و کارخانه های ریسندگی پنبه. شکست اسکاتلندیان بدست کرمول (1648 م.) بدانجا بود.
(1) - Preston.

پرستندگی.

[پَ رَ تَ دَ / دِ] (حامص)عبادت. عبودیت. || خدمت. خادمی. خدمتکاری :
نباید ز شاهان پرستندگی
نجوید کس از تاجور بندگی.فردوسی.
پرستنده.
[پَ رَ تَ دَ / دِ] (نف) پرستار. بنده. عبد. برده. چاکر. خادم. غلام. نوکر. خدمتکار. قَین. وصیف : عبدالرحمن [ بن مسلم ] گفت برادرم قتیبة از این نیندیشد اگر من پرستنده ای از آن خویش بفرستم ایشان بجهان اندر بپراکنند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
گنهکار و افکندگان تواَند
پرستنده و بندگان تواند.فردوسی.
پرستندهء شاه بدخو ز رنج
نخواهد تن و زندگانی و گنج.فردوسی.
به آمل پرستندگان تواند
بساری همه بندگان تواند.فردوسی.
همه گرد کن خواسته هرچه هست
پرستنده و جامه های نشست.فردوسی.
اگر رای باشد ترا بنده است
بپیش تو اندر پرستنده است.فردوسی.
بیاورد از آن پس دوصد گاو میش
پرستندهء او همی راند پیش.فردوسی.
بدو گفت بنگر بدین تخت و گاه
پرستنده چندین بزرین کلاه.فردوسی.
پرستنده چند از میان سپاه
بفرمای کایند با تو براه.فردوسی.
بدو گفت شاپور کای ماهروی
چرا رنجه گشتی بدین گفت و گوی
که هستند با من پرستنده مرد
کزین چاه بن برکشند آب سرد...
پرستنده ای را بفرمود شاه
که بشتاب و زود آب برکش ز چاه(1)
پرستنده بشنید و آمد دوان
رسن بود بر دلو و چرخ روان
چو آن دلو در چاه پرآب گشت
پرستنده را روی پرتاب گشت...
پرستنده را گفت کای کم ز زن
نه زن داشت این چرخ و دلو و رسن.
فردوسی.
چنین گفت رستم که با بخت تو [ کیخسرو ]
نترسد پرستندهء تخت تو.فردوسی.
وزان پس ز من هرچه خواهی بخواه
پرستنده و مهر و تخت و کلاه.فردوسی.
ز ما هرچه خواهی همه بنده ایم
پرستنده باشیم تا زنده ایم.فردوسی.
سر و تن بشستی نهفته بباغ
پرستنده با او نبردی چراغ.فردوسی.
یکی جام پر می بدست دگر
پرستنده بر پای پیشش پسر.فردوسی.
تو ای پهلوان یل ارجمند
همی دست بگشای و دشمن ببند
پرستنده چون تو ندارد سپهر
ز بخت تو هرگز مبراد مهر.فردوسی.
پرستندهء کرم بد شست مرد
نپرداختی یکتن از کارکرد.فردوسی.
گر ایدون که فرمان کنی با سپاه
به ایران خرامی بنزدیک شاه
ستانمت از او خلعت و خواسته
پرستنده و اسب آراسته.فردوسی.
پرستنده ای را بفرمود شاه
که در باغ گلشن بیارای گاه.فردوسی.
بدست چپش بود کندا گشسپ
پرستندهء فرخ آذرگشسپ [ کذا ] .فردوسی.
بده هرچه باید ز گنج و درم
ز اسب و پرستنده از بیش و کم.فردوسی.
چرا تاختی پیش فرزند اوی
پرستنده ای تو نه پیوند اوی.فردوسی.
پرستنده فغفور هر بامداد
همی شاه را نو بنو هدیه داد.فردوسی.
ز چین تا بگلزریون لشکر است
بر ایشان چو خاقان چینی سر است
نداند کسی ارز آن خواسته
پرستنده و اسب آراسته.فردوسی.
غلام و پرستنده و چارپای
نماندی بد و نیک چیزی بجایفردوسی.
برین گونه فرسنگ صد برگذشت
نه دژ ماند آباد و نه کوه و دشت.فردوسی.
پرستنده را گفت نزدیک شاه
فراوان بود یاره و تاج و گاه.فردوسی.
به پیش نگهبان آن مرغزار
خروشید و بارید خون در کنار...
پرستندهء بیشه و گاو نغز
چنین داد پاسخ بدان پاک مغز...فردوسی.
به ایران پرستنده و تختگاه
همانجا نگین و همانجا کلاه.فردوسی.
پرستنده با او بیامد چهار
که خاقان بدیشان بدی استوار.فردوسی.
همی راند در پیش با طوس گیو
پس اندر پرستنده ای چند نیو.فردوسی.
پرستنده کردیش بر پیش خویش
نه رسم کئی بد نه آئین و کیش.فردوسی.
بر آئین شاهان پیشین رویم
همان از پی فره و دین رویم
پرستندگان را همه برکشیم
ستمکارگان را بخون درکشیم.فردوسی.
ورا پنج ترک پرستنده بود
پرستنده و مهربان بنده بود.فردوسی.
ببسته همه لشکرش را میان
پرستنده در پیش ایرانیان.فردوسی.
سراسر بدان بارگاه آمدند
پرستنده نزدیک شاه آمدند.فردوسی.
چو رفتی بر شه پرستنده باش
کمربسته فرمانش را بنده باش.فردوسی.
از اسپ و پرستنده و سیم و زر
ز مهر و ز تیغ و کلاه و کمر.فردوسی.
شما یک به یک رازدار منید
پرستنده و غمگسار منید.فردوسی.
ورا پنج ترک پرستنده بود
پرستنده و مهربان بنده بود.فردوسی.
چو بر تخت بنشست و آنجای دید
پرستنده بسیار برپای دید.فردوسی.
پرستنده و اسب و تخت و کلاه
بیارای و با خویشتن بر براه.فردوسی.
چه از جامهای گرانمایه نیز
پرستنده و اسب و هرگونه چیز.فردوسی.
تژاوست شاه و فرستنده ام
بنزدیک او من پرستنده ام.فردوسی.
چه سنجد بداندیش با بخت تو
به پیش پرستندهء تخت تو.فردوسی.
پرستنده خرم دل و شاد باد
چنانی سراپای کو کرد یاد.فردوسی.
بده هرچه باید ز گنج و درم
ز اسپ و پرستنده و بیش و کم.فردوسی.
پرستنده چون تو فریدون نداشت
که گیتی سراسر بشاهی گذاشت.فردوسی.
نشست آن ستم دیده با شهریار
پرستنده او بود و هم غمگسار.فردوسی.
همه مهتران کهتر او شدند
پرستنده و چاکر او شدند.فردوسی.
چنین هم شب تیره بیدار بود
پرستنده پیش جهاندار بود.فردوسی.
پرستنده بودی بگرد اندرش
که مردم ندیدی بلند افسرش.فردوسی.
پرستنده گفت اهرن پیلتن
بیامد همی با یکی انجمن.فردوسی.
گرامی کن این خانهء ما بسور
مباش از پرستندهء خویش دور.فردوسی.
پرستنده خوان پیش بهمن نهاد
تهمتن سخنها همی کرد یاد.فردوسی.
یکی جام پُر می بدست دگر
پرستنده برپای پیشش پسر.فردوسی.
همه پارس چون بندهء او شدند
بزرگان پرستندهء او شدند.فردوسی.
ز ما هرچه خواهی همه بنده ایم
پرستنده باشیم تا زنده ایم.فردوسی.
سکندر بیامد بنزدیک شاه
پرستنده برخاست از بارگاه.فردوسی.
ششم بر پرستندهء تخت خویش
چنان مهر دارد که بر بخت خویش.
فردوسی.
بیاورد و بنهاد پیش جوان
جوان شد پرستندهء اردوان.فردوسی.
ابا هر سواری پرستنده سی
ز ترک و ز رومی و از پارسی.فردوسی.
پرستنده ای پیش خواند اردشیر
همان هدیه هائی که بد ناگزیر
فرستاد نزدیک شاه اردوان
فرستاده شد با یکی پهلوان.فردوسی.
یکی سفره پیش پرستندگان
بگسترد بر سان خربندگان.فردوسی.
چهارست نیز از پرستندگان
پرستار و بیداردل بندگان.فردوسی.
پرستنده مائیم و فرمان تراست
نگر تا چه خواهی تن و جان تراست.
فردوسی.
پرستنده آگه شد از کار شاه
پذیره شدندش یکایک براه.فردوسی.
به بیچارگی گرد دارای چیز
همی گردد و چیز ندهند نیز
شود رایگانی پرستنده ای
و یا بی بهایی یکی بنده ای.فردوسی.
سوی کارداران باژ و خراج
پرستندهء سایه فرّ و تاج.فردوسی.
یکی خویش بودش دلیر و جوان
پرستندهء شاه نوشین روان.فردوسی.
شب تیره گون رفت بهرام گور
پرستنده یکتن ز بهر ستور.فردوسی.
ز گیتی پرستندهء فرّ نصر
زید شاه در سایهء شاه عصر.فردوسی.
بنیک و بد شاه خرسند باش
پرستنده باش و خردمند باش.فردوسی.
نیای تو ما را پرستنده بود
پدر پیش شاهان ما بنده بود.فردوسی.
ببسته همه لشکرش را میان
پرستنده در پیش ایرانیان.فردوسی.
کشیدی پرستنده هر سو رده
همه جامه هاشان بزر آژده.فردوسی.
زمین هفت کشور ترا بنده شد
به پیش تو دولت پرستنده شد.فردوسی.
پرستنده پیر آفرین برگرفت
چنین گفت کایدر بس است این شگفت.
اسدی.
بگرد آیدت مال و بنگاه و رخت
فروزنده گردد ترا روی بخت
ز هر در پرستندگانت بوند
هم آزاد و هم بندگانت بوند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
شبانانم اکنون یکی لشکرند
پرستندگان بندگان بی مرند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| پرستار. اَمه. کنیز. کنیزک. حاضنه. خادمه. داه. قینه. وَلیدَه. (السامی). زن خدمتکار :
بر شاه شد مهتر بانوان
ابا دختران اندرآمد نوان
پرستنده صد پیش هر دختری
ز یاقوت بر هر سری افسری.فردوسی.
غلامان و اسب و پرستندگان
همان نامور خوب رخ بندگان.فردوسی.
غلام و پرستندگان ده هزار
بیاورد شایستهء شهریار.فردوسی.
چون آن زن یلان سینه را دید گفت
پرستنده ای را که ای خوب جفت.فردوسی.
فراوان پرستنده بر گرد تخت
بتان پریروی فرخنده بخت.فردوسی.
پرستندگان پرده برداشتند
به اسبش ز درگاه بگذاشتند
چو قیدافه را دید بر تخت عاج...
ز زربفت پوشیده چینی قبای
فراوان پرستنده پیشش بپای.فردوسی.
در آن خانه [ خانه منیژه ] سیصد پرستنده بود
همه با رباب و نبید و سرود.فردوسی.
بفرمود [ منیژه ] تا داروی هوش بر
پرستنده آمیخت با نوش برفردوسی.
مر او را بدان کاخ در جای کرد
غلام و پرستنده برپای کرد.فردوسی.
بر آن دختران رد افراسیاب
نگه کرد کاوس مژگان پرآب
پس پردهء شاهشان جای کرد
ببرشان پرستنده برپای کرد.فردوسی.
کجا نامور دختری خوبروی
بپرده درون پاک بی گفتگوی
پرستنده کردیش بر پیش خویش...
فردوسی.
پرستنده زین بیشتر با کلاه
به چهره به کردار تابنده ماه.فردوسی.
برین هم نشان نزد رستم غلام
پرستنده و اسب زرین ستام.فردوسی.
پرستندگان نیز با خواهران
زبرجد فشانند با زعفران.فردوسی.
یکی خوب چهره پرستنده دید
کجا نام او بود ماه آفرید
که ایرج بدو مهر بسیار داشت
قضا را کنیزک ازو بار داشت.فردوسی.
بشد با پرستندگان مادرش [ مادر فرود ]
گرفتند پوشیدگان در برش
بزاری فکندند بر تخت عاج
بشد شاه را روز و هنگام تاج
همه غالیه جعد مشکین کمند
پرستنده با مادر از بن بکند.فردوسی.
یکی چشم بر کرد و زد باد سرد [ فرود ]
رخش سوی مام و پرستنده کرد.فردوسی.
پرستندگانم اسیران کنند
دژ و باره و کوه ویران کنند.فردوسی.
فرود سیاوخش بی کام و نام
چو شد زین جهان نارسیده بکام
پرستندگان بر سر دژ شدند
همه خویشتن بر زمین برزدند.فردوسی.
سراسر سپه کوه بفروختی
پرستنده و دژ همی سوختی.فردوسی.
غلام و پرستنده از هر دری
ز در و ز یاقوت و هر گوهری.فردوسی.
پرستندهء تست [ روشنک ] و ما بنده ایم
بفرمان و رایت سر افکنده ایم.فردوسی.
کنون با پرستنده و دایگان
از ایران بزرگان و پرمایگانفردوسی.
پرستنده ای کش ببر داشتی
زمین را به پی هیچ نگذاشتی.فردوسی.
چنین گفت با ریدک ماهروی
که رو آن پرستندگان را بگوی.فردوسی.
پرستندگان را سوی گلستان
فرستد همی ماه کابلستان.فردوسی.
چو زان سو پرستندگان دید زال
کمان خواست از ترک و بفراخت یال.
فردوسی.
پرستندگان را شگفت آمد آن
که بدکاری آمد ز دخت شهان.فردوسی.
پرستنده برخاست از پیش اوی
بر آن چاره بیچاره بنهاد روی.فردوسی.
چنین گفت پس بانوی بانوان
پرستنده ای را کز ایدر دمان.فردوسی.
پرستنده شد سوی دستان سام
که شد ساخته کام بگذار گام.فردوسی.
غلامان همه با کلاه و کمر
پرستنده با یاره و طوق زر.فردوسی.
پرستندگان تیز برخاستند
بهر سو یکی غلغل آراستند.فردوسی.
مرا نیز پیوسته بیش از هزار
پرستندگانند با گوشوار.فردوسی.
پرستنده با بانوی ماهروی
چنین گفت کاکنون ره چاره جوی.فردوسی.
برون رفت سیندخت با بندگان
میان بسته سیصد پرستندگان.فردوسی.
بیاورد پس خسرو خسته دل
پرستنده سیصد عماری چهل.فردوسی.
غلام و پرستنده و چارپای
نماندی بد و نیک چیزی بجای.فردوسی.
همی گفت گر زن ز غم بیهشست
پرستنده با وی چرا خامشست.فردوسی.
ابر تخت زرین زنی تاجدار
پرستنده پیش اندرون شاهوار.فردوسی.
پرستندگان را چنین گفت شاه
که گلنار را از چه بستست راه.فردوسی.
بخوردند چیزی و مستان شدند
پرستندگان می پرستان شدند.فردوسی.
پرستنده از دست رودابه مار
ربود و گرفتندش اندر کنار.فردوسی.
نشستند بر زین پرستندگان
دل آرا و هر گونهء بندگان.فردوسی.
ز هر شهر زیبا پرستنده ای
پر از شرم و بیداردل بنده ای.فردوسی.
پرستنده و دایهء بیشمار
ز بازارگه تا در شهریار.فردوسی.
برفتند یکسر سوی خوابگاه
پرستندگان را بفرمود ماه.فردوسی.
گزیدند میخوارگان خواب خوش
پرستندگان دست کرده بکش.فردوسی.
شبستان زرین بیاراستند
پرستندگان مشک و می خواستند.فردوسی.
هوا و حسد هر دواَم بنده اند
همان خشم و آزَم پرستنده اند.فردوسی.
شد آن خامه چون کش بتی دلپذیر
پرستنده ای دست چابک دبیر.اسدی.
مگر زین پرستنده کام آمدت
که چون دیدیش یاد جام آمدت.اسدی.
پرستنده ای سوی در بنگرید
بباغ اندرون چهرهء جم بدید.اسدی.
|| پرستار. عابد. عبادت کننده. متعبد. ستایشگر. زاهد :
من از داد تو چون یکی بنده ام
پرستندهء آفریننده ام.فردوسی.
ابا این هنرها یکی بنده ام
جهان آفرین را پرستنده ام.فردوسی.
چنین داد پاسخ پرستنده هوم
که آباد بادا بداد تو بوم.فردوسی.
پرستنده باشی و جوینده راه
بژرفی بفرمانش کردن نگاه.فردوسی.
گروهی که کاتوزیان خوانیش
به رسم پرستندگان دانیش
جدا کردشان از میان گروه
پرستنده را جایگه کرد کوه.فردوسی.
پرستنده [ هوم ] آگه شد از راز اوی
چو بشنید دل خسته آواز اوی.فردوسی.
بیاورد گنجی درم، صد هزار
ز گنجی که بود از پدر یادگار
سه یک زان نخستین بدرویش داد
پرستندگان را درم بیش داد.فردوسی.
کجا نام آن نامور هوم بود
پرستنده دور از بر و بوم بود.فردوسی.
پرستندهء آذر زردهشت
همی رفت با باژ و برسم بمشت.فردوسی.
چه داری بدین مرز بی ارز رای
نشست پرستندگان خدای.فردوسی.
پذیرفتم از پاک یزدان که من
پرستنده باشم به رای و به تن.فردوسی.
ندید اندرو شاه گشتاسپ را
پرستندگان دید و لهراسپ را.فردوسی.
بکشتند هشتاد از آن موبدان
پرستنده و پاک دل بخردان.فردوسی.
چنین داد پاسخ که آن پادشا
که باشد پرستنده و پارسا.فردوسی.
پرستنده باش و ستاینده باش
بکار پرستش فزاینده باش.فردوسی.
ز لهراسپ شاه آن پرستنده مرد
که ترکان بکشتندش اندر نبرد.فردوسی.
پرستش پرستنده را داشت سود
بر آن برتری برتریها فزود.فردوسی.
پرستندهء فرخ آتش کنم
دل موبد و هیربد خوش کنم.فردوسی.
چنین پیر گشته پرستنده بود
دل از تاج و از تخت برکنده بود.فردوسی.
به پیری بر آن تخت بریان شده ست
پرستندهء پاک یزدان شده ست.فردوسی.
ندید اندرو شاه گشتاسپ را
پرستندگان دید و لهراسپ را.فردوسی.
بداد آفریننده دادار داد
دل و جان پاکم پرستنده باد.فردوسی.
پرستنده چون پرتو شمع دید
ز تاریکی غار بیرون دوید.نظامی.
|| دوستدار. ستاینده :
پرستندهء آز و جویای کین
بگیتی ز کس نشنود آفرین.فردوسی.
که بیداردل پهلوان شاد باد
ز دانش پرستندهء داد باد.فردوسی.
بباشم پرستندهء پند تو
که چون بنده در پیش فرزند تو.فردوسی.
سخاوت پرستندهء دست اوست
بت است آن همانا و او برهمن.فرخی.
- پرستندهء خیال؛ کنایه از شاعر و منشی باشد و پرسندهء خیال هم آمده است که بحذف فوقانی باشد. (برهان).
- پرستندهء باده؛ ساقی. میگسار. باده دهنده. باده ده :
پرستندهء باده را پیش خواند
بچربی فراوان سخنها براند
بدو گفت کامشب توئی باده ده
بطائر همه بادهء ساده ده...
بدو گفت ساقی که من بنده ام
بفرمان تو در جهان زنده ام.فردوسی.
و برای کلمات مرکبه با پرستنده مانند یزدان پرستنده (فردوسی) و بت پرستنده (فردوسی) رجوع به همان کلمات شود.
پرستنده مرد.
[پَ رَ تَ دَ / دِ مَ] (اِ مرکب)عابد. زاهد. متعبد :
پرستنده مرد اندرآمد ز کوه
شدند اندر آن آگهی همگروه.فردوسی.
ز لهراسپ شاه آن پرستنده مرد
که ترکان بکشتندش اندر نبرد.فردوسی.
پرستو.
[پَ رَ / پِ رِ] (اِ)(1) طایر خُرد معروف که پشت و دم آن سیاه و سینهء سفید دارد و در سقف خانه و مساجد آشیانه سازد. (از رشیدی). بمعنی پرستک است که خطّاف باشد و بعضی گویند پرستو وطواط است که آن خطّاف کوهی باشد. (برهان). پرستوک. پرستک. خطّاف. فرشتو. فرشتوک. فراشترو. فراشتروک. فراشتک. فراستوک. پلستک. پیلوایه. حاجی حاجی. پالوانه. پالوایه. بادخورک. فرستو. فرستوک. بالوایه. ابابیل (در تداول عامه). بهار. زازال. چلچله. فرتوک. بلوایه. دُمسنجه. دُمسیجه. بلسک. داپرزه. دال بوز. دال پوز. دال بوزه. دال پُوزه(2). شب پرک (؟). (اوبهی) :
چرا عمر کرکس دو صد سال ویحک
نماند فزونتر ز سالی پرستو.رودکی.
لبان لعل چون خون کبوتر
سواد زلف چون پَرِّ پرستو.سعدی.
و حسین خلف گوید: «گویند اگر بچهء اول پرستوک را بگیرند وقتی که ماه در افزونی بود و شکم او را بشکافند دو سنگریزه از شکم او برآید یکی یکرنگ و دیگری الوان چون در پوست گوساله یا بز کوهی پیچند پیش از آنکه گرد و خاک بر آن نشیند و بر بازوی مصروع بندند یا بگردنش آویزند صرع از او زایل گردد و گویند اگر دو پرستوک بگیرند یکی نر و یکی ماده و سرهای آنها را به آتش بسوزانند و در شراب ریزند هرکس از آن شراب بخورد مست نگردد و اگر خون او را به خورد زنان بدهند شهوات ایشان منقطع گردد و بر پستان دختر مالند نگذارد که بزرگ شود و اگر سرگین او را در چشم کشند سفیدی که در چشم افتاده باشد ببرد و سرگین او با زهرهء وی خضاب رنگین باشد و اگر سرگین او با زهرهء گاو بیامیزند و بر موی طلا کنند بی هنگام سفید نشود. (برهان).
- پرستوی کوهی؛ فراستوک کوهی. (منتهی الارب). عَوهق. عَوهق جبلی. پرستوی بحری(3). نوعی طیور از طایفهء شتورینه(4).
- مثل پرّ پرستو؛ سخت سیاه.
-امثال: از یک پرستو تابستان نشود، نظیر: از یک گل بهار نشود. رجوع به امثال و حکم شود.
(1) - ن ل: که طشت آور و آب برکش ز چاه.
(1) - ضبطِ برهان.
(2) - Hirondelle. Hirondo rustica. .
(فرانسوی)
(3) - Salangane .
(فرانسوی)
(4) - Cheturines

پرستوک.

[پَ رَ] (اِ) پرستو : خدای تعالی مرغانی را بفرستاد همچون خطّاف که آنرا پرستوک خوانند تا به لب دریا شدند هر یکی سه پاره گل برگرفتند دو به پای و یکی به منقار و بهوا اندرپریدند و بر زبر سر آن لشکر بایستادند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).رجوع به پرستو شود :
از پرستوک اگر خوری لحمش
دیده را روشنی کند حاصل
خون او را چو زن بیاشامد
شهوت زن همه کند زایل.
یوسف طبیب (از جهانگیری).
پرست ویشی.
[پْرِ / پِ رِ] (فرانسوی، اِ)(1)نوعی از حشرات دارای بالهای باریک و او خود حشره خوار است. از خانوادهء پرکتوتروپیده(2).
(1) - Prestwichie. .
(فرانسوی)
(2) - Proctotrupides

پرسته.

[پَ رَ تَ / تِ] (اِ) پرستیده. (فرهنگ اسدی). پرستیده را گویند یعنی آنچه او را پرستند و ستایش کنند، بحق همچو خدای تعالی و به باطل همچو بت. (برهان). || زن خدمتکار. (برهان). پرستنده. و بدین معنی در برهان به کسر اول و دوم آمده است. || پرستش :
ای آنکه ترا پیشه پرستیدن مخلوق
چون خویشتنی را چه بری بیش پرسته.
کسائی.
پرستی.
[پَ رَ] (حامص) در کلمات مرکبهء ذیل و نظایر آن. رجوع به آن کلمات شود: یزدان پرستی. شاه پرستی. خداپرستی. سایه پرستی. بت پرستی. جان پرستی. (فردوسی). خودپرستی. خیال پرستی. می پرستی. آتش پرستی. عناصرپرستی. عیال پرستی. کعبه پرستی. حق پرستی. باده پرستی. مرده پرستی.

پرستیدن.

[پَ رَ دَ] (مص) (یک مصدر بیش ندارد، پرستیدم. پرست!) عبادت. عبادت کردن. اقراء. تقرء. (منتهی الارب). نسک. تعبد : و [ صقلابیان ] همه آتش پرستند. (حدود العالم).
بت پرستیدن به از مردم پرست
پندگیر و کاربند و گوش دار.
ابوسلیک گرگانی.
همه کسی صنما [ مر ] ترا پرستد و ما
از آتش دل آتش پرست شاماریم.
منطقی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
ای آنکه ترا پیشه پرستیدن مخلوق
چون خویشتنی را چه بری بیش پرسته.
کسائی.
ز دین و پرستیدن اندر چه اند
همی بت پرستند اگر خود که اند.فردوسی.
ز روز گذر کردن اندیشه کن
پرستیدن دادگر پیشه کن.فردوسی.
نیا را همین بود آئین و کیش
پرستیدن ایزدی بود پیش.فردوسی.
بگفتا فروغی است این ایزدی
پرستید باید اگر بخردی.فردوسی.
که شاید بمشکوی زرّین ما
بداند پرستیدن دین ما.فردوسی.
اگر خدای پرستی تو خلق را مپرست
خدای دانی خلق خدای را مازار.
ناصرخسرو.
خواهند همی که همچو ایشان
من جز که خدای را پرستم.ناصرخسرو.
و آفتاب را پرستید. (نوروزنامه).
بجان تو که پرستیدن تو کیش من است
بکیش عشق پرستش رواست جانان را.
ادیب صابر.
شکم بنده کمتر پرستد خدای.سعدی.
|| خدمت. خدمت کردن :
کسانی که اندر شبستان بدند
هشیوار و مهترپرستان بدند.
فردوسی.
تن خویش یک چند بیمار کرد
پرستیدن پادشه خوار کرد.فردوسی.
چنین یافت پاسخ ز مرد گناه
که هر کس که گوید پرستم دو شاه.
فردوسی.
خنک شهر ایران که تخت ترا
پرستند و بیدار بخت ترا.فردوسی.
وز آن پس سوی زابلستان شود
بر آئین خسروپرستان شود.فردوسی.
نیاکان ما را پرستیده اید
بسی شور و تلخ جهان دیده اید.فردوسی.
بدان تا تو با بزم باشی و سور
مگرد از پرستیدن شاه دور.اسدی.
ز کهتر پرستیدن و خوش خوئیست
ز مهتر نوازیدن و نیکوئیست.اسدی.
|| خم شدن به رسم تعظیم. نماز بردن :
من که معروف شدستم به پرستیدن او
بپرستیدن هر کس نکنم پشت دو تاه.فرخی.
شاه محمود که شاهان زبردست کنند
هر زمانی بپرستیدن او پشت دو تاه.فرخی.
|| ورزیدن :
جهان چون بر او برنماند ای پسر
تو نیز آز مپرست و انده مخور.فردوسی.
|| دوست گرفتن. دوست داشتن :
دگر گفت کانرا تو دانا مخوان
که تن را پرستد بجای روان.فردوسی.
دلش را پرست ار خرد را پرستی
کفش را ستا گر سخا را ستائی.فرخی.
- پرستیدن فرمان؛ قبول طاعت کردن. اظهار اطاعت کردن :
بزنهار پیش آی و فرمان پرست
که تا پیش شاهت برم بسته دست.فردوسی.
پرستیدنی.
[پَ رَ دَ] (ص لیاقت) درخور پرستش. که پرستش را سزاوار است.

پرستیده.

[پَ رَ دَ / دِ] (ن مف) معبود.

پرستیز.

[پُ سِ] (ص مرکب) پرخاشجوی. پر از پرخاش. پرخصومت. پرخشم. پرعناد. پرجنگ و ستیز :
ابر بیدرفش افکند رستخیز
ازو جامه پرخون و جان پرستیز.دقیقی.
گرامی خرامید با خشم تیز
دل از کینهء خستگان پرستیز.دقیقی.
برومی عمود و بشمشیر تیز
بگشتند با یکدگر پرستیز.فردوسی.
بگفت این و بنهاد رخ در گریز
اگر چند بودش دل پرستیز.فردوسی.
دگر جنگ دیوی بود پرستیز
همیشه به بد کرده چنگال تیز.فردوسی.
چو همدان گشسپ و یلان سینه نیز
برفتند پرکین و دل پرستیز.فردوسی.
بیامد جهاندار با تیغ تیز
سری پر ز کینه دلی پرستیز.فردوسی.
بدژخیم فرمود تا تیغ تیز
کشیده بیامد دلی پرستیز.فردوسی.
پس اندر همی راند بهرام تیز
سری پر ز کینه دلی پرستیز.فردوسی.
دلت تیره بینم سرت پرستیز
کنون جامه بر تن کنم ریزریز.فردوسی.
که از درد او بد دلش پرستیز
ز هر سو همی جست راه گریز.فردوسی.
چگونه جهد شیر بی چنگ تیز
اگر چند باشد دلش پرستیز.فردوسی.
ز پیلان جنگی نجوید گریز
سرش پر ز کینه دلش پرستیز.فردوسی.
تو شادان دل و مرگ چنگال تیز
نشسته چو شیر ژیان پرستیز.فردوسی.
بکین کرد دندان و چنگال تیز
شد از کینهء او سرش پرستیز.فردوسی.
کنون مانده گشتم چنین در گریز
سری پر ز کینه دلی پرستیز.فردوسی.
در آن دژ یکی زنگی پرستیز
که غول از نهیبش گرفتی گریز.اسدی.
پرسخا.
[پُ سَ] (ص مرکب) پرجود. که بسیار جواد و بخشنده است.

پرسخان.

[] (اِخ) موضعی از توابع شاهرود. دارای معدن زغال سنگ.

پرسخن.

[پُ سُ خُ / خَ] (ص مرکب)حَدِث. حِدّیث. مِکثار. ثَرّ. ثَرّة. بسیارسخن. بسیارگوی. پرگوی. پرچانه. پرحرف. روده دراز. پرروده :
مرا غمز کردند کآن پرسخن
به مهر نبی و علی شد کهن.فردوسی.
برفتند پیچان لب و پرسخن
پر از کین دل از روزگار کهن.فردوسی.
چو بشنید کودک ز نوشین روان
سرش پرسخن گشت و گویا زبان.فردوسی.
کنون آمدی با دلی پرسخن
که من نو کنم روزگار کهن.فردوسی.
ورا چشم بی آب و لب پرسخن
مرا دل پر از دردهای کهن.فردوسی.
از آن انجمن شد دلی پرسخن
لبان پر ز گفتارهای کهن.فردوسی.
دلی پر ز دانش سری پرسخن
زبان پر ز گفتارهای کهن.فردوسی.
بیامد یکی پرسخن کفشگر
چنین گفت کای شاه بیدادگر.فردوسی.
|| طویل. دراز. مُطوّل :
شکسته شد آن مرد جنگ آزمای
از آن پرسخن نامهء سوفرای.فردوسی.
پرسخنی.
[پُ سُ خُ / خَ] (حامص مرکب) پرگوئی. بسیارگوئی. پرحرفی. روده درازی. پرچانگی.

پرسر.

[] (اِخ) نام محلی کنار راه رشت به آستارا میان ارده جان و باغی محله در 80000 گزی رشت.

پرسر.

[پْرُ / پِ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از حشرات چهارباله، با دو بال فوقانی سخت که برای طیران متناسب نیست و گوشتخوار است از خانوادهء کارابیده(2) در اروپای شرقی و آسیای صغیر.
(1) - Procere.
(2) - Carabides.

پرسس.

[پِ سِ] (اِخ)(1) رجوع به پرس و نیز به ایران باستان ص 760 شود.
(1) - Perses.

پرسش.

[پُ سِ] (اِمص) اسم مصدر از پرسیدن. عمل پرسیدن. سؤال. مسألت. مَسألَه. اقتراح. استفسار. پژوهش. استعلام. استخبار. استطلاع. تحقیق :
بپرسش یکی پیش دستی کنیم
از آن به که در جنگ سستی کنیم.فردوسی.
وزآن پس زبان را بپاسخ گشاد
همه پرسش موبدان کرد یاد.فردوسی.
ببود آن شب و بامداد پگاه
بپرسش بیامد بدرگاه شاه.فردوسی.
چو گردن به اندیشه زیر آوری
ز هستی مکن پرسش و داوری.فردوسی.
بفرمود تا رفت شاپور پیش
بپرسش گرفتش ز اندازه بیش.فردوسی.
نشستند با شاه گردان به خوان
بپرسش گرفتند هر دو جوان
به آواز گفتند کای سرفراز
نماند غم و شادمانی دراز.فردوسی.
بپرسش گرفتند کای شیر مرد
چه جوئی بدین شب بدشت نبرد.فردوسی.
بپرسش گرفتی [ اردشیر ] همه راز اوی
ز نیک و بد و نام و آواز اوی
ز داد و ز بیداد وز کشورش
ز آئین و از شاه و از لشکرش.فردوسی.
که آنرا که خواهد کند شوربخت
یکی بی هنر برنشاند به تخت
برین پرسش و جنبش و رای نیست
که با داد او بنده را پای نیست.فردوسی.
چو پردخت از آن هر دو پرسش گرفت
که هرجا که دانید چیزی شگفت.فردوسی.
سکندر سبک پرسش اندر گرفت
که ایدر چه دانید چیزی شگفت.فردوسی.
|| تفقّد. دلجوئی :
یکی نامه بنوشت نزدیک شاه
پر از لابه و پرسش نیکخواه.فردوسی.
چو دیدم من این خوبچهر ترا
همین پرسش گرم و مهر ترا.فردوسی.
درود جهان آفرین بر تو باد
که کردی به پرسش دل بنده شاد.فردوسی.
و از ملک پرسش و تقرّب تمام یافت. (کلیله و دمنه). حضرت خواجهء ما اگر به منزل درویشی می رفتند جمیع فرزندان و متعلقان و خادمان او را پرسش می کردند و خاطر هریک را بنوعی درمی یافتند. (انیس الطالبین بخاری). || احوالپرسی. حال پژوهی. پژوهش حال. سؤال از سلامت حال :
ابا زاری و ناله و درد و غم
رسیده بزرگان و رستم بهم
بپرسش گرفتند مر یکدگر
به درد سیاوش پر از خون جگر.فردوسی.
دو پرخاشجو با یکی نیکخوی
گرفتند پرسش نه بر آرزوی.فردوسی.
آن وقت پیغام آوردند از امیر و پس به پرسش خود امیر آمد و وی به اشاره خدمت کرد خفته. (تاریخ بیهقی).
بدو گفت شبگیر چون دخترم
به آئین پرسش بیامد برم.اسدی.
آن ملیحان که طبیبان دلند
سوی رنجوران بپرسش مایلند
ور حذر از ننگ و از نامی کنند
چاره ای سازند و پیغامی کنند.مولوی.
جز حادثه هرگز طلبم کس نکند
یک پرسش گرم جز تبم کس نکند.
تا یکی از خطبای آن اقلیم که با وی عداوتی نهانی داشت باری به پرسش آمده بودش. (گلستان). || مؤاخذه. گرفت. بازخواست :
هنوز آن سپهبد ز مادر نزاد
بیامد گه پرسش و سرد باد.فردوسی.
گر نبود پرسش رستی ولیک
گرت بپرسند چه داری جواب.ناصرخسرو.
- بپرسش؛ پرسان پرسان:
چو آگاهی آمد بهر مهتری
که بد مرزبان بر سر کشوری
که خسرو بیازرد از شهریار
برفته ست با خوارمایه سوار
به پرسش برفتند گردنکشان
بجائی که بود از گرامی نشان.فردوسی.
- بپرسش آمدن؛ به عیادت آمدن. عیادت کردن.
- بپرسش رفتن؛ به عیادت رفتن. عیادت کردن. عیادت.
- بپرسش گرفتن، پرسش گرفتن، -پرسش اندرگرفتن؛ استفسار کردن. پژوهش کردن. تحقیق کردن. پژوهش حال کردن. احوالپرسی کردن.
- پرسش بیمار؛ عیادت.
- پرسش کردن؛ سؤال کردن. مسألت کردن :
بدین اندر آئیم و پرسش کنیم
همه آذران را پرستش کنیم.فردوسی.
چنین داد پاسخ که پرسش مکن
مگوی این زمان هیچ با من سخن.فردوسی.
-امثال: نیکی و پرسش؟، نظیر: در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست.
حافظ.

پرسشگاه.

[پُ سِ] (اِ مرکب) جای پرسش.

پرسش نامه.

[پُ سِ مَ / مِ] (اِ مرکب)(1)ورقی که بر آن چند پرسش نوشته اند و به داوطلب کاری دهند تا پاسخها بر آن نویسد.
.
(فرانسوی)
(1) - Questionnaire

پرسفن.

[پِ سِ فُ] (اِخ)(1) کره(2) . ربة النوع یونانی، دخترِ دِمتر و زِئوس ملکهء دوزخها، نظیر پرزرپین رومیان.
(1) - Persephone.
(2) - Core.

پرسفید.

[پَ سَ / سِ] (ص مرکب)(چای...) قسمی چای معطر که رنگ آن به سفیدی زند.

پرسق.

[پُ سُ] (اِ) جانوری است که آنرا راسو گویند و بعربی ابن عرس خوانند اگر درون شکم او را نمک سود کرده او را خشک سازند دو مثقال آن دفع [ رنج ] بادِ سَموم [ زدگی ] کند. (برهان).

پرسک.

[پِ رِ] (اِخ)(1) نیکلا کلود فابری دو. سکه شناس فرانسوی. مولد بوژانسیه (پروانس) به سال 1580 م. و وفات در 1637 م. از وی نسخ خطی شرقی و مسکوکات و نمونه های معدنی بسیار مانده است.
(1) - Peiresc , Nicolas - Claude Fabri de.

پرسکت.

[پْرِ / پِ رِ کُ] (اِخ)(1) ویلیام هیک لینگ. مورخ آمریکائی. متولد در سالم (ماساچوست) بسال 1796 م. و متوفی در بوستن به سال 1859 م. وی علاقه ای به تحقیقات تاریخی داشت. در سال 1838 تاریخ فردیناند و ایزابل و در سال 1843 تاریخ فتح مکزیک و در سال 1847 تاریخ فتح پرو را منتشر کرد و بتألیف تاریخ فیلیپ دوم، که فقط سه مجلد آن انتشار یافته است مشغول بود که مرگ او را دریافت. مجموعهء کامل آثار او در نیویورک بسال 1882 و نیز در فیلادلفی بسال 1874-1875 و در لندن بسال 1887 انتشار یافته است.
(1) - Prescott.

پرسکنه.

[پُ سَ کَ نَ / نِ] (ص مرکب)بسیار مردم.

پرسلاو.

[پِ رِ] (اِخ)(1) شهری به روسیه نزدیک پلتاوا به ساحل دنیپر.
(1) - Pereiaslav.

پرسم.

[پَ سُ] (اِ) آردی را گویند که بر خمیر پاشند تا برجای نچسبد. (برهان). آرد خشکی که بر رغیف نان پاشند. اوروا :
نمک گشت چون سرکه رویش سیاه
خمیرش ز پرسم بسر ریخت کاه.بسحاق اطعمه.
پرسناژ.
[پِ سُ] (فرانسوی، اِ)(1) شخص مشهور و سرشناس. || شخصیت بازی که داخلِ حوادث و موضوع نمایشنامه یا داستان باشد.
(1) - Personnage.

پرسندگی.

[پُ سَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پرسنده.

پرسنده.

[پُ سَ دَ / دِ] (نف) سائل. مستفسر. سؤال کننده. مستفهم :
لب شاه از آواز پرسنده مرد
زمانی همی بود با باد سرد.فردوسی.
سخن هر چه گویم دگرگون کنم
تن و جان پرسنده پرخون کنم.فردوسی.
چو پرسند پرسندگان از هنر
نشاید که پاسخ دهی از گهر.فردوسی.
دگر گفت پرسنده پرسد کنون
چه داری همی پاسخ رهنمون.فردوسی.
سخنهای پرسنده پاسخ دهم
بدین آرزو رای فرخ نهم.فردوسی
چنین گفتند کای پرسندهء راز
برای آنکه دارد چشم بد باز.
عطار (اسرارنامه).
- پرسندهء خیال؛ کنایه از شاعر و منشی باشد. (برهان). و ظاهراً این صورت مصحف پرستندهء خیال باشد.

پرسنگ.

[پَ سَ] (اِ مرکب) مخفف پارسنگ. (مجمع الفرس از شعوری ج 1 ص237).

پرسنگ.

[پَ سَ] (اِ) فرسخ. رجوع به پرثنها شود.

پرسنل.

[پِ سُ نِ] (فرانسوی، اِ)(1) مجموع کارمندان یک اداره.
- ادارهء پرسنل؛ ادارهء کارگزینی.
(1) - Personnel.

پرسو.

[پُ] (ص مرکب) پرنور. مقابل کم سو: چراغی پرسو. چشمی پرسو.

پرسوئی.

[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرسو. پرنوری. مقابل کم سوئی.

پرسوز.

[پُ] (ص مرکب) با سوزشی بسیار: پرسوز و گداز.

پرسه.

[پَ سَ / سِ] (اِ) مخفف پارسه است که گدائی باشد. (برهان). رفتن گدایان:
هوای پرسهء بازار همتت دارد
سحاب از آن به کف خود همی کشد اذیال.
قاضی نور اصفهانی.
|| زن خدمتکار و کنیز. (رشیدی). و ظاهراً این صورت مصحف پرسته است.
-پرسه زدن؛ گردش درویشان برای سؤال. رفتن مرید پیری به دستوری پیر در بازارها و کویها چون گدایان با خواندن اشعار و دیگر اعمال گدایان برای کشتن خلق کبر و عجب و فیریدگی.
- || راه رفتن به افراط.
- || گشتن همه جا را : کوچه های طهران را پرسه زدیم و او را نیافتیم.
پرسه.
[پُ سَ / سِ] (اِمص) پرسیدن و احوال برگرفتن و بعیادت بیمار رفتن باشد. (برهان). پرسش و تفقد. (رشیدی) :
صحت ار خواهی در این دیر کهن
خستگان بینوا را پرسه کن.
ابوالقاسم مفخری.
|| مجلس ختم. مجلس ترحیم. عزاخانه. حقّ. انجمن. عزاپرسی. (غیاث اللغات). ماتم.

پرسه.

[پِ سِ] (اِخ)(1) پسر ژوپیتر رب النوع بزرگ یونانیان از مادری دانائه نام، نبسهء پادشاه آرگس. او با راهنمائی می نرو و مرکور ربة النوع و رب النوع یونانی، کارهای شگفت کرد و وقتی که از مملکت کِفه یا سِفه پادشاه آسور می گذشت دختر او آندرومِد را از مرگ رهائی داد و او را با رضای پدر به زنی گرفت. از این نکاح پرسس بوجود آمد. او را یونانیهای قدیم منشأ نژاد پارسیان می دانند ظاهراً این افسانه از آسیا به جزیرهء اقریطش و از آنجا به یونان رفته باشد و برخی بنابراین تصور، افسانهء مذکور را از پارسیان قدیم دانند. رجوع به ایران باستان ص245 و 1297 و رجوع به پرس و پرسس شود. بنابر اساطیر یونانی وی پادشاه تیرنت شد و شهر می سِه نِس را بنیاد نهاد. از وی مجسمه ای در موزهء واتیکان هست و نیز رجوع به ایران باستان صص 1353 و 2163 و 2168 شود.
(1) - Persee.

پرسه.

[پِ سِ] (اِخ)(1) آخرین پادشاه مقدونیه (178 - 168 ق.م.) پسر فیلفوس پنجم. وی در پیدنا مغلوب پل اِمیل شد و در اسارت به ایتالیا فرمان یافت (212-166 ق.م.).
(1) - Persee.

پرسه اید.

[پِ سِ] (اِخ)(1) (نژاد...). رجوع به پرس و پرسه و رجوع به ایران باستان صص 244 شود.
(1) - Perseides.

پرسه دان.

[پَ سَ / سِ] (اِ مرکب) زنبیل درویشان. (ملخص اللغات حسن خطیب).

پرسی.

[پُ] (حامص) این کلمه به تنهائی بکار نرود، به بعض کلمات ملحق گردد و به آنها صورت مصدری دهد مانند: احوالپرسی. بیمارپرسی.

پرسی.

[پِ] (اِخ)(1) کرسی کانتن مانش از ناحیهء سن لو دارای 2343 تن سکنه.
(1) - Percy.

پرسی.

[پِ] (اِخ)(1) پیر فرانسوا. جراح نظامی فرانسوی. مولد بسال 1754 م. در من تانیی (هُت- سُن) و وفات در سنهء 1825 م.
(1) - Percy , Pierre-Francois.

پرسیان.

[پَ سَ] (اِ) سیان. گیاهی است که بر درخت پیچد و آنرا بعربی عشقه گویند. (برهان). و رجوع به سیان شود.

پرسیان.

[پِ رِ] (اِخ)(1) رجوع به تاریخ ایران باستان ص 1812 شود.
(1) - Peresiens.

پرسیاوش.

[پَ رِ وَ / وُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پر سیاووش(1). پرِ سیاوشان. نام گیاهی است که خلاشهء آن باریک و سیاه فام و برگ آن سبزرنگ میباشد و بیشتر در گوشه و کنار حوضها میروید. (برهان). و رجوع به پر سیاوشان شود. || شکلی از اشکال فلکی مشتمل بر بیست و نه ستاره بصورت مردی بر پای ایستاده و سر غولی در دست آویخته و آنرا رأس الغول خوانند و کواکب آن در برج ثور است به اتفاق ارباب رصد و در زیجات و کتاب صور کواکب به این معنی پرشاوش نوشته اند. (برهان). این کلمه مصحف برساوس(2) است.
(1) - Capillaira commun. Capillaire noire. Adiantum Capillus Veneris.
(2) - Persee.

پر سیاوشان.

[پَ رِ وَ / وُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) پر سیاووشان. پر سیاوش. پر سیاووش. ضفیره. (منتهی الارب). ضفائرالجنّ. کزبرة البئر. سبع الارض. شعرالارض. شعرالغول. شعرالخنازیر. شعرالجنّ. شعرالجیاد. لحیة الحمار. لحاءالغول. مُل. ساق اَسود. طرنجومانس. عرصف. کثیرالثغر. بولوطریخون. جعدة قناة. بقلة البئر. برگش مثل کرفس است و ساق و شاخ و گل ندارد. (نزهة القلوب). در تحفهء حکیم مؤمن آمده است که: «پر ساوشان، لغت یونانی و بمعنی دواءالصدر است و بفارسی پر سیاوشان و عوام سنبل نامند و بعربی شعرالجیاد و شعرالارض و شعرالجن و شعرالخنازیر و جعدة القنا و شعرالکلاب و کزبرة البئر و ساق الاسود و عرصف(2) نامند و آن نباتی است برگش شبیه به گشنیز و بی ساق و ثمر و شاخهای او بسیار باریک و صلب و سیاه و در مواضع نمناک و سایه میروید و قوتش تا شش ماه باقیست. معتدل مایل به گرمی و خشکی و ملطف و مجفف و محلل و مفتح و منضج و مدرّ بول و حیض و مسهل سودا و بلغم معده و امعاء و جهة تنقیه سینه و شش و ربو و ضیق النفس و درد سینه و یرقان و حصاة و اخراج مشیمه و خون نفاس و ضمادش که پخته باشند با روغن جهة داءالثعلب و خنازیر و نواصیر و دبیلات و خائیده او جهة غرب و محرقش جهة منع ریختن موی و رویانیدن آن و خزار (؟) و سفوف خشک او جهة اسهال و طلای تازهء او جهت قروح خبیثه نافع و جهت گزیدن سگ دیوانه شرباً و ضماداً مفید و طلاء کوبیدهء او با مغز ساق گاو جهة دردسر بسیار نافع و ذرور سوختهء او جهت اندمال قروح و آکله. مفسد و مضر سپرز و مصلحش مصطکی و قدر شربت از جرم او تا هفت درهم و از آب طبیخش تا بیست درهم و بدلش جهت آلام شش بوزنش بنفشه و نصف آن اصل السوس است. (تحفهء حکیم مؤمن). و در ترجمهء صیدنهء ابوریحان چنین آمده است: ارپاسیوس گوید او [ پرسیاوشان ] را به رومی ازیارطون (آدیانطن)(3) گویند. منبت او بر لبهای جوی و چشمه ها باشد. رودس گوید نبات او را اطراف شکافته بود و ساقهای نبات او دراز باشد و او را گل و بار نبود. بولس و اطیوش و ابن سرافیون گویند آن نباتی است که عرب او را شعرالجبار گوید و صاحب المنقول گوید او را به یونانی بولیطره گویند و به لاطینی قافلارا (کاپیلرا)(4) گویند و جبرئیل گوید منبت او در سایه ها بود و چاهها و سرچشمه ها و برگ او به کرفس ماند و ساقهای او سرخ بود و باریک به مقدار بدست و در بعض مواضع او را کرفس دیو گویند. ح گوید که او را شعرالعیار گویند و گویا که آن تصحیف شعرالجبار است ص اولی گوید گرم و خشک است در اول بادهای غلیظ را بشکند و قصبهء شش را پاک سازد و خنازیر را تحلیل کند و سنگ مثانه بریزاند و سده ها بگشاید و بول براند و موی بر داءالثعلب و داءالحیه برویاند چون بسوزند و خاکستر او طلا کنند و اگر موی را به طبیخ او بشویند دراز کند و نواصیر و دملها را تنقیه کند بدل او در دفع دمه و تاسه بوزن او بنفشه و هم وزن او سوس یا برگ سوس بود. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). و صاحب اختیارات گوید: شعرالجن و شعرالخیار (کذا) و شعرالارض و لحیة الحمار و شعرالخنازیر و ساق الاسود و الوصیف الاسود و کزبرة البئر نیز خوانند و آن شعرالغول است. بپارسی پر سیاوشان گویند و به کرمانی کرسو خوانند و بهترین وی آن است که چوب وی سیاه بود و ورق آن سبز و گویند بهترین او آن است که چوب او بسرخی زند طبیعت وی معتدل است در گرمی و سردی و گویند میل به گرمی و خشکی دارد و سه درم از وی مسهل بلغم و سودا بود و شش و سینه از فضول غلیظ پاک کند و بگدازاند و یرقان و سپرز را نافع بود و بول و حیض براند و سنگ بریزاند چون بیاشامند شکم ببندد و مشیمه بیرون آورد و گزیدهء سگ هار و مار را نافع بود و دیگر جانوران موذی چون با شراب بیاشامند ملطف و محلل بود و داءالثعلب را نافع بود و موی برویاند و خنازیر و دبیلات تحلیل کند چون بیاشامند ربو و یرقان و عسرالبول را نافع بود و اگر با لادن و روغن مورد با روغن سوسن و زوفاء و شراب بیامیزند و بر موی که ریزد طلا کنند دیگر نریزد و بیخ آن محکم دارد و اگر بسوزانند و بر سر کل مالند موی برویاند و جهت جرب چشم نافع بود اسحاق گوید مضر است بسپرز و مصلح آن مصطکی است و رازی گوید بدل آن در سودمندی ربو بوزن آن بنفشه با نیم وزن آن آب ربّالسوس است. و در بعض کتب طب آمده است: که پر سیاوشان را بعربی کزبرة البئر گویند طبیعتش به گرمی و خشکی مایل است بهترینش آن است که چوب وی بسرخی زند و برگش سبز بود سینه و شش را از فضول غلیظه پاک گرداند و بلغم و سودا را رفع کند و یرقان و صلابت سپرز را نفع دهد و مشیمه بیرون آرد و بول و حیض براند و سنگ گرده و مثانه بریزاند و ضیق النفس و بحة الصوت را سودمند آید و مضر است به سپرز و مصلح آن مصطکی است و شربتی از او دو مثقال است و بدلش به وزن آن بنفشه و نیم وزن آن رب سوس.
(1) - رجوع به پاورقی پرسیاوش شود.
(2) - در اصل: وصیف.
(3) - رجوع به پاورقی پرسیاوش شود.
(4) - رجوع به پاورقی پرسیاوش شود.

پرسیاه.

[پَ] (ص مرکب) (چای...) رجوع به پر شود.

پرسیدن.

[پُ دَ] (مص) بپرسیدن. سؤال کردن. سؤال. مسألة. استفهام. پرسش کردن :
بپرسید پرسیدنی چون پلنگ
دژم روی و آنگه بدو داد چنگ.فردوسی.
کنون هرچه دانم بپرسم بداد
تو پاسخ گذار آنچه آیدت یاد.فردوسی.
بدو گفت شاپور کای ماهروی
سخن هرچه پرسم همه راست گوی.
فردوسی.
بپرسیدم از هر کسی بیشمار
بترسیدم از گردش روزگار.فردوسی.
بپرسی و گوئی بدان جشنگاه
نخواهی همی کرد کس را نگاه.فردوسی.
بپرسید ازو شاه و گفتا خدای
ترا دین به داد و پاکیزه رای.فردوسی.
بزال آنگهی گفت تا صد نژاد
بپرسی ندارد کسی این بیاد.فردوسی.
بپرسید از او فرخ اسفندیار
که پاسخ چه دادت گو نامدار.فردوسی.
یکی مرد بخرد بپرسید و گفت
که صندوق را چیست اندر نهفت.فردوسی.
نگه کن که این کار فرخ بود
ز بخت آنچه پرسی تو پاسخ بود.فردوسی.
بپرسید از او فرخ اسفندیار
که چونست شاهنشه نامدار.فردوسی.
از اخترشناسان بپرسید شاه
که ایدر یکی ساختم جایگاه.فردوسی.
چنین گفت کاین را بگیرید زود
بپرسید زو تا که راهش نمود.فردوسی.
یکی چارهء راه دیدار جوی
چه پرسی تو بر باره و من بکوی.فردوسی.
فرستاده را خواند و پرسید چست
ازو کرد یکسر سخنها درست.فردوسی.
ببالین نهاد آن گرامی بهی
بدان تا بپرسد ز هر دو رهی.فردوسی.
بپرسید مر هر یکی را ز شاه
ز تابنده خورشید و رخشنده ماه.فردوسی.
پس از گیو گودرز پرسید شاه
که رستم کجا ماند و چون بود راه.فردوسی.
چو آمد دل هر دو از نو بجای
بپرسید از ایشان گو پاکرای.فردوسی.
آن معتمد چیزی در گوش امیر بگفت... و امیر خرّم گشت... گمان بردیم سخت بزرگ خبریست و روی پرسیدن نبود. (تاریخ بیهقی). آن دو تن را دریافتم و پرسیدم که امیر آن سجده چرا کرد. (تاریخ بیهقی). دمنه پرسید چگونه بود آن. (کلیله و دمنه). شیر از نزدیکان خود پرسید که کیست. (کلیله و دمنه). بر این سیاقت و ترتیب پرسیدن گرفت. (کلیله و دمنه).
همچنان کآن خواجه را مهمان رسید
خواجه از ایام سالش پرّسید(1).مولوی.
کم گوی و بجز مصلحت خویش مگوی
چیزی که نپرسند تو از پیش مگوی.
باباافضل.
-امثال: دانا هم داند و هم پرسد نادان نه داند و نه پرسد.
- پرسیدن از چیزی یا کسی؛ استعلام از آن. استطلاع. استخبار. استفسار. پژوهش کردن با سخن. تحقیق کردن. جویا شدن. خبر گرفتن. آگاهی خواستن :
بپرسید از آن زرد پرده سرای
درفشی درخشان به پیشش بپای.فردوسی.
که چندان سرافرازی و دستگاه
بزرگی و اورند و فرّ و کلاه
کز آن بیشتر نشنوی در جهان
وگر چند پرسی ز کارآگهان...فردوسی.
فرود آمد از تخت و بردش نماز
بپرسیدش از رنج راه دراز.فردوسی.
سبک مرد بهرام را پیش خواند
وز آن نامدارانش برترنشاند
بپرسیدش از لشکر و پهلوان
وز آن نامداران و فرخ گوان.فردوسی.
برفتند از آن بیشه هر دو براه
بپرسید خسرو ز کاووس شاه.
فردوسی.
هر آنکس که رفتی بدرگاه شاه
بشایسته کاری و گر دادخواه
شدندی برش استواران اوی
بپرسیدن از کارداران اوی
که داده ست ازیشان و بگرفت چیز
وزیشان که خسبد به تیمار نیز.فردوسی.
ز اسب اندرآمد گرفتش ببر
بپرسیدش از خسرو تاجور.فردوسی.
بپرسیدی از من نشان قباد
تو این نام را از که داری بیاد.فردوسی.
بپرسیدش از راه و از کار شاه
ز رسم سپاه و ز تخت و کلاه.فردوسی.
چنین رنج و سختی بسی دیده ام
که روزی ز شادی نپرسیده ام.فردوسی.
از آزادگان هر که دیدی براه
بپرسیدی از نامدار سپاه.فردوسی.
هرآنکس که او را بدیدی براه
بپرسیدی او را ز توران سپاه.فردوسی.
هم آنگه ازو بازپرس این سخن
بگو تا بگوید ز سر تا به بن.فردوسی.
بپرسید گشتاسب از هفتخوان
که بر نامداران سراسر بخوان.فردوسی.
بپرسیدش از رنج راه دراز
ز گردان و از رستم سرفراز.فردوسی.
ز کار سیاوش بپرسید شاه
از آن شهر وز کشور و تاج و گاه.فردوسی.
سپهبد فرود آمد اندر زمان
ز لشکر بپرسید و از پهلوان.فردوسی.
بپرسید ازو پهلوان از نژاد
بر او یک بیک سروبن کرد یاد.فردوسی.
گرفتش جهان پهلوان در کنار
بپرسیدش از گردش روزگار.فردوسی.
بپرسید ازو شهریار جهان
ز آگاهی نیک و بد در نهان.فردوسی.
ز بیژن بپرسید و نالید زار
که چون بود کارت به بد روزگار.فردوسی.
امیر... بسیار پرسیدی از آنجایها و روستاها. (تاریخ بیهقی). چگونگی حال قائد منجوق ازو بازپرسیدم. (تاریخ بیهقی). چون به تخت ملک رسید [ سلطان ابراهیم ] از بوحنیفه پرسید و شعر خواست. (تاریخ بیهقی). || احوال گرفتن. احوال پرسی کردن. پژوهش از حال کردن. پژوهش حال کردن. پژوهش حال و سلامت کسی کردن. پژوهیدن از حال کسی. جویای حال شدن. از سلامت حال کسی آگهی خواستن. تحقیق از سلامت و بیماری و خوبی و بدی حال کردن. تحفّی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) : از دیهها سه تن به وی گرویده بودند... هر سه بیامدند تا وی را [ ایوب را ] بپرسند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
بیک انگشت بپرسید مرا گفتی دوست
غالیه دارد شوریده بما سورهء سیم.معروفی.
چو زی هم رسیدند آن انجمن
بپرسیدشان پهلوان تن به تن.فردوسی.
بر رستم آمد پر از رنگ و بوی
بپرسید و بنشست نزدیک اوی.فردوسی.
بپرسید بهرام و بنواختش
بر تخت پیروز بنشاختش.فردوسی.
چو موبد بیامد بهنگام بار
بپرسیدن نامور شهریار
شهنشاه چون دید بنواختش
بنزدیکی تخت بنشاختش.فردوسی.
چو خاقان بیامد بنزدیک تخت
مر او را شهنشاه بنواخت سخت
بپرسید و بنشاختش پیش خویش
غمی شد ز جان بداندیش خویش.فردوسی.
ز پشت سمندش بیازید دست
بپرسیدن مرد یزدان پرست.فردوسی.
بپرسید کسری و بنواختشان
براندازه بر پایگه ساختشان.فردوسی.
فراوان بپرسید و بنواختش
یکی مایه ور جایگه ساختش.فردوسی.
سکندر بپرسید و بنواختش
بر تخت نزدیک بنشاختش.فردوسی.
بپرسید بسیار و بنواختش
هم آنگه بر پیلتن تاختش.فردوسی.
بپرسید بسیار و بنواختش
بخوبی بر تخت بنشاختش.فردوسی.
بپرسش فراوان و با او بگوی
که ما سوی ایران نکردیم روی.فردوسی.
شهنشه بپرسید و بنواختشان
براندازه بر پایگه ساختشان.فردوسی.
وزان پس بپرسید و بنواختش
یکی نامور جایگه ساختش.فردوسی.
گرفتش ببر شهریار زمین
ز شادی بر او برگرفت آفرین
از ایران بپرسید وز تخت شاه
ز گودرز وز رستم کینه خواه.فردوسی.
ورا دید قیدافه بنواختش
بپرسید بسیار و بنشاختش.فردوسی.
ز رستم بپرسید و بنواختش
بر آن تخت فیروزه بنشاختش.فردوسی.
فرستاده آمد ز نزدیک شاه
بنزد سیاوش یکی نیکخواه
که پرسد تو را نامور شهریار
همی گوید ای مهتر نامدار...فردوسی.
بپرسید و بگرفتش اندر کنار
ز فرزند و از گردش روزگار.فردوسی.
بپرسید بهرام یل را ز دور
همی جست هنگامهء رزم، سور.فردوسی.
ز رستم بپرسید خندان دو لب
تو گفتی که با او بهم بود شب.فردوسی.
بدو گفت قیصر فرخ زاد را
نپرسی نداری به دل داد را.فردوسی.
چنانست دادش که ایمن بناز
بخسبد همی کبک در چنگ باز
شود در یکی روزه ده بار بیش
به پرسیدن گرگ آهو و میش.اسدی.
نشاندش بر اورنگ و پرسید چند
بخرسندیش داد هرگونه پند.اسدی.
چو آمد بنزدیک بنشاختش
بپرسید و بسیار بنواختش.
شمسی (یوسف و زلیخا).
ز یعقوب دلخسته پرسید باز
یکی نغز پرسیدن دلنواز.
شمسی (یوسف و زلیخا).
در این بود یعقوب فرخنده رای
که آمد بر او جبرئیل از خدای
بپرسید و پس گفت این حکم اوست
ترا اندرین صبر کردن نکوست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
استر... دررمید و لگد زد و ساقش بشکست مهدی غمناک شد و بپرسیدنش رفت بخانهء او. (مجمل التواریخ والقصص). ابوعلی را استقبال کرد و در کنارش گرفت و با او بر یکی نهالی پیش تخت بنشست و بزرگیها پیوست و نیکو پرسید. (چهارمقاله). من گفتم خادم شیخ ابوسعید آمده است و تبرک شیخ ابوسعید آورده است کلاهی و مقداری شکر و خلالی چند. معشوق از شیخ پرسید. (اسرارالتوحید).
سحرگه میان بست و در باز کرد
همان لطف و پرسیدن آغاز کرد.سعدی.
مرد از محاورت او بجان رنجیدی و از مجاورت او چاره ندیدی تا گروهی آشنایان بپرسیدن آمدندش. (گلستان). پادشاه هیچ خشم ظاهر نکرد و خوش و نیکو پرسید. (رشیدی از جامع التواریخ).
- پرسیدن بیمار؛ عیادت کردن او : و هر که بزندان اندر بیمار بودی بپرسیدی [ یوسف ] . (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). از این پس علی بن موسی الرضا بطوس نالان گشت اندکی و مأمون بپرسیدنش رفت. (مجمل التواریخ والقصص). گفتند صحبت با که داریم گفت آنکه چون بیمار شوی ترا بازپرسد. (تذکرة الاولیاء عطار).
|| مؤاخذه. مؤاخذه کردن. گرفتن بر :
سخن گرچه اندک بود در نهان
بپرسد ز من کردگار جهان.فردوسی.
گر او را بدرند شیران نر
ز خونش نپرسد ز ما دادگر.فردوسی.
چو پرسد ز من کردگار جهان
بگویم بدو آشکار و نهان.فردوسی.
ز چیزی که پرسد مرا کردگار
همانا نپیچم بروز شمار.فردوسی.
ز داد و ز بیداد شهر و سپاه
بپرسد خداوند خورشید و ماه.فردوسی.
ولیکن تو از آن ترسی که چون گیتی ترا گردد
شمار گیتی از تو بازخواهد داور سبحان
دگر زان بشکهی گوئی بجائی از سپاه من
کسی را بد رسد بی شک مرا ایزد بپرسد زان.
فرخی.
اگر در این باب جهدی نرود جدّ فرمائیم که ایزد عزّ ذکره ما را از این بپرسد. (تاریخ بیهقی). || تجسس کردن. جستن :
در کینهء او کینه گزاران جهان را
آنجا که همی سود بپرسند زیان باد.فرخی.
|| توسعاً، سلام. جواب سلام:
جواب داد سلام مرا بگوشهء ریش
چگونه ریشی مانند یک دو دسته حشیش
مرا به ریش همی پرسد ای مسلمانان
هزار بار بخوان من آمده بی ریش.انوری.
|| اجازه خواستن. دستوری طلبیدن :
مرا شصت و پنج و ورا سی و هفت
نپرسید از این پیر و تنها برفت.فردوسی.
و رجوع به پرسیدن شود.
پرسیدنی.
[پُ دَ] (ص لیاقت) که در خور یا محتاج پرسیدن است. درخور پرسیدن. محتاج پرسیدن. لایق سؤال. محتاج سؤال. || نوعی پرسیدن :
بپریسد ناکام پرسیدنی
نگه کردنی پست و گردیدنی.فردوسی.
پرسیده.
[پِ دِ] (اِخ)(1) نامیست که جغرافیّون قدیم یونان به پارس میداده اند. (قاموس الاعلام ج 2 ص 1497).
(1) - متن از نسخهء چ علاءالدوله است لیکن ظاهراً «بررسید» صحیح است. و نسخهء نیکلسن نیز بررسید است.
(1) - Perside.

پرسیده.

[پُ دَ / دِ] (ن مف) مسئول. سؤال شده.

پرسیس.

[ ] (اِخ) زنی مسیحیه، از ساکنان روم که پولس او را سلام میفرستد. (قاموس کتاب مقدس).

پرسی کا.

[پِ] (اِخ) نام کتابی از کتزیاس در تاریخ ایران. (ایران باستان ج 1 ص73).

پرسی گاردنر.

[پِ نِ] (اِخ)(1) سکه شناس معروف. او راست: کتاب مسکوکات پارتی (اشکانی) که در لندن بسال 1877 م. به طبع رسیده است. (ایران باستان ج 3 ص2674).
(1) - Percy Gardner.

پرسین.

[ ] (اِخ) موضعی بنزدیکی غور. رجوع به حبیب السیر ج 2 صص 276-277 شود.

پرسیه.

[پِ یِ] (اِخ)(1) شارل. معماری فرانسوی. مولد او پاریس بسال 1764 و وفات سنهء 1838 م. وی همکار فونتن و سازندهء طاق کاروسل بود.
(1) - Percier , Charles.

پرش.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی ماهی دارای پره های شنای خاردار، از خانوادهء پرسیده(2) و آن خاص نیمکرهء شمالی است.
(1) - Perche.
(2) - Percides.

پرش.

[پِ] (اِخ)(1) دربند پیرنهء شرقی که جادهء پرپین یان(2) به اورگل(3) از آن گذرد. و نام کنت نشین قدیم فرانسه متعلق به حکومت «من». کرسی آن مُرتانْی(4) و محل تربیت اسبهای پرشی است.
(1) - Perche.
(2) - Perpignan.
(3) - Urgel.
(4) - Mortagne.

پرش.

[پَ رِ] (اِمص) اسم مصدر از پریدن. عمل پریدن. پرواز. طَیَران. || فعل جَستن. عمل جَستن. جَهش. جَست: اختلاج؛ پرش چشم. اختلاج جفن؛ پریدن چشم.

پرشاخ.

[پُ] (ص مرکب) کثیف و انبوه، از درخت. که شاخهای بسیار دارد، از حیوان.

پر شاخ و برگ.

[پُ خُ بَ] (ص مرکب)(1)که شاخ و برگ بسیار دارد .
(1) - Branchu.

پر شاخ و برگی.

[پُ خُ بَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پر شاخ و برگ.

پرشاش.

[پَ] (اِخ) بر وزن و معنی پرتاش است که نام ولایتی از ترکستان باشد و به ضم اول هم آمده است. (تتمهء برهان).

پرشاوش.

[پِ] (اِخ) پرساؤش، شکلی است بر آسمان بطرف شمال منطقه مرکب از بیست و شش کوکب و آنرا حامل رأس الغول نیز گویند. از شرح چغمینی فارسی و شرح تذکرهء نصیرالدین طوسی و غیره. (غیاث اللغات). رجوع به برساوس(1) شود.
(1) - Persee.

پرشتاب.

[پُ شِ] (ص مرکب) که بسیار شتابد. || چالاک. سریع. تند :
یکی مرد بینادل پرشتاب
فرستم بنزدیک افراسیاب.فردوسی.
یکی سوی خشکی یکی سوی آب
برفتند شادان دل و پرشتاب.فردوسی.
خرامید با بندهء پرشتاب
جهانجوی دستان از این سوی آب.
فردوسی.
برفتند با پند افراسیاب
بآرام پیر و جوان پرشتاب.فردوسی.
یکی خنجر تیز بستد چو آب
بیامد کشنده سبک پرشتاب.فردوسی.
|| بی آرام. بی قرار. مضطرب. پریشان :
که دریای چین را ندارم به آب
شود کوه از آرام من پرشتاب.فردوسی.
فراوان بپرسیدش افراسیاب
چو دیدش پر از رنج و سر پرشتاب.
فردوسی.
از آن تیز گردد رد افراسیاب
دلش گردد از بستگان پرشتاب.فردوسی.
چو بر گنبد چرخ شد آفتاب
دل طوس و گودرز شد پرشتاب.فردوسی.
بشد تیز نزدیک افراسیاب
سرش پر ز جنگ و دلش پرشتاب.
فردوسی.
فرستاده آمد دلی پرشتاب
نبد زان سپس جای آرام و خواب.فردوسی.
چو این گفته شد رفت تا جای خواب
دلی پر ز کین و سری پرشتاب.فردوسی.
دلش گشت پر بیم و سر پرشتاب.
وزو دور شد خورد و آرام و خواب.
فردوسی.
غمین بود از این کار و دل پرشتاب
شده دور ازو خورد و آرام و خواب.
فردوسی.
اگر نیستی بیم افراسیاب
که گردد دلش زین سخن پرشتاب.فردوسی.
می و زعفران برد و مشک و گلاب
سوی خانه شد با دلی پرشتاب.فردوسی.
وز آنروی پیران و افراسیاب
ز بهر سیاوش همه پرشتاب.فردوسی.
|| عجول. شتابزده :
هرآنگه که دانا بود پرشتاب
چه دانش مر او را چه در شوره آب.
فردوسی.
کسی را که مغزش بود پرشتاب
فراوان سخن باشد و دیریاب.فردوسی.
پرشتابی.
[پُ شِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرشتاب.

پرشتنه.

[پْرِ / پِ رِ تِ نَ] (اِخ)(1) قصبه ای است در شمال شرقی ارناؤدستان دارای 12000 تن سکنه که نزدیک 9000 تن آن مسلمان و بقیه از ملل مختلفه اند و زبان بیشتر اهالی آنجا ترکی باشد. (قاموس الاعلام ج 2 ص 1497).
(1) - Prichtina.

پرشتنه.

[ ] (اِخ) یکی از شش سنجاق ولایت قوصوه. (قاموس الاعلام ج 2 ص 1498).

پرشدن.

[پُ شُ دَ] (مص مرکب) مملو گشتن. امتلاء. ملاء :
سرچشمه شاید گرفتن به بیل
چو پر شد نشاید گذشتن به پیل.سعدی.
|| بسیار شدن :
پشه چو پر شد بزند پیل را
با همه تندی و صلابت که اوست.سعدی.
- پر شدن آوند؛ تمذّج.
-پر شدن شکم؛ اندراع. اکتظاظ.

پرشرار.

[پُ شَ / شِ] (ص مرکب) پرابیز و شرر و جرقه :
گردد هر آنکسی که چو من عشق پیشه کرد
هم پرسرشک دیده و هم پرشرار دل.سوزنی.
پرشرر.
[پُ شَ رَ] (ص مرکب) پرشرار.

پرشرم.

[پُ شَ] (ص مرکب) پرآزرم. بسیارحیا :
بیاورد آزادتن دایه ای
یکی پاک و پرشرم و پرمایه ای.؟
دیدم همه طپان و بی آرام و شوخ چشم
او باز آرمیده و پرشرم و کش خرام.سوزنی.
پر شر و شور.
[پُ شَرْ رُ] (ص مرکب)پربدی. || پرغوغا. پرهیاهو.

پرشعف.

[پُ شَ عَ] (ص مرکب) پر از سرور و شادی. شادمان.

پرشعفی.

[پُ شَ عَ] (حامص مرکب)بسیار شادمانی.

پرشکاف.

[پُ شِ] (ص مرکب) بسیار و بچند جای شکافته.

پرشکال.

[پُ شَ] (اِ)(1) موسم باد و بارانهای هندوستان. برسات. بساره :
گهی ابر تر و گاهی ترشح گونه گه باران
بیا در چشم من بنگر هوای پرشکالی را.
طالب آملی.
و صاحب برهان و غیاث اللغات آنرا پشکال ضبط کرده اند.
پرشکستگی.
[پُ شِ کَ تَ / تِ] (ص مرکب) (راه...) پر از پستی و بلندی. درشتناک. پردست انداز : سه راه نسخت کردند یکی بیابان از جانب دهستان سخت دشوار و بی آب و علف و دو بیشتر درشت و پرشکستگی. (تاریخ بیهقی).
پرشکسته.
[پَ شِ کَ تَ / تِ] (ص مرکب) (مرغ...) بال شکسته.
(1) - Mousson.

پرشکم.

[پُ شِ کَ] (ص مرکب)کلان شکم. بزرگ شکم: کعر؛ کودک پرشکم. اکعر؛ پرشکم فربه. (منتهی الارب).
- پرشکم گردیدن؛ کلان شکم گردیدن. بزرگ شکم گردیدن: کعرالصبی؛ پرشکم گردید [ کودک ] از بسیارخواری. کشاء. تکشوّء. مسعور. (منتهی الارب): کشی ء، تکشوّء، کشاء؛ پرشکم شدن از طعام.

پرشکن.

[پُ شِ کَ] (ص مرکب) سخت مُجعد. پرچین. پرآژنگ. پرشکنج. بسیارنورد. پرانجوغ :
ای عهد من شکسته بدان زلف پرشکن
باز این چه سنبل است که سر برزد از سمن.
فرخی.
چون ز نسیم می شود زلف بنفشه پرشکن
وَه که دلم چه یاد از آن عهدشکن نمیکند.حافظ.
|| پرغم و اندوه:
فرستاده آمد بر پیلتن
زبان پر ز گفتار و دل پرشکن.فردوسی.
پراکنده گشت آن بزرگ انجمن
همه رخ پرآژنگ و دل پرشکن.فردوسی.

پرشکنج.

[پُ شِ کَ] (ص مرکب) پرچین. پرشکن. پرآژنگ. پرنورد. پرانجوغ. || مجعد (موی).

پرشکنی.

[پُ شِ کَ] (حامص مرکب) (... در موی) پرچینی. پرشکنجی. پرآژنگی. پرنوردی. پرانجوغی.

پرشکیب.

[پُ شَ] (ص مرکب) پرصبر. پرآرام. پرتحمل.

پرشکیبی.

[پُ شَ] (حامص مرکب)پرصبری. پرآرامی.

پرشگاه.

[پَ رِ] (اِ مرکب) فرودگاه هواپیما.

پرشگنا.

[] (ص) بالضم مراد از معشوق و نیز میتواند که بمعنی عاشق باشد و الف در آخر برای فاعلیت است. (از شرح قران السعدین) (غیاث اللغات). معنی این عبارات مفهوم نشد. آیا مقصود موی مجعد معشوق است؟

پرشن.

[پَ رَ] (اِ) کشوث. (حبیش تفلیسی)(1). سس حماض الارنب. افرهنج. خنگو. اکشوث. کثوث. کثوتا.
(1) - Cuscute.

پرشوا.

[پْرِ / پِ رِ شُ] (اِخ)(1) قصبهء کوچکی از قوصوه. (قاموس الاعلام ج 2 ص1498).
(1) - Prechova.

پرشوخ.

[پُ] (ص مرکب) چرکناک.
- پرشوخ شدن؛ چرکناک شدن. چرکناک گردیدن. کلع. (تاج المصادر بیهقی).

پرشور.

[پُ] (ص مرکب) پرحرارت و حرکت.
- سری پرشور داشتن، کلهء پرشور داشتن؛سری پرحرارت و جنب و جوش داشتن.

پرشور.

[پَ شَ] (اِخ) ناحیتی از نواحی هند به سمت غربی آب سند و علی التقریب به ده فرسنگی آن و آن بعهد غزنویان در جزو ولایات ایشان بود. رجوع به تاریخ بیهقی چ ادیب حاشیهء ص 336 - 545-675 و ترجمهء تاریخ یمینی ص 201 شود.

پرشوری.

[پُ] (حامص مرکب) چگونگی و حالت آنکه پرشور است.

پرشهوت.

[پُ شَ وَ] (ص مرکب) که شهوت بسیار دارد. پرشبق. مقابل کم شهوت.

پرشهی.

[پَرْ رِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شهپر. (شعوری ج 1 ص254).

پرشیاوشان.

[پَ رِ وَ] (اِ مرکب) رجوع به پرسیاوشان شود.

پرشیدن.

[پَ دَ] (مص) برباد دادن. (برهان). پریشیدن.

پرشیر.

[پُ] (ص مرکب) (گاو... گوسفند... و نظایر آنها) که شیر بسیار دهد.
- پرشیر شدن (... پستان)؛ شکر. اشکار. اشتکار. (تاج المصادر بیهقی).

پرشیل.

[پِ] (اِخ)(1) عالم زبان شناس معروف که با هیأت علمی فرانسوی در شوش تحقیقاتی کرده و مطالعات وی در زبان عیلامی مشهور است.
(1) - Pere-Scheil.

پرشیل.

[پْرُ / پِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از پستانداران گوشتخوار، از طایفهء اورسینه(2)مختص هندوستان.
(1) - Prochile.
(2) - Ursines.

پرصبر.

[پُ صَ] (ص مرکب) پرشکیب. مقابل کم صبر.

پرصبری.

[پُ صَ] (حامص مرکب)پرشکیبی. مقابل کم صبری.

پرطاس.

[پُ] (اِخ) نام ولایتی است از حدود روس... برطاس. و در قاموس نوشته: نام قومی است که رنگ موشان سرخ باشد. (غیاث اللغات) :
دگر گرگ پرطاس را نشکرم
ز پرطاسی روس روبه ترم.نظامی.
رجوع به برطاس شود.
پرطاس.
[پُ] (اِ) جنسی از موئینه باشد همچو سنجاب و قاقم و بضم اول هم آمده است. (تتمهء برهان). جامه ای که از پوست روباه پرطاسی دوزند. نوعی از پوستین روباه که از ملک پرطاس پیدا شود. (غیاث اللغات). رجوع به فقرهء قبل شود.

پرطاق.

[] (اِ) قسمی جامه :
مکن پرطاق والا را منقش
که بنیادش نه بنیادیست محکم.نظام قاری.
پرطاقت.
[پُ قَ] (ص مرکب) پرتحمل. حمول. گرانجان. تاب آورنده. مقابل کم طاقت.

پرطاقتی.

[پُ قَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرطاقت.

پرطاوسی.

[پَ وو] (ص نسبی)(1)(رنگ...) سبزی سیر که به طلائی زند. غازماغازی. مُعَرَّق. آنکه به رنگ سبز و طلائی زند: مرکب پرطاوسی. و رجوع به طاوسی شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Au reflet metallique

پرطایفگی.

[پُ یِ فَ / فِ] (حامص مرکب) پرخویشاوندی.

پرطایفه.

[پُ یِ فَ / فِ] (ص مرکب)پرخویش و قوم. که خویشاوند بسیار دارد.

پرطراوت.

[پُ طَ وَ] (ص مرکب) بسیار تازه و بارونق.

پرطمع.

[پُ طَ مَ] (ص مرکب) که چشمداشت بسیار دارد. طماع :
قناعت سرافرازد ای مرد هوش
سر پرطمع برنیاید ز دوش.سعدی.
چه خوش گفت خرمهره ای در گلی
چو برداشتش پرطمع جاهلی.سعدی.
پرطمعی.
[پُ طَ مَ] (حامص مرکب)طماعی. پرچشم داشتی.

پرطیه.

[پَ طَ یَ] (اِخ) نام شهر و ولایتی. (شعوری ج 1 ص249). شاید مراد پارت است.

پرعائلگی.

[پُ ءِ لَ / لِ] (حامص مرکب)پراهل و عیالی. حالت آنکس که اهل و عیال بسیار دارد.

پرعائله.

[پُ ءِ لَ / لِ] (ص مرکب) که اهل و عیال بسیار دارد. پراهل و عیال.

پر عابدین.

[پَ رِ] (اِخ) نام محلی کنار راه سیرجان و بندرعباس میان سعادت آباد و تنگ راغ. در 1397500 گزی طهران.

پرعاهت.

[پُ هَ ] (ص مرکب) پرآفت.

پرعتاب.

[پُ عِ] (ص مرکب) پرملامت. پرپرخاش :
رواست نرگس مست ار فکند سر در پیش
که شد ز شیوهء آن چشم پرعتاب خجل.حافظ.
پرعرض.
[پُ عَ] (ص مرکب) پهناور. که پهنای بسیار دارد. که عرض بسیار دارد.

پرعشوگی.

[پُ عِ وَ / وِ] (حامص مرکب)پرفریبی. پرفریبی که با تسویف همراه باشد.

پرعشوه.

[پُ عِ وَ / وِ] (ص مرکب) که بسیار فریبندگی و تسویف آرد. پرفریب. بسیار فریبنده.

پرعطر.

[پُ عِ / عَ] (ص مرکب) بسیار خوشبوی. که عطر بسیار دارد.

پرعطری.

[پُ عِ / عَ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پرعطر :
جُنبید سر خجسته نتواند
بر گردن کوتهش ز پرعطری.منوچهری.
پرعقل.
[پُ عَ] (ص مرکب) که خرد بسیار دارد. سخت خردمند. داهی.

پرعقلی.

[پُ عَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی آنکه پرخرد است.

پرعقوبت.

[پُ عُ بَ] (ص مرکب)پرشکنجه. پرعذاب :
چون گور کافران ز درون پرعقوبتند(1)
گرچه برون برنگ و نگاری مزینند.سنائی.
پرعمر.
[پُ عُ] (ص مرکب) که عمر بسیار کرده است. که زندگانی دراز کند.
(1) - ظ. پرعفونتند، و در آن صورت شاهد این دعوی نتواند بود.

پرعمری.

[پُ عُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی آنکه پرعمر باشد. مقابل کم عمری.

پرغازه.

[پَ زَ / زِ] (اِ مرکب) بیخ و بن پر جانوران پرنده را گویند و آن بگوشت بدن آنها چسبیده است. (برهان).

پرغامس.

[پِ مُ] (اِخ)(1) پرگام. پرگاما(2). پرغامه. برغمه (موضع عروسی). پرغه. شهری قدیم به آسیای صغیر واقع بر ساحل رود کائیک که اکنون پرغاما گویند و آن بمائهء سوم ق.م. پایتخت حکومتی بود و یکی از کلیساهای هفتگانه در آنجا بنا شده و یوحنای حواری آنرا کرسی الشیطان میخواند زیرا معلمین کاذب بسیاری در آنجا بودند که مردم را بضلالت می انداختند. و آنرا عظمت و جلالت و ثروت بسیار بود و اهالی آن مدعیند که قبر انتیپاس و محل کنیسه ای که شاگردان در آنجا برای خواندن رسالهء یوحنا جمع شدند معین توانند کرد (؟) و مولد جالینوس حکیم در این شهر بود و او نخستین کس است که ثابت کرد شرائین تنها حامل خون هستند نه خون و هوا چنانکه متقدمان می پنداشتند. جمعیت آن 20 تا 30 هزار تن است. و این شهر را کتابخانه ای بود دارای 200000 مجلد که کلیوپترا آنرا بر کتابخانهء اسکندریه افزود. نام پارشمن(3) [ در لاتینی پرگامن(4) ] از اسم این شهر مأخوذ است. و آنرا آثاری کهن مانند نمایشگاه و معبد زئوس میباشد. رجوع به قاموس کتاب مقدس و قاموس الاعلام و لاروس شود. و نیز پرغامس (پرگام) نام قلعهء شهر «تروا»ست که اغلب من باب تسمیهء کل به اسم جزء بر خود شهر اطلاق گردیده است.
(1) - Pergamos . Pergame.
(2) - Pergama.
(3) - Parchemin.
(4) - Pergamen.

پرغرور.

[پُ غُ] (ص مرکب) پرفریفتگی :
بر گوشیار آمد از راه دور
دلی پرارادت سری پرغرور.سعدی.
پرغریو.
[پُ غَ] (ص مرکب) پرغوغا. پرشور :
چو آگه شد از رستم و کار دیو
پر از خون شدش چشم و دل پرغریو.
فردوسی.
پرغزه.
[پَ غَ زَ / زِ] (اِ مرکب) مخفف پرغازه است که بیخ و بن پر پرندگان باشد. (برهان).

پرغصه.

[پُ غُصْ صَ / صِ] (ص مرکب)در تداول عوام، پراندوه. بسیار اندوهگین.

پرغضب.

[پُ غَ ضَ] (ص مرکب) پرخشم. رجوع به غضب شود.

پرغم.

[پُ غَ] (ص مرکب) پرغصه. پراندوه. سخت اندوهگین. بسیار غمگین :
مرا آرزو چهرهء رستم است
ز نادیدنش جان من پرغم است.فردوسی.
بدان ماه گفت از کجا خاستی
که پرغم دلم را بیاراستی.فردوسی.
چو بشنید خسرو ز کوت این سخن
دلش گشت پرغم ز رزم کهن.فردوسی.
پرغمزه.
[پُ غَ زَ / زِ] (ص مرکب) پرناز.

پرغول.

[پَ] (اِ) گندم و جو نیم کوفته و خردشده. (برهان). گندم و جو پخته و خشک کرده و سپس نیم کوفته. بلغور. جَریش، جَرَش، پرغول کرد و منه الجریش. || آشی که از پرغول پزند. || حلوائی هم هست که آنرا افروشه خوانند. (برهان). خبیص.

پرغونه.

[پَ نَ / نِ] (ص) زشت و نازیبا. (جهانگیری). هر چیز که زشت و نازیبا باشد. (برهان). فرخچ. (رشیدی). فرخج. (لغت نامهء اسدی) (جهانگیری). || خشن. درشت و ناهموار :
ای پرغونه و باشگونه جهان
مانده من از تو بشگفت اندرا.رودکی.
پرغه.
[پِ غَ] (اِخ)(1) (قاموس الاعلام ج 2 ص 1499). رجوع به پرغامس شود.
(1) - Perge . Perga.

پرغیرت.

[پُ غَ / غِ رَ] (ص مرکب)پرحسد و رشک. || پرحمیت.

پرفائدگی.

[پُ ءِ دَ / دِ] (حامص مرکب)پرسودی.

پرفائده.

[پُ ءِ دَ / دِ] (ص مرکب) پرسود. مقابل کم فائده.

پرفریب.

[پُ فَ / فِ] (ص مرکب)پرعشوه. سخت مکار. سخت حیله گر :
بدو گفت کای ریمن پرفریب
مگر زین فرازی ببینی نشیب.فردوسی.
بدانگه که گرسیوز پرفریب
گران کرد بر زین دوال رکیب.فردوسی.
بخسرو چنین گفت کای پرفریب
بپیش فراز تو آمد نشیب.فردوسی.
چنین است کردار این پرفریب
چه مایه فراز است و چندین نشیب.
فردوسی.
بدان ای جهاندیدهء پرفریب
بهر کار دیده فراز و نشیب.فردوسی.
پرفساد.
[پُ فَ / فِ] (ص مرکب) پر از تباهی.

پرفسادی.

[پُ فَ / فِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پرفساد.

پرفسوس.

[پُ فُ] (ص مرکب) پرحیله. پرتزویر :
کنون برده گشتی چنین پرفسوس
نه آگه من از کار و تو نوعروس.اسدی.
پرفسون.
[پُ فُ] (ص مرکب) پرحیله. پرمکر. پرفریب. پرفسوس :
بفرمود تا نزد او شد قلون
ز ترکان دلیری گوی پرفسون.فردوسی.
فرستاد با او بخانه درون
نهانی زن جادوی پرفسون.اسدی.
همانگه زن جادوی پرفسون
که بد دایه مه را و هم رهنمون.اسدی.
|| سخت داهی و زیرک. سخت کاردان :
بنزد سیاوش فرستم کنون
یکی مرد بادانش و پرفسون.فردوسی.
ز پیش فریدون برون آمدند
پر از دانش و پرفسون آمدند.فردوسی.
فریدون پردانش پرفسون
مر این آرزو را نبد رهنمون.فردوسی.
بیاور یکی خنجر آبگون
یکی مرد بینادل پرفسون.فردوسی.
در آن پنبه هر چند کردی فزون
برشتی همی دختر پرفسون
چنان بد که یکروز مام و پدر
بگفتند با دختر پرهنر
که چندان بریسی مگر با پری
گرفتستی ای پاک تن خواهری.فردوسی.
جوان گرچه دانادل و پرفسون
بود نزد پیر آزمایش فزون.اسدی.
- چارهء پرفسون؛ تدبیر آمیخته به فریب و حیله :
ترا ای پسر گاه آمد کنون
که سازی یکی چارهء پرفسون.فردوسی.
پرفکر.
[پُ فِ] (ص مرکب) پراندیشه.

پرفکری.

[پُ فِ] (حامص مرکب)پراندیشگی.

پرفن.

[پُ فَ / پُ فَنْ ن] (ص مرکب)سخت مکّار و حیله گر. مُحیل. مکّار. محتال :
از غمزه تیر دارد و از ابروان کمان
آن دلفریب نرگس جادوی پرفنش.سوزنی.
پرفند.
[پُ فَ] (ص مرکب) در تداول عوام، پرفن. محیل. مکّار. محتال.

پر فند و فعل.

[پُ فَ دُ فِ] (ص مرکب)در تداول عوام، پرمکر و فسون. پرمکر و فسوس.

پرفند و فعلی.

[پُ فَ دُ فِ] (حامص مرکب) در تداول عوام، پـرمکر و فسونی. پرمکر و فسوسی.

پرفنی.

[پُ فَنْ نی] (حامص مرکب)پرمکری. حیله گری. پرفسوسی. پرفسونی.

پرفیکس.

[پِ رِ] (اِخ)(1) هاردوئن دُ بومُن دُ. آرشِوِک پاریس و مورخ. مؤلف ترجمهء احوال هانری چهارم. مولد بومُن (وین) در 1605 م. (1013 ه . ق.) و وفات در 1671 م. (1080 ه . ق.).
(1) - Perefixe , Hardouin de Beaumont de.

پرقازه.

[پَ زَ / زِ] (اِ مرکب) بمعنی مو قلم نقاشان. چه مصوران ولایت از پر باریک قاز خامه درست مینمایند. (از مصطلحات از غیاث اللغات).

پرقبیله.

[پُ قَ لَ / لِ] (ص مرکب) که خویش و تبار بسیار دارد.

پرقوت.

[پُ قُوْ وَ] (ص مرکب) پرزور. پرنیرو. سخت زورمند.

پرقوتی.

[پُ قُوْ وَ] (حامص مرکب)پرزوری. نیرومندی.

پرقیمت.

[پُ مَ] (ص مرکب) گرانمایه. ثمین. که قیمت بسیار دارد. پربها.

پرک.

[پَ رَ] (اِ مصغر) پَرِ خُرد. || کاهوی خرد که به وجین از مزرعه بیرون کنند. || هر یک از برگهای خُرد که مجموع آن گل را مُشکّل سازد. || پردهء میان اجزاء درونی یک گردو(1). || (اِخ) ستارهء سهیل. (برهان) (رشیدی :
طاسک مه شکسته شد بر سر پای هر مهی
غور محیط بسته شد گرد ستارهء پرک.
عمید لوبکی (از فرهنگ رشیدی).
|| مطلق صدا و ندا را نیز گفته اند و به این معنی بجای حرف اول تای قرشت هم آمده است. (برهان). || چیزی چون تاج، که در ترکی تِل گویند. جِقه. || پرهء قفل. فراشه. || پرک هندی از دستهء ارغوانها و کرم کش است(2).
(1) - Zeste.
(2) - Casse aillee . Cassia alata.

پرک.

[پِ] (اِ) بوی پیه گداخته. بوی پیه گنده. || بوی ظرف چرب پاک ناشسته و امثال آن. || پلکِ چشم. (رشیدی) (جهانگیری) :
نمانم که برهم زند پرک چشم
نگویم سخن پیش او جز بخشم.
فردوسی (از رشیدی) (از جهانگیری).
اما در فهرست ولف نیامده است.
پرک.
[پَ رَ] (اِخ) رودیست به ماوراءالنهر که شهرک یالاپان در یک فرسنگی آن است. (حدود العالم).

پرک.

[ ] (اِخ) دهی از فارس به هفت فرسنگی میانهء جنوب و مشرق کپکان. (فارسنامهء ناصری).

پرکار.

[پُ] (ص مرکب) (مردی...) شدیدالعمل. فعال. که بسیار کار کند. مقابل کم کار. || نقاشی و قلمزنی و قلابدوزی و گلدوزی و تذهیب و گچ بری... و امثال آن که در آن کار بسیار کرده اند. مقابل کم کار. || نقاش (؟). (رشیدی). || مشغول. پرمشغله؟ :
چنین گفت پرکار (؟) چرخ بلند
که آمد بدین پادشاهی گزند.فردوسی.
طبعم ز تو پرکار و دل از رنج تو پربار
رازم ز تو پیدا و تن از ضعف نه پیدا.
مسعودسعد.
پرکار.
[پَ] (اِ) پرگار. فرجار. رجوع به پرگار شود.

پرکاره.

[پَرْ، رَ / رِ] (اِ) پرکار. || پرکاله. (جهانگیری). وصله :
بر خرقهء تسلیم زن از سوزن اخلاص
یک رقعهء پرکارهء ارباب حقایق.
نزاری قهستانی (از جهانگیری).
لیکن این بیت برای معنی فوق رسا نیست.
پرکاری.
[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی آنکه پرکار است. مقابل کم کاری.

پرکاس.

[پَ] (اِ) تلاش کردن و درهم آویختن بود و بزبان علمی اهل هند بمعنی طلوع نیر اعظم باشد. (جهانگیری).

پرکال.

[پَ] (اِ) پرکار. پرگار. رجوع به پرگار شود.

پرکاله.

[پُ لَ / لِ] (اِ مرکب) پرگاله. فضله ای بود که در جامه کنند چون وصله ای در او دوزند از هرچه بود و کژنه نیز گویند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). وصله. پینه :
ماه تمام است روی کودک من
وز دو گل سرخ درو(1) پرکاله (کذا).
رودکی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| جنسی از بافتهء ریسمانی باشد که مانند مثقالی بود. (فرهنگ جهانگیری).(2) || کژنه. (سروری). لخت. شقص. پاره: لوذع؛ چرب زبان فصیح، گویا پرکاله آتش است. (منتهی الارب). معمع؛ زن تیزخاطر روشن رای گویا پرکالهء آتش است. (منتهی الارب) :
بلبلا امروز من در گلستانم گل مجوی
از جگر پرکاله ها بر نوک هر خاری ببین.
مختاری.
دیده ام در پی فراق تو کرد
پر ز پرکالهء جگر دامن.سراج الدین قمری.
من آب طلب کردم از این دیدهء خونبار
او خود همه پرکالهء خون جگر آورد.
امیرخسرو.
دربار سرشکم همه پرکالهء خون است
این قافله را راه مگر بر جگر افتاد.
شیخ علینقی کمره ای.
|| بالفتح و کاف عربی بمعنی پارچه و حصه. (غیاث اللغات). و رجوع به پرگاله شود.
(1) - در متن فرهنگ اسدی: اندرو. رجوع به پرگاله شود.
(2) - Percaleمأخوذ از پرکالهء فارسی. (لاروس).

پرکام.

[پُ] (اِ) زهدان. بچه دان. (برهان). بوکان. (جهانگیری). بوکام. (رشیدی). و صاحب فرهنگ رشیدی گوید: بخاطر میرسد که این لفظ بوکام به بای موحده و واو باشد. - انتهی. لیکن صحیح بوکان است.

پرکان.

[پَ] (اِ) جهل باشد که در برابر علم است و آن ساکت بودن از جواب است بسبب عدم معرفت. (برهان). شاهدی برای این صورت دیده نشد.

پرکانک.

[ ] (اِخ) قریه ای است به نه فرسنگی شمالی بشکان. (فارسنامهء ناصری).

پرکاوش.

[پَ / پِ وِ] (اِمص مرکب) بریدن شاخهای زیادتی است از درخت انگور و درختان دیگر. (برهان). بریدن و پیراستن شاخهای زیاده. (رشیدی).

پرکاه.

[پَ رِ / ر رِ] (اِ مرکب) خردهء کاه :
فی المثل هر که خوشه ای شکند
پر کاهی ز خرمنی بکند.نظامی.
پر کاهم [ برگ کاهم ] من به پیش تندباد
می ندانم تا کجا خواهم فتاد.مولوی.
پرکبر.
[پُ کِ] (ص مرکب) پُرمَنِش.

پرکپ.

[پِ رِ کُ] (اِخ)(1) دماغه ای که شبه جزیرهء قِرم (کریمه) را به قارهء اروپا متصل میسازد و عرض آن 8 هزارگز است.
(1) - Perekop.

پرکپ.

[پِ رُ کُ] (اِخ) رجوع به پروکپ شود.

پرک پادشاه.

[ ] (اِخ) حاکم جرجان بعهد سلطنت شاهرخ بن امیر تیمور. چون امیر سید خواجه از عمّال شاهرخ بهواخواهی میرزا اسکندر عمر شیخ برخاست و شاهرخ به قصد او بصوب کلات حرکت کرد، امیر سید خواجه بجرجان گریخت و نزد پرک پادشاه رفت. شاهرخ منکلی تیمور نایمان را به سفارت نزد پرک پادشاه فرستاد و فرمان داد که امیر سید خواجه را در جرجان نگذارد اما پرک پادشاه فرمان شاهرخ نبرد و منکلی تیمور بسال 809 ه . ق. در ییلاق سملقان بخدمت شاهرخ بازگشت و جواب بر وفق صواب نیاورد و بنابر آن خاقان بعزم فتح جرجان از ییلاق سملقان نهضت کرد و پرک پادشاه که مغافصةً بر لشکر خاقان تاخته بود منهزم گشت و بخوارزم گریخت و شاهرخ حکومت ولایت استراباد را به میرزا عمر بن میرزا میرانشاه داد و چون در سال 810 ه . ق. به هرات بازگشت. چون پرک پادشاه خبر معاودت شاهرخ را به هرات شنید سپاهیانی گرد آورد و به گرگان تاخت. پس شاهرخ کرت ثانی در هیجدهم جمادی الاخری سال 810 ه . ق. بگرگان تاخت. و پرک پادشاه چون از این امر خبر یافت بجبال رستمدار گریخت و شاهرخ حکومت استراباد را به پسر خود میرزا الغ بیک سپرد و به هرات بازگشت. رجوع به حبیب السیر ج 2 صص 181 - 183 شود.

پرکتوتروپ.

[پْرُ /پُ رُ تُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از حشرات دارای بالهای باریک از طایفهء پرکتوتروپینه(2).
(1) - Proctotrupe. .
(فرانسوی)
(2) - Proctotrupines

پرکدر.

[ ] (اِخ) شهرکیست بخراسان بر کران مرورود نهاده است و او را قهندز است استوار و اندر وی گبرکانند و ایشان را به آفریذیان خوانند. (حدود العالم). و بعضی حدس زده اند که این کلمه برکدز است.

پرکر.

[پَ کَ] (اِ) انتظار و منتظر بودن و چشم براه داشتن. (برهان). و رجوع به پرخر شود.

پر کردن.

[پُ دَ] (مص مرکب) نهادن و ریختن چیزی در ظرف تا تمام ظرف را فراگیرد. انباشتن. مملو کردن. قطب، زَند. تزنید. اِملاء. کعب. مَلا. مَلاة. مِلاة. اِمداء. دَعدعة. ادماع. ادساق. دسع. مماداة. مِداء. شَحَط. شحوط. مشحط. زَفت. سَجر. قعز. اکثام. ازهاق. ازلام.
- پر کردن کسی را؛ با گفتار بسیار کسی را به دشمنی دیگری یا هر امر دیگر داشتن.
مَل ء. مَلاَ. (دهار). افراط. شحن. اِفعام. (زوزنی). ممتلی کردن. مملو کردن. آمودن. انباردن. بیاکندن. غَرض. افرام. اِفهاق. (تاج المصادر بیهقی). سَجر. (دهار). اطفاح. (زوزنی). لبالَب کردن. اشراء. اِدهاق. اِنهاد. (تاج المصادر بیهقی). اتراع. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) : آب انگور بگرفتند و خم پر کردند. (نوروزنامه).
تذرو تا که همی در(1) خرند خایه نهند
گوزن تا همی از شیر پر کند پستان.
بوشکور.
پر از میوه کن خانه را تا بدَر
پر از دانه کن خنبه را تا بسر.بوشکور.
نه همه کار تو دانی نه همه زور تراست
لنج پر باد مکن بیش و کتف بر مفراز.
لبیبی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
نه دام اِلاّ مدام سرخ پر کرده صراحیها
نه تَله بلکه حجرهء خوش بساط او کنده تا پلّه.
عسجدی.
خورند از آنکه بماند ز من ملوک زمین
تو از پلیدی و مردار پر کنی ژاغر.عنصری.
ور همی چون عشق خواهی عقل خود را پاکباز
نصفئی پر کن بدان پیر دوالک باز ده.سنائی.
- || بسیار کردن؛ کار نیکو کردن از پر کردن است :
گفت پر کرد شهریار این کار
کار پر کرده کی بود دشوار.نظامی.
- || شاغل شدن. مشغول کردن : جسم چیزی است که... جایگاه خویش پر کرده دارد. (التفهیم).
- || اِشباع در حرکت: استکان... در اَصل اِستَکَن بود حرکت را پر کردند استکان شد. (منتهی الارب).
- پر کردن دندان را (در دندانسازی)؛تراشیدن قسمتهای پوسیده و کرم خوردهء آن و انباشتن حفره به «سیمان» یا «پلاتین» و جز آن.
- پر کردن معده؛ کنایه از پر کردن شکم باشد. (رشیدی).
|| پر کردن، چنانکه تفنگ را با باروت و سرب یا فشنگ در تفنگ و توپ و مانند آنها؛ نهادن و گشاد دادن را.
- پر کردن، چنانکه آکومولاتور(2) را با قوهء(فرانسوی)(3)
الکتریک.
(1) - ن ل: تذرو تا همی اندر.
-.؛

پرکرده.

[پُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مملو. انباشته. ممتلی :
وزان پس بفرمود کان جام زرد
بیارند پرکرده از آب سرد.فردوسی.
ز دینار پرکرده ده چرم گاو
سه ساله فرستاده بد باژ و ساو.فردوسی.
گشاد آن در گنج پرکرده جم
بداد او سپه را دو ساله درم.فردوسی.
- کار پرکرده؛ کاری که مراراً کرده باشند :
گفت پر کرد شهریار این کار
کار پرکرده کی بود دشوار.نظامی.
پرکرشمه.
[پُ کِ رِ مَ / مِ] (ص مرکب)پرناز و غمزه. پر از ناز و غمزه :
شهریست پرکرشمه و خوبان ز شش جهت
چیزیم نیست ورنه خریدار هر ششم.حافظ.
پرکروست.
[پْرُ / پُ رُ کْرو] (فرانسوی، اِ)(1)نوعی از حشرات قاب بال(2) از خانوادهء کارابیده(3) که در اروپا و آسیای صغیر فراوان است.
(1) - Procruste. .
(فرانسوی)
(2) - Caleopteres .
(فرانسوی)
(3) - Carabides

پرکریس.

[پْرُ / پِ رُ کْری] (فرانسوی، اِ)(1)نوعی از حشرات دارای چهار بال از خانوادهء زی ژنیوه(2) دارای انواع فرعی بسیار.
(1) - Procris. .
(فرانسوی)
(2) - Zygenives

پرک ساس پس.

[پْرِ / پِ رِ] (اِخ)(1)بروایت هرُدوت کبوجیه در سفر مصر «شبی در خواب دید که قاصدی از راه رسید و خبر داد که سمردیس بر تخت سلطنت نشسته و سر به آسمان میساید. از این خواب نگرانی او بیشتر شد و پرک ساس پس نامی را که از رجال پارس بود بشوش فرستاد تا برادر او را بکشد و این شخص سمردیس را بقول بعضی در شکار کشت و بعقیدهء برخی او را بکنار دریای اریتره (خلیج پارس) کشانیده در آب انداخت و غرق کرد.» (ایران باستان ص 481). و داستان قتل این شاهزاده و نام قاتل او در روایات مورخان دیگر بنحوی دیگر ذکر شده است. این پرک ساس پس مورد احترام کبوجیه بود و پسرش سمت آبداری کبوجیه داشت و بروایت هرُدوت این کار شغل محترمی بوده است. «روزی کبوجیه از پرک ساس پس پرسید: پارسی ها مرا چگونه مردی میدانند و دربارهء من چه میگویند؟ او جواب داد همه ترا میستایند ولی میگویند که تو شراب را زیاد دوست داری. این بود جواب پرک ساس پس در باب عقیدهء پارسی ها دربارهء کبوجیه و او در خشم شده چنین گفت: از این حرف آنها پس معلوم میشود که مرا بی عقل و احمق میدانند در این صورت حرف سابق آنها دروغ بوده. توضیح آنکه سابقاً در موقع شوری با کرزوس و بعض پارسیها، کبوجیه پرسیده بود که عقیدهء پارسیها دربارهء او و پدرش کوروش چیست آنها گفته بودند که او بهتر از پدرش است چه او مالک تمام چیزهائی است که پدرش داشت بعلاوهء تسلط بر مصر و دریاها. کرزوس که در این مجلس مشورت حاضر بود با پارسیها هم عقیده نشده و چنین گفته بود: پسر کوروش، بعقیدهء من تو با پدرت مساوی نیستی چه او پسری مانند تو گذاشت و تو هنوز پسری مانند خود نداری. این حرف کرزوس کبوجیه را خوش آمده و آنرا تصدیق کرده بود. بنابراین وقتی که پرک ساس پس چنان جوابی داد کبوجیه حرف پارسی ها را بیاد آورده به پرک ساس پس چنین گفت: ببین پارسی ها درست میگویند یا حماقت خودشان را نشان میدهند، اگر من تیری بطرف پسرت، که در درگاه ایستاده بیندازم و درست بوسط قلب او اصابت کند معلوم خواهد شد که حرف پارسیها پوچ است و اگر به نشانه نزنم حرف آنها راست است و من روحاً ناخوشم پس از این حرف زه کمان را کشیده تیری به طرف آن جوان انداخت و چون او افتاد و مرد کبوجیه امر کرد تن او را شکافتند و معلوم شد که تیر به قلب او خورده. در این حال کبوجیه غرق شادی شده به پرک ساس پس گفت آیا بتو ثابت شد که من دیوانه نیستم بلکه دیوانه خود پارسیها هستند. بگو، آیا کسی را دیده ای که مانند من تیر به نشانه بزند؟ پرک ساس پس چون دید که کبوجیه دیوانه است از ترس اینکه مبادا جان خودش هم بخطر افتد جواب داد شاها، من تصور میکنم که خدا هم نتواند اینطور تیر به نشانه بزند. (ایران باستان ص 499-500). کبوجیه در مرض موت خود داستان مأموریت پرک ساس پس و قتل سمردیس را بسرداران و بزرگان پارس گفت اما پرک ساس پس پس از مرگ کبوجیه از بیم انتقام، قتل سمردیس را انکار کرد و بهمین سبب بزرگان پارس در صحت گفتار کبوجیه تردید کرده و بتحقیق در آن برخاستند و چون حقیقت حال بر آنان مکشوف شد مقارن این احوال سمردیس مغ، غاصب سلطنت، و برادر او پاتی زی تِس مصمم شدند که پرک ساس پس را بطرف خود جلب کنند چه او پسر او را کبوجیه کشته بود و ثانیاً چون او مأمور قتل سمردیس بود میدانست که سمردیس زنده نیست. علاوه بر این پرک ساس پس در میان پارسیان مقام بزرگی داشت و مغان میخواستند او را با خود همراه کنند. پس پرک ساس پس را دعوت کرده و حقیقت قضیه را باو گفته بقید قسم از او قول گرفتند این راز را بروز ندهد که مردم فریب خورده اند و این شخص که بر تخت نشسته سمردیس مغ است نه پسر کوروش و در ازای نگاه داشتن سر وعده های زیادی به او دادند و بعد از آنکه پرک ساس پس تکلیف آنها را قبول کرد گفتند حالا یک کار دیگر هم باید بکنی. ما پارسیها را بقصر دعوت میکنیم و تو باید بالای برج رفته بمردم بگوئی کسی که بر ما حکومت میکند سمردیس پسر کوروش است لاغیر. این تکلیف را از آن جهت کردند که پرک ساس پس مورد اعتماد پارسیها بود و مکرر ازو شنیده بودند که سمردیس پسر کوروش زنده است. پرک ساس پس به این تکلیف راضی شد. پس از آن مغ ها مردم را به قصر دعوت کردند و پرک ساس پس بالای برج رفته درحال عوض شد، گوئی که وعدهء خود را فراموش کرد چه شروع کرد از ذکر نسب کوروش و کارهای خوبی را که کوروش برای مردم کرده بود بخاطرها آورده گفت من سابقاً این راز را پنهان میداشتم چه در مخاطره بودم ولی حالا مجبورم که حقیقت را بگویم. بعد قضیهء کشته شدن سمردیس پسر کوروش را بدست خود و بحکم کبوجیه بیان کرده گفت سمردیس پسر کوروش زنده نیست و کسانی که بر شما حکومت میکنند مغانند، شما را فریب داده اند و بر شماست که حکومت را از آنها بازستانید و الا باید منتظر بلیاتی بزرگ باشید. این بگفت و خود را از بالای برج بزیر انداخت و با سر بزمین آمد. در اینجا هرُدوت گوید چنین مرد پرک ساس پس که در تمام مدت عمر خود با نام بلند بزیست. (ایران باستان صص 522-523). بنابر نقل ژوستن (کتاب 1 بند 10) پرک ساس پس نام مغی بود که برادر خود را بر تخت سلطنت نشاند نه نام یکی از بزرگان پارس. ژوستن گوید: «چون کبوجیه خواست به مصر رود مغی را پرک ساس پس نام نگهبان قصر خود کرد (نلدکه گوید که ژوستن اسم او را گومتس نوشته ولی از ترجمهء کتاب او چنین اسمی دیده نمیشود شاید در نسخهء دیگر چنین نوشته شده باشد). این مغ وقتی که شنید کبوجیه درگذشته، سمردیس پسر کوروش را کشت و برادرش را که اُرُپاست نام داشت و به سمردیس شبیه بود بتخت نشاند.» مابقی روایت ژوستن چنان است که هرُدوت ذکر کرده است لیکن بنابر آنچه ژوستن آورده است چون هفت تن هم قسم برای قتل سمردیس دروغین وارد قصر شدند و جدال درگرفت مغ مذکور (پرک ساس پس) نخست دو تن را بکشت و سپس بقتل رسید. رجوع به ایران باستان صص 481 - 484 - 499 - 517 - 518 - 522 - 523 - 531 شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Prexaspes

پرکش.

[پُ کِ] (ص مرکب) (عامیانه) بسیار.

پرک کردن.

[پَ کْ کَ دَ] (مص مرکب)(در لهجهء کرمان) نصف کردن.

پرکلس.

[پْرُ لِ] (اِخ) رجوع به پروکلس شود.

پرکلوس.

[پْرُ] (اِخ) رجوع به پروکلوس شود.

پرکم.

[پَ کَ] (ص مرکب) ناچیزشده و از کار افتاده و بیکار گشته. (جهانگیری). بیکار و از کار افتاده. (رشیدی). ناچیزشده و از کار رفته و بیکار افتاده. (برهان) :
مور که پر یافت نه پرکم بود
پر زدنش ز آنسوی عالم بود.امیرخسرو.
ای دانهء تو داده مرا هردم دم
یک مرغ بدام تو چو من پرکم کم
چون زلف تو خویش را ببندم کم کم
در حلق دلم همی شود مدغم غم.
؟ (از جهانگیری).
پرکنار.
[پَ کِ] (اِخ) یکی از قراء هزارجریب. (از سفرنامهء رابینو ص122).

پرکنج.

[پُ کَ / کُ] (اِ) حلوائی با گوز و بادام. (شعوری ج 1 ص265).

پرکنده.

[پَ کَ دَ / دِ] (ص مرکب) کنایه از درمانده و عاجز شده باشد. (برهان). || پراکنده :
از آن قصائد پرکنده دفتری کردم.ازرقی.
کند باد پرکنده خاک مرا
نبیند کسی جان پاک مرا.نظامی.
پرکنه.
[پَ کَ نَ] (اِخ) بخشی از بخشهای مملکت هند. و اصل آن با گاف فارسی است. رجوع به پرگنه شود.

پرکوس.

[پُ] (ص مرکب) که کوس بسیار دارد. پرشکن. پرنورد. بسیار کیس :
سر بتاب از حسد و گفتهء پرمکر و دروغ
چوب ترمغز مخر جامهء پرکوس و اریب.
ناصرخسرو.
و رجوع به کوس شود.
پرکوک.
[پُ] (ص مرکب) (ساعت...) که کوک بسیار خواهد.

پرکوک.

[پَ] (اِ) رجوع به پرگوک شود.

پرکونز.

[پْرُ / پِ رُ کُ نِ] (اِخ)(1) یا پروکونسوس نام قدیم جزیرهء کوچک مارمارا که به سبب معادن مرمر سفید آن بعدها به نام اخیر موسوم گردید و دریائی که جزیرهء مذکور در آن واقع است بدان مناسبت دریای مارمارا خوانده شد.
(1) - Proconese. Proconesus.

پرکوهان.

[پَ] (اِ مرکب) صاحب فرهنگ شعوری (ج 1 ص242) بنقل از مجمع الفرس گوید: نوائی از سی ویک لحن معروف. و نغمهء مطرب و آواز طوطی را نیز گویند - انتهی. ظاهراً این کلمه مصحف و مخفف ماه برکوهان است.

پرکه.

[ ] (اِخ) رجوع به تاریخ بیهقی چ ادیب ص 569 شود. و ظاهراً کلمه درتاریخ بیهقی برکد باشد. رجوع به معجم البلدان یاقوت کلمهء برکد شود.

پرکه مغول.

[ ] (اِخ) یکی از امراء عهد تیموریان. و او به اوایل عهد میرزا سلطان ابوسعید حصار نیره تو را تصرف کرد و مدت دو سال بواسطهء حدوث اصناف فترات و ظهور انواع حادثات پرتو اندیشهء هیچیک از ملوک و حکام بر تسخیر آن قلعه نتافت تا در این اوقات [ یعنی سال 863 ه . ق. ] که سلطان سعید، خاطر خطیر از ممر وارثان ملک خراسان فارغ ساخت کمند همت بر تسخیر آن حصار عدیم النظیر انداخت و امیر سیّد مزید ارغون و دستور اعظم خواجه شمس الدین حسب الحکم بنواحی نیره تو رفته و مداخل و مخازن آن حصن حصین را بنظر احتیاط درآورده فوجی از امرا و سپاهیان را بساختن مقابل کوب و محاصرهء آن جمع منکوب مأمور ساختند و چون دانستند که بی دستیاری مقالید عنایت مفتح الابواب گشایش ابواب آن مراد تیسیرپذیر نیست و بر استعمال تیغ و تیر فایده ای مرتب نمیشود علم مراجعت برافراشتند و آن جماعت که به محاصره مأمور بودند دیدهء امیدوار بر مرصد انتظار نهادند که قوت دولت روزافزون شعبده ای انگیزد و دست زمانهء کینه گذار خاک ادبار بر مفارق پرکهء غدار بیزد و هم در آن ایام بمقتضای کلام معجز نظام و قذف فی قلوبهم الرُّعب اهل قلعه اندیشناک شده اختلافی در میان ایشان پدید آمد و پرکهء غدّار نسبت به متابعان بدگمان گشته طایفه ای را بقتل رسانید و بقیة النسب از وی متوهم شدند و صبحی با تیغهای آخته بر سر آن کهنهء (؟) بیدولت تاختند و در ساعت سرش از تن جدا ساخته به هراة فرستادند و این فتح در اوایل ماه مبارک رمضان سنهء ثلاث و ستین و ثمانمائه (863 ه . ق.) دست داد.». (حبیب السیر ج 2 ص 232).

پرک هندی.

[پَ رَ کِ هِ ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گیاهی است از دستهء ارغوانها و کرم کش است.(1) رجوع به پرک شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Casse aillee

پرکی.

[پَ رَ] (ص نسبی) (کلاه...) کلاهی درویشان را تَرک تَرک :
حاجت به کلاه پرکی داشتنت نیست
درویش صفت باش و کلاه تتری دار.
سعدی.
و در بعض نسخ برکی آمده است.
پرکیمیا.
[پُ] (ص مرکب) پرحیله. پرتزویر. پرفریب :
چنین گفت کاین شوم پرکیمیا
چنین چیره شد بر سپاه نیا.فردوسی.
پرکین.
[پُ] (ص مرکب) پرحِقد. حَقود :
وزان پس چو آگاهی آمد بشاه
ز کردار افراسیاب و سپاه
که آمد بنزدیک او کاکله
ابا لشکری چون هزبر یله
که از تخم تورست پرکین و درد
بجوید همه روزگار نبرد.فردوسی.
فرستاده زین روی برداشت پای
وزانروی پرکین بشد سوفرای.فردوسی.
چو همدان گشسپ و یلان سینه نیز
برفتند پرکین و دل پرستیز.فردوسی.
پرکین.
[پِ] (اِخ)(1) سر ویلیام هنری) شیمی دان انگلیسی. مولد لندن بسال 1838 و وفات سنهء 1907 م. وی نخستین بار رنگ آنیلین را کشف کرد.
(1) - Perkin , Sir William Henry.

پرکینج.

[پَ نَ] (اِ) رجوع به قبیطاء و ناطف شود.

پرکینگی.

[پُ نَ / نِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پرکینه. پرکینی.

پرکینه.

[پُ نَ / نِ] (ص مرکب) پرکین. حَقود :
هم ایزد گشسپ و یلان سینه را
بپرسید و گردان پرکینه را.فردوسی.
وزین روی پرکینه دل سوفرای
بکردار باد اندرآمد ز جای.فردوسی.
پرگ.
[ ] (اِخ) یا فرگ. قریه ای است به فارس، سه فرسخ بیشتر میانهء جنوب و مشرق دوره است. رجوع به فارسنامه و رجوع به تاریخ مغول عباس اقبال ص 380 و 491 شود.

پرگا.

[پِ] (اِخ)(1) شهری از پامفیلی (آسیای صغیر) واقع در کنار سستیوس(2) و آن موطن اپولونیوس(3) مهندس بود و امروز آنرا قره حصار گویند.
(1) - Perga . Perge.
(2) - Cestius.
(3) - Apollonios.

پرگار.

[پَ] (اِ) آلتی هندسی برای کشیدن دائره و خطوط. آلتی که ترسیم قِسی و دوایر را بکار رود. قلم آهنی دو شاخه که بدان دائره کشند. (غیاث اللغات). افزاری است که بنایان و نقاشان بدان دایره کشند و معرب آن فرجار است. (برهان). پرکار. پرکاره. پرکال. پردال. پرگر. بردال. پرکر. دوّاره. (دهار) (مهذب الاسماء). قمباسی(1). (ابن خلدون) :
جهانجوی پرگار بگرفت زود
وزان گرز پیکر بدیشان نمود.فردوسی.
اگر راست گفتار گرسیوز است
ز پرگار بهره مرا مرکز است.فردوسی.
چه برگاه دیدش چه بر پشت زین
بیاورد قرطاس و پرگار چین
نگار سکندر چنان هم که بود
نگارید وز جای برگشت زود.فردوسی.
به بهرام بنمود بازو فرود
ز عنبر به گل بر یکی خار بود
کز آنگونه بتگر بپرگار چین
نداند نگارید کس بر زمین.فردوسی.
هرچند جهان سخت فراخست و بزرگست
پیش دل او تنگتر از نقطهء پرگار.فرخی.
نماز شام پدید آید آفتاب از دور
چو زرگون سپری گشته گرد او پرگار.
فرخی.
چونکه برهان همی بگوید راست
علم برهان چو خطّ پرگار است.
ناصرخسرو.
تو بپرگار خرد پیش روانم در
بی خطرتر ز یکی نقطهء پرگاری.
ناصرخسرو.
که اندر علم اشکال و مجسطی
که چون رانم بر او پرگار و مسطر.
ناصرخسرو.
ای متحیر شده در کار خویش
راست بنه بر خط پرگار خویش.
ناصرخسرو.
چو نیست دانش پرگار خویش دایره را
چگونه باشد دانا بخالق پرگار.ناصرخسرو.
نه محکم بود مرکز دوستی
چو پرگار باشد بر او سوزیان.مسعودسعد.
مستقیم احوال شو تا خصم سرگردان شود
بسکه پرگاری کند او چون تو کردی مسطری.انوری.
قدرت برون فتاد چو بنای کن فکان
بنهاد اساس دایره کردار روزگار
ور در درون دایره بودی ز رفعتش
برهم نیامدی خط پرگار روزگار.انوری.
پرگار نیستم که سرکژ رویم باشد
کز راستی بجز صفت مسطری ندارم.
خاقانی.
همی کردند در عالم چو پرگار
پدیدآرندهء خود را طلبکار.نظامی.
کنون چون نقطه ساکن شو بکنجی
که سرگردان بسی بودی چو پرگار.عطار.
بگرد خویش چو پرگار میدود بر سر
کنون که پای طلب در میان کار نهاد.
کمال اسماعیل.
آنکه در دور تو پا از دایره بیرون نهاد
در ره سرگشتگی بر کار چون پرگار باد.
کاتبی.
دکمه میگشت چو پرگار به پیرامن جیب
وندران دایره سرگشتهء پابرجا بود.
نظام قاری (دیوان البسه).
نقشدوز جامه را دیدم چو نقاشی که او
دایره دامان و چاکش هیأت پرگار داشت.
نظام قاری (دیوان البسه).
ز بس تحرّک پرگار تیغ و جدول رُمح
بپرنیان هوا مرتسم شود اشکال.طالب.
محیط دایره آنکس بسر تواند برد
که پای جهد چو پرگار استوار کند.قاآنی.
|| کنایه از فلک. مدار گیتی. گردون. جهان. عالم :
همی نام باید که ماند نه ننگ
بدین مرکز ماه و پرگار تنگ.فردوسی.
حاصل از دست گردد این پرگار
غیر دست است جمله دست افزار.آذری.
|| آشیانه. (جهانگیری). || اشیای عالم. || چنبر و طوق گردن. (برهان). || (ص) دانا و عیار. (غیاث اللغات). || (اِ) سامان و نظام چنانکه گویند این چیز از پرگار افتاد. (رشیدی). || سامان و اسباب خانه. (جهانگیری). جمعیت و اسباب و سامان. (برهان) :
همه پرگار من بجای خود است
دلم است آنکه گمشده ز میان.
حیدری رودی (از جهانگیری).
|| مجازاً، گاهی بمعنی دائره و حلقه و طوق نیز می آید از شرح قران السعدین و غیر آن. (غیاث اللغات). || ظاهراً مکر و حیله و تدبیر و افسون. چاره. وسیله. سبب. راه. طریق. (از حواشی قزوینی بر دیوان حافظ) :
چو نقطه گفتمش اندر میان دایره آی
بخنده گفت که ای حافظ این چه پرگاری.حافظ.
گر مساعد شودم دایرهء چرخ کبود
هم بدست آورمش باز به پرگار دگر.حافظ.
|| قضا. قدر. سرنوشت :
همی گفت [ بیژن ] اگر بر سرم کردگار
نبشته است مردن به بد روزگار...
دریغا که پژمرد رخسار من
چنین کژ چرا گشت پرگار من.فردوسی.
چنین است پرگار چرخ بلند
که آید بدین پادشاهی گزند.فردوسی.
- از پرگار افتاده بودن؛ از سامان و نظام افتاده بودن : و بر ایشان [ میکائیلیان ]ستمهای بزرگ است از حسنک و دیگران که املاک ایشان موقوف مانده است و اوقاف اجداد و آباء ایشان هم از پرگار افتاده و طرق و سُبل آن بگردیده. (تاریخ بیهقی). حواس خمسه از کار بشده و اعضای سبعه از پرگار بیفتاده. (راحة الصدور راوندی).
با حرف تو چون بیفتدم کار
پرگار و قلم فتد ز پرگار.
فیضی (از فرهنگ رشیدی).
- پرگار او کژ بودن؛ بخت او بد و باژگونه بودن :
چنین است گفتار و کردار نیست
جز از گردش کژّ پرگار نیست.فردوسی.
چو شش ماه بگذشت از کار اوی
ببد ناگهان کژ پرگار اوی.فردوسی.
- تنگ شدن پرگار کسی؛ بدبخت شدن او :
نبینی که پرگار من تنگ گشت
جوانی شد و عمر بیشی گذشت.اسدی.
- پرگار چرخ؛ دور فلک، کذا فی المحمودی. (شعوری).
-پرگار فلک؛ کنایه از دور فلک و منطقهء فلک باشد. (تتمهء برهان).
-پرگار متناسبه(2) یا مدرج؛ قسمی پرگار.
-مثلِ پرگار؛ نهایت آراسته و نیک :
سخت کوشم بلی بخدمت تو
که کنم کار خویش چون پرگار.
عمادی شهریاری.
- || کج رو. سرگشته.
(1) - Compas.
(2) - Compas de proportion.

پرگاره.

[پَ رَ / رِ] (اِ) بمعنی پرگار است که افزار دایره کشیدن و اشیای عالم باشد و جنسی است از پارچهء مثقالی. (برهان).

پرگاری.

[پَ] (ص نسبی) فرجاری. خطّ پرگاری. خط مُستدیر.

پرگاس.

[پَ] (اِ) تلاش کردن و درهم آویختن. (رشیدی). درهم آویختن و تلاش کردن. || بزبان علمی هند طلوع آفتاب را گویند. (برهان).

پرگال.

[پَ] (اِ) بر وزن و معنی پرگار است که افزار دایره کشیدن باشد. (برهان). معرّب آن فرجار است :
پای از این دایره بیرون ننهم یکسر موی
گر سراپای چو پرگال کنندم بدو نیم.سلمان.
|| سامان و جمعیت و اشیاء عالم. (برهان).

پرگاله.

[پَ لَ / لِ] (اِ) پرکاله. پرغاله. پرگاره. (رشیدی). وصله ای باشد که بر جامه دوزند. (لغت نامهء اسدی). کژنه. (لغت نامهء اسدی). وصله در جامه. پینه و وصله که بر جامه دوزند. (برهان). فضله ای که در جامه کنند چون وصله ای در او دوزند از هرچه بود و کژنه نیز گویند. (حاشیهء فرهنگ اسدی) :
ماه تمام است روی کودکک من
وز دو گل سرخ اندرو پرگاله.رودکی.
|| پاره ای از هر چیزی. (فرهنگ رشیدی). حصه و پاره و لخت باشد. (برهان). فلقه: الانقیاب؛ بِدَ و واشدن بیضه، یعنی دوپرگاله شدن. (مجمل اللغة)؛ قرقوس؛ برآمدنگاه آب گرم پلید گویا پرگالهء آتش است. (منتهی الارب) :
من آب طلب کردم از این دیدهء خونبار
او خود همه پرگالهء خون جگر آورد.خسرو.
دربار سرشکم همه پرگالهء خون است.
شیخ علینقی (از فرهنگ رشیدی).
|| پارچه ای هست ریسمانی مانند مثقالی. (برهان).

پرگام.

[پِ] (اِخ) رجوع به پرغامس و رجوع به ایران باستان صص2149-2150 شود.

پرگاماچای.

[ ] (اِخ) نام فعلی رود سیلنس و رود کته اُیس که به رود کائیک ریزند. (ایران باستان ص 2149).

پرگامن.

[پِ مُ] (اِخ) پارشمن. رجوع به پرغامس شود.

پرگان.

[ ] (اِخ) (دیه...) بر مسافت قلیلی از مشرق قیر است و آنرا قلعهء پرگان نیز گویند.

پرگداز.

[پُ گُ] (ص مرکب) پرسوز. پر تب و تاب :
به لشکرگه خویش رفتند باز
همه دیده پرخون و تن پرگداز.فردوسی.
بنزدیک بهرام بازآمدند
جگرخسته و پرگداز آمدند.فردوسی.
فرود آمد و برد پیشش نماز
دو دیده پر از خون و دل پرگداز.فردوسی.
برفتند و شبگیر بازآمدند
سخن در دل و پرگداز آمدند.فردوسی.
پس آمد به لشکرگه خویش باز
روانش پر از درد و تن پرگداز.فردوسی.
پرگر.
[پَ گَ] (اِ) طوق. (فرهنگ اسدی نخجوانی). طوق مرصع و زرین بود که بر گردن و یاره کنند. (فرهنگ اسدی نسخهء چ تهران). طوق زرین باشد و از پرگار مشتق است. (صحاح الفرس). با گاف فارسی طوق مرصعی بوده که ملوک پیشین در گردن میکرده اند و گاه بر گردن اسب می انداخته اند. (برهان). طوق مرصع زرّین. طوق مرصع که ملوک باستان در گردن خود و گاهی در گردن اسب میکردند. (رشیدی) :
عدو را از تو بهره غلّ و پاوند
ولی را از تو بهره تاج و پرگر.دقیقی.
بهر تخت بر خسروی افسری
سزاوار هر افسری پرگری (؟).اسدی.
|| مخفف پرگار. (برهان).

پرگرام.

[پْرُ / پِ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) برنامه.
(1) - Programme.

پرگره.

[پُ گِ رِهْ] (ص مرکب) پرعُقَد. پرشکنج. پرچین :
سیاوش ز گفت گروی زره
بُرو پر ز چین کرد و رخ پرگره.فردوسی.
پرگرینوس.
[پِ رِ] (اِخ)(1) یکی از حکمای کلبی یونان قدیم در مائهء دوم میلادی. مولد وی در جوار لاپسکی. او سفری به فلسطین شد و دین ترسا پذیرفت و سپس آن دین را ترک گفت و بزمرهء حکمای کلبی پیوست و به روما و آطنه رفت. افکار و اطوار غریبهء او جلب انظار مردم کرد و در یکی از بازیهای المپ خویشتن را بسوخت. (الاعلام ج 2 ص 1499).
(1) - Peregrinus.

پرگزند.

[پُ گَ زَ] (ص مرکب) پرزیان. پرضرر. بسیارغم. بسیاراندوه. پرآسیب. بلا :
همان پرگزندان که نزد تواَند
که تیره شبان اورمزد تواَند
همی داد خواهند تختت بباد
بدان تا نباشی بگیتی تو شاد.فردوسی.
بفرمود [ هرمز پسر نوشروان ] تا نامهء پندمند
نبشتند نزدیک آن پرگزند [ ساوه شاه ] .
فردوسی.
بگرگین یکی بانگ برزد بلند
که ای بدکنش ریمن پرگزند.فردوسی.
چو آید بدان مرز بندش کنید
دل شادمان پرگزندش کنید.فردوسی.
سخن رفت چندی ز افسون و بند
ز جادو و آهرمن پرگزند.فردوسی.
بدو گفت زین شوم ده پرگزند
کدام است آهرمن زورمند.فردوسی.
همه پادشاهی شود پرگزند
اگر شهریاری نباشد بلند.فردوسی.
بپرسید دانش کرا سودمند
کدام است بی دانش پرگزند.فردوسی.
بسی بسته و پرگزندان بدند
بدین شهر با او بزندان بدند.فردوسی.
چنین پرگزندی دلیر و جوان
میان شبستان نوشین روان.فردوسی.
گر آری بکف دشمن پرگزند
مکش در زمان بازدارش به بند.اسدی.
پرگس.
[پَ گَ] (ق) بمعنی معاذالله. (فرهنگ اسدی چ طهران و نسخهء نخجوانی) پرگست. دورباد. هرگز :
گرچه نامردمیست، مهر و وفاش
بشود هیچ از این دلم، پرگس(1).رودکی.
ناگاه صوت طبل قافله آمد
گفتم آواز طبل نامد [ آمد ] پرگس.
غضایری (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
و رجوع به پرگست شود.
پرگست.
[پَ گَ] (ق) هرگز. معاذالله. پرگس. دورباد. مبادا. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). بمعنی معاذالله است که در مقام انکار باشد یعنی مبادا که چنین باد. چون معاذالله بود و مبادا بود. (فرهنگ اسدی چ طهران). خدای ناکرده. حاشا :
تشتر(1) راد خوانمت پرگست
او چو تو کی بود بگاه عطا.دقیقی.
رودکی استاد شاعران جهان بود
صدیک از وی توئی کسائی؟ پرگست.
کسائی.
بهمت چون فلک عالی بصورت همچو مه رخشا
فلک چون او بود پرگست مه چون او بود حاشا.
قطران.
|| دور :
ابوسعد آنکه از گیتی بدو پرگست شد بدها(2)
مظفر آنکه شمشیرش ببرد از دشمنان پروا.
دقیقی.
سخنها که گفتی تو پرگست باد
دل و جان آن بدکنش پست باد.فردوسی.
بدو گفت پرگست باد این سخن
گر ایدون که این رزم گردد کهن
پراکنده گردد بجنگ این سپاه
نگه کن کنون تا کدام است راه.فردوسی.
این کلمه در کتاب مینوخرد فصل 53 فقرهء 7 آمده و وِست آنرا، بهر صورت. بهرحال. طوری. قسمی. معنی کرده است و فقرهء مذکور از مینو خرد چنین است: «اُاگرپرگست اندریزتان مینویان اُگیتیان اُمردمان اُگاوان اُگوسپندان اُسکان اُسک سردگان اُاَوَردام اُدهشن هرمزد خدای جست ایستد...» و این کلمه را بصور دیگری چون: یرگست، ترگست، نرگست، برگشت، برگشته، برگس، برگست، پرگس، یرگس نیز ضبط کرده اند. رجوع به هر یک از آن کلمات در ردیف خود شود.
پرگسون.
[پُ گُ] (اِ) غاشیه. (از فرهنگ شعوری). این صورت ظاهراً تصحیف برگستوان است.
(1) - ن ل: گرچه نامردم است آن ناکس
بشود سیر از او دلم پرگس.
گرچه نامردم است، مهر و وفاش...
(1) - ن ل: بشتر.
(2) - اصل: بر او برگشته شد باشد، و ظ: پرگست شد باشد، یعنی دور شد.

پرگشای.

[پَ گُ] (نف مرکب) پرگشاینده. پروازکننده :
ماه رجب که هست همایون ترین همای
از آشیان فضل خدایست پرگشای.سوزنی.
پر گفتن.
[پُ گُ تَ] (مص مرکب) بسیار گفتن. اِذراع. تذرّع. بسیار گفتن. سخن را بدرازا کشانیدن.
- امثال: پر گفتن به قرآن خوش است.
پرگوی دشمن کام است.

پرگل.

[پْرِ پِ گِ] (اِخ)(1) رودی به پروس. و آن نزدیک کنیکسبرگ به دریای بالتیک ریزد. طول آن 230 هزار گز است.
(1) - Pregel.

پرگل.

[پُ گُ] (ص مرکب) بسیارگل. که گل بسیار دارد.

پرگلز.

[پِ گُ لِ] (اِخ)(1) ژان باتیست. قول ساز ایتالیائی. او در موسیقی دینی و دراماتیک متخصص بود. مولد بسال 1710 م. / 1121 ه . ق. در ژزی و وفات در سنهء 1736 م. / 1148 ه . ق. و از آثار او سروانت مترس و استابای مشهور است.
(1) - Pergolese , Jean-Baptiste.

پرگنات.

[پْرُ / پِ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از حشرات از خانوادهء ستافیلینیده(2) که در تمام نواحی زمین دیده میشود.
(1) - Prognathe. .
(فرانسوی)
(2) - Staphylinides

پرگناه.

[پُ گُ] (ص مرکب) که گناه بسیار دارد. اَثیم. بزه کار :
چهارم که از کهتر پرگناه
نجوشد سر نامور پیشگاه.فردوسی.
بشد موبد و پیش او دخت شاه
همی رفت لرزان دل و پرگناه.فردوسی.
وزان پرگناهان زندان شکن
که گشتند با نوشزاد انجمن.فردوسی.
همه بندهء پرگناه توایم
به بیچارگی دادخواه توایم.فردوسی.
بیامد بنزدیک ایران سپاه
سری پر ز کینه دلی پرگناه.فردوسی.
ببایدش کشتن بفرمان شاه
فکندن تن پرگناهش براه.فردوسی.
رخش زرد گشته هم از بیم شاه
تنش لرزلرزان و دل پرگناه.فردوسی.
کنون آمد ای شاه گرگین ز راه
زبان پر ز یاوه روان پرگناه.فردوسی.
همان نیز جانم پر از شرم شاه
زبان پر ز پوزش روان پرگناه.فردوسی.
همه دل پر از درد از بیم شاه
همه دیده پرخون و دل پرگناه.فردوسی.
چهارم بیامد بدرگاه شاه
زبان پردروغ و روان پرگناه.فردوسی.
تویی پرگناه و فریبنده مرد
که جستی ز هرمز نخستین نبرد.فردوسی.
ز راه اندر ایوان شاه آمدند
پر از رنج و دل پرگناه آمدند.فردوسی.
یکی بنده ام با دلی پرگناه
بنزد خداوند خورشید و ماه.فردوسی.
سر پرگناهش بباید برید
کسی پند گوید نباید شنید.فردوسی.
همان پرگناهان که پیش توأند
نه تیماردار و نه خویش توأند
ز من هرچه گویند از این پس همان
ز تو بازگویند بر بدگمان.فردوسی.
بمانی پر از درد و تن پرگناه
نخوانند از این پس ترا نیز شاه.فردوسی.
پرگند.
[پُ گَ] (ص مرکب) سخت بویناک. بسیار بدبو.

پرگندگی.

[پَ گَ دَ / دِ] (حامص) مخفف پراگندگی است که پریشان بودن و متفرق گردیدن باشد. (تتمهء برهان).

پرگنده.

[پَ گَ دَ / دِ] (ن مف / نف) مخفف پراگنده است که پریشان و متفرق گردیده باشد. (برهان) :
از آن قصاید پرگنده دفتری کردم
که خوانده بودم بر تاج خسروان ایدر.
ازرقی.
پرگنه.
[پَ گَ نَ / نِ] (اِ) زمینی را گویند که از آن مال و خراج میگیرند. (برهان). زمینی را گویند که از آن خراج بستانند. (جهانگیری). || مرکبی باشد از عطریات و بویهای خوش و آنرا در هندوستان ارگجه گویند و در عربی ذریره خوانند و به این معنی به کسر کاف فارسی هم آمده است. (برهان). || بفتح اول و سکون ثانی دهات. (برهان) (غیاث اللغات). رجوع به پرکنه شود.

پرگنه.

[پُ گُ نَهْ] (ص مرکب) پرگناه :
برین بر شدن بنده را دستگیر
مر این پرگنه را تو کن دلپذیر.فردوسی.
پرگنه.
[پْرُ/ پِ رُ نِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از طیور خواننده، از خانوادهء ئیروندی نیده(2)دارای ده نوع فرعی که در اتازونی بسیار دیده میشود.
(1) - Progne. .
(فرانسوی)
(2) - Hirundinides

پرگو.

[پُ] (نف مرکب) بسیارگوی. پرگوی. فراخ سخن. پرچانه (در تداول عوام). مکثار. پرحرف (در تداول عوام). قوّال. آنکه بسیار سخن گوید. بسیارسخن. درازنفس. پرسخن. روده دراز (در تداول عوام). پرروده. شاجب (در تداول عوام). ورّاج.

پرگوئی.

[پُ] (حامص مرکب) هَذرَمَه. درازنفسی. پرچانگی. روده درازی. پررودگی. وراجی. بسیارگویی. پرحرفی رجوع به پرگفتن شود.
- پرگوئی کردن؛ پرگفتن. بسیارگفتن. اکثار. اطناب کردن. زنخ زدن. پرچانگی کردن. روده درازی کردن. اذراع در کلام. تذرع در کلام. اِسهاب. درازنفسی کردن. پررودگی کردن. وراجی کردن. بسیارگفتن. پرحرفی کردن.
- امثال: پرگوئی به قرآن خوش است.

پرگوشت.

[پُ] (ص مرکب) که گوشت بسیار دارد. گوشتناک. فربی. فربه مُطَبَّخ: عَبهر؛ پرگوشت و بزرگ از مردم. اَحدَر، کاحمد؛ کسی که... رانش پرگوشت و اعلای بدن وی باریک باشد. جاریة دخدبه؛ دختر پرگوشت. دحامل؛ درشت خلقت پرگوشت. صِفِّط؛ مرد فربهء پرگوشت. تمدّخ؛ پرگوشت شدن شتر. ضَبّ؛ آکنده و پرگوشت شدن بغل. (منتهی الارب).
- پرگوشت شدن؛ ارتباس. ثَدَن. گوشتناک شدن. فربی شدن. فربه شدن: حدَر؛ پرگوشت شدن چشم خانه. (منتهی الارب).

پرگوشتی.

[پُ] (حامص مرکب) فربهی. گوشتناکی. حَداره.

پرگوک.

[پَ] (اِ) عمارت عالی را گویند. (برهان).

پرگوهر.

[پُ گَ هَ ] (ص مرکب) که گوهر و اصلی بزرگ دارد. پرگهر :
بدو گفت کای شسته مغز از خرد
به پرگوهران این کی اندر خورد.فردوسی.
پرگوی.
[پُ] (نف مرکب) پرگو. بسیارگوی. پرسخن. پرگو. ثَرّ. ثَرة. فراخ سخن. مکثار. بسیارسخن. آنکه بسیار سخن گوید. قوّال. قُولة. (منتهی الارب). درازنفس. ابن اقوال. بس گوی. مِسهب. و در تداول عوام، پرحرف. پرروده. روده دراز. پرچانه. و وِرّاج. مقابل کم گوی :
ای ساخته بر دامن ادبار تنزل
غمّاز چو ببغائی و پرگوی چو بلبل.
منجیک.
مُسحنفر؛ مرد پرگوی. قُراقِرَة؛ زن پرگوی. (منتهی الارب). و رجوع به پرگو شود.
پرگهر.
[پُ گُ هَ ] (ص مرکب) پرگوهر. || صاحب گوهری نیک. صاحب اصلی بزرگ :
سپهبد چنین گفت با بخردان
که ای نامور پرگهر موبدان.فردوسی.
هر آن عشق یوسف که زین پیشتر
بد اندر دل آن بت پرهنر
سبک جملگی جمع شد سربسر
میان دل یوسف پرگهر.
شمسی (یوسف و زلیخا).
پرگیا.
[پُ] (ص مرکب) گیاه ناک :
یکی کوهش آمد بره پرگیا
بدو اندرون چشمه و آسیا.فردوسی.
پرگیرودار.
[پُ رُ] (ص مرکب) پرچنگ و چلب. پرشور و غوغا.

پرلاشز.

[پِ شِ] (اِخ)(1) قبرستانی عظیم به پاریس که بسال 1804 م. / 1218 ه . ق. افتتاح شد و به قسمت شرقی پاریس در مِنیل مُنتان واقع است و محل آن سابقاً ملک پرلاشز کنفسور لوئی چهاردهم بود و آنرا کوره های خاص سوزانیدن اجساد و دخمه هاست.
(1) - Pere-Lachaise.

پرلاف.

[پُ] (ص مرکب) لاف زن. که لاف بسیار زند. صَلِف. لافی. (منتهی الارب). مُتَصَلِّف.

پرلبرگ.

[پِ لُ بِ] (اِخ)(1) بلده ای در آلمان به ایالت پروس بر ساحل رود استه پنیتز از روافد رود الب. دارای 8200 تن سکنه. و آن کرسی ناحیه ای به همین نام است.
(1) - Perleberg.

پرلپه.

[پِ لِ پِ] (اِخ)(1) پریلیپ(2). شهری در ایالت سالونیک بر ساحل پریلیپُسو، در مدخل دشت مُناستر دارای 11000 تن سکنه. او را قلعه ای کهن است دارای استحکامات و خرابهء قلعهء پریاپُس بدانجاست. و مردم آن بیشتر مسلم و آرنااُوت و کمی بلغار و اولاخ باشند و زبان آنجا ترکی است و اکثر زبان آرنااوت نیز دانند.
(1) - Perlepe.
(2) - Prilip.

پرلوک.

[ ] (اِخ) مرکز بلوک خدابنده لو در ولایت همدان.

پرم.

[پِ] (اِخ)(1) بلده ای بناحیهء اورال از کشور روسیه، بر ساحل کاما دارای 120000 تن سکنه.
(1) - Perm.

پرمار.

[پِ] (اِ مرکب) در لهجهء مازندرانی، پدرِ مادر. جد مادری.

پرماز.

[پُ] (ص مرکب) پرچین. پرشکن. ترنجیده :
در چو بگشاد و بدان دخترکان کرد نگاه
دید چون زنگی هر یک را دو روی سیاه
جای جای بچهء تابان چون زهره و ماه
بچهء سرخ چو خون و بچهء زرد چو کاه
سر نگونسار ز شرم و روی تیره ز گناه
هر یکی با شکمی حامل و پرماز لبی.
منوچهری.
پرماس.
[پَ] (اِ) خلاص و نجات. (برهان) (جهانگیری). رهائی :
بعدل او بود از جور بدکنش رستن
بخیل او بود از شرّ دشمنان پرماس.
ناصرخسرو (از جهانگیری)(1).
پرماسش.
[پَ سِ] (اِمص) لمس. لامسه. ببساوش. بساوش. پرواس. جَس. و رجوع به پرماسیدن شود.
(1) - این بیت در دیوان ناصرخسرو نیست و به سبک او نیز شبیه نیست و شاهد دیگری نیز برای این صورت و معنی که بدان داده اند دیده نشده است.

پرماسنده.

[پَ سَ دَ / دِ] (نف)لمس کننده. بساونده. بپساونده. و رجوع به پرماسیدن شود.

پرماسه.

[پَ سَ / سِ] (اِمص) لمس. || خلاص و نجات. (شعوری). معانی دیگر که صاحب فرهنگ شعوری به این کلمه داده است غلط است و از حدسهای گوناگونی که در شعر سنائی و ابوشکور زده اند نشأت کرده است.

پرماسیدن.

[پَ دَ] (مص) لمس کردن. بسودن. دست سودن بچیزی جهت ادراک آن. (رشیدی در ذیل پَرماس). دست برجائی سودن. (برهان در ذیل پرماس) دست سودن. (جهانگیری در ذیل پرماس): قال ابوعبدالله... الروح جسم تلطف عن الحس و تکبر عن اللمس؛ معنی آن در شرح تعرف چنین آمده است: روح جسمی است لطیف تر از آنکه او را حس اندریابد و بزرگتر از آنکه وی را هیچ چیز پرماسد. (از فرهنگ جهانگیری) : و دیگری را تمکین کند تا موضع دغدغهء او بجنباند و بپرماسد تا از پرماسیدن لذّتی چندانکه کسی را گوش یا بینی بخارد باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
آنکه او نبض خویش نشناسد
نبض دیگر کسی چه پرماسد.سنائی.
|| علم و دانستن. (برهان ذیل پرماس). ادراک و تمیز کردن. (رشیدی ذیل پرماس). || خلاص و نجات. (برهان و جهانگیری در ذیل پرماس). || یازیدن یعنی دراز کردن. (برهان) (جهانگیری) :
هرکجا گوهریست بشناسم
دست سوی دگر نپرماسم.بوشکور(1).
|| نموّ. بالیدن. (برهان). || پرداختن. (برهان) (جهانگیری).
(1) - تمام معانی جز لمس و بپسودن، ظاهراً صحیح نیست و از حدسهای غلط است در دو شاهد فوق.

پرماسیده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) بسوده. لمس شده. بدست سوده. || دانسته شده. || رهائی یافته. || یازیده. درازکرده. || بالیده. || پرداخته.(1)
(1) - تمام معانی جز لمس شده و بپسوده، ظاهراً صحیح نیست و از حدسهای غلط است در دو شاهد پرماسیدن.

پرمان.

[پَ] (اِ) فرمان. اَمر : عبدوس بازنمود که چند مهم دیگر است با وی [ آلتونتاش ] و جواب یافت که... شغلی و پرمانی که باشد و هست بنامه راست باید کرد. (تاریخ بیهقی). چون فرمان خداوند بر این جمله است پرمان بردارم. (تاریخ بیهقی). و خزانه به قلعهء شادیاخ نهاده بود بحکم پرمان امیرمسعود. (تاریخ بیهقی).
- پرمان یافتن؛ فرمان یافتن. مردن. گذشته شدن. وفات کردن. درگذشتن : چون پدر ما پرمان یافت و برادر ما را بغزنین آوردند. (تاریخ بیهقی).
پرمان بردار.
[پَ بُ] (نف مرکب)فرمانبردار. مطیع : اما چون فرمان خداوند برین جمله است پرمانبرداریم. (تاریخ بیهقی).
پرماه.
[پَ] (اِ) افزاری باشد حکاکان و درودگران را که بدان مروارید و دیگر جواهر و چوب و تخته سوراخ کنند و بعرب مثقب خوانند. (برهان). پرمه. (رشیدی). برماه. برمه. (جهانگیری). دست افزار حکاکان و نجاران که بدان جواهر و چوب را سوراخ کنند. (رشیدی). متّه.

پرماه.

[پُ] (اِ مرکب) ماه تمام. بَدر.

پرماهی.

[پُ] (حامص مرکب) امتلاء قمر. حالت بدری. استقبال. (مفاتیح العلوم خوارزمی).

پرمایگی.

[پُ یَ / یِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پرمایه.

پرمایون.

[پَ] (اِخ) آن ماده گاو بود که فریدون را شیر میداد و پرورد. (فرهنگ اسدی).
مهرگان آمد جشن ملک اَفریدونا
آن کجا گاو نکو بودش پرمایونا.دقیقی.
و رجوع به پرمایه و برمایون شود.

پرمایه.

[پُ یَ / یِ] (ص مرکب) که مایهء بسیار دارد. دارای مایهء بسیار. مقابل کم مایه :
خورشید منم به شاعری، سایه توئی
پرمایه منم بفضل و بی مایه توئی.سوزنی.
بیت ذیل را اسدی در لغت نامه آورده و گفته است نام گاو فریدون است لکن پرمایه در این بیت نام نیست و بمعنی لغوی کلمهء مرکبه است یعنی صاحب مایهء بسیار:
یکی گاو پرمایه خواهد بدن
جهانجوی را دایه خواهد بدن.فردوسی.
- چای پرمایه؛ صاحب رنگ سیاه، که آب آن کم و چای آن بسیار باشد.
|| مالدار. متمول. که مایهء بسیار دارد :
به درویش بر مهربانی کنم
به پرمایه بر پاسبانی کنم.فردوسی.
|| پرخواسته. پرثروت:
یکی گنج پرمایه تر برگزید
بدان ماهرخ داد شنگل کلید.فردوسی.
|| گرانبها. ثمین. گران. غالی. پرارز. پربها. پرقیمت :
ببردند پرمایه گستردنی
می آورد و رامشگر و خوردنی.فردوسی.
بیارند پرمایه دیبای روم
که پیکر بریشم بود زرش بوم.فردوسی.
یکی خلعت آراست پرمایه، شاه
ز زرین و سیمین و اسب و کلاه.فردوسی.
بدو داد پرمایه، زرین کمر
بهر مهره ای درنشانده گهر.فردوسی.
جهاندار کسری کنون مرزمان
بپذرفت و پرمایه کرد ارزمان.فردوسی.
چنین گفت کز پاک مام و پدر
یکی شاخ شایسته آمد ببر
می روشن آمد ز پرمایه جام
مر او را منوچهر کردند نام.فردوسی.
ز دیبای پرمایه و پرنیان
بر آن گونه گشت اختر کاویان
که اندر شب تیره خورشید بود
جهان را ازو دل پرامید بود.فردوسی.
به دیبای رومی بیاراسته
چه پرمایه چیز اندرو خواسته.فردوسی.
یکی جفت پرمایه انگشتری
فروزنده چون بر فلک مشتری.فردوسی.
در گنج دینار و پرمایه تاج
همان جامهء دیبه و تخت عاج.فردوسی.
ز پرمایه تر هرچه بد دلپذیر
همی تاخت تا خرهء اردشیر.فردوسی.
برافکند پرمایه برگستوان
ابا جوشن و ترگ و تیغ گوان.فردوسی.
از او آرزوهای پرمایه جوی
که کردار او را نبینند روی.فردوسی.
بفرمود تا خلعت آراستند
ز گنج آنچه پرمایه تر خواستند.فردوسی.
ز گوهر که پرمایه تر یافتند
ببردند چندانکه برتافتند.فردوسی.
برآراست منذر چو بایست کار
ز شهر یمن هدیهء بیشمار
ز اسبان تازی به زرین ستام
ز چیزی که پرمایه بردند نام.فردوسی.
سپه را همه گرز و جوشن بداد
یکی ترگ پرمایه بر سر نهاد.فردوسی.
می روشن آورد و پرمایه جام
مناچهر دادش منوچهر نام.فردوسی.
چو او تخت پرمایه پدرود کرد
خرد تار و مهر مرا پود کرد.فردوسی.
چو آگه شد از کار آن خواسته
که آورد پرموده آراسته
بمیدان فرستاد تا همچنان
بود بار پرمایه با ساروان.فردوسی.
هنرمند را خلعت آراستی
ز گنج آنچه پرمایه تر خواستی.فردوسی.
نشست از بر تخت پرمایه، سام
ابا زال خرم دل و شادکام.فردوسی.
چه از تاج پرمایه و تخت زر
چه از یاره و طوق و زرین کمر.فردوسی.
ز یاقوت مر تخت را پایه بود
که تخت کیان بود و پرمایه بود.فردوسی.
همان خیمه و دیبه رنگ رنگ
همه تخت پرمایه زرین پلنگ.فردوسی.
برادر بیاورد پرمایه تاج
همان یاره و طوق با تخت عاج.فردوسی.
در گنج بگشاد شاه جهان
ز پرمایه چیزی که بودش نهان.فردوسی.
که شاه آفریدون بدو شاد شد
چو آن تخت پرمایه آباد شد.فردوسی.
ز خون طشت پرمایه کردند پاک
بشستند زرین به آب و بخاک.فردوسی.
بیاراست تن را به دیبا و زر
به در و به یاقوت پرمایه سر.فردوسی.
جز این هرچه پرمایه تر بود نیز
به ایرانیان ماند بسیار چیز.فردوسی.
یکی تخت پرمایه اندر میان
زده پیش او اختر کاویان.فردوسی.
ز پرمایه چیزی کز آن بوم خاست
ابا نامه آن هدیه ها کرد راست.فردوسی.
|| بزرگ. عزیز. گرانمایه. بزرگوار. پرگهر. پرگوهر. که گوهری بلند دارد. که اصلی بزرگ دارد. شریف. عالیقدر :
چو آمد بکار اندرون تیرگی
گرفتند پرمایگان خیرگی.فردوسی.
چو دیدند پرمایگان روی شاه
پیاده دمان برگرفتند راه.فردوسی.
ز پهلو برفتند پرمایگان
سپهبد سران و گران سایگان.فردوسی.
یکی نامه بنوشت دل پر ز خشم
بسوگ برادر پر از آب چشم
بسوی فریبرز کاووس شاه
یکی نزد پرمایگان سپاه.فردوسی.
نه من شاد باشم نه فرزند من
نه پرمایه گردی ز پیوند من.فردوسی.
شود شاه پرمایه پیوند تو
درخشان شود فرّ و اورند تو.فردوسی.
چنین گفت همدان گشسب سوار
که ای نزد پرمایگان مایه دار.فردوسی.
چنین داد پاسخ که این خرد نیست
چو دستان ز پرمایگان گرد نیست.فردوسی.
چنین گفت پرمایه افراسیاب
که هرگز کسی این نبیند بخواب.فردوسی.
یکی آفرین کرد پرمایه کی
که ای نامداران فرخندپی.فردوسی.
درآمد بتاج اندرون خیرگی
گرفتند پرمایگان چیرگی.فردوسی.
شدند آن سه پرمایه اندر یمن
برون آمدند از یمن مرد و زن.فردوسی.
چو بر تخت بنشست پرمایه شاه
نشاندند بهرام را پیش گاه.فردوسی.
برینسان زنی داشت پرمایه شاه
ببالای سرو و بدیدار ماه.فردوسی.
بتاج مهان چون سزا دیدمش
ز فرزند پرمایه بگزیدمش.فردوسی.
بت آرای فرخنده دستور من
همان گنج و پرمایه گنجور من.فردوسی.
بیاورد آزاد تن دایه ای
یکی پاک و پرشرم و پرمایه ای.فردوسی.
همان کهتر دایگان تو بود
بلشکر ز پرمایگان تو بود.فردوسی.
همان نیز پرمایه اسفندیار
بیاورد جنگی ده و دو هزار.فردوسی.
ز لشکر سه پرمایه را برگزید
که گویند و دانند پاسخ شنید.فردوسی.
کنون با پرستنده و دایگان
از ایران بزرگان و پرمایگان.فردوسی.
چنین گفت کز لشکر بیکران
ز پرمایگان و ز گندآوران.فردوسی.
از ایشان هر آنکس که پرمایه بود
بمردی و گنجش گرانمایه بود.فردوسی.
سه فرزند پرمایه را چشم داشت
ز دیرآمدنشان به دل خشم داشت.فردوسی.
بدیشان چنین گفت پرمایه شاه
که بسپرد خواهید از این گونه راه.فردوسی.
بدو گفت گودرز پرمایه شاه
ترا پیش رو کرد بر این سپاه.فردوسی.
بپیچید از آن کار، پرمایه گیو
که آمد پیاده سپهدار نیو.فردوسی.
بود نام آن گرد پرمایه گیو
بتوران نبینی چو او نیز نیو.فردوسی.
پس آنگاه فرمود پرمایه شاه
که بر چوب ریزند نفط سیاه.فردوسی.
چو بندوی را دید برپای خاست
ز گنجور پرمایه بالای خواست.فردوسی.
که پردخته مانده همی جای او
ببردند پرمایه بالای او.فردوسی.
سیاوش جهاندار و پرمایه بود
ورا رستم زابلی دایه بود.فردوسی.
چو پیران بیامد به پرده سرای
برفتند پرمایگان باز جای.فردوسی.
بدو گفت پرمایه افراسیاب
که خرّم کسی کو بمیرد در آب.فردوسی.
غمی گشت و پرمایگان را بخواند
بسی پیش گهرم سخنها براند.فردوسی.
همه هرچه گفتم کنون یاد دار
بگو پیش پرمایه اسفندیار.فردوسی.
چنین داد پاسخ به پرمایه شاه
که چون تو نبیند نگین و کلاه.فردوسی.
به اسب اندرآمد [ فریدون ] به ایوان شاه
دو پرمایه با او همیدون براه.فردوسی.
نشست [ لهراسب ] از بر تخت با تاج زر
برفتند گردان زرین کمر
نشستند هر کس که پرمایه بود
وزان نامداران گران سایه بود.فردوسی.
چو بر تخت بنشست پرمایه شاه
نشانید بهرام را پیشگاه.فردوسی.
ز رستم بپرسید پرمایه طوس
که چون یافت پیل از تک گور کوس.
فردوسی.
نشستند در گلشن زرنگار
بزرگان پرمایه با شهریار.فردوسی.
ولیکن نه پرمایه جان است و تن
همان خوار گیرم بپوشم کفن.فردوسی.
آن سرافراز گرانمایه هنر
آن گرانمایهء پرمایه تبار.فرخی.
خواهی پادشاه و خواهی جز پادشاه هر کسی را نفسی است و آنرا روح گویند سخت بزرگ و پرمایه است و تنی است که آن را جسم گویند سخت خرد و فرومایه. (تاریخ بیهقی). || نجیب. اصیل :
به ده پیل بر تخت زرین نهاد
به پیلی که پرمایه تر زین نهاد.فردوسی.
سواران و اسپان پرمایه اند
ز گردنکشان برترین پایه اند.فردوسی.
اگر گوسفندی برند از رمه
به تیره شب و روزگار دمه
یکی اسب پرمایه تاوان دهم
مبادا که بر وی سپاسی نهم.فردوسی.
هم از تیغ هندی و گرز گران
ز پرمایه اسبان و از گوهران.فردوسی.
ز پرمایه اسپان زرّین ستام
ز ترک و ز شمشیر زرّین نیام.فردوسی.
ز اسپان پرمایه وز گوهران
ز دینار و دیبا و از افسران.فردوسی.
شتر خواست پرمایه ده کاروان
بهر کاروان بر یکی ساروان.فردوسی.
|| خردمند. دانشمند. پرخرد. پردانش. صاحب علم بسیار. صاحب خرد بسیار :
چنین گفت پرمایه دهقان پیر
سخن هرچه زو بشنوی یادگیر.فردوسی.
بیامد دمان سوی مهتر پسر
که او بود پرمایه و تاجور.فردوسی.
بدو داد پرمایه تر دخترش
که بودی گرامی تر از افسرش.فردوسی.
دو فرزند پرمایه را پیش خوان
بر خویش بنشان به روشن روان.فردوسی.
دو پرمایه بیداردل پهلوان
یکی هوش ور پیر و دیگر جوان.فردوسی.
به زابلستان چند پرمایه بود
سیاوخش را آن زمان دایه بود.فردوسی.
شما ای گرامی فرستادگان
سخنگوی و پرمایه آزادگان.فردوسی.
فرخ زاد را گفت پرمایه ای
سر روم را همچو پیرایه ای.فردوسی.
نشست آن سه پرمایهء نیک رای
همی بود خراد بر زین بپای.فردوسی.
نه آئین پرمایه دهقان بود
که آن جامهء جاثلیقان بود.فردوسی.
چو لشکر چنین پاسخ آراستند
دو پرمایه از جای برخاستند.فردوسی.
از آن پس از آن انجمن آنچه ماند
بزرگان برترمنش پیش خواند
چو گشتند پرمایگان انجمن
ز لشکر هرآنکس که بد رای زن.فردوسی.
یکی داستان زد گوی در نخست
که پرمایه آن کس که دشمن بجست
چو بدخواه پیش آیدت کشته به
گر آواره از جنگ برگشته به.فردوسی.
همی گفت پرمایه بازارگان
بشاگرد کای مرد ناکاردان.فردوسی.
چو دهقان پرمایه او را بدید
رخ او شد از بیم چون شنبلید.فردوسی.
بدو باغبان گفت کای پرهنر
نخست آن خورد می که پرمایه تر
تو باید که باشی بر این پیشرو
که پیری به فرهنگ و در سال نو.فردوسی.
|| خطیر. عظیم. جلیل :
بدو گفت گرسیوز ای شهریار
مگیر این چنین کار پرمایه خوار.فردوسی.
|| مجلل. باشکوه :
گرازید بهرام چون بنگرید
یکی کاخ پرمایه آمد پدید.فردوسی.
یکی کاخ پرمایه او را بساخت
از آن سر شبانی سرش برفراخت.فردوسی.
چنان همچو هنگام کاووس شاه
وزو نیز پرمایه تر بارگاه.فردوسی.
|| برومند :
چو آن کودک خرد پرمایه گشت
بر آن کوه بر کاروانی گذشت.فردوسی.
- پرمایه تر؛ بهتر :
رها کن ز چنگ این سپنجی سرای
که پرمایه تر زین ترا هست جای.فردوسی.
- پرمایه ده؛ دهِ آباد و معمور :
رسیدند پویان به پرمایه ده
بده در یکی مهربان بود مه(1).فردوسی.
برآورد پرمایه ده شارسان
شد آن شارسانها کنون خارسان.فردوسی.
خروشی برآمد ز پرمایه ده
ز شادی که گشتند همواره مه.فردوسی.
پرمایه.
[پُ یَ / یِ] (اِخ) نام برادر فریدون :
برادر دو بودش [ فریدون را ] دو فرخ همال
از او هر دو آزاده مهتر بسال
یکی بود زیشان کیانوش نام
دگر نام پرمایهء شاد کام.فردوسی.
کیانوش و پرمایه بر دست شاه
چو کهتر برادر ورا نیکخواه.
فردوسی.
|| گاو فریدون بود. (لغت نامهء اسدی). آن ماده گاو که فریدون را شیر میداد :
یکی گاو کش نام پرمایه بود
ز گاوان ورا برترین پایه بود.فردوسی.
رجوع به پرمایون شود.
پرمته.
[پْرُ / پِ رُ مِ تِ] (اِخ)(1) در اساطیر یونانی رب النوع آتش و خالق نوع بشر و مظهر نبوغ مردمی. پرمته یکی از تیتان ها(2) بود و پدر او را گاه ژاپه(3) و گاه اورانس(4) و گاه اری مدن(5) غول پیکر و مادر او را گاه کلی من(6)و گاه تمیس(7) و زمانی هرا(8) و گاه آسیا نامیده اند. وی برادر اطلس، اپی مته(9) و منوایتیوس میباشد. او با پیرا(10) دختر اپی مته ازدواج کرد و هلن(11)، جد همهء یونانیان فرزند او بود. و مخترع مِثالی و نخستین موجد تمدن است با همهء اعمال نیک، زئوس(12) (ژوپیتر) وی را به سختی مجازات کرد چه وی بجای گوشت گاو، استخوانهای گاو را بزئوس اهداء کرده و آتش آسمانی را ربوده و به انسان داده بود. زئوس نخست پاندرا را که زنی زیبا بود با درجی انباشته به آلام نزد وی فرستاد ولی او حیلهء وی را بفراست دریافت و آنگاه زئوس پرمته را توسط هفستوس(13) بصخره ای از کوه قفقاز به میخ بدوخت و او را محکوم به عذاب ابدی کرد که کرکسی جگر او را با منقار همواره پاره کرده می کشت و او دوباره زنده میشد. پس از رنجهای بسیار پرمته بدست هراکلس(14) که عقاب را کشت، آزاد گردید و زئوس او را عفو کرد. و آتشی را که او به انسان داده بود عبارت از خرد و دانائی است.
(1) - یکی نام بردار مه.
(1) - Promethee.
(2) - Titan.
(3) - Japet.
(4) - Ouranos.
(5) - Eurymedon.
(6) - Clymene.
(7) - Themis.
(8) - Hera.
(9) - Epimethee.
(10) - Pyrrha.
(11) - Hellen.
(12) - Zeus.
(13) - Hephaistos.
(14) - Herakles.

پرمخیدن.

[پَ مَ دَ] (مص) عاق شدن. (فرهنگ رشیدی).

پرمخیده.

[پَ مَ دَ / دِ] (ن مف) مخالف و خودرأی را گویند و فرزندی را نیز گفته اند که عاق و عاصی پدر و مادر شده باشد. (برهان). عاق و سرکش. (رشیدی). فرزند عاق. (جهانگیری) :
بد او را یکی پرمخیده پسر
ز بهر جهان بر پدر کینه ور.ابوشکور.
پرمداخل.
[پُ مَ خِ] (ص مرکب) پرفایده. پرسود. پرنفع.

پرمدارا.

[پُ مُ] (ص مرکب) که رفق و مدارات بسیار کند :
مگر کردگار آشکارا کند
دل و مغز ما پرمدارا کند.فردوسی.
مگر بر من این آشکارا شود
بر آتش دلم پرمدارا شود.فردوسی.
پرمدعا.
[پُ مُدْ دَ] (ص مرکب) که سخن دراز کشد. که دعویهای باطل بسیار در محاجه آرد. که بسیار کاوَد در سخن چنانکه مخاطب را مانده کند.

پرمدعائی.

[پُ مُدْ دَ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی آنکه پرمدعاست.

پرمدی.

[پْرِ / پِ مِ] (اِخ)(1) پرمتی. قصبه ای است در هشتادهزارگزی شمال غربی یانیه در ارناودستان. (قاموس الاعلام ج 2 ص1500).
(1) - Premedi. Premeti.

پرمر.

[پَ مَ] (اِ) بمعنی انتظار و امید باشد. (برهان). رجاء. پرموز. پرموزه. پرمور :
ملک در جمله آن مراد بیافت
که همی داشت سالها پرمر(1).مسعودسعد.
و رجوع به پرکر شود.
|| زنبور عسل. (برهان). نحل. زنبور. انگبین. منج انگبین.
(1) - این صورت را فرهنگ شعوری به نقل از مجمع آورده و بیت فوق را مثال زده. و اصل بیت در دیوان چاپی طهران بدین گونه است:... که همی بودش از فلک برتر.

پرمرپس.

[پْرُ / پِ رُ مِ رُ] (فرانسوی، اِ)(1)نوعی از طیور دارای نوکی طویل و منحنی از طایفهء پرمروپینه(2) که در نواحی گرم افریقا و آسیا فراوان است.
(1) - Promerops.
(2) - Promeropines.

پرمز.

[پَ رَ مَ] (اِخ) یکی از قراء تنکابن مازندران. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 107).

پرمشعله.

[پُ مَ عَ لَ / لِ] (ص مرکب) که مشعله بسیار دارد. سخت منور. بسیار روشن : جهان از غریو رعد و کوس و نهیب برق و شمشیر پرمشعله شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
پرمشقت.
[پُ مَ شَ ق قَ] (ص مرکب)صاحب رنج و مشقت و تعب بسیار.

پرمصرف.

[پُ مَ رَ] (ص مرکب) که مصرف بسیار دارد. که بسیار بکار رود. که بسیار خرج شود.

پرمعنی.

[پُ مَ نا / نی] (ص مرکب) که معنی بسیار دارد. پرمغز.

پرمغز.

[پُ مَ] (ص مرکب) که مغز بسیار دارد.
- گفتهء پرمغز؛ سخنی پرمعنی.
- مردی پرمغز؛ مردی سخت دانا.

پرمکپس.

[پْرُ / پِ رُ مِ کُ] (فرانسوی، اِ)(1)نوعی از حشرات دارای بالهای باریک از خانوادهء کورکولیونیده(2) در امریکای جنوبی.
(1) - Promecops.
(2) - Curculionides.

پرمکر.

[پُ مَ] (ص مرکب) پرحیله.

پرملال.

[پُ مَ] (ص مرکب) که بسیار بستوه آرد.

پرملالت.

[پُ مَ لَ] (ص مرکب) پرملال.

پرملالی.

[پُ مَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرملال.

پرمناعت.

[پُ مَ عَ] (ص مرکب) که مناعت بسیار دارد. و از مناعت در تداول عوام فارسی زبان کبر خواهند. لکن در عربی مناعت از صفات ممدوحه و بمعنی عزّت نفس است.

پرمن تره.

[پْرِ / پِ رِ مُ رِ] (اِخ)(1) عضو فرقهء مذهبی که در 1120 م. توسط قدیس نُربر(2) در محلی به همین نام تأسیس شد. اعضای این فرقه پیرو قوانین قدیس اگوستن(3) باشند و امور مذهبی را با اعمال بسیار سخت و خشن توأم کنند و جامهء سپید پوشند پاپ هُنُریوس(4) دوم تشکیلات ایشان را در سال 1126 م. صحه نهاد. و عقائد فرقهء مزبور در همهء اروپا انتشار یافت.
(1) - Premontre.
(2) - Saint Norbert.
(3) - Saint Augustin.
(4) - Honorius.

پرمنش.

[پُ مَ نِ] (ص مرکب) مغرور. متکبر. خودپسند. سرکش :
چو نزدیک دارد مشو پرمنش
وگر دور گردی مشو بدکنش.فردوسی.
بگیتی ندارد کسی را به کس
تو گوئی که نوشیروان است و بس...
شده ست از نوازش چنان پرمنش
که هزمان ببوسد فلک دامنش.فردوسی.
وگر هیچ پیروز شد پرمنش
نبیند جز از پشت او دشمنش.فردوسی.
چو برگشت ازو پرمنش گشت و مست
چنان دان که هرگز نیاید بدست.فردوسی.
بپرسید خسرو [ از راهب ] کزین انجمن
که کوشد به رنج و به آزار من
چنین داد پاسخ که بسطام نام
یکی پرمنش باشد و شادکام...
بپرهیز از آن مرد ناسودمند
که خیزد ازو رنج و درد و گزند.فردوسی.
یکی پرمنش بود کآمد ز روم
کنون چیره گشت اندر این مرز و بوم.
فردوسی.
|| سرکش :
اگر زیردستی بود پرمنش
بشمشیر یابد ز ما سرزنش.فردوسی.
بدو گفت رویین تن اسفندیار
که ای پرمنش پیر ناسازگار.فردوسی.
خراسان سخن پرمنش وار گفت
نگویم که این با خرد بود جفت.فردوسی.
|| خردمند. پرخرد :
بیاموخت فرهنگ و شد پرمنش
برآمد ز بیغاره و سرزنش.فردوسی.
بیاورد خوان با خورشهای نغز
جوان پرمنش بود و پاکیزه مغز.فردوسی.
بدان چربدستی رسیده بکام
یکی پرمنش مردمانی بنام.فردوسی.
وزآن پس به اغریرث آمد پیام
که ای پرمنش مهتر نیکنام.فردوسی.
وی از خشم برآشفت [ قاید ] و مردکی پرمنش و ژاژخای و بادگرفته بود. (تاریخ بیهقی). || پرمایه. بلیغ. رسا. کامل :
نبشت و نهاد از برش مهر خویش
چو شد خشک همسایه را خواند پیش
فراوانش بستود و بخشود چیز
بسی پرمنش آفرین خواند نیز.فردوسی.
مکن تیزمغزی و آتش سری
نه زینسان بود مهتر و لشکری
ز سر کینه و جنگ را دور کن
به رزم آمدی پرمنش سور کن.فردوسی.
|| ارجمند. بزرگ :
بدو گفت خسرو که ای بدکنش
نه از تخم ساسان شدی پرمنش...
تو از بی بنان بودی و بدکنان
نه از تخم ساسان رسیدی به نان.فردوسی.
یکی نامه دیدم پر از داستان
سخنهای آن پرمنش راستان.فردوسی.
زن پرمنش گفت کای پاک رای
بدین ده فراوان کس است و سرای.
فردوسی.
چو لشکر چنان گردش اندرگرفت
شه پرمنش دست بر سر گرفت.فردوسی.
که آمد فرستاده نزدیک شاه
یکی پرمنش مرد با دستگاه.فردوسی.
از این دخت مهراب و از پور سام
گوی پرمنش زاید و نیکنام.فردوسی.
بدو گفت بهرام کای پرمنش
هم اکنون بخاک اندرآید تنش.فردوسی.
یکایک همی خواندند آفرین
بر آن پرمنش پادشاه زمین.فردوسی.
بکشتند چندان ز گردان هند
هم از پرمنش نامداران سند.فردوسی.
بگفتند کاین کودک پرمنش
ز بیغاره دورست و از سرزنش.فردوسی.
که پیغمبر شاه توران سپاه
گو پرمنش با درفش سیاه
همی شیده گوید که هستم بنام
کسی بایدش تا گذارد پیام.فردوسی.
همان پرخرد موبد راهجوی
گو پرمنش کو بود شاهجوی.فردوسی.
همه پاک در زینهار منید
وزان پرمنش یادگار منید.فردوسی.
بیامد یکی بانگ برزد بلند
که ای پرمنش مهتر دیوبند.فردوسی.
|| پرقوت. جَسور.

پرمنفعت.

[پُ مَ فَ عَ] (ص مرکب)پرسود. که سود بسیار دارد. که نفع بسیار دهد :
صبر تلخ آمد ولیکن عاقبت
میوهء شیرین دهد پرمنفعت.مولوی.
پرمنگنات.
[پِ مَ گَ] (فرانسوی، اِ)(1)رسوب اَسید پرمنگانیک. و اسید پرمنگانیک از اسیدهای مشتق از مغنیسیا است.
(1) - Permanganate.

پرمنگناس.

[پِ رِ مَ گِ] (اِ) قسمی داتورهء درختی(1).
(1) - Datura arborea.

پرمو.

[پَ] (اِ) بمعنی پرمر باشد که انتظار و امید است. رجوع به پرمر شود. || زنبور عسل را نیز گویند. (برهان).

پرمو.

[پُ] (ص مرکب) که موی بسیار دارد. پرموی. اَشعَر. و رجوع به پرموی شود.

پرموئی.

[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرمو.

پرموته.

[پَ تَ / تِ] (اِ) بمعنی چیز باشد که بعربی شی ء گویند چنانکه گویند چه پرموته میخواهد یعنی چه چیز را میخواهد. (برهان قاطع).

پرمودن.

[پَ دَ] (مص) فرمودن. و رجوع به فرمودن شود.

پرموده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) فرموده.

پرموده.

[پَ دَ] (اِخ) نام پسر ساوه شاه. (برهان). و او در جنگ بهرام چوبینه به دژ گریخت و هرمزبن نوشیروان بدو امان داد و تاج و تخت پدر بدو باز داد :
دو تن یافتستی که اندر جهان
چو ایشان نبود از نژاد مهان
چو خورشید بر آسمان روشنند
ز مردی همه ساله در جوشنند
یکی من که شاهم جهان را بداد
دگر پور پرموده فرّخ نژاد.فردوسی.
پرمور.
[پَ] (اِ) بمعنی انتظار باشد. (برهان). || زنبور عسل را نیز گویند. (برهان). پرموز. پرموزه. پرمر. رجوع به پرمر شود.

پرموره.

[پَ رَ / رِ] (اِ) آرایش. (جهانگیری).

پرموز.

[پَ] (اِ) امید و انتظار. || زنبور عسل. (برهان). پرمور. پرموزه. پرمر. رجوع به پرمر شود.

پرموز.

[پُ] (اِ) علف [ یابس ] را گویند. سبزهء خشک شده است. (برهان).

پرموزه.

[پَ زَ / زِ] (اِ) بمعنی پرموز است که انتظار و امید باشد. (برهان). رجوع به پرمر شود. || زنبور عسل را هم گفته اند. (برهان). رجوع به پرمر شود. || نام پسر ساوه شاه نیز هست و به این معنی با ذال نقطه دار هم آمده است و اصحّ این است بنابر قاعدهء کلی. (برهان). و رجوع به پرموده شود.

پرمون.

[پَ] (اِ) زینت و آرایش باشد. (برهان).

پرموی.

[پُ] (ص مرکب) پُرمو. اَشعر. آنکه یا آنچه موی بسیار دارد. مقابل کم موی :
دو چشمش کبود و دو رخسار زرد
تنی خشک و پرموی و لب لاجورد.فردوسی.
پرمه.
[پَ مَ] (اِ) بمعنی پرماه است که افزار چیزها سوراخ کردن باشد و بعربی مثقب گویند. (برهان). مَتّه :
ور همه اره نهی از بهر رفتن بر سرش
وی قدمها دوخته بر جای چون پرمه بود.
رضی الدین نیشابوری.
بهر لعلی عقیقی داشته جفت
عقیق از پرمهء یاقوت می سفت.امیرخسرو.
|| بمعنی پدمه هم آمده است که لخت و حصه و بهره باشد و بعضی به این معنی به ضم اول گفته اند. (برهان).

پرمه.

[پِ مَ / مِ] (اِ) کاهلی کردن در کارها. (برهان) (رشیدی).

پرمه بازار.

[ ] (اِخ) موضعی به شمال چهارشنبه از نواحی بخارا.

پرمهر.

[پُ مِ] (ص مرکب) پرمحبت.

پرمهره.

[پَ مُ رَ / رِ] (اِ مرکب) گلوله ای از پر و جز آن که مرغان شکاری از معده برمی آورند. گروهه ای باشد از پر و غیره که جانوران شکاری مثل شاهین و باز و امثال آنها از معده برمی آورند و آنرا بترکی اوخشی میگویند. (تتمهء برهان).
- پرمهره کردن؛ خوردن جوارح طیور پر را برای اصلاح و تنقیهء معده.

پرمهه.

[پِ مَ هَ / هِ] (اِ) پِرمه. تأخیر و کاهلی کردن در کارها. (برهان).

پرمی.

[ ] (اِخ) نام محلی در کنار راه سلطان آباد و ملایر میان قلعه نو و زنگنهء سفلی در 352600 گزی طهران.

پرمی.

[پُ مَ / مِ] (ص مرکب) پر از باده. || (اِ مرکب) نوعی از انگور باشد. (برهان).

پرمیا.

[پِ] (اِخ)(1) پیارمی(2). نام ناحیهء قدیم واقع در شمال شرقی روسیهء اروپا که از سواحل کاما تا سواحل دوینای شمال کشیده شده به فنلاند منتهی شود و آن شامل نواحی کنونی پرم، و ولگد و ارخانگلس بوده است. در کاوش خرابه های واقع در این ناحیه ظروف و اشیاء زرینه و سیمینه از ایرانیان و هندیان یافت شده است و این معنی حاکی از قدمت تمدن آنجاست. اُتر نروژی در مائهء یازدهم میلادی بنواحی دوینای شمال دست یافت و سیصد سال پس از آن جمهوری نوگرد از طرف شرق و غرب اتساع یافت این کشور که اهالی آن در اواخر مائهء چهارم دین مسیح گرفته بودند، در فتنهء مغول ویران شد.
(1) - Permie.
(2) - Piarmie.

پرمیناوس.

[ ] (اِخ) یعنی باقی مانده برای منزل. (کتاب اعمال رسولان 6:5) یکی از هفت خادم بود. (قاموس کتاب مقدس).

پرمیو.

[پَ / وْ] (اِ) مرضی باشد که آنرا عوام سوزاک خوانند چه بوقت بول کردن مجرای بول بسوزش درآید و بعربی حرقة البول گویند. (برهان). و یاء این کلمه به ضبط برهان و رشیدی مجهول است. و رشیدی گوید ظاهراً این لفظ هندی باشد.

پرمیوگی.

[پُ وَ / وِ] (حامص مرکب)پرحاصلی. پرثمری.

پرمیوه.

[پُ وَ / وِ] (ص مرکب) پرثمر. پرحاصل.
-پرمیوه شدن؛ اِثمار.

پرن.

[پَ رَ] (اِخ) پروین. ثُریّا. پَرو. و آن چند ستاره است یکجا جمع شده در کوهان ثور و بعربی ثریا خوانندش. (برهان). پروه. (رشیدی) :
بخط و آن لب و دندانش بنگر
که همواره مرا دارند در تاب
یکی همچون پرن بر اوج خورشید
یکی چون شایورد از گرد مهتاب.
فیروز مشرقی.
شاخش ملون همچو قوس قزح
برگش درخشان همچو نجم پرن.فرخی.
تا چو خورشید نتابد ناهید
چون دوپیکر نبود نجم پَرَن.فرخی.
حال ولایتی بمثال بنات نعش
از مردم گریخته برکرد چون پرن.فرخی.
جهان را همه ساله اندیشه بود
از این تا نهد تخت او بر پرن.فرخی.
چون سه سنگ دیگپایه هقعه بر جوزا کنار
چون شرار دیگپایه پیش او خیل پَرَن.
منوچهری.
مر بنات النعش را ماند سخن در طبع مرد
از برای مدح تو آید فراهم چون پرن.
سوزنی.
میان عترت و اولاد مرتضی و نبی
چو بدر باشد بر آسمان میان پرن.سوزنی.
متفرق بنات نعش از هم
بهم اندر خزیده نجم پرن.مسعودسعد.
نخفته ام همه شب دوش و بوده ام نالان
خیال دوست گواه من است و نجم پرن.
مسعودسعد.
ز بخشش تو اگر بانگ بر زمانه زنند
بنات نعش بهم درفتد بشکل پرن.
کمال اسماعیل.
بگاه فکرت اگر بر بنات نعش روم
بنوک کلک بنظم آورم چنان پرنش.
کمال اسماعیل.
اطلس چرخی گردون بهر قد قدر اوست
خیط درزش آفتاب و دکمهء جیبش پرن.
نظام قاری (دیوان البسه).
رجوع به ثریا و پروین شود. || منزلی از منازل قمر؟. (برهان).

پرن.

[پَ رَ] (اِ) دیبای منقش و لطیف. پرنیان :
گفتم چه چیز باشد زلفت در آن رخت
گفتا یکی پرند سیاه و یکی پرن.فرخی.
نرگس تازه چو چاه ذقنی شد بمثل
گر بود چاه ز دینار و ز نقره ذقنا
چونکه زرین قدحی بر کف سیمین صنمی
یا درخشنده چراغی بمیان پَرَنا.منوچهری.
بروی و سینه و ساعد خجل شدند از وی
یکی حریر و دوم حله و سیم پرنا.
ادیب صابر.
|| (اِ، ق) بمعنی دیروز که روز گذشته باشد. (برهان).

پرنا.

[پَ] (اِ) دیبای منقش لطیف و نازک را گویند. (برهان). دیبای منقش در غایت لطافت و نزاکت. پرنو. پرنون. پرنیا. (رشیدی). پرنیان. نوعی از دیبای منقش بود که در غایت لطافت و نزاکت باشد. (جهانگیری). ظاهراً صاحب فرهنگ جهانگیری الف زائد کلمهء پرن را در شعر منوچهری و ادیب صابر جزء کلمه شمرده و از این طریق کلمهء مستقل پدید آورده و ضبط کرده است و آن الف، الف اطلاق است. و صاحب فرهنگ رشیدی و برهان قاطع نیز از او پیروی کرده اند.

پرناز.

[پُ] (ص مرکب) پرنخوت. پربطر. پرفیریدگی :
لشکر دشمن او مویه گر و لشکر او
لب پر از خنده و دلها همه پرناز و بطر.
فرخی.
پر ناز و غمزه.
[پُ زُ غَ زَ / زِ] (ص مرکب)که ناز و غمزهء بسیار دارد.

پرنازی.

[پُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پرناز.

پرناک.

[پُ] (ص) آدم جوان و اول عمر را گویند. (برهان). برنا. || (اِخ) نام طایفه ای هم هست از ترکان. (برهان).

پرناک.

[پَ] (ص مرکب) پُرپَر: غُداف؛ کرکس پرناک. (منتهی الارب).

پرناک.

[ ] (اِخ) رجوع به قاسم بیک پرناک شود.

پرناله.

[پُ لَ / لِ] (ص مرکب) پراَنین :
زمانی برق پرخنده زمانی رعد پرناله
چنان مادر ابر سوگ عروس سیزده ساله.
رودکی.
همی کوه پرناله و پرخروش
همی سنگ خارا برآمد بجوش.فردوسی.
پرنامبوک.
[پِ] (اِخ)(1) ناحیه ای در برزیل، از سمت مشرق به اقیانوس اطلس و از سمت شمال به پاراهی با، ریوگراندونرت، سه آرا و از سمت مغرب به پیوهی و از سمت جنوب به باهیاوالگواس محدود است. مساحت آن 128395 گز مربع و جمعیت آن 1050000 تن است. پایتخت آن رسیف است. محصولات آن بخصوص نیشکر و پنبه فراوان است.
(1) - Pernambouc.

پرنان.

[پَ] (ص) فاسد و خراب. (وُلف). و رجوع به شعوری ج 1 ص242 شود.

پرنت.

[پِ رَ] (اِخ)(1) شهری که اهالی آن با اتنه متحد و با فیلفوس مقدونی مخالفت ورزیدند. (ایران باستان ص 1182، 1200، 1201، 1293، 1320، 1324).
(1) - Perinthe.

پرنج.

[پَ رَ / رِ] (اِ) غله ای باشد شبیه به گندم لیکن از گندم باریکتر و ضعیف تر است. (برهان). و در رشیدی به فتح اول و کسر ثانی آمده است. رجوع به برنج شود.

پرنجیده.

[ ] (ص) مخالف و خودرای باشد. (صحاح الفرس). ظاهراً مصحف پرمخیده باشد.

پرنخوت.

[پُ نَ وَ] (ص مرکب) پرناز. پرتکبر.

پرند.

[پَ رَ] (اِ) جامهء ابریشمین بی نقش و ساده. فرند. (رشیدی). ابریشمینهء سیاه بهترینش ختائی. حریر. حریر ساده. (فرهنگ اسدی) (صحاح الفرس) (برهان) (غیاث اللغات). بافتهء ابریشمی. (برهان) (غیاث اللغات). پَرن. پَرنا. حریر ساده یعنی پرنیان بی نقش. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). پرند و پرنیان حریر باشد، پرند ساده بود و پرنیان منقش. (حاشیهء فرهنگ اسدی چ طهران). حریر تنک و ساده. (اوبهی). بافته ای بود ابریشمی. (جهانگیری) : و از این ناحیت [ چین ] زر بسیار خیزد و حریر و پرند وخا و جیز(؟) چینی (خار چینی؟ خار صینی؟) و دیبا. (حدود العالم).
زمانی برق پرخنده زمانی ابر پرناله
چنان مادر ابر سوگ عروس سیزده ساله
و گشته زین پرند سبز شاخ بیدبن ساله
چنان چون اشک مهجوران نشسته ژاله بر ژاله.
رودکی.
ز گفتار او شاد شد شاه هند
بیاراست ایوان بچینی پرند.فردوسی.
فرستاد نزدیک دانای هند
بسی اسب و دینار و چینی پرند.فردوسی.
چو گیتی مر او [ اردشیر ] را همه راست شد
ز همت به کیوان همی خواست شد
چه از روم و از چین و از ترک و هند
جهان شد مر او را چو رومی پرند.فردوسی.
پدر بود در ناز و خزّ و پرند
مرا برده سیمرغ در کوه هند.فردوسی.
گر از کابل و زابل و مرز هند
شود روی گیتی چو چینی پرند.فردوسی.
مرا شاه ایران فرستد به هند
به چین آیم از بهر چینی پرند.فردوسی.
خداوند ایران و توران و هند
به فرّش جهان شد چو رومی پرند.فردوسی.
نهادش بصندوق در نرم نرم
بچینی پرندش بپوشید گرم.فردوسی.
پری زادگان رزم را دل پسند
بپولاد پوشیده چینی پرند.عنصری.
چون پرند بیدگون(1) بر روی پوشد مرغزار
پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار.
فرخی.
گفتم چه چیز باشد زلفت در آن رخت
گفتا یکی پرند سیاه و یکی پرن.فرخی.
بد او را یکی پور نامش سرند
که زخمش ز فولاد کردی پرند.اسدی.
از روی چرخ چنبری رخشان سهیل و مشتری
چون بر پرند ششتری پاشیده دینار و درم.
لامعی.
این نیابد همی برنج پلاس
و آن نپوشد همی ز ناز پرند.مسعودسعد.
پرند آسمان گون بر میان زد [ شیرین ]
بشد در آب و آتش در جهان زد.
نظامی (خسرو و شیرین).
حمایل پیکری از زر کانی
کشیده بر پرندی ارغوانی.نظامی.
دیده ای آتش که چون سوزد پرند
برق هجرت آنچنانم سوخته.خاقانی.
سه نگردد بریشم ار او را
پرنیان خوانی و حریر و پرند.هاتف.
|| حریر که بر آن نوشتندی :
ز زابلستان تا بدریای سند
نوشتیم عهد ترا بر پرند.فردوسی.
سپینود را داد منشور هند
نوشته خطی هندوی بر پرند.فردوسی.
یکی نامه دارم بر شاه هند
نبشته خط پهلوی بر پرند.فردوسی.
نویسیم پس نامه ای بر پرند
که کید است تا باشد او شاه هند.
فردوسی.
|| پرنیان منقش را نیز گفته اند. (برهان). || تیغ و شمشیر. (برهان). شمشیر برّاق. (ولف). فرند. (رشیدی) :
بزرین و سیمین چو صد تیغ هند
جز او سی بزهر آب داده پرند.فردوسی.
نه سقلاب مانم بر ایشان نه هند
نه شمشیر چینی نه هندی پرند.فردوسی.
ز یاقوت و الماس و از تیغ هند
همه تیغ هندی سراسر پرند.فردوسی.
چو دیبهی که برنگ پرند هندی تیغ
زبرجدینش بود پود و زمردینش تار.
عنصری.
تیر اندر سپر آسان گذراند چو زند
چون کمان خواست عدو را چه پرند و چه سپر.
فرخی.
به یک دستش پرند آب داده
بدیگر موی مشکین تاب داده.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بر هر تنی پراکند آن پرنیان پرند
خاکی کز او نروید جز دار پرنیان.
مسعودسعد.
ز شادروان بخاک اندر فکندش
ز دستش بستد آن هندی پرندش.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین ص294).
خنجر تو چون پرند روشن و بازینت است
خون دل عاشقان نقش پرند تو باد.خاقانی.
|| جوهر شمشیر. (رشیدی). جوهر تیغ و شمشیر و امثال آن. (برهان). فرند. (رشیدی). گوهر (در شمشیر و مانند آن). گهر. پرَنگ. اَثر (در شمشیر و جز آن) :
مبارزان قدرقدرت قضاقوت
برای تیغ خود از خنجرت پرند برند.ازرقی.
|| خیار صحرائی. (برهان) (جهانگیری) (اوبهی). || مَرغ و فریز را هم گفته اند و آن سبزهء نورُسته باشد که دواب آنرا برغبت تمام خورند. || زین پوش. || بمعنی پروین هم هست که ستاره های کوهان ثور باشد. (برهان). ثریا. || بیدگیا. (کازیمیرسکی) (شلیمر). گیاهی در خشک جنگلهای شمال ایران(2). (گائوبا).
(1) - ن ل: نیلگون.
(2) - Pteropyrum aucheri.

پرند.

[پَ رَ] (ا، ق) بمعنی پرندوش است. (جهانگیری). و رجوع به پرندوش شود.

پرندآور.

[پَ رَ وَ] (ص مرکب) شمشیر جوهردار. (رشیدی). تیغ گوهردار. (اسدی). گوهردار (شمشیر و مانند آن). تیغ گهردار. (صحاح الفرس). تیغ و شمشیر جوهردار. (برهان) (جهانگیری). برندآور :
بینداخت تیغ پرندآورش
همی خواست از تن بریدن سرش.دقیقی.
از نهیب جود دست درفشانت روز بزم
گوهر از تیغ پرندآور جدائی میکند.
ابن یمین.
|| (اِمرکب) شمشیر :
یکی تاخت تا پیش خسرو رسید
پرندآوری از میان برکشید.فردوسی.
کمندی بفتراک و اسبی دوان
پرندآور و جامهء هندوان.فردوسی.
برفتند از آن روی گندآوران
بزهر آب داده پرندآوران.فردوسی.
دلیران توران و گندآوران
چه با گرز و تیر و پرندآوران.فردوسی.
یکی باره و گرز و برگستوان
پرندآور و جامهء خسروان.فردوسی.
دلیری گرفتند گندآوران
کشیدند یکسر پرندآوران.فردوسی.
چو برق درخشنده از تیره میغ
همی آتش افروخت از ترگ و تیغ
ز آهن بر آن آهن آبدار
نیامد بزخم اندرون پایدار
بکردار آتش پرندآوران
فروریخت از چنگ گندآوران.فردوسی.
سه مغفر ز زر چون مه از روشنی
بزر صد پرندآور روهنی.اسدی.
ز خون پرندآوران پشت پیل
چو شنگرف پاشیده بر تل نیل(1).اسدی.
بزخم پرندآور از پشت پیل
همی معصفر تاخت بر تل نیل.اسدی.
کمند سواران سراویز شد
پرندآوران ابر خونریز شد.اسدی.
دلاور پرندآور زهر خورد
کشید و بپوشید درع نبرد.اسدی.
|| بمعنی پرندوار. (اوبهی).
(1) - ن ل: کوه نیل.

پرنداخ.

[پَ رَ] (اِ) تیماج و سختیان. (برهان). ساغری سوخته. کیمخت :
گفتم میان گشائی گفتا که هیچ تابم (؟)
زد دست بر کمربند بگسست او پرنداخ.
عسجدی.
فرهنگ رشیدی پرنداخ با جیم آورده بی ذکر شاهدی. و رجوع به برنداخ شود. گورگانی. گوزگانی. گوژگانی. (برهان).
پرندخ.
[پَ رَ دَ] (اِ) پرنداخ. (شعوری ج 1 ص 226).

پرندک.

[پَ رَ دَ] (اِ) پشته و کوه کوچک را گویند که در میان صحرا واقع شده باشد. (برهان). پشته و کوه کوچک بود که در میان دشت باشد. (جهانگیری). پشته و تل میان دشت. (رشیدی).

پرندک.

[پَ رَ دَ] (اِخ) نام ایستگاه شمارهء 6 راه آهن جنوب است که پیشتر رحیم آباد گفته میشد بمناسبت نزدیکترین قریهء به آن پرندک نام نهاده شد. (فرهنگستان). و آن در 82000 گزی طهران و میان رود شور و ناهید واقع است.

پرندگی.

[پَ رَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پَرَنده.

پرندو.

[پَ رَ] (ق مرکب) شعوری گوید(ج 1 ص 245): ترخیم لفظ پرندوش است بمعنی پریشب.

پرندوار.

[پَ رَ] (اِ مرکب، ق مرکب) شب روز گذشته باشد که پریشب است و آنرا بعربی بارحة الاولی خوانند. پَرندوش. (برهان). پریشب. (رشیدی). و رجوع به پرندوش شود. || شمشیر آبدار را گویند. (اوبهی).

پرندوش.

[پَ رَ] (اِ مرکب، ق مرکب)بمعنی پرندوار است که شب روز گذشته باشد یعنی پریشب چه شب گذشته را دوش میگویند و بعربی بارحة الاولی خوانند یعنی پیش از دوش چه بارحه بمعنی دوش است و اولی بمعنی پیش. (برهان). پریشب. بارحهء اولی. شب دوش که فارسیان پریشب گویند. (از فرهنگی خطی). پرندیش. پرندوار. (فرهنگ رشیدی). پروندوش. (فرهنگ رشیدی). پس پریشب. سه شب پیش از امشب. دوش. پردوش. پرندوش :
چنین داد پاسخ که بر کوه و دشت
سواری پرندوش بر من گذشت.فردوسی.
گویدت همی گرچه دراز است ترا عمر
بگذشته شمر یکسره چون دوش و پرندوش.
ناصرخسرو.
صبحدم بود که آمد به وثاق
چون پرندوش نه بی هش نه به هوش.
انوری.
پرندوش و پرندیش چسان بود خرابات
بگوئید و مترسید اگر مست و خرابید.
مولوی.
گفت از پی دوش آن بر کم ده یکچند
قاری مگر آنرا بپرندوش افکند.نظام قاری.
پرندوشین.
[پَ رَ] (ص نسبی، ق مرکب)پریشبین. شراب و جز آن که دو شب بر آن گذشته باشد. (رشیدی). پرندوشینه :
دیدم از بادهء پرندوشین
شیشهء نیم بر کنارهء طاق.انوری.
پرندوشینه.
[پَ رَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) پریشبین. پرندوشین :
همان لعل پرندوشینه سفتند.نظامی.
پرندون.
[پَ رَ] (ق) این صورت را شعوری آورده و معنی پرندوش بدو داده است و ظاهراً تصحیفی است. (شعوری ج 1 ص242).

پرنده.

[پَ رَ / رْ رَ دَ / دِ] (نف) طَیر. طائر. طائره. مُرغ. مقابل چرنده : و از درختان میوه ها پدید می آید و همه بزیر میریزد و خشک میشود و هیچ خریدار نباشد نه چرنده و نه پرنده. (قصص الانبیاء). و مر باز را حشمتی است که پرندگان دیگر را نیست. (نوروزنامه).
نبد هیچ پرنده را جایگاه
ز تیر و ز گرد خروشان سپاه.فردوسی.
نماندند بسیار و اندک بجای
ز پرنده و مردم و چارپای.فردوسی.
|| پروازکننده. طیار. که پرواز کند بپر : عقاب پرنده و شیر شکاری. (تاریخ بیهقی).
به نخجیر یوزان و پرّنده باز
می مشک بوی و بتان طراز.فردوسی.
چو با مرغ پرّنده نیرو نماند
غمی گشت و پرها بخوی درنشاند.
فردوسی.
ز درنده شیران زمین شد تهی
به پرنده مرغان رسید آگهی.فردوسی.
-پرندگان؛ جِ پرنده. مرغان و جز آنها که پر دارند. مقابل چرندگان.
- پرندهء چراغ؛ فَراشه. پروانه. پروانهء چراغ.
|| (اِ) سیماب.

پرنده ناک.

[پَ رَ دَ / دِ] (ص مرکب)(زمین...) که پرنده در آن بسیار است: ارضٌ مُطارَه، زمین پرنده ناک. (منتهی الارب).

پرندین.

[پَ رَ] (ص نسبی) هرچیز که از حریر سازند. (برهان). هرچه از پرند سازند. آنچه از پرند دوزند. (فرهنگ رشیدی). پرندینه :
ز هر سو بی اندازه در وی بجوش
بتان پرندین بر حله پوش.اسدی.
پرندینه.
[پَ رَ نَ / نِ] (ص نسبی) رجوع به پرندین شود.

پرنزلو.

[پْرِ / پِ] (اِخ)(1) شهری به آلمان در ایالت پروس به شمال دریاچهء اوک کِر، دارای 19700 تن سکنه. و در آن کارخانه های تصفیهء شکر و اذابهء آهن است.
(1) - Prenzlow.

پرنس.

[پْرَ / پِ رَ] (فرانسوی، اِ)(1) شاهزاده. || شاه.
(1) - Prince.

پرنس ادوار.

[پْرَ / پِ رَ اِ] (اِخ)(1)(جزیرهء...) جزیره ای از کانادا در مصبّ رود سن لوران و آن یکی از ایالات دومینیون کاناداست. دارای 88500 تن سکنه و عاصمهء آن شارلُت تِتون است.
(1) - Prince edouard (ile du).

پرنست.

[پْرِ / پِ رِ نِ] (اِخ)(1) رجوع به پرنستینا شود.
(1) - Preneste.

پرنستینا.

[پْرِ / پِ رِ نِ] (اِخ)(1) شهری به لاسیوم به پنج فرسنگی روم و سیلاّ آن را ویران و میان سپاهیان خود بخش کرد. (تمدن قدیم). و امروز آنرا پالسترینا گویند.
(1) - Praenestina.

پرنس د گال.

[پْرَ / پِ رَ دُ] (اِخ)(1)(جزیرهء...) جزیره ای در جنوب آسیا در بغاز مالاکا دارای 60 هزار تن سکنه. مرکز آن قصبهء اینانغ است. (قاموس الاعلام ج 2 ص1502).
(1) - Prince de Galles (ile du).

پرنشاط.

[پُ نَ / نِ] (ص مرکب) سخت شادمان. مِئشیر.
-پرنشاط شدن؛ اشر.

پرنطفه.

[پُ نُ فَ / فِ] (ص مرکب)(1)دارای نطفهء بسیار.
(1) - Polysperme.

پرنعمت.

[پُ نِ مَ] (ص مرکب) بسیارمال. پرکالا و اطعمه : باکالنجار و جملهء گرگانیان خانه ها بگذاشته بودند پرنعمت و ساخته سوی ساری برفته. (تاریخ بیهقی).
پرنفس.
[پُ نَ فَ] (ص مرکب) در تداول عوام، پرگوی. پرچانه.

پرنفسی.

[پُ نَ فَ] (حامص مرکب) عمل و کار پرنفس.

پرنقش.

[پُ نَ] (ص مرکب) دارای نگار و نقش بسیار. پر از نقش و نگار :
به ظاهر یکی بیت پرنقش آزر.
ابوطیب مصعبی (از تاریخ بیهقی).
باغی نهاده هم بر او با چهار بخش
پرنقش و پرنگار چو ارتنگ مانوی.فرخی.
سرایهاش چو ارتنگ مانوی پرنقش
بهارهاش چو دیبای خسروی بنگار.فرخی.
پرنگ.
[پَ / پِ رَ] (اِ) فروغ و برق شمشیر و تیغ جوهردار را گویند و بعربی فرند خوانند به کسر فاو را. (برهان). سفسقة السیف. (منتهی الارب). پَرَند. رُبد. جوهر. گوهر. || رونق و جلا و تلالؤ و برق هر چیز: تلویح؛ پرنگ دادن جامه را. (منتهی الارب). در ترجیع بند فرخی در مدح یوسف بن ناصرالدین این کلمه آمده است و نامفهوم است :
مرا باری همه مهر از می بیجاده رنگ آمد
زمرد را روان خواهم چو از روی پرنگ آمد.
و در چاپ مرحوم عبدالرسولی در ذیل این صفحه معنی آن را پشته و کوه کوچک و تل که در میان دشت و صحرا باشد آورده اند و این معنی برای این صورت در جائی یافت نشد. || (ص) شمشیر گوهردار.

پرنگ.

[پِ رِ / رَ] (اِ) برنج و آن فلزی است مرکب از مس و روی.

پرنگار.

[پُ نِ] (ص مرکب) بسیارنقش :
بهشتی بد آراسته پرنگار
چو خورشید تابان بخرم بهار.فردوسی.
پشیمان شد از کرد خود شهریار
از آن پنبه و جامهء پرنگار.فردوسی.
که یک روزمان هدیهء شهریار
بود دوک با جامهء پرنگار.فردوسی.
کمر خواست پرگوهر شاهوار
یکی خسروی جامهء پرنگار.فردوسی.
بفرمود رستم که تا پیشکار
یکی جامه آرد برش پرنگار.فردوسی.
ز افسر سر پیلبان پرنگار
ز گوش اندر آویخته گوشوار.فردوسی.
سرائی چنین پرنگار آفرید
تن و روزی و روزگار آفرید.اسدی.
دل را بدین نگار سپردم که داشتم
زو چون نگارخانهء چین پرنگار دل.سوزنی.
|| با گلها و گیاهان رنگارنگ :
جهان دید بر سان باغ بهار
در و دشت و کوه و زمین پرنگار.فردوسی.
راست پنداری که خلعتهای رنگین یافتند
باغهای پرنگار از داغهای شهریار.فرخی.
باغی نهاده هم بر او با چهار بخش
پرنقش و پرنگار چو ارتنگ مانوی.فرخی.
|| مُمَوَّه. سَفسطی :
به هر کار چربی بکار آوری
سخنها چنین پرنگار آوری.فردوسی.
پرنم.
[پُ نَ] (ص مرکب) بسیار نداوثاد. پراشک :
که ما نام او در جهان کم کنیم
دل و دیدهء زال پرنم کنیم.فردوسی.
- تنباکوی پرنم؛ مقابل کم نم. که آب بسیار بدو آمیخته باشند: من پرنم می کشم.

پرنمایش.

[پُ نُ / نِ / نَ یِ] (ص مرکب)با ظاهری فریبنده :
همه آزمایش همه پرنمایش
همه پردرایش چو گرگ طرازی (؟).
(از تاریخ بیهقی).
پرنمک.
[پُ نَ مَ] (ص مرکب) که نمک بسیار دارد. شور. || ملیح (آدمی).

پرنمکی.

[پُ نَ مَ] (حامص مرکب) ملاحت بمعنی اصلی و مجازی.

پرنمونه.

[پُ نُ / نِ / نَ مو نَ / نِ] (ص مرکب) زشت و فرخج بود. (اوبهی).

پرنو.

[پَ] (اِ) دیبای منقش نازک و لطیف. (شرفنامه) (برهان). پرنون. پرنیان.

پرنور.

[پُ] (ص مرکب) صاحب فروغ بسیار :
همی تابد شعاع داد از آن پرنور پیشانی.
لوکری.
پرنورد.
[پُ نَ وَ] (ص مرکب) پرچین و پرشکنج. پرآژنگ. پرشکن.

پرنوف.

[پِ نُفْ] (اِخ)(1) قصبه ای در لیونی روس به ساحل بحر بالتیک در مصب رودی به همین نام. دارای 12000 تن سکنه و آن را قلعه ای است و تجارت بحری دارد.
(1) - Pernov.

پرنون.

[پَ] (اِ) دیبای منقش. پرنو. پرنیان :
نپرّد بلبل اندر باغ جز بر بسّد و مینا
نپوید آهو اندر دشت جز بر غالی(1) و پرنون.
رودکی (از شعوری) (جهانگیری).
شمشاد ببوی زلفک خاتون شد
گلنار برنگ توزی و پرنون شد.منوچهری.
ز دیبا و پرنون شتروار شصت
ز پوشیدنی جامه پنجاه دست.اسدی.
گرچه ز پشمند هر دو هرگز نبود
سوی تو ای دوربین پلاس چو پرنون.
ناصرخسرو.
و بیت اخیر مینماید که این جامه از پشم میکرده اند.
پرنه.
[ ] (اِخ) ناحیتی در قضای بایبورد ارزروم و آن دارای 22 قریه است.
(1) - ن ل: سندس. و کلمهء غالی شاید مصحف قالی با قاف باشد.

پر نهادن.

[پَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)رجوع به پَر شود.

پرنه قپان.

[ ] (اِخ) ناحیتی است در سنجاق اووهء ارزروم. مرکب از 13 قریه. (قاموس الاعلام).

پرنهیب.

[پُ نِ / نَ] (ص مرکب) پرترس. پربیم. پرتشویش. پراضطراب :
از آن خواب کز روزگار دراز
بدید و ز هر کس همی داشت راز
سرش گشت گردان و دل پرنهیب
بدانست کامد بتنگی نشیب.فردوسی.
چو بنمود رخ آفتاب از نشیب
دل موبد از شاه شد پرنهیب
که شاه جهان برنخیزد ز خواب...فردوسی.
بدان شادمانی و آن فرّ و زیب
چرا شد دل روشنت پرنهیب.فردوسی.
بیامد گریزان و دل پرنهیب
همی تاخت اندر فراز و نشیب.فردوسی.
ز بالا چو برق آمد اندر نشیب
دل از مردن گستهم پرنهیب.فردوسی.
ازو شد دل پیلتن پرنهیب
بترسید کامد بتنگی نشیب.فردوسی.
از آن آگهی شد دلش پرنهیب
سوی چاره برگشت و بند و فریب.فردوسی.
دلش پرنهیب است و پرخون جگر
ز بس درد و تیمار چندین پسر.فردوسی.
بدان برز و بالا ز بیم نشیب
دلش ز آفریدون شده پرنهیب.فردوسی.
دلم گشت از آن خواب بد پرنهیب
ز بالا بدیدم نشان نشیب.فردوسی.
پرنی.
[پْرُ / پُ] (اِخ)(1) (گاسپار کلر فرانسوا ماری ریش، (بارون دُ). مهندس فرانسوی متولد در شامله(2) نزدیک لیون در 1755 و متوفی بپاریس در 1839 م. وی پس از فراغت از مدرسهء پُن اِشوسه به مناصب عالیه رسید.
(1) - Prony.
(2) - Chamelet.

پرنیاز.

[پُ] (ص مرکب) سخت محتاج. بسیار نیازمند :
شد از رنج و تنگی جهان پرنیاز
برآمد بر این روزگاری دراز.فردوسی.
پرنیان.
[پَ] (اِ) حریر. (مهذب الاسماء) (دهار) (حبیش تفلیسی). حریر چینی که نقشها و چرخها (؟) دارد. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). پرنیان حریر چینی بود منقش و پرند ساده بود. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). حریر چینی که منقش باشد. (از شرفنامه از غیاث اللغات). ابریشمینهء منقش. حریر بسته (مُعَقَّد) باشد منقش به شکل پرده. (اوبهی). پرنو. پرنون. حریر چینی که نقشهای بسیار دارد. (صحاح الفرس). لاد. (برهان) :
آمد آن(1) نوبهار توبه شکن
پرنیان گشت باغ و برزن و کوی.رودکی.
ای نازکک میان و همه تن چو پرنیان
ترسم که از رکوع ترا بگسلد میان.
خسروانی.
ز بس نیزه و پرنیانی درفش
ستاره شده سرخ و زرد و بنفش.فردوسی.
ز بس نیزه و تیغهای بنفش
هوا گشت پر پرنیانی درفش.فردوسی.
یکی نامه بنوشت کردوی نیز
بگفت اندرو پند و بسیار چیز
نهاد آن خط خسرو [ پرویز ] اندر میان
بپیچید بر نامه بر پرنیان.فردوسی.
فرائین [ گراز ] چو تاج کیان برنهاد
همی گفت چیزی کش آمد بیاد
نشینم بشاهی همی سالیان
همه پوشش از خزّ و از پرنیان.فردوسی.
یکی خیمهء پرنیان ساخته
ستاره زده جای پرداخته.فردوسی.
بزد دست بر جوشن اسفندیار
همه پرنیان بر تنش گشت خار.فردوسی.
چو سیصد شتر جامهء چینیان
ز مخروط و مدهون و از پرنیان.فردوسی.
درختی که پروردی آمد ببار
ببینی برش هم کنون در کنار
گرش بار خار است خود کشته ای
وگر پرنیان است خود رشته ای.فردوسی.
غمی شد ز گفتار او مادرش
همه پرنیان خار شد در برش.فردوسی.
چون پرند بیدگون بر روی پوشد مرغزار
پرنیان هفت رنگ اندر سرآرد کوهسار.
فرخی.
گفت بر پرنیان ویشیده(2)
طبل عطار شد پریشیده.عنصری.
آینه دیدی بر آن گسترده مروارید خرد
ریزهء الماس دیدی بافته بر پرنیان.عنصری.
آفرین بادا بر آن شمشیر جان آهنج تو...
پرنیان رنگ است و آهن را کند چون پرنیان
گندنا رنگ است و سرها را کند چون گندنا.قطران.
ردای پرنیان گر می بدرّی
چرا منسوج کردی پرنیانت.ناصرخسرو.
که کردی قامتش را پرنیان پوش.نظامی.
قبا گر حریر است و گر پرنیان
بناچار حشوش بود در میان.سعدی.
نسیج پرنیان ابله فریبست.
امیرخسرو دهلوی.
رخ از زیلو نگردانم به خار بوریا از فرش
خسک در راه مشتاقان بساط پرنیان باشد.
نظام قاری.
|| کاغذ یا جامه ای از حریر که بر آن نبشتندی :
یکی نامه فرمود بر پرنیان
نبشتن بر شاه ایرانیان.فردوسی.
نبشتند منشور بر پرنیان
همه پادشاهی برسم کیان.فردوسی.
دبیرش بیاورد عهد کیان
نبشته بر آن پربها پرنیان.فردوسی.
نگه کرد پس خط نوشیروان
نبشته بر آن رقعهء پرنیان.فردوسی.
بنزد بزرگان ایرانیان
نبشتم همین نامه بر پرنیان.فردوسی.
نبشتند منشور بر پرنیان
خراسان و ری هم قم و اصفهان
ورا داد سالار جمشیدفر [ کیکاوس ]
دلاور بخورشید بر برد سر.فردوسی.
نبشتند منشور بر پرنیان
برسم بزرگان و فرّ کیان
زمین کهستان ورا داد شاه
که بود او سزاوار تخت و کلاه.فردوسی.
بخط پدر هرمز آن نامه دید
هراسان شد و پرنیان بردرید.فردوسی.
نبشتند منشور بر پرنیان
به آئین شاهان و رسم کیان.فردوسی.
|| مجازاً شمشیر :
بر هر تنی پراکند آن پرنیان پرند
خاکی کز او نروید جز دار پرنیان(3).
مسعودسعد.
سپه برگرفت و بنه برنهاد
ز دادار روزآفرین کرد یاد
یکی گرد برشد که گفتی سپهر
بدریای قیر اندر اندود چهر
بپوشید روی زمین را بنعل
هوا یکسر از پرنیان گشت لعل.فردوسی.
|| پردهء نقاشی. تابلو:
ابر سام یل موی برپای خاست
مرا ماند این پرنیان گفت راست.فردوسی.
روان پرنیان کبود ایدر آر
که هست از برش چهرهء جم نگار.اسدی.
- مثل پرنیان؛ سخت نرم و لطیف :
سپر بر سر آورد مرد جوان
بزد بر سپر گشت چون پرنیان.فردوسی.
چرا که قول تو چون خزّ و پرنیان نشده است
اگر تو در سلب خزّ و پرنیان شده ای.
ناصرخسرو.
|| قسمی انگور از نوع خوب. (از چهارمقالهء نظامی عروضی).
-دار پرنیان؛ بَقَم. (زمخشری). و رجوع به دار پرنیان شود.
(1) - ن ل: آمد این.
(2) - ن ل: ریشیده.
(3) - بَقَم. (زمخشری).

پرنیان بر.

[پَ بَ] (ص مرکب) آنکه بری نرم و لطیف دارد :
پری خواندم او را وز آنروی خواندم
که روی پری داشت آن پرنیان بر.فرخی.
ز ساقیان پریروی پرنیان بر گیر
میئی چنانکه چو جان در بدن بود، در دَن.سوزنی.
پرنیانخوی.
[پَ] (ص مرکب)خوش خوی. نرم خوی. و صاحب برهان گوید کنایه از خوشدل و نرم دل و خوشحال و خوشخوی و نرم خوی و صاحبدل باشد. (برهان قاطع).

پرنیانی.

[پَ] (ص نسبی) منسوب به پرنیان. از پرنیان. دارای پرنیان :
هوا شد ز بس پرنیانی درفش
چو بازار چین زرد و سرخ و بنفش.
فردوسی.
ز بس نیزه و پرنیانی درفش
ستاره شده سرخ و زرد و بنفش.فردوسی.
|| برنگ پرنیان؛ به آب و تلالؤ پرنیان :
ز دو چیز گیرند مر مملکت را
یکی پرنیانی یکی زعفرانی
یکی زرّ نام ملک برنبشته
دگر آهن آبداده یمانی.دقیقی.
پرنیخ.
[پَ] (اِ) در فرهنگها این صورت آمده و بیت ذیل رودکی را نیز برای آن شاهد آورده اند بمعنی تخته سنگ یعنی صخره :
فکندند برلاد پرنیخ سنگ
نکردند در کار موبد درنگ.
و در بعض نسخ بجای برلاد، پولاد است ولی چون مقدم و مؤخر این بیت در دست نیست و شاهد دیگر نیز آنرا تأیید نمیکند بر این دعوی اعتماد نمیتوان کرد و صاحب برهان گوید پرنیخ بر وزن زرنیخ تخته سنگ را گویند یعنی سنگ مسطح و هموار و در این صورت پرنیخ بمعنی سِلم سنگین و لوح سنگین است(1). والله اعلم.
پرنیش.
[پَ] () کلمه ای مجعول با شاهدی از شاعری مجعولتر در فرهنگ شعوری(1).
(1) - Ardoise. (1) - غالب صفحات لسان العجم شعوری مملو از این کلمات برساخته است با شعرهای مصنوع بی وزن و بی معنی و بی قافیه و بگمان ما یکی از ایرانیان معاصر او این ترک سلیم دل را مضحکهء خویش کرده و این الفاظ و شواهد را برای او فی المجلس ساخته و او نیز کتاب خود را بدانها انباشته است.

پرو.

[پَرْوْ] (اِخ) پروین. ثرّیا. پرَن. و آن چند ستاره است در کوهان ثور :
ببالای تو در چمن سرو نیست
چو رخسار تو تابش پرو نیست.فردوسی.
برخ همچو پرو و ببالا چو سرو
میان همچو غزو و برفتن تذرو.
(از لغت نامهء اسدی).
سزد که پروین بارد دو چشم من شب و روز
کنون که زین دو شب من شعاع برزد پرو.
کسائی (از اسدی).
خم طاق هر یک چو پر تذرو
ز بس رنگ یاقوت رخشان چو پرو.
اسدی (در صفت بنائی).
رجوع به پروین و ثریا شود.
پرو.
[پِ] (اِخ)(1) کشوری جمهوری به امریکای جنوبی بر ساحل اقیانوس ساکن مساحت آن 1358000 کیلومترمربع و 7300000 تن سکنه دارد. پایتخت آن لیماست. اراضی آن کوهستانی است. شهرهای عمدهء آن اِل کالااو و آرِکی پا است و معادن گرانبها دارد از قبیل نفت و مس و حاصلخیز است و محصولات آن پنبه و شکر و قهوه و کاکائو و حیر (کائوچوک) است. پیش از تسلط اسپانیائیان در قرن شانزدهم دارای حکومتی بود بدست انکاس ها با تمدنی عالی. پیزار در 1532 م. بدین ملک لشکر کشید و بزودی پرو را مسخر کرد و اسپانیائیان با شتابی تمام به استخراج معادن آن پرداختند و مرکزی مهم از مهاجرین اسپانیائی تشکیل کردند و در 1824 از اسپانیا مجزا شده مستقل گردید و در 1879 م. با دولت شیلی بجنگ پرداخت و قسمتی از سواحل خویش را از دست داد که جزئی از آن را در 1929 م. بدو مسترد داشتند.
(1) - Perou.

پروا.

[پَرْ] (اِ) محابا. باک. رهب. روع. مخافت. فَزَع. مهابت. بیم. ترس. هراس. رعب. خوف. جبن. وَجل :
جوان و شوخ و فراموشکار و ناپرواست
زمان زمان ز من خسته اش که یاد دهد.
امیرخسرو.
سرّ این نکته مگر شمع برآرد بزبان
ورنه پروانه ندارد بسخن پروائی.حافظ.
نیست پروا تلخکامان را ز تلخیهای عشق
آب دریا در مذاق ماهی دریا خوشست.
صائب.
داد ما آن شوخ بی پروا نداد
بس که بی پرواست داد ما نداد.
نیست پروای عدم دل زدهء هستی را
از قفس مرغ به هرجا که رود بستان است.
صائب.
هیچت اندیشه ز سوز دل ما نیست بلی
شمع از سوزش پروانه چه پروا دارد.کمالی.
شکستگان ز حوادث غمی نمی دارند
که تخته پاره ز طوفان نمی کند پروا.وحید.
|| فراغت. فراغ. آرام. (اسدی). سکون. قرار :
ابوسعد آنکه از گیتی بدو پرگست شد(1) بدها
مظفر آنکه شمشیرش ببرد از دشمنان پروا.دقیقی.
قمر ز قبضهء شمشیر تست ناایمن
زحل ز پیکر پیکان تست ناپروا.معزّی.
از نهیبت ستاره بی آرام
در رکابت زمانه ناپروای.انوری.
ربود چشم و رخ و زلف آن بت رعنا
یکی قرار و دوم طاقت و سوم پروا.
مولوی (؟) (از جهانگیری).
هر آن پروانه کو شمع ترا دید
شبش خوشتر ز روز آمد بسیما
همی پرّد بگرد شمع حسنت
بروز و شب نگیرد هیچ پروا.
مولوی (از جهانگیری).
|| اندیشه. توجه. التفات. هوی. سر. برگ. تذکر. بیاد آمدن. (اوبهی). رعایت جانب کسی. پرداختن به. قصد. عزم. (برهان) :
هر زمان گویی ز عشق من بجان پرداختی
این سخن باشد؟ مرا پروای جانست از غمت؟.
خاقانی.
درویش نمی پرسی و ترسم که نباشد
اندیشهء آمرزش و پروای ثوابت.حافظ.
گفت [ رابعه ] اکنون این چنین کسی که این ماتم در پیش دارد چگونه او را پروای عروسی بود. (تذکرة الاولیاء عطار).
چراغ روی تو را شمع گشت پروانه
مرا ز حال تو با حال خویش پروا نه.حافظ.
سخن غیر مگو با من معشوقه پرست
کز وی و جام میم نیست به کس پروائی.
حافظ.
بکوی عاشقان آی ار سر سودای ما داری
دل از جان و جهان برگیر اگر پروای ما داری.
سیف اسفرنگ.
و قحطی عظیم و غلای قوی در شهر پدید آمد چنانکه قرب صدهزار کس در شوارع و محلات مرده افتادند که هیچکس پروای غسل و تکفین ایشان نداشت. (روضة الصفا ج 5 در ذکر محاصرهء برجای دارالسلطنهء هرات را).
چون نباشد عشق را پروای او
او چو مرغی ماند بی پر، وای او.مولوی.
شرح این قصه مگر شمع برآرد بزبان
ورنه پروانه ندارد به سخن پروائی.حافظ.
زمام دل به کسی داده ام من درویش
که نیستش به کس از تاج و تخت پروائی.
حافظ.
ما را ز خیال تو چه پروای شراب است
خم گو سر خود گیر که خمخانه خراب است.
حافظ.
مرا که از رخ او ماه در شبستان است
کجا بود بفروغ ستاره پروائی.حافظ.
فراموشم کند آن دیر پروا
بلای جان رنجورم همین است.بابافغانی.
|| فرصت. (غیاث اللغات). استعداد. وقت و زمان مستعد برای امری. رغبت. میل: فرصت؛ پروای کار. (منتهی الارب) (لغت نامهء مقامات حریری) :
با دل گفتم اگر بود جای سخن
با او سخنی بگو در اثنای سخن
دل گفت بوقت وصل ما را با دوست
چندان نظرست که نیست پروای سخن.
در حالتی که ملک را پروای سخن شنیدن او نبود. (گلستان).
بر آن حمل کردند یاران پیر
که پروای خدمت ندارد امیر.
سعدی (بوستان).
وگر کنج خلوت گزیند کسی
که پروای صحبت ندارد بسی...
سعدی (بوستان).
وصل روی تو جهانی ز خدا میخواهد
تا که را خواهی و پروای کدامت باشد.
اوحدی.
- پروای امری نداشتن؛ از آن ذاهل بودن. ذهول از آن داشتن.
-بی پروا؛ غافل. ذاهل. بی حشمت. بی محابا.
- بی پروائی؛ غفلت. ذهل. ذهول.
فرهنگ نویسان به این کلمه معنی طاقت و صبر و تاب و شکیب نیز داده اند.
|| (فعل امر) امر از پروائیدن :
نمی یارم بیان کردن از این بیش
بگفتم اینقدر باقی تو پروا.مولوی.
رجوع به پروائیدن شود.
|| (اِ) خبر و آگاهی (؟) :
چه سود ار من همی گریم بزاری
که از حالم تو پروائی نداری.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
و محتمل است که پروا نداشتن از، در بیت فوق و در زبان این شاعر همین معنی توجه و التفات نکردن و محل و وزن ننهادن باشد. || در بیت ذیل ناصرخسرو این کلمه آمده است و اگر غلط کتابت نباشد معنی آن بر ما مجهول است :
چون طمع داری افروختن آتش
بشب اندر زن پروا بگل روشن(2).
و به احتمال قوی مصرع دوم مصحف است. و صاحب جهانگیری بیت ذیل بابافغانی را شاهد برای معنی توجه و التفات آورده است :
پروا نمی کنی و به هر کس که دل دهم
چون بیندم بداغ تو سر میدهد مرا.
و این بیت صریح در این معنی نیست و پروا کردن در اینجا ظاهراً بمعنی باز کردن پر است یعنی رهائی دادن مرغ. و صاحب غیاث اللغات گوید بعض اهل تحقیق نوشته اند که لفظ پروا در عرف عام بمعنی احتیاج و التجاست اما بدین معنی نیست.
- پروا داشتن؛ باک داشتن. پروا کردن؛ مبالات. اکتراث. ارتقاع. ترسیدن :
هیچت اندیشه ز سوز دل ما نیست بلی
شمع از سوزش پروانه چه پروا دارد.کمالی.
- پروا داشتن از...؛ مبالات.
|| التفات. توجه. اِرتِقاع.
- پروا کردن از...؛ باک داشتن از... اِکتراث.
(1) - ن ل: بر او بربسته شد. و پرگست بمعنی دور است. رجوع به پرگست شود.
(2) - در دیوان ناصرخسرو چ دانشگاه تهران ص 36: زآن پروانگک روشن، و در این صورت اینجا شاهد نیست.

پروائیدن.

[پَرْ دَ] (مص) دانستن (؟) قیاس کردن (؟). حدس زدن (؟) :
هر آن پروانه کو شمع ترا دید
شبش خوشتر ز روز آمد بسیما
همی پرد بگرد شمع حسنت
بروز و شب نگیرد هیچ پروا
نمی یارم بیان کردن از این بیش
بگفتم این قدر باقی تو پروا.
مولوی (از جهانگیری).
پرواب.
[] (اِخ) رودی است به فارس. صاحب فارس نامهء ناصری گوید: رودخانهء پرواب بلوک مرودشت آبش شیرین و گواراست. رودخانهء کمین چون به قریهء سیوند مرودشت رسد رودخانهء پرواب گشته در زیر قریهء عماده ده ناحیهء خفرک سفلی از بلوک مرودشت به رودخانهء رامجرد پیوسته رودخانهء کربال گردد.

پرواذ.

[پَرْ] (اِ مرکب) نشیمن گاه. بدواز. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). و شاید این صورت مصحف پدواز و بدواز باشد.

پروار.

[پَرْ] (ص) فربه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). سَمین. بشبیون :
تو کت این گاوهای پروارند
لاغران را مکش که بیکارند.اوحدی.
مرغ گوید به شبان تو گذارندهء خلق
ز تو کرده ست ز تن قسمت پروار مرا (کذا).
منطقی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| (اِ) جانوری باشد که آنرا در جای خوبی بندند و خوراک لایق دهند تا فربه شود. (برهان). جانوری که در خانهء تابستانی خنک بربندند تا فربه شود بدین جهت پرواری گویند و مردم گمان برند که بمعنی پرورش داده است و حال آنکه بدین معنی پرورده است نه پرواری. (رشیدی). || (اِمص) پرورش. آنکه خود را بپرورانند. (لغت نامهء اسدی) :
روان پرور ایدون که تن پروری
به پروار تن رنج تا کی بری.
اسدی.
|| (اِ) جائی که جانوران را نگاه دارند تا فربه شوند :
روز بپروار بود فربه از آن شد چنین
شب تن بیمار داشت لاغر از آن شد چنان.خاقانی.
|| مجمرهء عود را خوانند... دقیقی گوید :
مجمره را آتش لطیف برافروخت
عود بپروار برنهاد و همی سوخت.
(حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
این معنی و شاهد آن در سایر نسخ لغت نامهء اسدی نیز آمده است. لیکن در این بیت یا پروار بمعنی فروارخانهء زمستانی و امثال آن است و یا خروار بمعنی بسیار، چه مجمره را در مصراع اول گفته و همان در مصراع دوم برای رسانیدن مقصود کافی بود. || رف و طاق و طاقچه. پرواره. || گنجینه. (برهان) (جهانگیری). || خانهء تابستانی و خانهء بادگیردار را نیز گویند یعنی اطراف آن تمام پنجره داشته باشد. (برهان). خانهء تابستانی سرد. (رشیدی). خانه تابستانی. (جهانگیری). || خانه ای را گویند که بر بالای خانه سازند و در اطراف آن دریچه ها گذاشته باشند تا از هر جانب که باد در اهتزاز آید در آن خانه بوزد و آنرا پربار و پرباره و پربال و پرباله و فربال و فرباله نیز خوانند. (جهانگیری). برواره. (رشیدی). بالاخانه. || تخته هائی که سقف خانه را بدان پوشند. (برهان) (جهانگیری). || بول و پیشاب بیمار که پیش طبیب برند. (برهان). قاروره. دلیل. پرواره. پیسیار.
|| مایهء اقتحام. پشتوان :
گفت دینی را که این دینار بود
کاین فژاگن موش را پروار بود(1).
رودکی (از کلیله و دمنه).
|| جغدسرای (؟) را گویند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
- بپروار بستن؛ فربه کردن. پروار کردن :
سودای تو از برای قربان
بسته ست زمانه را بپروار.عمادی شهریاری.
- بپروار داشتن؛ بپرواری بستن :
وگر شد دشمنش فربه ز نعمت هم روا باشد
که گردون از پی کشتن همی دارد بپروارش.
مجیرالدین بیلقانی.
کس مرغ را که داشت بپروار، ندهد آب
من مرغ وار ز آب بپروار میروم.خاقانی.
نه از رحم و انصاف قصاب باشد
اگر گوسفندی بپروار دارد.
حاج سید نصرالله تقوی.
- پروار کردن؛ تسمین. فربه کردن گوسفند و گاو و مرغ و جز آن.
- پروار گرفتن؛ فربه شدن :
پروار گرفت روز و بر شب
تبهای دق از نهان برافکند.
خاقانی.
پروارانیدن.
[پَرْ دَ] (مص) تغذیه.
(1) - و قال للناسک ماکان هذاالجرذ یقوی علی الوثوب حیث کان یثب الا بهذه الدنانیر فان المال جعل له قوة و زیادة فی الرأی والتمکن (کلیله و دمنهء ابن المقفع). مهمان زمین بشکافت تا بزر رسید برداشت و زاهد را گفت این بود مایهء اقتحام موش زیرا که مال صیقل رأی و پشتوانِ قوی است. (نصراللهبن عبدالحمید منشی در ترجمهء کلیله و دمنهء ابن المقفع).

پرواره.

[پَرْ رَ / رِ] (ص) پرورش یافته شده. بشبیون. فربه. مسمن. (برهان). || (اِ) فرواره. برواره. غرفه. (نصاب الصبیان) (دهار). مشربه. علّیة. || حیوان بپروار بسته :
چرخ مردم خوار اگر روزی دو مردم پرورد
نیست از شفقت مگر پروارهء(1) او لاغر است.
عطار.
|| رف. طاق. طاقچه. بالاخانه. خانهء تابستانی. (برهان) :
ناگاه باز دنیا مردین را
در چه فکند از سر پرواره.ناصرخسرو.
|| گنجینه. || تخته های خانه پوشیدن. (برهان). تخته هائی که سقف خانه بدان پوشند: وشیع، شاخ ریزه ها و فدره که بر سقف و بالای پرواره ها اندازند. (منتهی الارب). || عودسوز(2). (برهان). بویسوز. عطرسوز. مجمر. مجمره. || قارورهء بیمار. (برهان). و رجوع به پروار شود.
(1) - ن ل: پرواری. رجوع به پرواری شود.
.
(فرانسوی)
(2) - Encensoir. Cassolette

پرواری.

[پَرْ] (ص نسبی) فربه. فربی. فربه کرده. پروری. بشبیون. مُسمَّن (گوسفند و مانند آن). اَکُولَه. علوفه. علیفه :
شهره مرغی بشهربند قفس
قفس آبنوس لیل و نهار
طیرانت چو دور فکرت من
بر ازین نه مقرنس دوّار
عهدنامهء وفات زیر پر است
گنج نامهء بقات در منقار
دانه از خوشهء فلک خوردی
که بپروار رستی از تیمار
تشنه دارند مرغ پرواری
که چو سیراب گشت ماند از کار
تو ز آب حیات سیرابی
که چو ماهی در آبی از پروار.خاقانی.
چرخ مردم خوار اگر روزی دو مردم پرور است
نیست از شفقت مگر پرواری او لاغر است.
شیخ عطار.
اسب لاغرمیان بکار آید
روز میدان نه گاو پرواری.سعدی (گلستان).
پرواری.
[پَرْ] (اِخ) قضائی در ناحیت جنوب شرقی سنجاق سعرد از ولایت بتلیس حاوی سه ناحیه دشکوتان، زیرقی و دیرکول و مرکب است از 60 قریه. (قاموس الاعلام).

پرواز.

[پَرْ] (اِ مص) بررفتن بهوا با بال چنانکه مرغان. رشیدی گوید: پریدن لیکن پریدن معنی حقیقی او نیست چنانکه مشهور شده بلکه معنی حقیقی او پرگشادن است که پرباز نیز گویند اما چون پریدن را پرگشادن لازم است به مجاز معنی پریدن ازو اراده کنند. - انتهی. طیران. پرش :
ندید از برش جای پرواز باز
نه زیرش پی شیر و پای گراز.فردوسی.
تا همی از گهر آموزد آهوبره تک
همچنان کز گهر آموزد شاهین پرواز.فرخی.
ابله آن گرگی که او نخجیر با شیر افکند(1)
احمق آن صعوه که او پرواز با عنقا کند.
منوچهری.
سپس دین درون شو ای خرگوش
که بپرواز برشده ست عقاب.ناصرخسرو.
بخانهء مهین در همیشه است پرّان
پس یکدگر دو مخالف کبوتر...
بسا خانه ها کو به پرواز ایشان
شد آباد و بس نیز شد زیر و از بر.
ناصرخسرو.
از طاعت خفته ای و بر بازی
چون باز به ابر بر بپروازی.ناصرخسرو.
فروفکندی از یک خدنگ کرکس پر
چهار کرکس نمرود را گه پرواز.سوزنی.
ز ناتمامی خصم تو چون شترمرغ است
نه زور بار کشیدن نه قوت پرواز.ظهیر.
که مرغی را چه ذوق از سرو و شمشاد
که پروازش بود در دست صیاد.وحشی.
|| چرخ زدن مرغ در هوا. || (اِ) نشیمن. نشیمن گاه. نشستگاهِ مرغان. آرامگاه و نشینهء باز. میقعه. بتواز. پتواز. پدواز. (صحاح الفرس). کلمهء پرواز را ندارد و معنی پدواز را به پرواز میدهد و قطعهء آغاجی را هم شاهد برای پرواز می آورد صاحب برهان پدواز و پرواز را بمعنی نشستگاه مرغان آرد. در فرهنگ اسدی در کلمهء نشیمن آمده است: نشیمن، پروازجای و مقام گاه بود. و صاحب فرهنگ جهانگیری گوید: «(معنی) دویم نثار را گویند، و آن زری باشد که به روی زمین پادشاهان پاشند :
هزار پیر و ولی بیش باشد اندر وی
که کعبه بر سر ایشان همی کند پرواز.
سعدی».
و این شاهد برای این دعوی رسا نیست چه پرواز بمعنی عادی آن در این جا مناسب تر است. و هم صاحب فرهنگ جهانگیری آرد: (معنی) «سیم پرتو و نور باشد :
چراغی که پرواز بینش از اوست
فروغ همه آفرینش از اوست.نظامی».
و در این معنی نیز جای تأمل است. فرهنگ شعوری در لغت پروازی گوید: فراویز که سجاف جامه و جز آن باشد :
ای شها خلعت قبای ترا
گشته پرواز اطلس گردون.
|| چوبهائی را گویند که هر یک به مقدار سه وجب طول بجهت پوشیدن خانه بر بالای چوبهای بزرگ نزدیک بهم بچینند و بوریا بروی آن پوشند و خاک بروی بوریا ریزند. (برهان). || خانهء تابستانی که سرد باشد در آن جانوران چارپایه نگاهداشته پرورش مینمایند تا فربه شوند و مجازاً بمعنی فربه آید. (از رشیدی و بهارعجم و سراج بنقل از غیاث اللغات). ظاهراً این معانی برای پروار است و در غیاث اللغات بخطا در معنی پرواز آمده است. || نزد محققین سیر بود از جانب ناسوت بشریت بجانب لاهوت حقیقت. (برهان).
(1) - ن ل: با شیران کند.

پرواز دادن.

[پَرْ دَ] (مص مرکب)پرانیدن. تطییر.

پرواز زدن.

[پَرْ زَ دَ] (مص مرکب) پرواز کردن. پریدن. اطارة: در حال دیدند که جبرئیل پرواز زد تا آسمان و تمام شهرها و دهها و کوهها را از زمین برکند. (قصص الانبیاء ص57).

پرواز کردن.

[پَرْ کَ دَ] (مص مرکب)پریدن. طیران :
بهوا درنگر که لشکر برف
چون کنند اندرو همی پرواز
راست همچون کبوتران سفید
راه گم کردگان ز هیبت باز.آغاجی.
برآمد ابر پیریت از بناگوش
مکن پرواز گرد رود و بگماز.کسائی.
صواب آن است که در اوج هوا پرواز کنی. (کلیله و دمنه).
پرواز گرفتن.
[پَرْ گِ رِ تَ] (مص مرکب) پریدن :
عنان تافت بر کین برآمد ز جای
بدانسان که پرواز گیرد همای.فردوسی.
پروازه.
[پَرْ زَ / زِ] (اِ) توشه و طعامی را گویند که در سیر و شکار و سفر همراه بردارند و یا از دنبال بیاورند. خوردنی بود که از پس کسی برند. (لغت فرس اسدی) :
ای زن او روسپی این شهر را دروازه(1) نیست
نه به هر شهری مرا از مهتران پروازه نیست.
مُرَصّعی (از فرهنگ اسدی).
آنان که چو من بی پر و پروازهء عشقند
جز در حرم جانان پرواز نخواهند.خاقانی.
جانا چه توان کرد که اندر ره عشقت
الا جگر سوخته پروازهء ما نیست.
|| درمنه ای که از پیش عروس ریزند. (صحاح الفرس). درمنه ای که از پیش عروس برفروزند خرمی را. (حاشیهء نسخهء چاپی فرهنگ اسدی). || آتشی که پارسیان به شب عروسی بیفروزند و دامن عروس و داماد بهم بسته گرد آن طواف کنند. آتشی که پیش عروس افروزند. || ورق زر که ریزه سازند و شب زفاف بر داماد و عروس نثار کنند و الحال در شیراز کسی که زرورق میسازد پروازه گر میگویند. || بعضی ورق طلا و نقره را گویند که نقاشان کار فرمایند و شاهد برین آن است که در شیراز شخصی که نکسان(2) میسازد یعنی ورق طلا و نقره را بر روی پوست می چسباند پروازه گر می خوانند. || عیش و خرمی. (برهان).
(1) - ن ل: اندازه.
(2) - ن ل: مگسان.

پروازه گر.

[پَرْ زَ / زِ گَ] (ص مرکب)رجوع به پروازه شود.

پروازهء گوش.

[پَرْ زَ / زِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) لالهء گوش.

پروازی.

[پَرْ] (حامص) مانند مزیدی مؤخر در کلمهء مرکبهء بلندپروازی آمده و آنرا چون اسم مصدری ساخته است.

پرواس.

[پَرْ] (اِ) پرداختن بود و هر که هرچه بساود گوید که بپرواسیدم. (فرهنگ اسدی). لمس باشد یعنی بسودن: دست بساویدن یعنی بسودن دست تا بدانند که نرمست یا درشت. (اوبهی). بساوش. ببساوش. مجش. رجوع به برمجیدن شود. پرماس. برماس. || ترس و بیم. (برهان). || فراغ. خلاص. نجات. (برهان). پرواز. رستگاری :
بعدل او بود از جور بدکنش رستن
بخیر او بود از شر این جهان پرواس.
ناصرخسرو.
رشیدی گوید: و از قواعد فرس است که سین و زا با هم دگر بدل کنند پس پرواس مرادف پرواز باشد و رستگاری به مجاز از آن اخذ کنند - انتهی. مؤلف صحاح الفرس پرواس را بمعنی تیر بد انداختن دانسته و شعر مذکور ناصر را به شاهد آورده و آن ظاهراً خطاست. || پاداش. بادافراه. معادل پهلوی بادافراه پاتفراس است شاید به اشتباه نساخ پاتفراس را به پرواس تحریف کرده باشند. رجوع به پاتپراس شود.

پرواسان.

[پَرْ] (نف، ق) صفت فاعلی بیان حالت. در حال پرواسیدن.

پرواسندگی.

[پَرْ سَ دَ / دِ] (حامص)عمل پرواسنده.

پرواسنده.

[پَرْ سَ دَ / دِ] (نف)لمس کننده. دست مالنده برای تمییز درشتی و نرمی.

پرواسیدگی.

[پَرْ دَ / دِ] (حامص)حالت و چگونگی پرواسیده.

پرواسیدن.

[پَرْ دَ] (مص) برماسیدن. پرماسیدن. لمس کردن. بسودن. بپسودن. هرچه بسازند (بساوند؟): گوید بپرواسیدم. دست سودن. دست کشیدن. دست مالیدن. پساویدن. بپساویدن. مجیدن. بمجیدن. برمجیدن. (فرهنگ اسدی نخجوانی). مجش :
تا کجا گوهر است و بشناسم
دست سوی دگر نپرواسم.ابوشکور بلخی.
ز پرواسیدن آن نازک اندام
شکفت اندر دلم گلهای بادام.
شهاب الدین (از فرهنگ شعوری).
|| ترسیدن. واهمه نمودن. || پرداختن. فراغ یافتن.

پرواسیدنی.

[پَرْ دَ] (ص لیاقت) قابل لمس کردن. درخور بسودن.

پرواسیده.

[پَرْ دَ / دِ] (ن مف) پرماسیده. بدست مالیده. لمس شده بجهت تمییز درشتی و نرمی :
هر که پرواسیده آن اندام را
در کف خود دیده سیم خام را.شهرهء آفاق.
|| پرداخته. فراغ یافته.

پروا کردن.

[پَرْ کَ دَ] (مص مرکب) باک داشتن. اکتراث. || پروای کسی کردن. التفات بدو کردن. ارتقاع: مااُعیجُ به؛ باک آن ندارم و پروا نکنم. (منتهی الارب).

پروالیتانه.

[پْرِ / پِ رِ نِ] (اِخ)(1) ایالتی از امپراطوری روم در مطران نشین (دیوسز) داکیه(2) کرسی آن اسکودره(3). در عصر ما آن قسمت منطبق با قره طاق (مونته نگرو)(4) و هرسک (هرزه گووین)(5) و بخش شمالی آلبانی باشد.
(1) - Prevalitane.
(2) - Dacie.
(3) - Scodra.
(4) - Montenegro.
(5) - Herzegovine.

پروان.

[پَرْ] (اِ) چرخ ابریشم تابی بود که ابریشم را بدان از پیله برآورند و آن چرخ را بپای گردانند. (برهان).

پروان.

[پَرْ] (اِخ) نام شهری نزدیک غزنه. (لغت نامهء اسدی). و معرب آن فروان است. بین غزنه و بامیان و قریب به سرچشمهء رودخانه لوکر در یک فرسخی این محل بین سلطان جلال الدین منکبرنی و قوتوقو از سرداران چنگیز جنگی روی داد که به فتح سلطان تمام شد(1) :
بدو گفت کای نامبردار هند
ز پروان بفرمان تو تا بسند.فردوسی.
گفت سالار قوی باید بپروان اندرون
زانکه در کشور بود لشکر تن و سالار سر.
میزبانی بخاری.
چون بپروان رسید [ بوطالب (ظ. ابوطاهر، تبانی ] فرمان یافت. (تاریخ بیهقی ص194). پادشاه محتشم و بی منازع و فارغ دل میرفت تا بپروان و از پروان برفتند... تا منزل بلق. (تاریخ بیهقی ص 246). و چون شنود که موکب سلطان [ مسعود ] از پروان به غزنین روی دارد. (تاریخ بیهقی ص251). و از کابل برفت امیر و به پروان آمد. (تاریخ بیهقی ص286). و قاضی تبانی نیز بپروان فرمان یافت و بوالقاسم با خدم و مهد بغزنی آمد. (تاریخ بیهقی ص537). و امیر بتعجیل برفت و بپروان یکروز مقام کرد و از بژغوزک بگذشت. (تاریخ بیهقی ص570). و گفت [ سلطان مسعود ] آنچه من دانم شما ندانید بباید ساخت و بزودی سوی پروان و هیسبان رفتن. (تاریخ بیهقی ص657).
پروانچه.
[پَرْ نَ چَ / چِ] (اِ مصغر) پروانه. قاصد. برید.
(1) - تاریخ مغول تألیف اقبال ص 60.

پروانچی.

[پَرْ نَ / نِ] (ص مرکب)خزانه دار :
شاه دشمن گداز دوست نواز
آن جهانگیر کو جهاندار است
بش یوزآلتون بمن نمود انعام
لطف سلطان به بنده بسیار است
سیصد از جمله غایب است و کنون
در براتم دو صد پدیدار است
یا مگر من غلط شنیدستم
یا که پروانچی غلط کار است
یا مگر در عبارت ترکی
بش یوز آلتون دویست دینار است.
برندق بخارائی (از ابدع البدایع).
پروانش.
[پِرْ] (فرانسوی، اِ)(1) گلی است از تیرهء زیتونی که عرب آنرا قضاب گوید با گلهای سرخ و نیز آبی و گاهی سفید.
(1) - Vinca rubra . Pervenche.

پروانک.

[پَرْ نَ] (اِ) سیاه گوش. برید. قره قولاخ. تفه. عناق الارض. غنجل. پروانه. || پیشرو لشکر. || حشره که گویند عاشق چراغ است و بعربی فراش گویند. رجوع به پروانک شود.

پروانه.

[پَرْ نَ / نِ] (اِ) حیوانی گوشت خوار شبیه به یوز که در شمال افریقا زید. و گویند که پیشاپیش شیر رود و آواز کند تا جانوران آواز او شنیده خود را بر کنار کشند و شیر را با او الفتی عظیم است و پس ماندهء صید شیر خورد. فرانق. فرانک. فرانه. سیاه گوش. برید. قره قولاخ.(1) تفه. عناق الارض. غنجل. پروانک :
شاها(2) غضنفری تو و پروانهء تو من
پروانه در پناه غضنفر نکوتر است.خاقانی.
پروانه وار بر پی شیران نهند پی
تا آید از کفلگه گوران کبابشان.خاقانی.
|| دلیل. رهبر. || پیشرو لشکر. || حشره ای است پرنده، سیاه رنگ، بزرگتر از زنبور سرخ با پری دودی رنگ پهن و دراز که به تابستان پیرامون چراغ گردد و گاه به گرمای چراغ بسوزد. پروانهء چراغ. چراغ واره. و او پرنده ای بود که خود را بر چراغ یا شمع زند و بسوزد و او را مگس چراغ خوانند. (حافظ اوبهی). امّ طارق. فراش. فراشه. (زمخشری). شب پره. خِرطیط. برنده :
بیاموز تا بد نباشدت روز
چو پروانه مر خویشتن را مسوز.ابوشکور.
پر پروانه بسوزد با فروزنده چراغ
چون چخیدن با چراغ روشن زهرا کند.
منوچهری.
کی شود پروانه از آتش نفور
زانکه او را هست در آتش حضور.عطار.
شبی یاد دارم که چشمم نخفت
شنیدم که پروانه با شمع گفت...سعدی.
ور چو پروانه دهد دست فراغ بالی
جز بدان عارض شمعی نبود پروازم.حافظ.
چراغ روی ترا شمع گشت پروانه
مرا ز حال تو با حال خویش پروا نه.حافظ.
دیدی که خون ناحق پروانه شمع را
چندان امان نداد که شب را سحر کند.
حکیم شفائی.
یک شمع شبی هزار پروانه کشد. (از مجموعهء امثال طبع هند).
شنیده ای که چه با شمع گفت پروانه
که در فراق، تو سوزان تری بگو یا من.
(از وصاف).
|| مجازاً، بمعنی نور چراغ و شمع. (از بهار عجم) (از غیاث اللغات). || فرمان پادشاهان. حکم نامه. حکم :
شمعی است چهرهء تو که هر شب ز نور خویش
پروانهء ضیا به مه آسمان دهد.
ظهیر فاریابی.
نگردند پروانهء شمع کس
که پروانه کس نخوانند بس.نظامی.
و بسیار بودی که حسن به آنچ خواستی بی استطلاع رای علاءالدین از پیش خود پروانه دادی و حکمها کردی. (جهانگشای جوینی). و پروانه فرستاد تا محتشم گردکوه و محتشم قلاع قهستان به بندگی آیند. (جهانگشای جوینی).
پروانهء او گر رسدم در طلب جان
چون شمع هماندم به دمی جان بسپارم.
حافظ.
دولت صحبت آن شمع سعادت پرتو
بازپرسید خدا را که به پروانهء کیست.
حافظ.
پروانهء راحت بده ای شمع که امشب
از آتش دل پیش تو چون شمع گدازم.
حافظ.
پروانجات جمع آن است و این از تصرف فارسی دانان متعرب است چنانکه فرمان که لفظ فارسی است جمع آن فرامین میارند. (از بهار عجم) (از غیاث اللغات). || اذن. جواز. اجازه. اجازه نامه. تذکرهء عبور و مرور. گذرنامه. بار :
گر نامه ای دهد نه به پروانهء تو تیر
شغلش فروگشاده و دستش به بسته باد.
انوری.
آنانکه چو من بی پر و پروانهء عشقند
جز در حرم جانان پرواز نخواهند.خاقانی.
بمژده جان بصبا داد شمع هر نفسی
ز شمع روی تواش چون رسید پروانه.
حافظ.
روزی سرت ببوسم و در پایت اوفتم
پروانه را چه حاجت پروانهء دخول.سعدی.
تا چند همچو شمع زبان آوری کنی
پروانهء مراد رسید ای محب خموش.حافظ.
در شب هجران مرا پروانهء وصلی فرست
ورنه از دردت جهانی را بسوزانم چو شمع.
حافظ.
کسی به وصل تو چون شمع یافت پروانه
که زیر تیغ تو هر دم سر دگر دارد.
|| برات. حواله : و هیچکس از مجلس شراب بی اجازت شهنشاه با وثاق نتوانستی شد و چون رفتی هر نقل و نبید که پیش او نهاده بودی با او بردندی و اگر گفتی به وثاق حریف دارم شراب سلاّر بی استطلاع درخور حریف نقل و نبید و گوسفند پروانه نبشتی و شراب داران حاصل کرده با او سپردندی. (تاریخ طبرستان). || قاصد. پیک. برید. پروانچه. حامل خرائط و آنرا خادم نیز گویند. (مفاتیح العلوم). || حاجب(3). || فرمان رساننده. || گلی است(4). || مَلَخک(5) (هواپیما، کشتی). || حشرات چهارباله به رنگهای گوناگون زیبا که از عصارهء گل تغذیه کنند. و این معنی برای این کلمه پیش قدما معمول نبوده است و امروز آنها را شاه پَرَک (و به غلط شب پره) نامند.
(1) - Caracalو این کلمه از ترکی گرفته شده و کلمهء ترکی هم از فارسی «سیاه گوش» ترجمه شده است.
(2) - ن ل: عادل.
.
(فرانسوی)
(3) - Chambellan
(4) - Chrysanthus. .
(فرانسوی)
(5) - Helice

پروانه.

[پَرْ نَ / نِ] (اِخ) معین الدین کاشانی ملقب به پروانه یکی از عمال دولت مغول. آنگاه که غیاث الدین کیخسروبن کیقباد پادشاه سلجوقی (آسیای صغیر) مغلوب مغول شد هولاکو معین الدین پروانهء کاشی را برای تمشیت آن سامان و اصلاح امور پسران غیاث الدین یعنی رکن الدین و عزالدین بقونیه فرستاد(1) و چون سپس عزالدین بگریخت پروانه در سال 664 ه . ق. رکن الدین را بفرمان ابقاخان بکشت و پسر چهارسالهء او را بنام غیاث الدین کیخسرو ثالث بتخت ملک نشانید(2) و بموجب حکم ابقاخان راتق و فاتق امور آن مملکت گشت مادر کیخسرو را به حبالهء نکاح درآورد(3). مؤلف حبیب السیر گوید در سنهء 649 ه . ق. (ظ: 669) ملک ظاهر بندقدار (سلطان مصر) هوس ملک روم کرده ارکان دولت را در مصر به نیابت خویش بازداشت و با دو سه کس از خواص در لباس اختفا به روم شتافته مداخل و مخارج آن مملکت را بنظر احتیاط درآورد و به دارالملک خود بازگشته ایلچی نزد ابقاخان فرستاد و پیغام داد که ما جهت نظاره و تماشا به ولایت روم رفتیم و در دکان فلاطون طباخ خاتم خود را رهن مقداری طعام کردیم مطموع آنکه به ارسال آن حکم فرمایند ابقا از کمال تهور و جرأت ملک ظاهر تعجب نموده قاصدی جهت این حال نزد معین الدین پروانه که در آن دیار به حکومت اشتغال داشت فرستاد و معین الدین انگشتری بندقدار را از آن طباخ ستانده روان فرمود و بعد از آن بندقدار با لشکر بسیار بجانب بلاد روم نهضت نمود. روایت تاریخ وصاف آنکه این حرکت از وی بنابر استدعاء معین الدین پروانه بوقوع پیوست لاجرم بی کلفت محاربت بر آن مملکت مستولی گشت و قول یافعی آنکه میان بندقدار و لشکر تتار و روم محاربات اتفاق افتاده صورت ظفر و نصرت او را دست داد و روزی چند در آن ولایت به دولت و اقبال گذرانیده با غنائم بسیار به مصر بازگشت و چون ابقاخان بر کیفیت این حادثه خبر یافت عنان عزیمت به صوب روم تافت و بقول یافعی تیغ سیاست از نیام انتقام کشیده معین الدین پروانه را با دویست هزار مسلمان نمازگزار شهید کرد. و او مرید فخرالدین عراقی بود و جهت او در شهر توقات خانقاهی کرد.(4)
(1) - حبیب السیر جزء 1 از ج 3 ص25.
(2) - قاموس الاعلام ترکی.
(3) - حبیب السیر جزء 4 از ج 2 ص195.
(4) - حبیب السیر جزء 2 از ج 3 ص85. و رجوع به تاریخ مغول صص 197، 208-214، 217، 321، 535 و 538 شود.

پروانه.

[پَرْ نَ / نِ] (اِخ) محلی است در شمال شهر هرات.

پروانی.

[پَرْ] (اِ) نام فنی از کُشتی و آن گرد حریف گشته پایش ناگهان برداشتن و از جا ربودن است. (از بهار عجم و چهارشربت به نقل غیاث اللغات).

پروای.

[پَرْ] (اِ) فراغت. (صحاح الفرس):
مقصرم به ادای وظایف مدحت
که از دعا به ثنا نیست یک دمم پروای.
کمال اسماعیل.
رجوع به پروا شود.

پر و بال.

[پَ رُ / رْ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) پَر. مجازاً نیرو. قدرت. توانائی :
بخواهم که شاها عنایت دهی
که باشد مرا عون تو پَرّ و بال.
؟ (فرهنگ اسدی نخجوانی).
پر و بال داشتن.
[پَ رُ تَ] (مص مرکب) کنایه از زور و قوت و قدرت داشتن باشد. (برهان قاطع).

پر و بال زدن.

[پَ رُ زَ دَ] (مص مرکب)پرپر زدن. دست و بال زدن مرغ. و نفرینی است: پر و بال بزنی!

پر و بال زده.

[پَ رُ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) نفرینی است.

پر و بال کردن.

[پَ رُ کَ دَ] (مص مرکب) قوت گرفتن: اگر بگذاریم ایشان را به زمین قرار گیرند و پر و بال کنند. (تاریخ بیهقی ص480).

پروبوس.

[پْرُ / پِ رُ] (اِخ)(1) ماریوس اورِلیوس والریوس. امپراطور روم متولد در سیرمیوم(2) در حدود سال 232 م. ابتدا والریوس امپراطور بحمایت او پرداخت سپس در فنون نظامی مشهور گشت و امپراطور تاسیت(3) فرماندهی مشرق را به او محول کرد پس از مرگ تاسیت سربازان او را به امپراطوری برداشتند و سنا آنرا تصویب کرد حکومت وی منشأ آثار خیر بود چون در امر نظام سخت گیر بود و بعلاوه میخواست بخدمت دسته ای از سربازان خاتمه بخشد، سربازان بشوریدند و او را بکشتند (282 م.).
(1) - Probus.
(2) - Sirmium.
(3) - Tacite.

پر و پا.

[پَ رُ] (اِ مرکب، از اتباع) پا: پر و پام نجس شده. || پیش آمد : خوب پر و پائی برای فلان افتاده است. چنین پر و پائی برای هیچکس نیفتاده. || بنیان محکم. اساس استوار: گفته های او پر و پائی ندارد.
- از پر و پا افتادن؛ آمد و رفت قطع شدن :آخر شب مردم که از پر و پا افتادند مطالعه بهتر می توان کرد.
- || سکوت و آرامش یافتن.
- || بیطاقت شدن. رجوع به پر و پای و رجوع به پا و پر شود.

پر و پاچه.

[پَ رُ چَ / چِ] (اِ مرکب، از اتباع) پا.
- پر و پاچهء کسی را گرفتن؛ بشدت برو متغیر شدن و بدو دشنام گفتن. آزار رسانیدن و بدگوئی کردن.

پر و پا قرص.

[پَ رُ قُ] (ص مرکب)استوار. محکم. متین.

پر و پاکیزه.

[پَ رُ زَ / زِ] (ص مرکب، از اتباع) پاک. شسته و رفته.

پر و پای.

[پَ رُ] (اِ مرکب، از اتباع) پای و پر. تاب و طاقت و قدرت و توانائی. (برهان) :
که کاوس بی فر و بی پر و پای
نشسته ست بر تخت بی رهنمای.فردوسی.
و در فرهنگها این شعر را نیز به فردوسی نسبت کرده اند :
چو این گون هنرها بجای آورد
دلاور شود پرّ و پای آورد.فردوسی.
پر و پایه.
[پَ رُ یَ / یِ] (اِ مرکب، از اتباع)اساس. بنیان.

پر و پر.

[پَ رُ پَ / پِ رُ پِ] (اِ صوت) پِرپِر. حرکت پر(؟) :
پر پروانه پی درک تف شمع بود
چونکه پر یافت بخواهد پر و پر پاریدن(1).
مولوی.
رجوع به پِرپِر شود.
پر و پشت.
[پَ رُ پُ] (اِ مرکب، از اتباع) از اتباع است.
(1) - پاریدن بمعنی پریدن.

پر و پوچ.

[پَ رُ] (ص مرکب، از اتباع)پوچ.

پر و پوشال.

[پَ رُ] (اِ مرکب، از اتباع) پر و دیگر فضول: پر و پوشال مرغ.

پروپونتیده.

[پْرُ / پُ رُ پُن دِ] (اِخ)(1)(پیش پل)(2) در قدیم نام دریای مرمره بوده است. بسبب وضع آن نسبت به بحر اسود (دریای سیاه) آنرا چنین می نامند و سواحل آن از مستعمرات یونان بود.
(1) - Propontide.
(2) - En avant du pont.

پر و پی.

[پَ رُ پَ / پِ] (اِ مرکب، از اتباع)پا. پر و پا. پایه. اساس.

پر و پیمان.

[پُ رُ پَ / پِ] (ص مرکب، از اتباع) خانهء پر و پیمان؛ دارای آذوقهء بسیار. انباری پر و پیمان؛ انباری پرآذوقه و ممتلی.

پر و پیمانه.

[پُ رُ پَ / پِ نَ / نِ] (ص مرکب، از اتباع) پر و پیمان.

پروت.

[] (اِخ) موضعی است به شمال چالداران.

پروت.

(اِخ)(1) پریت. یکی از آب راهه های رود دانوب(2) است که از کوههای جنوبی کارپات در گالیچی(3) سرچشمه می گیرد و در اول بجانب جنوب شرقی و بعد بسمت جنوب جاری میشود و این رود در قسمتی از طول خود خط سرحدی فاصل میان رومانی و روسیه است و سپس در نزدیکی گالاتسی(4) به رود دانوب می پیوندد. و جنگ روس و عثمانی و شکست روس بدانجا از بالطه چی محمدپاشا سردار ترکیه مشهور است. طول آن 811 هزارگز است و تقریباً 200 هزارگز آن قابل کشتی رانی است.
(1) - Prout . Prith.
(2) - Danube.
(3) - Galicie.
(4) - Galatzi.

پروتارک.

[پْرُ / پِ رُ] (اِخ)(1) نام مردی مصری که بطلمیوس هشتم (145-116 ق.م.) پادشاه مصر او را به سوریه فرستاد تا تخت سوریه را از دمتریوس پادشاه سلوکی بگیرد وی در سوریه انتشار داد که پسرخواندهء آن تیوخوس و از خانوادهء سلطنت است. چون رفتار دمتریوس بواسطهء اقامت طولانی در نزد پارتیها نخوت آمیز بود و صوریها حاضر بودند هرکس را به تخت سلطنت بپذیرند تا از دست او خلاصی یابند، با پروتارک همدست شدند و شورشی در انطاکیه و سایر شهرها روی داد. در این احوال دمتریوس بصور رفته در آنجا کشته شد و بعد از او پسرش سلکوس بر تخت نشست(2).
(1) - Protarque. (2) - ایران باستان ج 3 ص2241.

پروتاغوراس.

[پْرُ / پِ رُ] (اِخ) رجوع به پروتاگوراس شود.

پروتاگوراس.

[پْرُ / پِ رُ گُ] (اِخ)(1)پروتاغوراس از سوفسطائیان یونان که در حدود 485 ق.م. در شهر ابدرا(2) تولد یافت. در اوایل حال باربر بود و بالشکی اختراع کرد که تعادل بار را نگاه میداشت گویند ذیمقراطیس(3) آنرا بدید و بپسندید و پروتاگوراس را به دوستی اختیار کرد و به وی فلسفه آموخت.(4) پروتاگوراس در حدود سی سالگی به حوالی ابدرا میرفت و به اطفال دستور زبان می آموخت و قسمتی از اوقات خود را به مطالعهء طبیعیات که در این عصر بسیار مورد توجه بود میگذرانید سپس برای کسب مال و شهرت به سیاحت بلاد یونان پرداخت و به اثینه شد و با رجال آن شهر مانند پریکلس(5)، کالیاس(6) و اوری پید(7) و سقراط آشنائی یافت. پریکلس فریفتهء جدت و غرابت آراء و عذوبت کلام او شد و غالباً به مجلس درس وی میرفت. پروتاگوراس سفری به صقلیه (سیسیل) کرد و زمانی آنجا ببود سپس به ایتالیا رفت و چنانکه گفته اند برای مردم توریم(8) قوانینی وضع کرد و سپس به اثینه بازگشت و چون مبلغی خطیر مزد درس میگرفت سرمایهء فراوان گرد آورد. مدت اقامت او در شهرهای مذکور بدرستی معلوم نیست.روزی که در خانهء اوری پیدس یا مگاکلس(9) یا در لوقیه (لیسه)(10) کتاب او دربارهء خدایان خوانده شد فتنه ای برخاست و او را به بیدینی متهم و سپس محکوم ساختند و تألیفات وی را در میدان عمومی(11) بدستور حکومت بسوختند و پروتاگوراس مجبور به ترک اثینه شد بقولی(12) خواست به صقلیه رود امواج دریا او را به دیار نیستی برد و به قول دیگر در راه بمرد (به سال 411 ق.م.) دیوجانس مورخ، کتب ذیل را در خطابه و اخلاق و منطق و طبیعیات بدو نسبت کرده است: نطقی بعنوان داوری دربارهء مزد(13)، کتاب سیاست(14). مباحث دربارهء خطاهای بشر(15). کتاب عُقبی(16). کتاب حقیقت(17). کتاب تناقض افکار(18). کتاب تنازُع(19). خطابه ها در تهافت(20) و جز آن. او در مواضع عام (امور عامّة) یا قیاسات مطردة(21) و نهج کلام(22) تحقیق کرده است و تا حدی به تشخیص جنس اسامی و ازمنهء افعال و انواع جمله توفیق یافته است. از تألیفات کثیرهء وی قطعاتی معدود بدست است. رجوع به مقالهء ماله(23) در فرهنگ علوم فلسفی فرانک و لغت نامهء بزرگ مصور لاروس و فلسفهء یونانیان تألیف تسِلِر(24) شود.
(1) - Protagoras.
(2) - Abdere.
(3) - Democrite. (4) - تزلر در کتاب فلسفهء یونانیان در صحت این امر تردید کرده است.
(5) - Pericles.
(6) - Callias.
(7) - Euripide.
(8) - Thurium.
(9) - Megacles.
(10) - Lycee.
(11) - L'Agora Philostrate. (12) - روایت فیلوسترات.
(13) - Proces sur le Salaire.
(14) - La Politique.
(15) - Traites sur les erreurs des hommes.
(16) - Sur l'Hades.
(17) - Sur la Verite.
(18) - Sur les Antilogies.
(19) - Sur la Lutte.
(20) - Discours des Tructifs.
(21) - Lieux communs.
(22) - Procedes de langage.
(23) - C. Mallet.
(24) - Zeller.

پروتاگوراس.

[پْرُ / پِ رُ گُ] (اِخ) نام پادشاه سالامین در عصر اردشیر سوم، اخس. او هنگام فرونشانیدن شورش فینیقیه و قبرس (351 ق.م.) به پادشاه ایران تسلیم شد و شاه او را به پادشاهی ابقاء کرد (350 ق.م.) و با آسودگی عمر خود را بسر برد.(1)
(1) - ایران باستان ج 2 ص1172.

پروتاگوراس.

[پْرُ / پِ رُ گُ] (اِخ) عنوان یکی از محاورات اصیل افلاطون. موضوع آن بحث در این مسئله است که آیا فضیلت را میتوان تعلیم داد یا نه. افلاطون این کتاب را در رد سوفسطائیان نوشته است.

پروتانه یون.

[پْرو / پِ رو نِ] (اِخ)(1)عمارتی در مدائن قدیم یونان که آتش مقدس آنجا بود و حکام پروتانس با مهمانان رسمی و اشراف در آن گرد می آمدند و غذا میخوردند.
(1) - Prutaneion . Prytanee.

پروتانیس.

[پْرو / پِ] (اِخ)(1) نام پنجاه تن از اعضاء مجلس سنای یونان که کمیسیون دائم مجلس سنا را تشکیل میدادند. این نام در بسیاری از مدائن یونان به ولات و قضات درجهء اول نیز اطلاق میشد.
(1) - Prutanis . Prytane.

پروت ثیوس.

[پْرُ / پُ رُ تُ] (اِخ)(1) نام پادشاه سکاهائی که در قرن هفتم قبل از میلاد در آذربایجان دولتی تشکیل کرده بودند نام مذکور در تاریخ هرودوت چنین آمده و اصل آن بارتاتوی است آسور حیّدین پادشاه آسور دختر خود را به او داد و بدین وسیله سکاها را با خود در مقابلت بر ضد کیمری ها متحد ساخت.(2)
(1) - Protothios. (2) - ایران باستان ج 1 ص173.

پروتزیلاس.

[پْرُ / پِ رُ تِ] (اِخ)(1)پهلوان داستانی یونان در جنگ تروا و پادشاه فیلاکه(2). او اول جنگجوست که با پیش گوئی اُراکل(3) مبنی بر اینکه «اول کس که پای بر زمین تروا نهد کشته شود» مرگ را به چیزی نشمرده و به تروا فرود آمد و هکتور(4) یا انه(5) او را بکشتند. زوجهء او لائودامی(6) از خدایان دوزخ خواست که با شوی خویش بار دیگر دیدار کند و خواهش او پذیرفته آمد و هرمس پروتزیلاس را ساعتی چند بدین جهان بازگردانید و دیگر بار بمرد و زوجهء وی نیز اندکی پس از وی وفات کرد.
(1) - Protesilas.
(2) - Phylake.
(3) - l'Oracle.
(4) - Hector.
(5) - Enee.
(6) - Laodamie.

پروتزیلاس.

[پْرُ / پِ رُ تِ] (اِخ) مردی که ارتاایک تس(1) حاکم شهر سیس تُس او را نزد خشیارشا متهم کرد که با سلاح بخاک شاهنشاه تجاوز کرده و بر اثر سخنان او شاه خانه و اثاثه و دارائی او را به حاکم سیس تس بخشید.(2)
(1) - Artayctes. (2) - ایران باستان ج 1 ص870 .

پروتوژن.

[پْرُ / پِ رُ تُ ژِ] (اِخ)(1) نقاش و حجار یونان قدیم. مولد وی به کاریه(2) در حدود 360 ق.م. و وفات در حدود 300 ق.م. او مدتی گمنام و تنگدست در رودس(3)میزیست پس از آنکه کارش اندک رونقی یافت به اثینه رفت و آنجا به نقاشی و حجاری پرداخت. وی بغایت کندکار بود چنانکه معروفترین پردهء نقاشی خود موسوم به یالیسوس(4) را پس از هفت سال بپایان برد.
(1) - Protogene.
(2) - Carie.
(3) - Rhodes.
(4) - Ialysos.

پروتوکسید دازت.

[پْرُ / پُ رُ تُکْ زُ](فرانسوی، اِ مرکب)(1) گازی است بی رنگ و بی بوی، سنگین تر از هوا که در آب به مقدار کم و در الکل به مقدار بیشتر حل شود و در حرارت صفر درجه تحت فشار 30 آتمسفر تبدیل به مایع گردد.استنشاق این گاز به تنهائی باعث خفگی است و اگر آمیخته با هوا استنشاق شود مستی و نشاط خاصی تولید کند لیکن منجر به بیهوشی کامل نشود. و اگر مخلوطی از این گاز و اکسیژن (پنج قسمت پروتواکسید دازت و یک قسمت اکسیژن) تحت فشاری که یک پنجم از فشار اتمسفر بیشتر است استنشاق شود در عین حال اکسیژن کافی برای تنفس و پروتوکسید دازت کافی برای بیهوشی به بدن رسیده و بیهوشی کاملی دست دهد. بیهوش کردن بیماران با این دارو آلت و ماسک مخصوصی دارد تا اکسیژن و پروتوکسید دازت را با فشار لازم و به مقدار کافی به بدن برساند. و از اثر این دارو بیمار به سرعت بیهوش شده (پس از چهار تا پنج بار تنفس) و بلافاصله پس از قطع استنشاق آن به هوش می آید. این روش تقریباً بی خطر است ولی بکاربردن آن در اطفال کوچک و اشخاص فربه و معتادان نوشابه های الکلی مورد ندارد. (درمان شناسی تألیف دکتر غربی ج 1 ص 127).
(1) - Protoxyde d'Azote.

پروتیت.

[پْرُ / پِ رُ] (اِخ)(1) رئیس شورشیان مردم تبس که با رئیس دیگر بنام فنیکس(2) بر ضد اسکندر (هنگامی که او با مردمان همجوار مقدونیه در گیرودار بود) قیام کرد و به ساخلو مقدونی در کادمه که از ارگ بیرون آمده بود حمله بردند و ارگ را محاصره کردند و بعد رسولانی بتمام شهرهای یونانی فرستاده برای آزادی یونان یاری خواستند و دموستن خطیب معروف پول و اسلحه به آنان رسانید تبی ها با کمی عده با اسکندر جنگی موحش و خونین کردند و سخت پافشردند و پس از آنکه تیرهاشان تمام شد با شمشیر جنگیدند و تیراندازان کرِتی را رانده تا نزدیک اسکندر تعقیب کردند و کشتاری مهیب درگرفت لیکن عاقبت مجبور به عقب نشینی شدند و لشکر اسکندر شهر تبس را بگرفت و پس از اینکه شش هزار تن از مردم تب بقتل رسید اسکندر امر کرد تا دست از کشتار بداشتند و از اهالی شهر آنچه مانده بود به عدهء سی هزار نفر اسیر شدند و این عده را اسکندر به مزایده گذاشته برده وار بفروخت.(3)
(1) - Prothyte.
(2) - Phenixe. (3) - ایران باستان ج 2 ص1230.

پروتیزک.

[پِ وَ زَ] (اِ)(1) عَلث. بعضید. بعضیض. کاسنی صحرائی.مروریّة.
,(لاتینی)
(1) - Chondrilla pusilla
.
(فرانسوی)Chondrille

پروتیوس.

[پْرُ / پِ رُ] (اِخ)(1) خدای بحری در اساطیر یونان قدیم. پدر او پوزیدون(2) موهبت پیشگوئی و تغییر صورت بدلخواه به او ارزانی داشت و برای آنکه وی را وادار به پیشگوئی کنند بایست او را هنگام خواب غافلگیر کرده ببندند تا فرار نتواند کرد. معمو او را به صورت مجسمهء نیم تنهء انسان با دم ماهی نشان میدهند.
(1) - Proteus . Protee.
(2) - Poseidon.

پروچال.

[ ] (اِخ) در ترجمهء یمینی چ طهران در دو موضع آمده و ظاهراً بمعنی حاکم یا مرزبان است: پروچال آن جایگاه مستعد کار نشسته(1). چون پروچال ایشان را بر روی آب بدید پنج فیل با فوجی از مردان کار به مدافعت ایشان فرستاد(2). و در نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف این کلمه به دو صورت بروجیبال و تروچیپال آمده است.
(1) - ص425.
(2) - ص426.

پروچید.

[پْرُ / پِ رُ] (اِخ)(1) در قدیم آنرا پروچیتا میگفتند و آن جزیرهء کوچک حاصل خیزی است در دریای تیرنی(2) به جنوب غربی دماغهء میزن(3) طول سواحل آن 14هزار گز است. جزیرهء مذکور مخصوصاً درختان میوه بسیار دارد و اغلب اهالی آن برای صید به سواحل تونس و الجزیره روند و ماهی تُن(4) و مرجان صید کنند. و در حدود 13 هزار تن سکنه دارد.
(1) - Procida.
(2) - Tyrrhenie.
(3) - Misene.
(4) - Thon.

پروخروس.

[ ] (اِخ) پیشوای جماعت خوانندگان و او یکی از شماسان هفتگانه بود. (قاموس کتاب مقدس).

پرودون.

[پْرو / پِ دُنْ] (اِخ)(1) پیر پل. نقاش فرانسوی متولد در کلونی(2). پس از اکمال دروس خود در دیژن بسال 1870 م. به پاریس شد و بعد سفری به ایتالیا کرد و از سال 1789 در پاریس اقامت گزید و به افکار انقلابی گرائید. در ایام انقلاب زندگانی دشوار پرکشاکشی داشت و معاش خود را از نقاشی و رسم و تصویرسازی بدست میکرد و تنگدستی او تا عصر امپراطوری ناپلئون دوام یافت و مردم چنانکه می بایست به مقام بلند وی در هنر پی نبردند در این عصر جمعی متفنن به جمع آوری آثار وی پرداختند و گشایشی در کار او پدید آمد. او حقاً بزرگترین مبتکر نقاشی عصر خویش است بهترین آثار او «عدالت و انتقام در پی جنایت»(3) و «ربودن پسیشه (پسوخه)(4)» است و به سال 1823 م. در پاریس درگذشت.
(1) - Prudhon.
(2) - Cluny.
(3) - La Justice et la Vengeance poursuivant le Crime.
(4) - L'Enlevement de Psyche.

پرور.

[پَرْ وَ / پَ] (اِ) پیوند بود مطلقاً خواه پیوند انسان به انسان و خواه درخت با درخت باشد. (برهان قاطع). || طراز. ریشه. فراویز. سجاف.

پرور.

[پُرْ وَ] (ص مرکب) عریض. بسیارعرض. پرعرض. پرپهنا.

پرور.

[پُرْ وَ] (اِخ) نام یکی از دیه های هزارجریب. (از کتاب مازندران و استراباد رابینو ص 122).

پرور.

[پَرْ وَ] (اِ) پروار. || (نف) مزید مؤخری بمعنی پرورنده و پروراننده در آخر بسیاری از کلمات فارسی و هم عربی: آزپرور. ادب پرور. بنده پرور. تن پرور. پیرپرور. جان پرور. جهان پرور. خودپرور. خیال پرور. دام پرور. دانش پرور. دماغ پرور. دوست پرور. دون پرور. دین پرور. ذره پرور. رعیت پرور. روح پرور. روان پرور. رهی پرور. ستم پرور. سخن پرور. سفله پرور. شاعرپرور. شکم پرور. عِلم پرور. عیال پرور. ملک پرور. مهرپرور. نوع پرور. هنرپرور و غیرها. || (ن مف) پرورد. پروریده: نازپرور. غم پرور. سایه پرور و به صورت پرورد نیز آید. رجوع به پرورد شود.

پروران.

[پَرْ وَ] (نف، ق) صفت فاعلی بیان حالت. در حال پروریدن.

پروراندن.

[پَرْ وَ دَ] (مص) پرورش دادن. پروردن. پرورانیدن. تربیت کردن. پرورش کردن. ترشیح. تنبیت :
چنین پروراند همی روزگار
فزون آمد از رنگ گل رنج خار.فردوسی.
کنون دور ماندم ز پروردگار
چنین پروراند مرا روزگار.فردوسی.
جهانا چه بدمهر و بدگوهری
که خود پرورانی و خود بشکری.فردوسی.
من دوستانم را بکشم و دشمنان را بپرورانم. (قصص الانبیاء ص829). || تغذیه. || انشاء. (منتهی الارب). || زخرفة. آراستن ظاهر کلام : هر روز می پروراند و شیرین میکند و ببینی که از اینجا چه شکافد. (تاریخ بیهقی ص455).
پروراننده.
[پَرْ وَ نَنْ دَ / دِ] (نف) آن که پرورد. آن کس یا چیز که سبب پرورش شود. مربّی. تربیت کننده. بزرگ کننده :
سیاوخش را پروراننده بود
بدو نیکوئیها رساننده بود.فردوسی.
نخستین که آیدش نیروی جنگ
همان پروراننده آرد بچنگ.فردوسی.
بدان پروراننده گفت ای پدر
نیاید ز من گازری کارگر.فردوسی.
بهر سو همی رفت خواننده ای
که بهرام را پروراننده ای.فردوسی.
همه بچه را پروراننده اند
ستایش به یزدان رساننده اند.فردوسی.
|| بوجودآورنده :
برآرندهء گرد گردان سپهر
همو پرورانندهء ماه و مهر.عنصری.
|| غذادهنده.

پرورانیدن.

[پَرْ وَ دَ] (مص) پروردن. پروراندن. تربیت کردن. سبب پرورش شدن. پرورش کردن. ترشیح. تنبیت :
بدو گفت رستم که ای شیرفش
مرا پرورانید باید بکش.
فردوسی (از اسدی).
همانا که از بهر این روزگار
ترا پرورانید پروردگار.فردوسی.
پرورانیدیم ترا و بنعمت بزرگ گردانیدیم. (قصص الانبیاء ص99). پس مادر موسی او را می پرورانید تا مدتی برآمد. (قصص الانبیاء ص 91). || انشاء. (منتهی الارب). || تغذیه. (تاج المصادر بیهقی). غذو. (تاج المصادر). غذا و خوراک دادن. (دهار) :
همی پرورانیدشان سال و ماه
به مرغ و کباب و بره چندگاه.فردوسی.
پرورانیده.
[پَرْ وَ دَ / دِ] (ن مف) پرورده. پرورانده. پرورش یافته. تربیت کرده :
ببیند یکی روی دستان سام
که بد پرورانیده اندر کنام.فردوسی.
پرورد.
[پَرْ وَ] (ن مف مرخم) پرورده. و آن به صورت مزید مؤخری به بعض کلمات ملحق شود: الم پرورد. خانه پرورد، خُم پرورد، دست پرورد، سایه پرورد، غم پرورد، مهرپرورد، نازپرورد، نعمت پرورد، مرغ پرورد، انس پرورد و غیرها :
از این مرغ پرورد(1) و زآن دیوزاد
چگونه برآید همانا نژاد.فردوسی.
پروردهء وحشتم ز بی جنسی
کو هم نفسی که انس پرورد است.خاقانی.
|| (مص مرخم) پرورش. تغذیه :
از آن پس که گشتم ز مادر جدا
چنان چون بود بچهء بی بها
بنزد شبانان فرستادیم
بپرورد شیران نر دادیم.
فردوسی.
پروردگار.
[پَرْ وَ دْ / دَ / دِ] (ص مرکب)پرورنده. پرورش دهنده. مربی. تربیت کننده. مُرَشِّح. تیمارکننده. معلم : پیران را دید که پروردگار کیخسرو بود. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
چو دستان که پروردگار منست
تهمتن که خرم بهار منست.فردوسی.
که پروردگار سیاوش توئی
بگیتی خردمند و خامش توئی.فردوسی.
که او ویژه پروردگار منست
جهاندیده و دوستار منست.فردوسی.
چنین گفت کاین چرخ ناپایدار
نه پرورده داند نه پروردگار.فردوسی.
هر آنکس که باشد مرا دوستدار
چنانم من او را که پروردگار.فردوسی.
جان شیرین را فدای آن خداوندی کند
کز پس ایزد بودشان بهترین پروردگار.
فرخی.
درختی بس شگرف و میوه دار است
مر او را باغبان پروردگار است.ناصرخسرو.
همه دادده باش و پروردگار
خنک مرد بخشندهء بردبار.فردوسی.
که پروردگار از پدر برتر است
همان زاده را مهر با مادر است(1)
نه آبادبوم و نه پروردگار
نه آن خستگان را کسی خواستار.فردوسی.
ببینید کاین چرخ ناپایدار
نه پرورده داند نه پروردگار.فردوسی.
چو با زور و با چنگ برخیزد اوی
بپروردگار اندرآویزد اوی.فردوسی.
چو سر برکشد زود جوید شکار
نخست اندرآید به پروردگار.فردوسی.
ندانی که پروردگار پلنگ
نبیند ز پرورده جز درد و جنگ.فردوسی.
چو دندان برآورد و شد تیزچنگ
بپروردگار آیدش رای جنگ.فردوسی.
پروردگار دینی آموزگار فضلی
هم پیشهء وفائی هم ریشهء سخائی.فرخی.
گویند بهرام گور روزی پیش نعمان منذر ایستاده بود که پروردگار او بود. (نوروزنامه). || پادشاه که پروردگار گونه و پرورنده نیز گویند. (برهان قاطع) :
سپه را بکردار پروردگار
بهر جای بردی پی کارزار.فردوسی.
بزور جهان آفرین کردگار
بدیهیم کاوس پروردگار.فردوسی.
|| (اِخ) یکی از نامهای باری تعالی که پرورندهء همه است بصورت اسمی و وصفی. ربّ. خالق. صانع. مربی :
سپاس از جهاندار پروردگار
کز اویست نیک و بد روزگار.فردوسی.
چو فرزند سام نریمان ز بند
بنالد بپروردگار بلند.فردوسی.
جهان را به آئین شاهی بدار
چو آمختی از پاک پروردگار.فردوسی.
بکوشش مکن هیچ سستی بکار
بگیتی جز او نیست پروردگار.فردوسی.
چو پروردگارش چنان آفرید
تو بر بند یزدان نیابی کلید.فردوسی.
همان زور خواهم کز آغاز کار
مرا دادی ای پاک پروردگار.فردوسی.
شنیدم که رستم ز آغاز کار
چنان یافت نیرو ز پروردگار.فردوسی.
بر این است دهقان که پروردگار
چو بخشود راهت نماید بکار.فردوسی.
سه روز اندران جنگ شد روزگار
چهارم ببخشود پروردگار.فردوسی.
چنان رو که پرسدت روز شمار
نپیچی سر از شرم پروردگار.فردوسی.
چه گوئی چو پرسند روز شمار
که پوزش کنی پیش پروردگار.فردوسی.
که بر جان ما بود زآن شهریار
ز دستش بنالم به پروردگار.فردوسی.
به یزدان گرایم بفرجام کار
که روزی ده اویست و پروردگار.فردوسی.
نخست آفرین کرد بر کردگار
خداوند دانا و پروردگار.فردوسی.
چنین گفت کای داور کردگار
جهاندار و پیروز پروردگار.فردوسی.
به یزدان دادار پروردگار
ببزم و برزم و بدشت شکار.فردوسی.
کسی را که یزدان پروردگار
ز نیکان بنیکی کند اختیار.فردوسی.
ترا کردگاریست پروردگار
توئی بندهء کردهء کردگار.فردوسی.
بترسم که او هم بفرجام کار
بپیچد سر از شاه و پروردگار.
فردوسی.
نصیحت نمود امت را و جهاد کرد در راه خدا که پروردگارش بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص308). تا وقتی که برسم بپروردگار خود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص317).
نگویم صانع هفت و چهار اوست
ولیکن عقل را پروردگار اوست.
ناصرخسرو.
به نا کردن شکر پروردگار
شنیدم که برگشت ازو روزگار.سعدی.
|| (ص مرکب) در دو بیت ذیل اگر تصحیفی راه نیافته باشد ظاهراً پروردگار معنی مفعولی یعنی پرورده و پروریده میدهد :
همه پاک پروردگار منید
همان از پدر یادگار منید.فردوسی.
که اویست پروردگار پدر
وزویست پیدا بگیتی هنر.فردوسی.
|| (اِ مرکب) رب النوع.
(1) - مراد از مرغ پرورد زال زر است که مربّای سیمرغ بود.
(1) - ن ل: همان راز با مهربان مادر است. نسخه ای دیگر: که آزاده را مهر با مادر است. مراد پرورندهء کیخسرو شبان کوه قلو باشد.

پروردگاری.

[پَرْ وَ دْ / دَ / دِ] (حامص مرکب) ربوبیت.

پروردگان.

[پَرْ وَ دَ / دِ] (اِ)پرورش یافتگان. تربیت شدگان :
جهانا چه خواهی ز پروردگان
چه پروردگان داغ دل بردگان.فردوسی.
همه دخت پروردگانش بناز
برین گونه بردند پیشش نماز.فردوسی.
بخواهد خورد مر پروردگان خویش را گیتی
نخواهد رستن از چنگال او سندی و نه هندی.
ناصرخسرو.
پروردگی.
[پَرْ وَ دَ / دِ] (حامص) به بعض کلمات ملحق شود و افادهء معنی اسمی کند: نمک پروردگی. نازپروردگی. سایه پروردگی.

پروردن.

[پَرْ وَ دَ] (مص) پروراندن. پروریدن. پرورانیدن. پرورش کردن. پرورش دادن.تنبیت. تربیت کردن. ربّ. تربیت. (تاج المصادر بیهقی). ترشیح. (تاج المصادر). تأدیب. تعلیم کردن. آموختن. فرهنجیدن. بزرگ کردن. بار آوردن (چنانکه طفلی را) :
دریغ فر جوانی و عز اوی دریغ
عزیز بود از این پیش همچنان سپریغ
بناز باز همی پرورد ورا دهقان
چو شد رسیده نیابد ز تیغ تیز گریغ.
شهید بلخی.
یوز را هرچند بهتر پروری
چون یکی خشم آورد کیفر بری.رودکی.
مار را هر چند بهتر پروری
چون یکی خشم آورد کیفر بری.
ابوشکور.
بر آن پرورد کش همی پروری
بیاید بهر راه کش آوری.ابوشکور.
نورد بودم تا ورد من مورّد بود
به روی ورد مرا ترک من همی پرورد.کسائی.
بداد و بدانش بدین و خرد
ورا پاک یزدان همی پرورد.فردوسی.
جهانا ندانم چرا پروری
چو پروردهء خویش را بشکری.فردوسی.
جهانا مپرور چو خواهی درود
چو می بدروی پروریدن چه سود.فردوسی.
چنین است کردار این گوژپشت
بپرورد و پروردهء خویش کشت.فردوسی.
همان را که پرورد در بر بناز
درافکند خیره بچاه نیاز.فردوسی.
مرا کاش هرگز نپروردیم
چو پرورده بودی نیازردیم.فردوسی.
کسی دشمن خویشتن پرورد
بگیتی درون نام بد گسترد.فردوسی.
بپرورده بودم تنت را بناز
برخشنده روز و شبان دراز.فردوسی.
بپرورد تا بر تنش بد رسید
وز آن بهر ماهوی نفرین سزید.فردوسی.
گذشته سخن یاد دارد خرد
بدانش روان را همی پرورد.فردوسی.
تو مر بیژن خرد را در کنار
بپرور نگهدارش از روزگار.فردوسی.
بفرهنگ یازد کسی کش خرد
بود در سر و مردمی پرورد.فردوسی.
بپروردشان از ره بدخوئی
بیاموختشان کژی و جادوئی.فردوسی.
که با شاه نوشین بسر برده ام
ترا نیز دربر بپرورده ام.فردوسی.
ترا از دو گیتی برآورده اند
بچندین میانجی بپرورده اند.فردوسی.
پدر شاه و رستمش پرورده است
به نیکی مر او را برآورده است.فردوسی.
چه گوئید گفتا که آزاده ای
بسختی همی پرورد زاده ای.فردوسی.
بداند که چندان نداری خرد
که مغزت بدانش سخن پرورد.فردوسی.
نگهدار تن باش و آن خرد
که جان را بدانش خرد پرورد.فردوسی.
بپروردیم چون پدر در کنار
همی شادی آورد بختم ببار.فردوسی.
کز آن گنج دیگر کسی برخورد
جهاندار دشمن چرا پرورد.فردوسی.
خداوند هوش و روان و خرد
خردمند را داد او پرورد.فردوسی.
به رنج و به سختی بپروردیم
بگفتار هرگز نیازردیم.فردوسی.
و منجمان آنرا سالهاء تربیت نام کنند ای پروردن. (التفهیم).
رز مسکین بمهر چندین گاه
بچه پرورد در بر و پستان.فرخی.
مادر این بچگکان را ندهد شیر همی
نه بپروردنشان باشد باژیر همی.
منوچهری.
و این بوالقاسم کنیزک پروردی و نزدیک امیر نصر آوردی و با صله بازگشتی. (تاریخ بیهقی).
ویران شده دلها به می آبادان گردد
آباد بر آن دست که پروردش آباد.
ابوالمظفر جخج یا جمح (از فرهنگ اسدی).
چنان است پروردن از ناز تن
که دیوار زندان قوی داشتن.اسدی.
همه درد تن در فزون خوردن است
درستیش به اندازه پروردن است.اسدی.
جانت را با تن بپروردن قرین و راست دار
نیست عادل هر که رغبت زی تن تنها کند.
ناصرخسرو.
جان را بنکو سخن بپرور
زین بیش مگرد گرد دیوان.ناصرخسرو.
و هرچه مؤمن بودندی جان پروردندی. (قصص الانبیاء ص150). [ سلطان محمود زن را ] گفت پسر تو را قبول کردم من او را بپرورم تو دل از کار او فارغ دار. (نوروزنامه). دانه مادام که در پردهء خاک نهان است هیچکس در پروردن وی سعی ننماید. (کلیله و دمنه).
جز خط آن سیمین بدن کافزوده حسنش را ثمن
هرگز شنیدی کاهرمن مهر سلیمان پرورد.
خاقانی.
من آنم که اسبان شه پرورم
بخدمت در این مرغزار اندرم.
سعدی (بوستان).
بنعمت نبایست پروردنش
چو خواهی به بیداد خون خوردنش.
سعدی (بوستان).
نفس پروردن خلاف رای هر عاقل بود
طفل خرما دوست دارد صبر فرماید حکیم.
سعدی.
فرزند بنده ایست خدا را غمش مخور
تو کیستی که به ز خدا بنده پروری.سعدی.
درختی که پروردی آمد ببار
هم اکنون بدیدی برش در کنار.
(از تاریخ گیلان مرعشی).
|| تغذیه کردن. غذا دادن. غذو. اِغذاء. اطعام. خورانیدن :
بهر خاشه ای خویشتن پرورد
بجز خاشه او را چه اندر خورد.فردوسی.
نه گویا زبان و نه جویا خرد
ز هر خاشه ای خویشتن پرورد.فردوسی.
بخونش بپرورد بر سان شیر
بدان تا کند پادشا را دلیر.فردوسی.
می آن مایه باید که جان پرورد
نه چندان که یابد نکوهش خرد.فردوسی.
نه گویا زبان و نه جویا خرد
ز خار و ز خاشاک تن پرورد.فردوسی.
|| حمایت کردن :
چنین پادشاهان که دین پرورند
ببازوی دین گوی دولت برند.
سعدی (بوستان).
علم از بهر دین پروردن است نه از بهر دنیا خوردن. (گلستان). || پرستش. پرستیدن. پرستش کردن :
بداداریت پروردن نیاید فهم یونانی.
سنائی (از جهانگیری).
|| در عسل یا شکر و جز آن حفظ کردن و بعمل آوردن داروئی یا میوه ای. اطراء. تطریه: آملهء پرورده. هلیلهء پرورده. زنجبیل پرورده :همه را کوفته و بیخته به آب غوره بپرورند چند بار به آب غوره تازه می کنند و باز خشک میکنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آب پرورده با او یعنی [ با برف ] بهتر است. (تحفهء حکیم مؤمن). || نهادن. قرار دادن. مواضعه کردن : امیر حاجب جمال الدین... بخواندن او رفت بخوزستان باجازت اتابک خاصبک و با سلطان بپرورد که اول روز که به همدان رسد خاصبک را بگیرد. (راحة الصدور).
- خرد پروردن؛ بکار بردن عقل و درایت.
|| انشاء، تنشئة، انشاء؛ پروردن. (صراح اللغة). ابو، اباوة؛ پروردن. (تاج المصادر بیهقی) :
چنان کرد یزدان تن آدمی
که بردارد او سختی و خرمی
بر آن پرورد کش همی پروری
بیاید بهر راه کش آوری.ابوشکور بلخی.
بدو گفت کای مرد روشن خرد
نبرده کسی کو خرد پرورد.فردوسی.
که با فر و برزست و بخش و خرد
همی راستی را خرد پرورد.فردوسی.
جز آنی که بر تو گمانی برد
جهاندیده ای کو خرد پرورد.فردوسی.
پروردنی.
[پَرْ وَ دَ] (ص لیاقت)تربیت کردنی. قابل تربیت. پرورش دادنی. قابل پرورش. نشو و نموّ یافتنی :
به رستم همی داد ده دایه شیر
که نیروی مردست و سرمایه شیر
چو از شیر آمد سوی خوردنی
شد از نان و از گوشت پروردنی
بدی پنج مرده مر او را خورش
بماندند مردم از آن پرورش.فردوسی.
پرورده.
[پَرْ وَ دَ / دِ] (ن مف) پرورش یافته. تربیت یافته. تربیت کرده. مُرَبَّب. مُربی. مُرَشَّح. (مهذب الاسماء). ج، پروردگان :
همه کار گردنده چرخ این بود
ز پروردهء خویش پرکین بود.فردوسی.
چنین است کردار این گوژپشت
بپرورد و پروردهء خویش کشت.فردوسی.
چنین گفت کاین چرخ ناسازگار
نه پرورده داند نه پروردگار.فردوسی.
نبینید کین چرخ ناپایدار
نه پرورده داند نه پروردگار.فردوسی.
جهانا ندانم چرا پروری
که پروردهء خویش را بشکری.فردوسی.
چنین است کردار گردان سپهر
ببرّد ز پروردهء خویش مهر.فردوسی.
جهانا چه خواهی ز پروردگان
چه پروردگان داغ دل بردگان.فردوسی.
ز پرورده سیر آید این هفت گرد
شود بی گنه کشته چون یزدگرد.فردوسی.
بدو گفت پروردهء پیلتن
سرافراز باشد بهر انجمن.فردوسی.
نمانم جهان را بفرزند تو
نه پرورده و خویش و پیوند تو.فردوسی.
چو پروردهء شهریاران بود
به رای افسر نامداران بود.فردوسی.
که پروردهء بت پرستان بدند
سراسیمه بر سان مستان بدند.فردوسی.
ازیرا که پروردهء پادشا
نباید که باشد جز از پارسا.فردوسی.
ندانی که پروردگار پلنگ
نبیند ز پرورده جز درد و جنگ.فردوسی.
سواری که پرورده باشد برزم
بداند همان نیز آئین بزم.فردوسی.
پسر کو بنزدیک تو هست خوار
کنون هست پروردهء کردگار.فردوسی.
به رنج از کجا بازماند سپاه
که هستند پروردهء پادشاه.فردوسی.
همیشه بداندیشت آزرده باد
بدانش روان تو پرورده باد.فردوسی.
سخندان پرورده پیر کهن
بیندیشد آنگه بگوید سخن.سعدی.
یکی بچهء گرگ می پرورید
چو پرورده شد خواجه را بردرید.سعدی.
که پرورده کشتن نه مردی بود
ستم در پی داد سردی بود.سعدی.
میازار پروردهء خویشتن
چو تیر تو دارد به تیرش مزن.سعدی.
ندیمان خود را بیفزای قدر
که هرگز نیاید ز پرورده غدر.
سعدی (بوستان).
من بندهء حضرت کریمم
پروردهء نعمت قدیمم.سعدی.
گفت ای خداوند جهان پروردهء نعمت این خاندانم. (گلستان).
چوب را آب فرو می نبرد حکمت چیست
شرم دارد ز جفا کردن پروردهء خویش.؟
- پرورده شدن؛ تربیت یافتن: پرورش یافتن. تربی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تربب. (زوزنی)
|| مصطنع. || سخته. پخته. نیک اندیشیده :
حذر کن ز نادان ده مرده گوی
چو دانا یکی گوی و پرورده گوی.سعدی.
|| در عسل یا شکر یا شیر یا سرکه و جز آن آغارده. بشکر پخته و آغشته. به تربیت نیکتر شده، مربی با عسل و شکر سخت بقوام آمده نزدیک به خشکی. مُرَبَّب. مُطرّا. مُطَرّاة. مُنقع. انداخته(1) مانند: زنجبیل پرورده. آملهء پرورده. اترج پرورده. بنفشهء پرورده. زیتون پرورده. میگوی پرورده. هلیلهء پرورده. وج پرورده: و آنجا که مادهء بادها و بخارها بیشتر و غلیظ تر باشد و مزاج گرم نباشد وج پرورده و ناپرورده خوردن و سفوف کردن سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || و از گیلاس پرورده ظاهراً با جنس بهتر پیوند شده خواهند. و فروشندگان گیلاس، پرورده گیلاس است، فریاد کنند :
بزه کن کمان را و این تیر گز
بدین گونه پروردهء آب رز.فردوسی.
|| مُسَمَّن. پرواری شده (مرغ و جز آن) :
نباید که آرند خوان بی بره
بره نیز پرورده باید سره.فردوسی.
|| پخته (؟). از پوست بدر کرده (؟) :
بدهی این گدای گرسنه را
بدل نان برنج پرورده.سنائی.
- پرورده ها؛ انبجات، چون بنفشه و جز آن. (مهذب الاسماء).
-دست پرورده؛ دست آموز.
-نمک پرورده؛ اصطناع و انعام و احسان دیده. ج، پروردگان، تربیت یافتگان:
هر آنکس که دارد ز پروردگان
ز آزاد و ز پاک دل بردگان.فردوسی.
جهانا چه خواهی ز پروردگان
چه پروردگان داغ دل بردگان.فردوسی.
.
(فرانسوی)
(1) - Confit

پروردهء مرغ.

[پَرْ وَ دَ / دِ یِ مُ] (اِخ) یا مرغ پرورده، کنایه از زال زر پدر رستم است :
تو این بندهء مرغ پرورده را
بزاری و خواری برآورده را.فردوسی.
که پروردهء مرغ بیدل شده ست
ز آب مژه پای در گل شده ست.فردوسی.
چو پروردهء مرغ باشد بکوه
فکنده بدور از میان گروه.فردوسی.
تو خون برادر بریزی همی
ز پرورده مرغی گریزی همی.فردوسی.
پرورده شدن.
[پَرْ وَ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) تربیت شدن. پرورش یافتن. بالیدن. بزرگ شدن. نموّ کردن. || اغتذاء. (تاج المصادر بیهقی).

پروردین.

[پَرْ وَ] (اِ) فروردین. رجوع به فروردین شود.

پرورش.

[پَرْ وَ رِ] (اِمص) اسم مصدر از پروردن. عمل پروردن. تیمار. مراعات. رعایت. تربیت. تربیه. تعلیم. تأدیب. ترشیح :
برای پرورش جسم جان چه رنجه کنم
که حیف باشد روح القدس بسکبانی.
(منسوب به رودکی).
پرورش جان به سخنهای خوب
سوی خردمند مهین جنت است.
ناصرخسرو.
شه از خواب دوشینه سر برگرفت
نیایش گری کردن از سر گرفت
به نیکی ز نیکی دهش یاد کرد
بدان پرورش عالم آباد کرد.نظامی.
زرّ و نقره گر نبودندی نهان
پرورش کی یافتندی زیر کان.مولوی.
توانائی تن مدان از خورش
که لطف حقت میدهد پرورش.
سعدی (بوستان).
آنکه با معدلتش در همه آفاق نباشد
از پی پرورش بره به از گرگ شبانی.
ابن یمین.
|| فرهنگ. تمدن. تربیت حسنه. حسن تربیت. کنایه از علم و حکمت، چه پرورش آموز علم و حکمت آموز را گویند. (برهان قاطع) :
ازو(1) اندرآمد همی پرورش
که پوشیدنی نو بد و نو خورش.فردوسی.
بیاری دادار نیکی دهش
همش(2) مهر دل بود و هم پرورش.فردوسی.
گمانی بدان برد کو را بخواب
خورش کرد بر پرورش بر شتاب.(3)فردوسی.
|| پرستش. پرستیدن :
به نیکی ز نیکی دهش یاد کرد
بدان پرورش عالم آباد کرد.نظامی.
|| (اِ) خوراک. خورش. طعام. غِذاء. تغذیه :
یکی روی بنمای تا زین خورش
که باشد همی شاه را پرورش.فردوسی.
فراوان نبد آن زمان پرورش
که کمتر بد از کشتنی ها خورش.فردوسی.
بجز مغز مردم مده شان خورش
مگر خود بمیرند از آن پرورش.فردوسی.
از آن ساختندی بخوان بر خورش
بدین گونه بد شاه را پرورش.فردوسی.
بدی پنج مرده مر او را خورش
بماندند مردم از آن پرورش.فردوسی.
جز از ترف و شیرش نبودی خورش
فزونیش رُخبین(4) بدی پرورش.فردوسی.
اگر هست نزد تو چیزی خورش
که تن را بود زان خورش پرورش.فردوسی.
بدو گفت یاری کن اندر خورش
که مرد از خورشها کند پرورش.فردوسی.
چو از گوشت درویش باشد خورش
ز چرمش بود بی گمان پرورش.فردوسی.
که فردات زآنگونه سازم خورش
کزو باشدت سر بسر پرورش.فردوسی.
چو آن کرم را بود گاه خورش
ز ارزیز جوشان شدش پرورش.فردوسی.
ز ماهی بود مردمان را خورش
ندارند چیزی جز این پرورش.فردوسی.
هر آنکس که زی کرم بردی خورش
ز شیر و برنج آنچه بد پرورش.فردوسی.
دهان باز کن تا خوری زین خورش
از آن پس چنین بایدت پرورش.فردوسی.
بسازید چیزی که شاید خورش
نباید که کم باشد از پرورش.فردوسی.
چنین هم نگهدار تن در خورش
نباید که بگزایدت پرورش.فردوسی.
که باشد مر آن اژدها را خورش
بدینگونه باید ترا پرورش.فردوسی.
به پنجاه آب و خورش برنهد
دگر آلت پرورش برنهد.فردوسی.
چو جویند گاه پرستش خورش
ز گوشت ددانشان بود پرورش.فردوسی.
توانگر که تنگی کند در خورش
دریغ آیدش پوشش و پرورش.فردوسی.
گر ایدون که شاید بدینسان خورش
مبادات بر تن جز این پرورش.فردوسی.
چنین جای بودش خرام و خورش
که باشدش از خوردنی پرورش.فردوسی.
از این هرکه یک میوه یابد خورش
یکی هفته بس باشدش پرورش.
اسدی (گرشاسب نامه).
پرورش آموختگان.
[پَرْ وَ رِ تَ تِ](اِ مرکب) جِ پرورش آموخته، کنایه از انبیا و اولیاء و شعرا باشد. (برهان قاطع).
(1) - از گیومرث.
(2) - مقصود فریدون است.
(3) - رجوع به پالایش (طبع) شود.
(4) - در اصل (در همهء نسخ خطی و چاپی موجود): روغن، و تصحیح فوق قیاسی است. رُخبین، کُج. (السامی). ترف سُرخ. (مهذب الاسماء). قره قروت. (بحر الجواهر). کشکی که از دوغ سازند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). و ترف کشک سفید و پنیر خشک را گویند. (برهان قاطع):
به شعر ترفند ار ترف بودم و رخبین
به پند و حکمت اکنون چو شکّر و قندم. سوزنی.
و از وی [ خوارزم ] روی مخدّه و قزاکند و کرباس و نمد و ترف و رخبین خیزد. (حدود العالم).

پرورش آموز.

[پَرْ وَ رِ] (نف مرکب)علم و حکمت آموز. اشارت به ذات حق تعالی. صاحب ادب و علم و حکمت. معلم. صاحب مجاهده و سلوک. پیر. مرشد. هادی. (تتمهء برهان).

پرورش دادن.

[پَرْ وَ رِ دَ] (مص مرکب) پروردن. پروریدن. پروراندن. پرورانیدن. تربیت کردن. بزرگ کردن. تأدیب. تعلیم. اِلماظ. ترشیح. تیمار کردن. پرستاری کردن. مراقبت کردن : و ایزد تعالی آفتاب را از نور بیافرید و آسمانها و زمینها را بدو پرورش داد. (نوروزنامه). || غذا و طعام دادن. تغذیه کردن.

پرورشگاه.

[پَرْ وَ رِ] (اِ مرکب) محل پرورش. آنجا که نگاهدارند و پرورش دهند. آنجا که تربیت کنند :
دو پستان که امروز دلخواه اوست
دو چشمه هم از پرورشگاه اوست.
(بوستان).
- پرورشگاه یتیمان؛ جائی که کودکان یتیم را در آن نگاهداری و پرستاری کنند. دارالایتام.

پرورش یافتگان ازل.

[پَرْ وَ رِ تَ / تِ نِ اَ زَ] (ترکیب اضافی، ا مرکب) انبیاء و اولیاء. (آنندراج).

پرورندگان.

[پَرْ وَ رَ دَ / دِ] (اِ)جِ پرورنده. پرورش دهندگان. تربیت کنندگان. ارباب.

پرورنده.

[پَرْ وَ رَ دَ / دِ] (نف) پروردگار. پرورش دهنده. پروراننده. مربی. ربّ. تربیت کننده. مؤدِب. معلم :
تو با آفرینش بسنده نه ای
مشو تیز چون پرورنده نه ای.فردوسی.
هر که از پرورنده رنج ندید
در جهان جز غم و شکنج ندید.اوحدی.
پسر را زجر و ملامت کرد که با پرورندهء خود بیوفائی کردی. (گلستان).
پروره.
[پَرْ وَ رَ / رِ] (ص) پرورش یافته. پرواری. پروارکرده. فربه کرده. فربه شده. تغذیه شده. چاق کرده. مسمَّن :
رو منکلوس کن تو بترف و بگوزتر
دهقان غاتفر دهدت مرغ پروره.سوزنی.
چو مرغ پروره مغرور خصمت آگه نیست
از آنکه رُمح غلامان تست بابزنش.
شهاب الدین مؤید سمرقندی.
جوز گوز و لوز بادام است و عجه خایه ریز
چون سِرطرات است پالود مسمَّن پروره.
فراهی (نصاب الصبیان).
پروری.
[پَرْ وَ] (اِ) پرواری. غذا :
گر نباشد جاه فرعون و سری
از کجا یابد جهنم پروری.مولوی.
|| (ص نسبی) پرواری :
هفت گاو فربه بس پروری
خوردشان آن هفت گاو لاغری.مولوی.
|| (حامص) مزید مؤخر که بدنبال بعض اسماء درآید و به مجموع معنی مصدری یعنی پروردن دهد: بنده پروری. چاکرپروری. دانش پروری. دوست پروری. دین پروری. ذره پروری. رعیت پروری. علم پروری. معارف پروری. هنرپروری و جز اینها :
ای شرع تو مروج دین پیمبری
زیب از تو یافته روش شرع پروری.
طالب آملی.
پروریدن.
[پَرْ وَ دَ] (مص) پروردن. پروراندن. پرورانیدن. تیمار کردن. پرورش دادن. تربیت کردن. بار آوردن. بزرگ کردن. ترشیح. تعلیم. تأدیب :
یوز را هرچند بهتر پروری
چون یکی خشم آورد کیفر بری.رودکی.
مار را هرچند بهتر پروری
چون یکی خشم آورد کیفر بری.بوشکور.
بکشت از گوان جهان شست مرد
همه پروریده بگرد نبرد.دقیقی.
جهانا ندانم چرا پروری
که پروردهء خویش را بشکری.فردوسی.
جهانا مپرور چو خواهی درود
چو می بدروی پروریدن چه سود.فردوسی.
چنان پروریدیش دایه بناز
که روزی بچیزی نبودش نیاز.فردوسی.
چنین گفت با دختر سرفراز
که ای پروریده بناز و نیاز.فردوسی.
که چون بچهء شیر نر پروری
چو دندان کند تیز کیفر بری.فردوسی.
بکوه و کنام و بمردار خون
همی پروریدم بخاک اندرون.فردوسی.
که مانده ست شاهم بر آن خاک خشک
سیه ریش او پروریده به مشک.فردوسی.
بکشت از تکینان چین شست مرد
همه پروریده بگرد نبرد.فردوسی.
چنین یال و این چنگهای دراز
نه والا بود پروریدن به ناز.فردوسی.
همی پروریدش به ناز و به رنج
بدو بود شاد و بدو داد گنج.فردوسی.
بنزد نیا یادگار از پدر
نیا پروریده مر او[ هوشنگ ] را ببر.فردوسی.
بدو دادمت روزگاری دراز
همی پروریدت ببر بر بناز.فردوسی.
بدو گفت منذر بسی رنج دید
که آزاده بهرام را پرورید.فردوسی.
که کهتر برادر بدو سرفراز
قبادش همی پروریدی به ناز.فردوسی.
آن خادم را نعلینی چند بر گردن زد و گفت شما ملک زادگان را چنین می پرورید!. (نوروزنامه).
نه سگ دامن کاروانی درید
که دهقان نادان که سگ پرورید.
سعدی (بوستان).
یکی بچهء گرگ می پرورید
چو پرورده شد خواجه را بردرید.
سعدی (گلستان).
نشنیده ای که چه گفت آنکه از پروریدهء خویش جفا دید؟. (گلستان).
|| حمایت کردن. نوازش کردن :
گوئی برفت حافظ از یاد شاه یحیی
یارب بیادش آور درویش پروریدن.حافظ.
|| تغذیه کردن. غذا دادن. غذو :
بچرخ برین بر پرد جان ما
گر او را بخورهای دین پروریم.ناصرخسرو.
حورا که شنود ای مسلمانان
پرورده به آب چشم اهریمن.ناصرخسرو.
|| افراختن. بزرگ کردن.

پروریده.

[پَرْ وَ دَ / دِ] (ن مف) پرورده. پرورانیده. پرورش یافته. تربیت شده. تعلیم گرفته. مُرَبی. متأدّب. مرشّح.
- شبان پروریده؛ پروردهء شبان :
شبان پروریده ست وز گوسفند
مزیده ست شیر این شه بی گزند(1).فردوسی.
پروز.
[پَرْ وَ] (اِ) جامهء پوشیدنی یا گستردنی گوناگون بود چون زهی اندر کشیده. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). پیرامن جامه های پوشیدنی و گستردنی بود. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). جامهء پوشیدنی یا گستردنی که از لونی دیگر گرد آن جامه درگیرند. سجاف. وصله ها که بر اطراف جامه دوزند از اصل ابره یا رنگی دیگر. فراویز. حاشیه. پیرامون جامه و غیره. پیرامن. عطف. طراز :
پروز جان علم باشد علم جوی از بهر آنک
جامه بی مقدار و قیمت گردد از بی پروزی.
ناصرخسرو.
سحاب، گرد که اندر همی کشد پروز
شمال، گرد گل اندر همی کند پرواز.قطران.
بتی که مرکز مه لعل آبدار کند
مهی که پروز گل مشک تابدار کند.
جمال الدین اصفهانی.
گوی گریبان تو گر بنماید فروغ
زرّین پروز شود دامن روح الامین.خاقانی.
خون خلقی ریخت و آنگه سرخیی بر دامنش
آن نه رنگ پروز است آن خون ناب است آن همه.
خاقانی.
دامن جاه تراست پروز رنگین صبح
جیب جلال تراست گوی زر از آفتاب.
خاقانی.
باز در مغرب یک اندازان ز خون آفتاب
پروز درّاعهء افلاک گلگون کرده اند.
مجیر بیلقانی.
|| جامهء ملوّن که آن را شب اندر روز گویند. || گستردنی. فرش. || پینه و وصله هائی باشد که بر خرقه و جامه از رنگهای دیگر دوزند. || اصل. نسب. نژاد. نوع : باپروز؛ نجیب. اصیل :
بدو گفت من خویش گرسیوزم
بشاه آفریدون کشد پروزم.(1)فردوسی.
همان مادرت خویش گرسیوز است
از این سو و آن سو ترا پروز است.(2)
فردوسی.
سه اندر شبستان گرسیوزند
که از مام وز باب با پروزند.فردوسی.
نشگفت هنر ز آن گهر و پروز کو راست
چونین هنر و فضل ز چونین گهر آید.
فرخی.
|| صاحب جهانگیری گوید: نوعی از سبزه باشد در غایت سبزی و طراوت و فرزد نیز گویند سبزهء بسیار نازک و لطیف. فریز. مرغ(3) :
پروز سبزه دمید بر نمط آبگیر
زلف بنفشه خمید بر غبب جویبار.خاقانی.
چاک زد دست سحر صدرهء گل تا بکند
پروز خطّ ترا اطلس گل آستری.
نجیب الدین جرفاذقانی.
|| دایرهء لشکر از سوار و پیاده که پره نیز گویند. حلقهء لشکر.
(1) - مراد کیخسرو است.
(1) - ن ل: که از مام و از باب با پروزم.
(2) - شاهنامه چ بروخیم ج 3 ص595 س 22.
(3) - پروز و فریز شبیه کلمهء Preفرانسه است.

پروز.

[پِ] (اِخ) رجوع به پروژیا شود.

پروزا.

[پْرِ / پِ وِ] (اِخ)(1) پرویزا. بندری است به ترکیه در انتهای شبه جزیره ای واقع در خلیج آرتا(2). سکنهء آن هفت هزار تن است از این بندر دهنیات و پشم و چهارپایان و چوب صادر شود و اطلال نیکوپولیس(3) در حوالی آن است.
(1) - Preveza. Prevyza.
(2) - Arta.
(3) - Nicopolis.

پروزرپین.

[پْرُ / پِ رُ زِ] (اِخ)(1) در اساطیر یونان نام ملکهء عالم ارواح زوجهء پلوتن(2) و دختر ژوپیتر(3) و سرس(4) و فوری ها(5)فرزندان او هستند.
(1) - Proserpine.
(2) - Pluton.
(3) - Jupiter.
(4) - Ceres.
(5) - Les Furies.

پروزن.

[پَرْ وَ زَ] (اِ) پرویزن. پرویز. پریزن. پریز. آردبیز. غربال. || هرچیز پرسوراخ و شبکه دار :
چرخ پنداری بخواهد بیختن
زان همی پوشد لباس پروزن.ناصرخسرو.
و رجوع به پرویزن شود.
پروزیاد.
(اِخ)(1) نام قدیم شهری است که اکنون بروسا خوانند. شهر مذکور در مملکت بی تی نیه (واقع در شمال آسیای صغیر در کنار دریای سیاه) قرار دارد. و بقول سترابون(2)بعهد کرزوس بنا شده است. در قرون بعد در زمان استیلای ترکهای عثمانلو در آسیای صغیر، عثمان و اورخان آنرا پایتخت خود کردند و تا زوال دولت بیزانس بدست ترکها هم چنان پایتخت بود(3). رجوع به بروسا شود.
(1) - Prusiade.
(2) - Strabon. (3) - ایران باستان ج 3 ص2152.

پروزیاس.

[پْرُ / پِ] (اِخ)(1) اول، پادشاه بی تی نیه(2) از 237 تا 192 ق.م. او شوی خواهر فیلفوس مقدونی بود.
(1) - Prusias.
(2) - Bithynie.

پروزیاس.

(اِخ) ثانی پسر پروزیاس اول. پادشاه بی تی نیه از 192تا 148 ق.م. او آنی بال(1) را به دربار خود پذیرفت و به امر رومیها بکشتن وی رضا داد لکن آنی بال خود زهر خورده و بمرد.
(1) - Annibal.

پروزید.

[پْرو / پِ] (اِخ) نام یکی از شهرهای قدیم کشور بی تی نیه (به شمال آسیای صغیر در کنار دریای سیاه) و اکنون آنرا اسگوب خوانند.(1)
(1) - ایران باستان ج 3 ص2152.

پروژن.

[پِ ژَ] (اِخ)(1) نقاش ایتالیائی. مولد کاستلو دلاّ پیِو(2) در ایالت پروز(3) بسال 1446 و وفات بسال 1524 م. او از خاندانی بی نام و فقیر بود پس از آنکه به مقدمات فن آشنا شد به فلورانس و سپس به روم رفت و آثار مشهود از خود بجای گذاشت پس از بازگشت به پروز در سال 1490 م. کارگاهی تأسیس کرد و با شاگردان خویش آثار کثیر برای کلیساهای آن ناحیت بوجود آورد پروژن به نقاشیهای غیردینی نیز پرداخته است بموجب داستانهائی که دربارهء عقاید او مشهور است پروژن در پیری تقریباً به بیدینی گرائید و گویند او بسیار ممسک بود و از تأثری که به سبب دزدی اموال او در وی پدید آمد بمرد. آثار او خالی از ابتکار لیکن دارای ملاحت و روشنی رسم و جذبهء رنگ آمیزی است. نقاشیهای او در موزه های اروپا پراکنده است و از مشهورترین آنها است: بتول عذرا و کودک عیسی با دو قدیسه و دو ملک(4). شهادت سباستین قدیس(5). عشق و عفت(6)(موزهء لوور). بتول عذرا با جمع قدیسان(7)(موزهء وین). ظهور بتول عذرا به برنار قدیس(8) (موزهء مونیخ).
(1) - Le Perugin.
(2) - Castello della Pieve.
(3) - Perouse.
(4) - La Vierge avec l'Enfant Jesus adores par deux saintes et deux
anges.
(5) - Le Martyre de Saint Sebastien.
(6) - L'Amour et la Chastete.
(7) - La Vierge glorieuse entre des Saints.
(8) - L'Apparition de la Vierge a Saint Bernard.

پروژیا.

[پِ] (اِخ)(1) یا پروز. شهر ایتالیا نزدیک تیبر(2). حاکم نشین ایالتی به همین نام سکنه آن در حدود 61 هزار تن. دانشگاه آن در 1307 م. تأسیس شده است. کتابخانه و موزه نیز دارد منسوجات و ابریشم بافی و مشروبات و شیرینی سازی آن معروف است. از ابنیهء قدیم آن آثاری برجاست و از جمله کلیساهائی که پروژن نقاش مشهور در آنها کار کرده و تصاویری زیبا بجا گذاشته است.
(1) - Perugia. Perouse.
(2) - Tibre.

پروس.

[پْرو / پِ] (اِخ)(1) نام قسمتی از کشور آلمان است. مساحت آن 292695 هزارگزمربع و سکنهء آن 39 میلیون تن میباشد. پروس از شرق به غرب شامل پروس شرقی و بقایای پروس غربی و پومرانی(2) و هانور(3) و شلسویگ هولشتاین(4) و وستفالی(5) و پروس رنان و هس ناسو(6)است. خاک آن حاصلخیز است رودهای وزر(7) و الب و اودر در آن جریان دارد و صنایع آن با رونق است. پایتخت آن برلن و شهرهای مهم آن عبارت است از کولونی و برسلو و اِسِن و فرانکفورت و دورتموند و دوسلدورف. عظمت پروس را سبب خاندان هوهنزلرن است که اصلا از سرزمین سواب (در قسمت جنوب غربی باویر) می باشند اعضاء این خاندان در زمان شارل چهارم به مقام «پرنس امپراطوری» رسیدند در 1415 م. فردریک ششم یکی از افراد آن خاندان امارت براندبورگ(8) را از سی جیس موند(9)اول بخرید و خود را فردریک اول نامید و سلسله ای تأسیس کرد که اقدامات نظامی آن با حسن توفیق مورد تأیید شوالیه های توتونی(10) قرار گرفت. در 1618 دوک نشین پروس به ارث به سی جیس موند دوک الکتور رسید بدین ترتیب پروس و براندبورگ جمعاً به اختیار خاندان هوهنزلرن درآمد و آنان صاحب سرزمینی شدند که میان دریای بالتیک و رود ویستول واقع بود. فردریک گیوم (1688-1640) به کدخدامنشی در امور اروپا مداخله میکرد و از صلح وستفالی بسیار استفاده کرد و به کشور پروس نظم و سامان داد و سپاه دائم ایجاد کرد و با عجله و آغوش باز از کسانی که در اثر نسخ فرمان نانت مجبور به ترک زادبوم خویش شدند پذیرائی کرد خلاصه آنکه اساس عظمت وطن خود را استوار ساخت و در سال 1701 خاندان هابسبورگ(11) فردریک سوم (1713-1688) را بنام فردریک اول پادشاه پروس شناخت فردریک گیوم اول معروف به پادشاه نظامی(12) سپاه خود را تقویت و تنظیم کرد. فردریک دوم معروف به کبیر (1786-1740 م.) که مدیری ماهر و سرداری بزرگ بود در جنگ جانشینی اطریش شهرت یافت و در جنگ هفت ساله در برابر فرانسه و اطریش و روسیه که متحد بودند مقاومت کرد فردریک دوم عده ای کثیر از مهاجران را به کشور خویش جلب کرد و قلمرو دولت پروس را با فتح سیلزی و تقسیم متوالی لهستان وسعت بخشید. پروسیان که در والمی(13) از انقلاب کنندگان فرانسه (1792) و در اینا(14) از ناپلئون (1806) شکست خوردند و در تیلسیت نیز به آنان صدمه رسید (1807) در لایپ زیگ و واترلو و در کنگرهء وین از فرانسویان انتقام گرفتند و اراضی از دست رفته را تصاحب کردند. پروس چون به اتحادیه دول ژرمنی درآمد به تدریج بضرر اطریش قدرتی حاصل کرد که در زمان گیوم (1888-1861) پس از جنگ با دانمارک (1864) منجر به قطع روابط دو دولت و وقوع جنگ شد پروسیان در سادوا(15) (1866) فتح کردند و اطریش از اتحادیه دول ژرمنی اخراج شد و اتحادیهء آلمان شمالی جای اتحادیه ژرمنی را گرفت. چهار سال بعد پروسیان در جنگ با فرانسویان پیروز شدند و پادشاه پروس عنوان امپراطور آلمان یافت و بنام گیوم اول خوانده شد (در ورسای 1871). از این زمان تاریخ پروس آمیخته با تاریخ آلمان است و پروس سر و قلب آن کشور محسوب میشود و بهمین سبب در 1919 م. تقریباً تمام خساراتی را که بر آلمان تحمیل شد پروس تحمل کرد و از آنگاه معرض تظاهرات انقلابی و سلطنت طلبی شد. در 1920 پروس شلسویگ شمالی(16) را از دست داد ولی در اول آوریل 1922 پیرمون(17) و در اول آوریل 1929 والدک(18)را ضمیمهء متصرفات خویش ساخت. ایالت قدیم پروس را که مرکز آن دانتزیک است و از تقسیم لهستان (1795) بوجود آمده و در 1919 دیگر بار قسمت اعظم آن به لهستان ملحق گردیده پروس غربی خوانند. ایالت دیگر پروس که مرکز آن کنیگس برگ(19)است و جزئی از آن پس از جنگ بین المللی اول به لهستان واگذار شد و دالان دانتزیک آنرا از آلمان جدا ساخت بنام پروس شرقی خوانده میشود. در جنگ اخیر در این سرزمین مبارزات خونین اتفاق افتاد.
(1) - Prusse.
(2) - Pomeranie.
(3) - Hanovre.
(4) - Schleswig-Holstein.
(5) - Westphalie.
(6) - Hesse-Nassau.
(7) - Weser.
(8) - Electorat de Brandebourg.
(9) - Sigismond.
(10) - Chevaliers Teutoniques.
(11) - Habsbourg.
(12) - Le Roi-Sergent.
(13) - Valmy.
(14) - Iena.
(15) - Sadowa.
(16) - Schleswig-Nord.
(17) - Pyrmont.
(18) - Waldeck.
(19) - Koenigsberg.

پروس.

[پْرو / پِ] (اِخ) پروس خاص(1). خطه ای است در منتهای شمال شرقی کشور پروس و در اصل پروس نام همین ناحیه بوده است و نیز رجوع به پروس شود.
(1) - Prusse propre.

پروس.

[پُ] (اِخ)(1) نام پادشاه قسمتی از هند که با اسکندر جنگ کرد و اسکندر پیش از وقوع جنگ تصور کرد که شاید او برای اطاعت و تمکین حاضر باشد با این مقصود که اوخارس(2) نامی را نزد وی فرستاد که او را به باج گذاری و آمدن به استقبال اسکندر در سرحد مملکت خود دعوت کند پروس جواب داد که او قسمت دوم پیشنهاد اسکندر را پذیرفته با قشون مسلح در مدخل مملکت خود منتظر اسکندر خواهد بود. اسکندر پس از آن تصمیم کرد که از رود هی داسپ بگذرد... به اسکندر خبر رسید که پروس در آن طرف هی داسپ منتظر اوست بر اثر این خبر اوسنوس را فرستاد تا قایقهای پل رود سند را باز کرده بیاورد و این امر را انجام داد بعد اسکندر با تمام قشون خود و پنج هزار نفر هندی حرکت کرده به کنار رود هی داسپ درآمد و پروس هم در طرف دیگر رود با قشون و فیلهای خود پدیدار شد اسکندر با زحمت از رود گذشت و تیراندازان خود را پیش انداخته با سواره نظام حمله برد چون هندی ها صفوف جنگی نیاراسته بودند بزودی پراکنده شدند و پسر پروس با چهارصد نفر کشته شد پروس پس از اینکه از کشته شدن پسر آگاه گردید در تردید شد که به استقبال اسکندر بشتابد یا نه بعد تصمیم به پیشروی کرد قوای او مرکب بود از سی هزار پیاده، چهارهزار سوار، سیصد ارّابه و دویست فیل. عدهء سپاه اسکندر در حدود 120 هزار نفر بود اسکندر به پهلوهای سپاه دشمن حمله برد درنتیجه جدال تمام سواره نظام هندی ازپا درآمد، ولی قسمت بیشتر پیاده نظام پافشرد و قسمت دیگر از میان سواره نظام مقدونی فرار کرد در این احوال چون بعض سرداران مقدونی که در آن طرف رود بودند بهره مندی اسکندر را دیدند از رود گذشته و با قوای تازه نفس به تعقیب هندیها پرداخته کشتار را بپایان رسانیدند. از طرف هندیها 20 هزار پیاده، سه هزار سوار، دو پسر پروس، سپی تاسس(3) حاکم محل، تمام سرداران سپاه و تمام ارّابه رانان و فیل بانان کشته شدند. آریان(4) گوید پروس در این جنگ نه فقط وظایف سردار را انجام داد بلکه مانند یک سرباز رفتار کرد، وقتی که دید، سواره نظام او معدوم گشته و فیلها کشته شده یا در حال اختلال اند و تقریباً تمام پیاده نظامش از بین رفته است تا آنگاه که عدهء قلیل از قشون او جنگ میکردند بایستاد و جنگید تا آنکه تیری به شانهء راست او که برهنه بود آمد و بر فیلی سوار شده عقب نشست، اسکندر کسانی را نزد او فرستاد که از جمله مروئه(5) دوست پروس بود پادشاه پس از آنکه حرف رسولان را شنید راضی شد که به اسکندر تسلیم شود(6)اسکندر به استقبال او رفت و چون به او رسید ایستاده نجابت قیافهء پروس و قد و قامت او را که به پنج ارش بالغ بود نظاره کرد پروس باوقار پیش می آمد و در قیافه اش بیمی از اینکه مورد بغض اسکندر واقع شود دیده نمیشد، پهلوانی با پهلوانی مصاف داد و از مملکت خود در مقابل خارجی دفاع کرد. اسکندر به او گفت: «بگوئید که چگونه با شما رفتار کنم؟» پروس جواب داد: «چنانکه با پادشاهی رفتار می کنند» «من این کار را برای خودم خواهم کرد، بگوئید که برای شما چه میتوانم بکنم؟» «در آنچه گفتم همه چیز هست» «من دولت و مملکت شما را بخودتان ردّ میکنم و بر آن خواهم افزود»(7) و چنان کرد که گفته بود پروس بعدها دوست صمیمی اسکندر شد و به او مساعدت ها کرد(8). موافق نوشتهء اریان این جدال در سال دوم المپیاد 113 یا سنهء 327 ق.م. روی داده است. جنگ مقدونی ها با پروس و سربازان او سخت ترین جنگی بوده که برای مقدونی ها پیش آمده (این مردم را بعضی نیاکان مردم سیخ میدانند، که در هند غربی ساکنند و اکنون هم به تَهَوُّر معروفند(9) پلوتارک گوید جنگ پروس با اسکندر مقدونیها را چنان افسرده داشت که اینها دیگر حاضر نشدند در هند پیشتر روند. مشقاتی که آنها در مقابل 20 هزار پیاده نظام و دوهزار سوار پروس متحمل شدند بقدری بود که پس از آن تمام مساعی اسکندر برای پیش رفتن و گذشتن از گنگ بی نتیجه ماند(10)هنگامی که اسکندر خواست از هند بازگردد بزرگان هند را جمع و در حضور آنها اعلام کرد که متصرفات هند (یعنی ناحیت پنجاب) را به پروس وامیگذارد چندی بعد اِوداموس رئیس قشون مقدونی پروس را در پنجاب بکشت(11). نام پروس در شاهنامه فور آمده است(12).
(1) - Porus.
(2) - Cheochares.
(3) - Spitaces.
(4) - Arrien.
(5) - Meroe. (6) - برطبق روایت کنت کورث پروس اسیر شد. (ایران باستان ج 2 ص1796).
(7) - روایت کنت کورث با روایت مذکور که از آریان است اندک فرقی دارد. (ایران باستان ج 2 ص 1796 و بعد).
(8) - ایران باستان ج 2 ص1799 و 1802.
(9) - ایران باستان ج 2 صص 1785 و 1798-1800 و 1803 و 1805 و 1810.
(10) - ایران باستان ج 2 ص1811.
(11) - ایران باستان ج 3 ص2058.
(12) - مجمل التواریخ والقصص ص108 حاشیه.

پروس.

(اِخ) نام یا لقب شخص دیگری سوای پروس فقرهء قبل است. او نیز پادشاه قسمتی از هند بود. هنگامی که اسکندر در ولایت گلوزس(1) (یا به قول اریستوبول گلوکانیک)(2) بود، رسولانی از جانب وی نزد اسکندر آمدند(3). این شخص زمانی که اسکندر با پروس اول مشغول جنگ بود از جهت کینه ای که به او میورزید کسانی نزد اسکندر فرستاده وعده کرد که مملکت خود را تسلیم کند ولی بعد که دید اسکندر با پروس با ملاطفت رفتار کرده و ولایاتی به مملکت او افزوده، بترسید و مملکت خود را رها کرده بگریخت و اشخاصی را هم که می توانست با خود ببرد اسکندر در تعقیب او به رود هیدرااتس(4) (راوی کنونی) رسید و قسمتی از سپاه خود را مأمور کرد که داخل ولایت پروس فراری شده و مردمان کنار رود هیدرااتس را مطیع کرده به مملکت پروس (اول) بیفزایند بعد اسکندر به آن طرف رود مزبور گذشت و مردمان آن طرف رود را(5) با صلح یا جنگ مطیع ساخت.
(1) - Glauses.
(2) - Glaucaniques. (3) - ایران باستان ج 2 ص1798.
(4) - Hydraotes. (5) - ایران باستان ج 2 صص1799-1800.

پروس.

(اِخ) لقب یا نام برادرزادهء پروسی است که با اسکندر جنگ و سپس دوستی کرد وی به روایت دیودور(1) هنگامی که اسکندر بدرون هند میراند فرار کرده نزد مردم گاندرید (یا گانگرید که مردم کنار رود گنگ بوده اند) رفت اسکندر خشمناک گشته هفس تیون سردار خود را با دسته ای مأمور کرد که مملکت او را گرفته به پروس که عمّ وی بود بدهد.(2)
(1) - Diodore. (2) - ایران باستان ج 2 ص1803.

پروسا.

[پْرو / پِ] (اِخ)(1) پروز. نام شهری از بی تی نیهء قدیم در آسیای صغیر.
(1) - Pruse.

پروساتس.

[پْرو / پِ تِ] (اِخ)(1) نام فرزند اردشیر اول (درازدست) هخامنشی است. رجوع به پروشات شود.
(1) - Prysates.

پروسپر.

[پْرُ / پِ رُ پِ] (اِخ)(1) مورخ و شاعر لاتینی به سال 304 م. مولد او نزدیک بوردو(2) بود و در حدود 465 درگذشت. تاریخی عمومی بعنوان اپی توم کرونیکون(3)(تاریخ مختصر) تألیف کرد که مدتها معروف ماند.
(1) - Prosper Tiro (d'Aquitaine).
(2) - Bordeaux.
(3) - Epitome chronicon.

پروست.

[پْرِ / پِ رِ وُ] (اِخ)(1) مارسل. درام نویس و مؤلف رمان از مردم فرانسه. مولد او بسال 1862 م. در پاریس و وفاتش بسال 1941 م. بود. از تألیفات اوست: دمی ویرژها(2). نامه های زنان(3). ویرژ فورتها(4). وی عضو فرهنگستان فرانسه بود.
(1) - Prevost, Marcel.
(2) - Les Demi-Vierges.
(3) - Lettres de femmes.
(4) - Les Vierges fortes.

پروست پارادل.

[پْرِ / پِ رِ وُ دُ] (اِخ)(1)لوسین اناتول. ادیب و نویسندهء سیاسی(2)فرانسه. مؤلف کتاب «بحث در نویسندگان اخلاقی فرانسه(3)». وی به سال 1829 م. در پاریس متولد شد و در سال 1870 م. درگذشت.
(1) - Prevost - Paradol , Lucien Anatole.
(2) - Publiciste.
(3) - etudes sur les moralistes francais.

پروست دگزیل.

[پْرِ / پِ رِ وُ دِ] (اِخ)(1)کشیش(2) و نویسندهء فرانسوی. مولد وی بسال 1697 م. در هسدن(3) او مؤلف افسانه های چند است که معروفترین آنها مانون لسکو(4) نام دارد. وفات او بسال 1763 م. بود.
(1) - Prevost d'Exiles.
(2) - Abbe.
(3) - Hesdin.
(4) - Manon Lescaut.

پروسنان.

[پَ وَ سَ ن ن] (اِ) امت. (برهان قاطع و فرهنگ سروری). دگرگون شدهء برروشنان. رجوع به پَر پَروشان و برروشنان شود.

پروسنیتز.

[پْرُسْ / پِ رُسْ] (اِخ)(1) شهری در مراوی چکوسلواکی در ساحل راست او لکلوک(2) (حوضهء دانوب) مردم آن در حدود 21 هزار تن است کارخانه های پارچه و کفش دارد.
(1) - Prossnitz.
(2) - Lokluk.

پروسیا.

[پِ] (اِخ)(1) نام قلعه ای است به ایتالیا که اکتاویوس(2) در سال 40 ق.م. محاصره کرد(3).
(1) - Perusia. (2) - Octavus (بعد امپراطور و اگوست خوانده شد).
(3) - ایران باستان ج 3 ص2341 و بعد.

پروسیاس.

[پْرو / پِ] (اِخ)(1) رجوع به پروزیاس شود.
(1) - Prusias.

پروش.

[پَ] (اِ) جوششی که از اعضای مردم برآید و آنرا به عربی بَثر یا بَثَر گویند.

پروشات.

[پُ] (اِخ) پروشاتّو. ملکهء ایران، زن داریوش دوم و دختر اردشیر اول (درازدست) هخامنشی از زن بابلی آندیا یا آندریا(1) نام. این اسم را یونانی شدهء پروشات یا پروشاتو گمان می برند و شاید بپارسی قدیم بمعنی پرشاد بوده یا آنکه نامش نزدیک به لفظ پریزاد بوده است. سترابون اسم این زن را که در زمان دو شاه (داریوش دوم و اردشیر دوم) آنقدر در دربار نفوذ داشت فارسیریس(2) نوشته ولی پلوتارک اسم اولی را ذکر کرده نظر به اینکه کتزیاس همین زن را که بعدها ملکه گردید دیده بود و اسم او را پروساتس نوشته شکی نیست که نوشتهء سترابون را نمی توان صحیح دانست(3)کتزیاس او را خالهء داریوش دانسته ولی دی نُن(4) گوید که خواهرش بود. نفوذ این زن در دربار داریوش دوم بسیار بود وی از حیث حیله و تزویر و دسائسی که همواره بکار میبرد و نیز در قساوت قلب و خونریزی مثل و مانند نداشت. کتزیاس طبیب یونانی اردشیر دوم این ملکه را دیده بود و گوید خود پروشات بمن گفت که سیزده پسر و دختر برای شاه زائیده و اکثر آنها مرده اند(5). هنگامی که ارسی تس برادر داریوش دوم بر او یاغی شد و با پسر بغابوخش که آرتی فیوس نام داشت همدست گردید داریوش اردشیر نامی را با قشونی به قصد او فرستاد و این سردار دو نوبت شکست خورد زیرا سپاهیان اجیر یونانی جزو یاغی ها بودند، ولی در دفعهء سوم اردشیر فتح کرد. توضیح آنکه پولی به یونانی ها داد و آنها آرتی فیوس را رها کردند بعد اردشیر جنگ کرده غالب آمد در این احوال چون سردار یاغی (ارتی فیوس) دید یونانی ها از دور او پراکنده اند... حاضر شد تسلیم شود بشرط اینکه جانش در امان باشد. اردشیر قبول کرد و پس از آن چون داریوش خواست او را بکشد پروشات گفت، صلاح نیست، تأمل کن تا خود آرسی تس نیز بدام بیفتد نظر ملکه صائب بود زیرا پس از چندی آرسی تس چون دید شاه قول خود را نگاه داشته تسلیم شد بعد داریوش چون هر دو یاغی را در اختیار خود دید بحال آنها رحم آورده خواست قول خود را حفظ کند، ولی این دفعه پروشات کشتن آنها را لازم دید و هر قدر شاه مماطله کرد، او بر اصرار و ابرام خود افزود تا آنکه داریوش با نهایت اکراه بقتل آنها راضی شد و شبی هر دو را از خواب بیدار کرده بیدرنگ در خاکستر خفه کردند. سه خواجه یعنی آرتُکسارِس، ارتابازان و اتواوس در دربار داریوش مقتدر بودند و بعد از پریزاد (پروشات) نفوذی فوق العاده نسبت به داریوش داشتند... چون پروشات حس کرد که این خواجه، چنانکه ملکه مایل بود در مقابل احکام او خم نمیشود بنای دسائس را بر ضد او گذارده بشاه گفت: این مرد خطرناک است و هم مضحک: خطرناک است از این جهت که هوای سلطنت دارد مضحک است از این رو که با وجود اینکه خواجه است زن گرفته و بزنش گفته ریش و سبیل مصنوعی برای او درست کند. بر اثر این حرف شاه از خواجه ظنین شد و بعد پروشات این خواجه را بکشت(6). دربار داریوش دوم دستخوش بوالهوسیها و کینه ورزیهای پروشات بود(7). داریوش از پروشات چهار پسر داشت اول اردشیر که بزرگتر از همه بود بعد کوروش، استان(8) و اگزاثر(9). پروشات کوروش را بیش از اردشیر دوست میداشت و میخواست تخت و تاج شاهی پس از فوت داریوش نصیب او گردد بنابراین همین که شاه ناخوش شد ملکه او را از ایالت سواحل دریاها احضار کرد و کوروش، به امید این که مادرش او را ولیعهد خواهد کرد، به مقر سلطنت پدر شتافت پروشات برای اجرای خیال خود بهمان دلیل متشبث شد که وقتی خشیارشا بتحریک دمارات متمسک شده بود، توضیح آنکه ملکه به شاه گفت: من ارشک را وقتی زائیدم، که تو یک شخص عادی بودی ولی کوروش را زمانی که من ملکه بودم. این دلیل در مزاج شاه اثر نکرد زیرا اعلام کرد، که ارشک(10)جانشین او است و موسوم به اردشیر خواهد بود بعد کوروش را والی لیدیه و صفحات دریایی و سردار کرد (شاید این یگانه دفعه ای بوده که داریوش در مقابل نیرنگها و اصرار پروشات مقاومت کرده) بعد از فوت داریوش اردشیر به پاسارگاد رفت تا در آنجا بوسیلهء کاهنان آداب تاجگذاری را... (در معبد اناهیتا) بعمل آرد موافق آداب، شاه می بایست داخل معبد شده و لباس خود را کنده لباسی را که کوروش قدیم (مقصود کوروش بزرگ است) قبل از این که به شاهی رسیده باشد می پوشید، دربر کند... در حینی که اردشیر میخواست آداب مذهبی را بجا آرد تیسافرن او را آگاه کرد که کوروش سوء قصد نسبت به او دارد و برای تأیید این خبر کاهنی را که سابقاً مربی کوروش بود و متأسف از اینکه او شاه نشده نزد اردشیر آورد او شهادت داد که کوروش قصد دارد در حین اجرای آداب مذهبی بشاه حمله کرده او را بکشد. بعضی گویند که بمجرد این اسناد کوروش توقیف شد. برخی به این عقیده اند، که کوروش داخل معبد شده پنهان گردید و کاهن مزبور قصد او را آشکار کرد بهر حال پس از آن اردشیر حکم اعدام کوروش را داد و همین که این خبر به پروشات رسید دوان آمد و پسر خود را در آغوش کشیده بدن او را با گیسوان خود پوشید گردن خود را به گردن او چسباند و چنان او را دربر گرفت که جلاد نمیتوانست ضربتی به کوروش وارد آورد بی اینکه آن ضربت به پروشات هم اصابت کند پس از اینکار ملکه فریادها برآورد شیون ها کرد و چندان عجز و الحاح نمود و قسم داد و قسم خورد تا بالاخره شاه از تقصیر کوروش درگذشت و حکم کرد که فوراً به ایالت خود برگردد کوروش پس از آن بطرف لیدیه حرکت کرد و در آنجا یاغی شد(11) کوروش از لاسدمونیها سپاهیان اجیر خواست... و علاوه بر سپاه لاسدمونی، به توسط طرفداران خود که بسیار بودند در نهان سپاهی بزرگ از ممالک ایران تهیه میکرد، با پروشات سراً در مکاتبه بود و طرفداران شاه را میترسانید تا خبری به او ندهند... اشخاصی که عاشق تجدد بودند و نیز کسانی که نمی توانند راحت بنشینند، میگفتند:
اوضاع مملکت پادشاهی را اقتضاء میکند که مانند کوروش ممتاز، آزادی طلب، رزمی و سخی باشد و چنین دولت بزرگ را باید شاهی پرجرئت و جاه طلب اداره کند. پروشات از این افکار استفاده کرده توسط طرفداران و همدستان خود در میان مردم انتشار میداد که چنین شخصی کوروش است و حرفهای او مؤثر میافتاد... کوروش میکوشید که اهالی ایالت او از حسن اراده [ ظاهراً اداره ] وی راضی باشند جِدّ او مخصوصاً معطوف به جمع کردن سپاه بود و به همه توصیه میکرد که از سپاهیان پلوپونس تا بتوانند بیشتر اجیر کنند و در همه جا انتشار میداد که چون از طرف تیسافرن(12) نگران است این قشون را تهیه میکند... تیسافرن بطرف پایتخت حرکت کرد تا اردشیر را از وقایع آگاه گرداند پروشات همواره به شاه میگفت اخباری که تیسافرن میدهد مبنی بر غرض است و این والی دشمن کوروش می باشد. پس از ورود تیسافرن اطلاعات او باعث تشویش و اضطراب دربار گردید و همه تقصیر عمده را به پروشات و طرفداران او متوجه کردند ولی حرف کسی به پروشات بقدر توبیخ و ملامت استاتیرا که فوق العاده از یاغیگری کوروش اندوهناک بود اثر نکرد زیرا این ملکه بالاخره ملاحظه را به یک سو نهاده بی پروا به پروشات گفت: «کجاست قولهائی که شما به پسرتان میدادید عجز و الحاح شما برای خلاصی کوروش در موقعی که او سوءقصد به حیات برادر خود کرد چه نتیجه داد؟ آتش جنگ را شما افروخته اید و شما ما را دچار این سختی کرده اید». (پلوتارک کتاب اردشیر، بند 7). این سخنان آتش کینه را در دل پروشات برافروخت و او تصمیم بر هلاک استاتیرا گرفته منتظر فرصت شد تا نقشهء شوم خود را اجراء کند.کتزیاس گوید که این قضیه پس از جنگ کوروش با اردشیر روی داد ولی دی نن عقیده داشت که این زن نقشهء خود را راجع به کشتن ملکه در موقع جنگ اجراء کرد...(13).
... پس از کشته شدن کوروش شخص کاریانی که زیر زانوی کوروش را بریده بود نیز از شاه انعامی خواست و او انعامی فرستاده سپرد به او بگویند: «شاه این انعام را بتو میدهد در ازای اینکه تو دوم کسی بودی که مژده برای من آوردی...». این شخص پس از آنکه طرف توجه شد پنداشت پاداشی که شاه بعنوان آوردن مژده داده کافی نیست و بنای بدحرفی را گذاشته روزی در حضور شاه گفت کسی بجز من کوروش را نکشته. شاه در خشم شده امر کرد سرش را از بدن جدا کنند پروشات که حاضر بود گفت: «آقا این شخص حقیر کاریانی را با چنین مرگ ملایم نمی کشند او را بمن واگذار تا پاداش صحیحی در ازای کاری که از آن بخود می بالد در کنارش نهم». اردشیر گفت او را به پروشات تسلیم کنند و این زن جلادان را خواسته سپرد که او را در مدت ده روز زجر دهند بعد زبانش را بکشند و فلز داغ چندان در گوشهایش بریزند تا هلاک شود...(14) مهرداد که ضربت اولی را به کورش وارد کرده بود در مجلس شراب، در حال مستی گفت که کوروش بدست وی هلاک شده(15) این خبر به پروشات رسید و ملکه آنرا به شاه گفت، اردشیر در خشم شد، چه میخواست که تمام مردم غیریونانی و یونانی یقین داشته باشند که او (اردشیر) در گیرودار زخمی از ضربت کوروش برداشت ولی در ازای آن ضربتی به برادرش زد که او از آن درگذشت بنابر این بر اثر خشم، مهرداد را به مرگی که پر از زجر و عذاب بود محکوم کرد... پروشات پس از اینکه انتقام خود را از شخص کاریانی و مهرداد کشید به مسابات خواجه که سر و دست کوروش را بریده بود پرداخت ولی چون این خواجه بهانه ای به دست ملکه نمیداد بالاخره او بدین وسیله متشبث شد، پروشات بازی طاس را خوب میدانست و قبل از جنگ با شاه بازی میکرد بعد از جنگ هم پس از اینکه باز طرف عنایت و توجه شاه شد همواره با شاه به بازی مشغول بود معاشقهء خود را با دیگران ازو پنهان نمیکرد و حتی او را در این راه بکار میبرد. پروشات هیچ گاه از شاه جدا نمیشد و بنابراین استاتیرا بزحمت میتوانست شاه را ببیند و با او صحبت کند. جهت چنین رفتار پروشات از اینجا بود که نسبت به ملکه یعنی زن شاه سخت کینه میورزید و دیگر اینکه میخواست تفریح کند موقع را مغتنم دانسته به شاه گفت به هزار دریک بازی کنیم شاه دعوت را پذیرفت و پروشات عمداً بازی را باخت و هزار دریک داد. بعد بطور ساختگی غمگین شد و چون شاه میخواست دل او را بدست آرد پروشات پیشنهاد کرد که سر یک خواجه بازی کنند. اردشیر پذیرفت ولی به این شرط که هر کدام از طرفین پنج نفر خواجهء امین خود را مستثنی دارد و از میان باقی خواجه ها هر یک را که برندهء بازی بخواهد میتواند انتخاب کند پس از آن ملکه مهارت خود را بکار برده بازی را برد و مسابات خواجه را انتخاب کرد و همین که خواجه را بدست آورد بی اینکه فرصت دهد که شاه از قصد او آگاه شود جلادان را خواسته امر کرد زنده پوست او را کندند و پس از آن او را روی سه صلیب خوابانیده پوستش را بسه میخ کشیدند... شاه مغموم گردید از این که او را فریب داده اند ولی اقدامی نکرد. اما استاتیرا که در همه چیز برخلاف پروشات و مخصوصاً از درندگی او متأذی بود بشاه گفت: «پروشات برای کشیدن انتقام کوروش خدمتگذاران تو را یکایک مزورانه و وحشی وار هلاک میسازد»(16). پروشات که از دیرگاهی قصد کشتن استاتیرا زن اردشیر را داشت بالاخره به دسائس و حیل نیت خود را اجراء کرد. شرح قضیه... چنین است که: هر دو ملکه از چندی قبل آشتی کرده و ظاهراً نشان میدادند که منازعات و سوءظن های دیرینه را فراموش کرده اند زیرا بمنازل یکدیگر آمد و شد داشتند و باهم غذا صرف میکردند ولی چون باطناً از یکدیگر بیمناک بودند غذا را از یک ظرف و از همان خوراک میخوردند بعد پلوتارک گوید: در پارس مرغی هست که فضاله ندارد و روده هایش پر از چربی است بنابراین تصور میکنند که غذای این مرغ از باد و شب نم است این مرغ را رین تاسس(17) نامند ولی کتزیاس این مرغ را رین داوس نامیده و چنین گوید: پروشات در سر میز یکی از این مرغها را برداشته با کاردی که یک طرف آنرا مسموم کرده بودند بدو نیم تقسیم کرد نیمی را که مسموم نشده بود خودش برداشت و نیم مسموم را به ملکهء جوان داد... از درد شدید و تشنج هائی که بعد برای ملکه حاصل شد او یقین کرد که مسموم گشته و به فاصلهء چند ساعت درگذشت. شاه هم سوءظن نسبت به پروشات حاصل کرد زیرا درجهء کینه ورزی و شقاوت او را خوب میدانست و برای اینکه در این باب حقیقت مطلب را بداند فرمود تمام خدمه و صاحب منصبان مادرش را توقیف و زجر کنند... شاه به مادرش چیزی نگفت و نسبت به او کاری نکرد جز اینکه او را از خود دور داشت پروشات بابل را برای محل اقامت خود برگزید و در این موقع شاه به ملکه گفت مادامی که او در این شهر خواهد بود پا بدان شهر نخواهد نهاد بعد پروشات به بابل رفت و چندی در آنجا بماند، ولی او کسی نبود که دور از دربار راحت بنشیند و طولی نکشید که شاه با او آشتی کرده بدربار احضارش کرد. گویند اردشیر عقل و هوش این زن را همواره میستود و عقیده داشت که مادرش برای رتق و فتق امور دولتی خلق شده پروشات پس از مراجعت در هر چیز موافق میل شاه رفتار کرد تا دوباره نزد او مقرب گردید و به نفوذ سابق خود برگشت از اشخاصی که بر ضد کوروش بودند فقط تیسافرن والی پیر لیدیه باقی مانده بود این زن به دسائس و حیل بکشتن او هم موفق شد بعد چون دیگر رقیبی نداشت که در سر او با اردشیر ستیزه کند با شاه گرم گرفت و مورد اعتماد کامل او گردید و چندان در مزاج اردشیر نفوذ یافت که هر چه میخواست شاه می پذیرفت ملکهء پیر هم چنان رفتار میکرد که شاه می پنداشت مادرش جز اجرای میل او منظوری ندارد...(18) پس از دستبرد آژزیلاس به نظامیان ایرانی در لیدیه چون اردوی پارسیها با غنائم بسیار به تصرف یونانی ها درآمد (394 ق.م.)(19) ایرانیها تیسافرن را که در سارد بود مقصّر دانسته به دربار رسانیدند که وی به شاه خیانت کرده پروشات که از دیرگاهی منتظر چنین روزی بود تا انتقام خود را از تیسافرن (برادر استاتیرا) دشمن سابق کوروش کوچک بکشد موقع را مغتنم شمرده بقدری از تیسافرن نزد شاه سعایت کرد تا او به تیت رُستس(20) دستور داد به آسیای صغیر رفته و تیسافرن را گرفته سرش را از بدن جدا کند و خودش بجای او بنشیند او چنین کرد و یونانیها از خبر کشته شدن تیسافرن غرق شعف و شادی شدند، زیرا دشمنی بدتر از او برای خود تصور نمیکردند(21).
(1) - Andia. Andria.
(2) - Pharsiris. (3) - ایران باستان ج 2 ص952.
(4) - Dinon. (5) - ایران باستان ج 2 ص957.
(6) - ایران باستان ج 2 صص960-961.
(7) - ایران باستان ج 2 ص989.
(8) - Ostane.
(9) - Oxathre. (10) - اسم اردشیر دوم قبل از جلوس بتخت ارشک بوده و آرزاکس یونانی شدهء آن است.
(11) - ایران باستان ج 2 صص991-994 (از پلوتارک).
(12) - حکمران ایرانی لیدیه. (ایران باستان ج 2 ص 965).
(13) - ایران باستان ج 2 صص995-998.
(14) - ایران باستان ج 2 ص1034.
(15) - ایران باستان ج 2 صص1035-1036.
(16) - ایران باستان ج 2 ص1037.
(17) - Rhyntaces. (18) - ایران باستان ج 2 صص1096-1097.
(19) - رجوع شود به ایران باستان ج 2 ص1102 به بعد.
(20) - Tithraustes. (21) - ایران باستان ج 2 ص1105. و نیز رجوع شود به صص 1048 و 1054 و 1097-1098.

پروشات.

[پُ] (اِخ) نام دختر اردشیر سوم (اُخس) هخامنشی و آتس سا. او زن اسکندر شد(1).
(1) - ایران باستان ج 2 ص1184.

پروشان.

(اِ) برروشنان. رجوع به پَرپَروشان و برروشنان شود.

پروفا.

[پُ وَ] (ص مرکب) صاحب حسن عهد بسیار :
بیامد بکشت آن گرانمایه را
چنان پروفا مهربان دایه را.فردوسی.
پروک.
[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) کلاه گونه که از موی عاریه ساخته در مصر و ایران قدیم و اروپا بکار میبردند. پروک دو شو(2). کلاه موی. (ذخیرهء خوارزمشاهی). کلاه گیس.
(1) - Perruque.
(2) - Perruque de chauve.

پروکپ.

[پْرُ / پُ رُ کُ] (اِخ)(1) رجوع به پروکپیوس شود.
(1) - Procope.

پروکپیوس.

[پْرُ / پُ رُ کُ] (اِخ) بزرگترین مورخ بیزانس (روم شرقی). وی در آخر قرن پنجم میلادی تولد یافت و پس از اتمام تحصیلات دبیر بی لیزار سردار معروف بیزانس شد (527 م.). در جنگهائی که این سردار با واندالها و گت ها در ایتالیا و ایران کرد مورخ مذکور با او بود سال وفاتش معلوم نیست بعضی تصور میکنند که در حدود 560 م. بوده است. از کتابهای او دو کتاب اول راجع است به جنگهای بیزانس با ایران، سومی و چهارمی جنگ با واندالها، پنجمی و ششمی و هفتمی جنگ با گت ها، هشتمین کتاب او دنبالهء تمام کتابهای مذکور است چون در این کتابها مورخ مذکور تمجید بسیار از بی لیزار کرده و شرح زندگانی او را نوشته، سابقاً تصور میکردند که این کتابها را باید «شرح احوال بی لیزار» نامید، ولی حالا معلوم است که کتب او تاریخ جنگهای این سردار است و تمجیدات مورخ از اینجاست که بی لیزار را سردار نامی و معروف آن زمان می دانستند و پروکوپ باو معتقد بود این کتابها را خود مورخ مذکور «هیستوری کن»(1) نامیده کتابی هم از این مورخ بدست آمده که موسوم به «تاریخ سرّی»(2) است. در این کتاب از ژوستی نین، قیصر معاصر روم شرقی و زن او بسیار بد نوشته و استبداد اولی و فساد اخلاق دومی را نموده و جاهائی هم از این کتاب به بی لیزار و زن او برمیخورد. کتاب مزبور پس از مرگ پروکپ منتشر شد راجع به این کتاب بسیاری از محققین عقیده داشتند که از قلم مورخ مذکور نیست و به او نسبت داده اند، زیرا مندرجات او با تاریخ جنگهای بی لیزار تفاوت زیاد دارد، ولی پس از مطالعات «دان» که تحقیقات عمیق کرد، این عقیده رسوخ یافت که تاریخ سری از قلم خود مورخ مزبور است: چیزهائی را که در تاریخ جنگها نمی توانسته بنویسد در کتاب سرّی گنجانده و تا اندازه ای هم مبالغه کرده است. اگرچه این عقیده را بعض محققین دیگر ردّ کرده اند ولی باز عقیدهء «دان» طرفداران بسیار دارد. تألیف سوم پروکپ راجع به بناهای ژوستی نین است و در اینجا مورخ تمجید بسیار از امپراطور مزبور کرده است. راجع به تاریخ جنگها یا «هیس توری کن» باید گفت که این کتاب بزرگترین تاریخی است که در این دورهء تاریخ یونان نوشته شده. از حیث انشاء پروکپ تقلید از هرودوت و توسیدید کرده و از اینجا معلوم است که زبان قدیم یونانی در این زمان اگرچه در شرف تغییر کردن بوده ولی هنوز نمرده بود. و این کتاب را قدر میدانند، زیرا چون نویسندهء آن شاهد قضایا و وقایع بود بیطرفانه وقایع را ضبط کرده. کلیة کتاب او در مرحلهء تمام شدن عهد قدیم و شروع گشتن قرون وسطی است. از آنچه گفته شد معلوم است که کتابهای او برای تاریخ این زمان ایران هم منبع مهمی است.(3)
(1) - Historikon.
(2) - Historia Arcana (Anecdote). (3) - ایران باستان ج 2 صص90-91.

پروکسن.

[پْرُکْ / پِ رُکْ سِ] (اِخ)(1) نام یکی از رؤسای نظامیان یونانی هوی خواه کوروش کوچک. هنگامی که کورش در سارد حاکم نشین لیدیه بود و خود را برای جنگ با برادرش اردشیر دوم آماده میکرد پروکسن با هزاروپانصد نفر سنگین اسلحه و پانصد نفر سبک اسلحه وارد آن شهر شد(2) پس از حرکت کورش بسوی بابل چون سپاه او از فرات گذشت و در کنار آن رود در محل کوناکسا(3) به آرایش سپاه پرداخت پروکسن با کل آرخ(4) در میمنه جا داشت پس از کشته شدن کوروش چون اردشیر رسولانی پیش سرداران یونانی فرستاده اعلام کرد که یونانی ها باید اسلحه شان را بدهند و بعد به دربار رفته خواهش کنند که قرار مساعدی دربارهء آنها داده شود پروکسن گفت آیا شاه مانند فاتحی اسلحه را میخواهد یا دوستانه و بسان هدیه ای. اگر شق اول است چرا میخواهد؟ بیاید بگیرد هرگاه شق دوم است بما بگوید که در ازای این سخاوت سربازها به آنها چه میدهد. پس از اینکه تیسافرن والی لیدیه صاحب منصبان یونانی را فریب داد و آنها را توقیف و در زنجیر کرده نزد شاه فرستاد او نیز جزو آنان بود.(5) دخول گزنفون در جمع سپاهیان کوروش برحسب دعوت پروکسن بود(6) بدون آنکه بداند که کوروش قصد طغیان دارد. پس از آنکه پروکسن از میان رفت گزنفون بجای پروکسن انتخاب شد و یونانیان را از سرزمین ایران بیرون برد.
(1) - Proxene. (2) - ایران باستان ج 2 ص997.
(3) - Cunnaxa.
(4) - Clearque. (5) - ایران باستان ج 2 ص1052.
(6) - رجوع شود به ایران باستان ج 2 صص 1058-1059.

پروکسنوس.

[پْرُکْ / پِ رُکْ سِ] (اِخ)(1)نام یک تن مقدونی که ناظر باروبنهء اسکندر بود. وی به نقل پلوتارک(2)، وقتی که چاهی در ساحل جیحون میکند به چشمه ای رسید که آب آن مانند روغن بود و همان بو و طعم را داشت و حال آنکه در این مملکت زیتون نمیروید. اسکندر به این قضیه اهمیت داد و آنرا علامت آشکاری از عنایات خدایان نسبت به خود دانست و غیب گوها گفتند که کشف مزبور دلالت میکند بر اینکه سفر جنگی پرافتخاری در پیش است (یعنی سفر هند) ولی این سفر سخت است زیرا خدایان روغن را برای رفع خستگی ها به سربازان مقدونی داده اند.(3)
(1) - Proxenus.
(2) - Plutarque. (3) - ایران باستان ج 3 ص2673.

پروکش استن.

[پْرُ / پِ رُ کِ اُ تِ] (اِخ)(1)(کنت...) نام عالم فرانسوی مؤلف کتابی در سکه های پادشاهان پارت(2) (پاریس 1874-1875 م.)(3).
(1) - Comte Prokesch Osten.
(2) - Les monnaies des rois parthes. (3) - ایران باستان ج 2 ص1765.

پروکلس.

[پْرُکْ / پِ رُکْ لِ] (اِخ)(1) در اساطیر یونان نام پادشاه داستانی اسپارت پسر اریستودم(2). او جد اعلای پروکلیدها یا اوری پونتیدها یکی از دو خاندان شاهی اسپارت است(3).
(1) - Procles.
(2) - Aristodeme. (3) - ایران باستان ج 2 ص1038.

پروکلوس.

[پْرُکْ / پِ رُکْ] (اِخ)(1)قدیس یونانی است. از پیشوایان دینی متوفی به سال 446 م. دوست قدیس ژان کریزستم(2)او در 434 بطریرک قسطنطنیه شد. در باب آراء تئودور دو موپسوئست(3) ازو سؤال کردند و او مذهب وی را باطل شمرد. و تألیفاتی بنام او وجود دارد که اغلب آنها مجعول است.
(1) - Proclus.
(2) - Saint Jean Chrysostome.
(3) - Theodore de Mopsueste.

پروکلوس.

[پْرُکْ / پِ رُکْ] (اِخ) نام فیلسوف افلاطونی جدید متولد بسال 412 م. و متوفی در 485 وی از مردم لیسی(1) بود ولی در آنجا دیری نماند و به اسکندریه رفت و در مجالس درس اریون(2) و لئوناس(3) و هرون(4) حاضر شد. در آتن از استاد خود سیریانوس(5) جانشین پلوتارک پسر نسطوریوس استفاضه ای کرد. پروکلوس به سن چهل سالگی بجای سیریانوس به ریاست حوزهء درس آتن قرار گرفت و بیش از سی سال در این مقام بماند. تعلیمات او یک نوع طریقهء تصوف است که به بعض روایات تا حدی تحت تأثیر اعمال سحر و ساحری و اسرار الوزیس(6) و عقائد کلدانی بوجود آمده هیچیک از حکماء اسکندرانی به اندازهء وی به اعمال غریب سحری و دینی نپرداخته است. از تألیفات وی شرح معروف طیمأوس (رسالهء افلاطون) و شرح برمانیدس (رسالهء افلاطون) و شروح مهندسان قدیم(7) است. قطعات تألیفات او را ویکتور کوزن(8) جمع کرده و از سال 1819 تا 1827 م. نشر داده است.
(1) - Lycie.
(2) - Orion.
(3) - Leonas.
(4) - Heron.
(5) - Syrianus.
(6) - Eleusis.
(7) - Commentaires sur les anciens
geometres.
(8) - V. Cousin.

پروکنسول.

[پْرُ / پُ رُ کُ] (اِخ)(1) در روم قدیم نوعی والی ایالت را پروکنسول مینامیدند.
(1) - Proconsul.

پروگرام.

[پْرُ / پِ رُ] (فرانسوی، اِ) لفظ فرانسوی بمعنی دستور کار یا عملی. و اغلب در مورد دستور تعلیمات مدارس بکار میرود. و امروز کلمهء برنامه بجای آن معمول است. برنامه.

پروماخوس.

[پْرُ / پِ رُ] (اِخ) نام یکی از همراهان اسکندر که در تخت جمشید هنگامی که فاتح مذکور بر سر شام گفت هر کس بیش از همه شراب بیاشامد جایزه خواهد گرفت وی چهار پیمانه شراب خورد و یک تالان (24000 ریال) جایزه برد ولی سه روز بعد مرد(1).
(1) - ایران باستان ج 2 ص1879.

پرومتئوس.

[پْرُ / پِ رُ مِ تِ] (اِخ)پرومته(1). در اساطیر یونان خدا یا فرشتهء(2)آتش، پسر ژاپت(3) و برادر اطلس است یونانیها او را آشناکنندهء بشر به تمدن میشمردند و عقل و خردمندی انسان را عطیهء او می پنداشتند او پس از آنکه انسان را از گل زمین ساخت برای جان دادن وی آتش آسمان را بدزدید. زئوس(4) (رب الارباب) برای تنبیه وی پاندور(5) را با درج شوم که محتوی شرور و آلام بود نزد وی فرستاد ولی پرومته بکیاست دریافت و از گشودن آن خودداری کرد سپس زئوس بوسیلهء وولکن(6) او را در کوه قفقاز(7) میخکوب کرد و آنجا کرکسی جگر او را میخورد تا آنکه هرکول(8) او را نجات داد. ایسخولوس(9)نمایشنامه ای تغزلی بعنوان «پرومتئوس در زنجیر» کرده است.
(1) - Promethee.
(2) - Genie.
(3) - Japet.
(4) - Zeus.
(5) - Pandore.
(6) - Vulcain. (7) - یونانیهای همراه اسکندر نقاط دیگر را نیز محل عذاب پرومتئوس دانسته اند، از آن جمله اراتس تن گوید یونانیها غاری را در پاراپامیز یافته میگویند که این غار پرومته است. (ایران باستان ج 2 ص1778). و دیودور آورده است که در سلسلهء جبال هندوکش (که او آنرا بخطا قفقاز خوانده است) کوهی را نشان میدهند که پرومته نام دارد، گویند این کوه آشیانهء عقابی بود و او مأموریت داشت پرومته را شکنجه کند، آثار زنجیری که با آن پرومته را به کوه بسته بودند نیز مینمایند... (ایران باستان ج 2 صص 1688-1689).
(8) - Hercule.
(9) - Eschyle.

پرومه.

[مِ] (اِخ) نام شهری در بیرمانی در ساحل چپ ایرااوادی(1) است و در حدود 30 هزار تن سکنه دارد.
(1) - Yraouaddy.

پرون.

[پَ وَ] (اِ) مخفف پروان. چرخ ابریشم تابی که بپای گردانند و پروان به اضافهء الف نیز گویند :
از تفاخر چو کرم پیله سپهر
تار مهرش کشیده بر پرون.ابوالفرج رونی.
و نیز رجوع به پروان شود.
پرون.
[پَ وَ] (اِخ) مخفف پروان. و آن شهری است نزدیک غزنین.

پرون.

[پَرْ وَ] (اِخ) نام بیژن بن گیو باشد.

پرون.

[پِ رُنْ] (اِخ)(1) نام یکی از مشاهیر طبیعین فرانسه مولد او بسال 1775 م. در ایالت الیه در قصبه سری لی و وفات بسال 1810 م. از 1800 تا 1804 م. در تحت ریاست کایتین بودن در هیئتی که به سیاحت اقطار جنوبیه مأمور بودند شرکت جست و از حیوانات آن نواحی صدهزار نمونه به فرانسه برد و راجع به احوال طبیعیه آبهای بحر محیط و درجه حرارت و برودت آن به کشفهای بسیار توفیق یافت و سیاحت نامهء چهارسالهء خویش نیز بنوشت و انتشار داد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Peron.

پرون.

[پِ رُنْ] (اِخ)(1) نام قصبه ای بر کنار رود سُمّ در ولایتی به همین نام در 51 هزارگزی شرقی آمین سکنهء آن 4289 تن است و این قصبه ای قدیم است دارای استحکامات و پاره ای آثار. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Peronne.

پرون.

[پِ] (اِخ)(1) نام آلهه رعد نزد اسلاوهای قدیم و بتی بزرگ بنام او در کیف بوده است و ولادیمیر آنرا بشکست. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Peroun.

پروند.

[پَرْ وَ] (اِ) گلابی. کمثری. امرود. مرود(1) :
گل پروند دسته بسته بود
مست [ شاید: مشک ] در دیدهء خجسته نگر.
عماره.
پروند.
[پَرْ وَ] (اِخ) مزرعه ای است از مضافات قزوین به ده فرسنگ شرقی اشکنان.
(1) - در حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی بجای اُمرود، امرد دارد و آن سهو کاتب است و همین معنی سبب شده که سایر فرهنگ نویسان (مانند برهان قاطع) بی شاهدی هم معنی امرود و هم معنی امرد به پروند داده اند. بیت عماره در صفت بهار یا باغ است. گل امرود چنانکه میگوید بر شاخ دسته دسته شکفد برخلاف غالب گلهای دیگر که تک تک باشد.

پرونده.

[پَرْ وَ دَ / دِ] (اِ) بستهء جامه که به تازی رزمه گویند. بستهء قماش و اسباب. پشتوارهء جامه. || لفافهء قماش و اسباب یعنی پارچه ای که قماش را بدان پیچند. شلهء قماش :
خواجه به پرونده اندر آمد ایدر
اکنون معجب شده است از بر رهوار.
آغاجی (از فرهنگ اسدی).
|| جوال مانندی که دهن آن از پهلوی آن باشد و استادان بزاز اسباب دکان خود را در آن نهند و با ریسمانها بندند و به ضم ثانی و سکون ثالث و رابع هم آمده است. (برهان قاطع). و نیز رجوع به پلونده شود. || سندها و نوشته های راجع به یک موضوع یا یک کار و یک نفر را که یکجا جمع آوری شده و خلاصه مطالب آن نوشته ها را برای آسانی در پشت پوشه های آن می نویسند و به فرانسه دوسیه(1)میگویند. (مجموعه لغات فرهنگستان).
- پرونده کردن جامه ها؛ پشتوارهء جامه ها بستن. ترزیم. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تعکیم. (زوزنی).
(1) - Dossier.

پرونوستیک.

[پْرُ / پُ رُ نُس] (فرانسوی، اِ)(1) لفظ فرانسوی معمول در پزشکی، پیش بینی. (از لغات فرهنگستان). انذار.
(1) - Pronostic.

پرووانس.

[پْرُ / پِ رُ] (اِخ)(1) نام ایالتی قدیم از فرانسه که کرسی آن اِکس آن پرووانس(2) بود. ایالت مذکور به دو قسمت علیا و سفلی تقسیم شده بود دپارتمانهای کنونی آلپ سفلی(3) و بوش دو رُن(4) و قسمتی از دپارتمانهای لادرُم(5) و لُ وار(6) و وکلوز(7)قلمرو پرووانس قدیم را تشکیل میدهد این سرزمین سابقاً پادشاهان و سپس کنت هائی داشت و بسال 1486 م. در عصر شارل هشتم به فرانسه ملحق گردید. هوای آن خشک است و درختان زیتون و مرکبات و توت و تاک دارد.
(1) - Provence.
(2) - Aix-en-Provence.
(3) - Basses-Alpes.
(4) - Bouches du Rhone.
(5) - La Drome.
(6) - Le Var.
(7) - Vaucluse.

پروولز.

[پِ وِ] (اِخ) نام قصبه ای در 20 هزارگزی جنوب شرقی تورنی در ایالت هائی نو بلژیک دارای 8 هزار تن سکنه و کارخانه های بسیار. (قاموس الاعلام ترکی).

پروون.

[پْرُ / پِ رُ وَ] (اِخ)(1) نام قصبه ای در 40 هزارگزی ملون از ایالت سِن اِ مارن(2)و آن دارای بیمارستان و کلیسائی قدیمی است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Provins.
(2) - Seine-et-Marne.

پروویدانس.

[پْرُ / پِ رُ] (اِخ) نام شهری در ایالات متحد آمریکا. پایتخت ایالت رود ایسلند(1) و سکنهء آن 250 هزار است.
(1) - Rhode Island.

پروه.

[پَرْ وَ / وِ] (اِ) هر چیزی که در تاخت و تاراج و جنگ و شبیخون از دشمن بدست آرند. هرچه در کارزار از دشمن گیرند. غنیمت فیی ء :
آن جگرگوشهء یاقوت که از کان خیزد
در شبیخون سخا پروهء یغمای تو باد.
شرف الدین شفروه (از جهانگیری).
ظاهراً این کلمه در این شعر به این معنی محرف بُرده است. || چادر. چادرشب. || پروین و آن چند ستاره است در کوهان ثور. ثریا. پَرَن.

پروهان.

[پَرْ وَ] (ص، ق) آشکارا. ظاهر :
زو پشت روزگار قوی گشت و این سخن
در روی روزگار بگوئیم پروهان(1).
اثیرالدین اخسیکتی.
پر و یال.
[پَ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)زور. قدرت. هنگ. شاید مصحف پروبال باشد.
(1) - این لفظ ظاهراً پُردَهان است و نظیر آن بعربی «بمل ء فم» که در بیت ذیل آمده است: هی الدنیا تقول بمل ء فیها
حذار حذار!! من فتکی و بطشی.
و مصراع فارسی چنین میشود: در روی روزگار بگویم پُرِ دهان.

پرویختن.

[پَرْ تَ] (مص) فروبیختن با پرویزن و جز آن :
تو خسروی و من از صدق دل نه از پی زر
بر آستانهء قدر تو خاک پرویزم.نزاری قهستانی.
پرویز.
[پَرْ] (ص، اِ) اصل آن ابهرویز است بمعنی پیروز و مظفر(1). معرب آن اَبَرویز و ابرواز. فاتح. منصور. و رجوع به پروز شود. || مخفف پرویزن. غربال. رجوع به خاک پرویز شود. مؤلف فرهنگ جهانگیری گوید: پرویز... هفت معنی دارد اول: صاحب کامل التواریخ(2) این لفظ را به مظفر تعبیر کرده. دوم: مصنف مفاتیح العلوم(3) خسرو پرویز را به ملک عزیز تفسیر کرده هرگاه خسرو ملک باشد پرویز بمعنی عزیز(4) تواند بود. سیم: جامع تاریخ مجمع الانساب آورده که خسرو را بدان سبب پرویز گفتندی که ماهی دوست داشتی چه به لغت پهلوی ماهی را پرویز گویند(5). چهارم: چنانکه شیخ نظامی در بیت ذیل آورده است، پرویز آلتی است که بدان شکر بیزند :
از آن بد نام آن شهزاده پرویز
که بودی در سخن گفتن شکربیز.
پنجم بمعنی بیختن باشد. حکیم نزاری قهستانی راست:
تو خسروی و من از صدق دل نه از پی زر
بر آستانهء قدر تو خاک پرویزم(6).
ششم پروین را خوانند. همو راست:
زمانه خاک تو هم عاقبت به پرویزن
فروگذارد اگر ماورای پرویزی(7).
هفتم جلوه کردن باشد. مولوی راست:
شمس الحق تبریزی آنجا که تو پرویزی
از تابش خورشیدت هرگز خطر دی نی(8).
مؤلف برهان قاطع گوید: ...بمعنی سعید باشد... و بمعنی همت و سخاوت و خوش رفتاری هم آمده است. مؤلف مجمل التواریخ پرویز را بمعنی بخشنده چون ابر دانسته است.(9)
پرویز.
[پَرْ] (اِخ) لقب خسرو دوم بیست و سومین پادشاه ساسانی است. پرویز در اصل ابهرویز بمعنی پیروز و مظفر باشد. در ترجمهء طبری بلعمی آمده است: «هرمز را پسری بود پرویز نام و او را ولیعهد کرده بود و ملک از پس خویش بدو داده بود بهرام و آن سپاه که با وی بودند از هرمز بیزار شدند و او را به بلخ اندر خلع کردند و بهرام سپاه برگرفت از بلخ و به ری آمد و هرمز تدبیر کرد که پرویز را با سپاه بسیار بجنگ بهرام فرستد بهرام خواست که میان پرویز و هرمز بد گوید [ ظ: کند ]بفرمود سپاه را تا دعوی کردند و خبر افکندند که ما را ملک پرویز است و از هرمز بیزاریم و مردم [ ظ: مردی ] را بفرمود از سرهنگان بزرگ که سپاه او را نشناختند، غریب، تا سوی بهرام آمد که من رسول پرویزم ترا چنین میفرماید مرا بیعت کن با همهء سپاه که با تواند و هرمز پدرم را خلع کن و پرویز خود از این آگاه نبود هر روز بوقت بار دادن خاص و عام بانگ کردند که کجاست آنکه رسول کسری پرویز است او را بیارید و بفرمود تا به ری اندر صدهزار درم بزدند و پیکر پرویز بدان نقش کردند و بوقت ملوک عجم رسم چنان بودی که به یکروی درم پیکر ملک را نقش کردندی چنانکه اکنون نام ملک نقش همی کنند و دیگر روی نام خدای تعالی مینویسند و یکسوی نام پیغمبر و دیگر سوی نام خلفا و بوقت ملوک عجم هر دو روی درم پیکر ملک نگاشتندی از یک سوی ملک بر تخت نشسته و نیزه بر دست (؟). صدهزار درم بزد بر نقش پرویز و بازرگانان را بفرمود تا به مداین بردند، به هر شهری هرمز(1) چون مردمان درم دیدند به نقش پرویز خبر به هرمز بردند بازرگانان را بخواند و گفت این درم از کجا آوردید گفتند این درم بهرام همی زند اندر ری و همی گوید که این مرا پرویز فرموده است هرمز گفت که شما را گناهی نیست بروید. پس پرویز را بخواند و گفت بزندگانی من اندر [ در ملک ] طمع همی کنی و به بهرام کس فرستی تا درم به نقش تو میزند و ترا دعوی همی کند به ملکی. پرویز زمین را بوسه داد و گفت ای ملک این مکر و دستان بهرام است و بهرام مردی مکار و پرفریب است و میخواهد که مرا بر دل ملک سرد کند و با من دشمنی کند هرمز گفت نشاید بودن و پرویز را استوار نداشت و پرویز از پدر بترسید و بشب بگریخت و بسوی آذربایجان شد خبر به هرمز بردند که پرویز بگریخت پس آن تهمت بر پرویز درست شد و پرویز را دو خال بود هرمز ایشان را بگرفت و به زندان کرد و گفت که شما کردید تا پرویز بر من تباه شد اکنون مرا بگوئید که وی کجاست گفتند ما ندانیم و پرویز به آذربایجان رسیده بود و به آذرگشنسب اندر شده و عبادت همیکرد و هیچکس پرویز را نشناخت که پسر هرمز است و بهرام چون بشنید که پرویز بگریخت دانست که حیلت وی کار کرد و بهرام از پرویز همی ترسید که با وی جنگ کند که دانست که سپاه هوای وی کنند و جنگ نکنند و بهرام سپاه را گفته بود که ولایت پرویز راست چون دانست که پرویز بگریخت ایمن شد و سپاه را گرد کرد و گفت هرمز چون دانست که ما مخالف وی شدیم و پرویز را به شاهی پذیرفتیم او را بکشت پس این سپاه بر هرمز تباه شدند و گفت چه بینید که ما برویم و با هرمز جنگ کنیم و او را بکشیم و پسریست خرد، شهریار نام، او را به ملک اندر بنشانیم همه سپاه بهرام را گفتند صواب این است که تو گفتی بهرام سپاه از ری برگرفت و روی به مدائن نهاد... پس همهء مهتران تدبیر کردند و باهم گفتند تا کی بود بلای این ترک بر ما و خون ریختن او و همه را دلها برو تباه شده بود و بندوی و بسطام خالان پرویز که اندر زندان باز داشته بودند این خبر بشنیدند بندوی سوی مهتران لشکر کس فرستاد که تا کی بلای وی کشید او را از ملک باز کنید و پسرش پرویز از آذربایجان بیاورید بپادشاهی بنشانید و ما هر دو شما را فرمانبرداریم و پذیرفتاریم از پرویز به همه نیکوئی و داد. پس مردمان را از این سخن خوش آمد و اجابت کردند و روزی را میعاد نهادند که گرد آیند پس چون روز میعاد ببود همهء سپاه گرد آمدند و در زندان بشکستند و بندوی و بسطام را از زندان بیرون آوردند و از آنجا برفتند و سوی هرمز شدند و تاج از سر وی برگرفتند و او را از تخت نگونسار کردند و هر دو چشمش کور کردند و دیگر روز تاج بدست بندوی سوی پرویز فرستادند به آذربایجان به آتشکدهء بزرگ و او را بازخواندند به ملک و پرویز در آتش خانه عبادت همی کرد بندوی تاج بر سر پرویز نهاد. مردمان آگاه شدند و شکر کردند خدای را و همه پرویز را سلام کردند و زمین را بوسه دادند. دیگر روز بندوی پرویز را برگرفت و به مدائن آمد و بر تخت پادشاهی بنشاند. پس چون پرویز به ملک بنشست و تاج بر سر نهاد و همهء خلق بر وی ثنا کردند و همه را بحرمت جواب داد و نیکوئی کرد و خطبه کرد و به داد و عدل امیدوار گردانید و خلق بپراکندند و پرویز از تخت فرود آمد و نزد پدر شد پیاده و هرمز را زمین بوسه داد و بسیار جزع کرد و بگریست بدانکه به وی رسید و سوگند خورد که از آن حدیثها که بتو برداشتند و از آن درمها که بهرام زده بود آگاه نبودم و ندانستم و نفرمودم و آن بهرام کرد و خواست که مرا از تو ببرد و از این کار که مردمان کردند من نپسندیدم و نخواستم ولیکن اگر ملک نپذیرفتمی مردمان ملکی از این خاندان بیرون بردندی و از فرزندان تو بشدی پس هرمز عذر وی بپذیرفت و گفت دانستم که از آن کار که بهرام کرد تو خبر نداشتی و این بدی که مردمان با من کردند نپسندیدی و نیک کردی که ملک بپذیرفتی و من با تو تدبیر کنم بملک اندر ولیکن حاجت من بتو آن است که این مردمان که مرا از تخت نگونسار کردند و حق من نشناختند و چشم من کور کردند داد من از تن و جان ایشان بستانی پرویز گفت فرمانبردارم ولیکن بر ایشان شتاب نتوانم کردن که مردمان از من متنفر شوند و دشمنی کنند چون بهرام نزدیک من است و طمع به مملکت کرده است تا کار من با وی نکو شود و من از وی ایمن شوم و ملک بر من راست بایستد داد تو بستانم هرمز را دل خوش شد و او را شکر کرد و خبر به بهرام شد که مردمان هرمز را چشم کور کردند و ملک به پرویز دادند بهرام دل بر آن نهاده بود که با هرمز صلح کند و بطاعت وی بازآید از برای این کار دل از صلح برگرفت و با پرویز دل بد کرد و تهمت کرد پرویز را بدین بدی که با هرمز کردند و نیت کرد که با پرویز جنگ کند و ملک از وی بستاند و بهرمز دهد و خود پیش هرمز بایستد و سپاه گرد کرد و خبر هرمز بگفت ایشان را که بر وی چه رسید مردمان را دل بسوخت و بگریستند و بهرام نیز بگریست و گفت ای مردمان اگر هرمز بدل نیکوئی کرده بود ما را از در خویش با چندان سپاه و خواسته گسی کرد و آن بد نه از هرمز بود که از یزدان بخش بود پس به آخر وی را سوی ما فرستاد به عذر و حق وی بر ماست که ما برویم و با پرویز جنگ کنیم که او ستمکار است و این همه وی ساخت تا ملک هرمز را چنین افتاد که ما با وی جنگ کنیم و ملک از وی بستانیم و باز به هرمز دهیم مردمان گفتند فرمان تراست و صواب آن است که تو دیدی و همه با وی بیعت کردند و بهرام بساخت و سپاه از در ری برگرفت و روی به مدائن نهاد پس خبر به پرویز رسید که بهرام آمد و کین هرمز طلب میکند و ملک به هرمز باز خواهد داد پرویز سپاه را گرد کرد و پیش بهرام شد و بهرام به عقبهء حلوان فرود آمد و هر دو سپاه بدشت حلوان فرود آمدند دیگر روز پرویز از سپاه تنها جدا شد و سوی لشکرگاه بهرام آمد و با بندوی و بسطام برابر لشکرگاه بایستاد و گفت بهرام را بگوئید تا تنها بیرون آید با سلاح تمام بهرام بیامد و بهرام سیاوشان و مردانشاه با وی بودند و هردو برادر برابر یکدیگر ایستادند پرویز گفت با بهرام که یا سپهبد خراسان و سالار لشکرهای ملکان، من دانم که ترا با من چه دوستی است و دانم که ترا در این خاندان چه رنج است و هرمز حق تو نشناخت تا خدای تعالی او را چنان کرد و پاداش داد و ملک از وی بگردانید و اگر تو به طاعت من بازآیی ترا به مرتبهء برادران رسانم و حق تو بشناسم. بهرام گفت تو کیستی که مرا به مرتبهء بزرگان رسانی؟ گفت من کسری پرویزم گفت دروغ میگوئی اگر پسر هرمز بودی مر پدر را آن نیندیشیدی و مردمان را برگماشتی تا او را کور کردند و از تخت نگونسار کردند و خود ملک بگرفتی و هرگز پسر با پدر این معاملت نکند که تو کردی پرویز را خشم آمد گفت مردمان دانند که من این نکردم و اگر خواهی که بهانه جوئی تو بهتر دانی بنگرم تا چه خواهی کردن گفت داد هرمز از تو بستانم و از بندوی و بسطام و از آن کسان که بر هرمز ستم کردند و ملک به هرمز بازدهم که حق وی است و خود پیش وی بایستم پرویز گفت ای فاسق ترا با این ملک دادن و ستدن چه کار است و تو از اهل ملک چه باشی و این همه شفقت تو بر هرمز تا اکنون کجا بود که با وی عاصی شدی و دست از طاعت وی بداشتی بهرام گفت از تو بود که من او را عاصی شدم که مرا حسد کردی و او را از من بد گفتی و نگذاشتی تا حق من بشناسد من اکنون حق وی بشناسم و ستم از وی بردارم و ملک از تو بستانم و بدو بازدهم پرویز گفت لا و لاکرامة یا فاسق و هم برین وجه بازگشتند و چون روز دیگر هر دو سپاه برابر به یکجا فرود آمدند بهرام از سپاه خویش بیرون آمد و نزدیک سپاه پرویز شد و گفت شرم ندارید ای سرهنگان عجم و بیم از خدای ندارید که ملک خویش هرمز را با آن همه سیرت نیکو و با آن همه داد او را از ملک بازکردید و خویشتن را رسوا کردید اکنون من از خدای نصرت خواهم پس همهء لشکر گفتند بهرام راست میگوید که این کار [ که ] ما کردیم هرگز کس نکرد پس لشکر پرویز روی بگردانیدند و بخشم برفتند و پرویز متحیر بماند با ده تن و دو خال خویش. خراد برزین و بزرگ دبیر او را گفتند که ای ملک بی این سپاه چه ماندی که جنگ نتوانی کردن و می بینی که همهء سپاه از تو بشدند بازگرد پرویز بازگشت و روی به مدائن نهاد بهرام از پس او اندر همی تاخت و چون نزدیک رسید پرویز روی بازپس کرد بهرام را دید تنها که از پس او همی آید پرویز تیر در کمان نهاد و بهرام با سلاح بود و گفت اگر تیر بر بهرام زنم هیچ کار نکند بنگریست سینهء اسبش برهنه بود و برگستوان [ ن ]داشت و کمان بکشید و تیر بر سینهء اسبش زد اسب بیفتاد بهرام از اسب جدا شد و با وی جنیبت نبود بایستاد تا اسب جنیبت فرازرسید پرویز از بهرام میانه کرد بهرام نعره ای بزد و گفت ای حرامزاده بنمایم ترا تا چه بینی پرویز به مدائن درآمد و پدر را گفت همه سپاه سوی بهرام شد و من تنها بماندم با ده تن چاره نیافتم از بازگشتن و نگفت که بهرام ترا به مملکت خواهد نشاند پس گفت ای پدر اکنون کجا روم تا مرا نصرت دهد سوی نعمان روم یا نه هرمز گفت سپاه عرب درویش است و نعمان را خواسته نیست که بتو دهد و یاران تو. و ایشان دزدانند از ملک نیندیشند بسوی قیصر رو و ملک روم که با وی هم سپاه است و هم خواسته و هم سلاح و او ترا یاری کند و ملک بتو بازدهد و مرا با وی دوستی است که ملک شام بوی بازدادم و با وی صلح کردم حق تو بشناسد پرویز پدر را بدرود کرد و بیرون آمد و خالان را گفت روی به قیصر نهیم که پدر چنین فرمود و برفت و خالان را ببرد و آن ده تن با وی برفتند و خالانش بایستادند و گفتند این نه تدبیریست که ما کردیم اکنون بهرام به مدائن اندرآید و هرمز را بپادشاهی بنشاند و خود کار بگیرد و از پس ما کس فرستد و ما را بگیرد و اگر نیابد هرمز به قیصر کس فرستد صواب آن است که ما هرمز را از پشت زمین گم کنیم ایشان پرویز را گفتند تو برو که ما به شهر بازخواهیم شدن تا کاری سازیم و آنچه باید کردن آنرا بکنیم و عیالان را بدرود کنیم و از پس شما بیائیم و نگفتند که ما چه خواهیم کردن پرویز پنداشت که ایشان از وی بازهمی ایستند و سوی بهرام خواهند شدن اسب براند و برفت با آن دو تن و از خالان آزرده بود ایشان بازگشتند و بشهر اندرآمدند و بکوشک اندرشدند زنان و کودکان را دیدند بگریستن مشغول شده از بهر رفتن پرویز و هر کسی بشغلی ایشان گفتند ما را با شاه حدیث است تنها و پیامی آورده ایم از پرویز و اندرشدند و کس اندر سرای از زاری و مصیبت بایشان نپرداخت و هرمز را دستها ببستند و عمامه [ کذا ] بگردن اندرافکندند و او را قتل کردند و بیرون آمدند و از پس پرویز برفتند و او را دریافتند پرویز به آمدن ایشان شاد شد و ایشان او را گفتند ما از خانه نفقات برگرفتیم و عیالان را بدرود کردیم پس بشتاب برفتند تا به سه روز از عراق بیرون شدند و روز و شب همی تاختند تا به حد شام برسیدند پاره ای ایمن تر شدند و پرویز از دور صومعهء راهبی را دید آنجا شد و با یاران فرودآمد راهب ایشان را نشناخت لختی نان خشک آورد ایشان آن نان به آب تر کردند و بخوردند پرویز را خواب گرفت که سه روز بود تا نخفته بود سر بر کنار بندوی نهاد و بخفت و هرکسی بخفتند و از این سوی بهرام چوبین به مدائن اندرآمد چون شنید که هرمز را بکشتند تدبیر وی تباه شد و پرسید که پرویز از کدام سوی رفت گفتند از سوی شام به روم رفت و نزدیک قیصر و ولایت او، بهرام چوبین به مداین اندر یکساعت ببود پس بهرام چوبین بهرام سیاوشان را بخواند و چهارهزار مرد بوی داد و گفت از پس پرویز برو و برین اسبان آسوده بتاختن هرکجا او را بیابی با یاران او را بازگردان و پرویز با یاران در صومعه راهب خفته بود راهب ایشان را بیدار کرد که برخیزید که سپاه آمد گفتند کجاست گفت به دو فرسنگی همی بینم ایشان هم برجای بر دست و پای بمردند و دانستند که به طلب ایشان آمدند دل به مرگ بنهادند پرویز گفت چه کنیم مشورت کنید که خداوند عقل هرچند متحیر شود تدبیر کار با وی بماند بندوی گفت من یکی حیلت دانم کردن که ترا برهانم و خود ایدر بمانم و کشته شوم پرویز گفت ای خال باشد که کشته نشوی که جان بدست خداست اگر کشته شوی و من برهم ترا خود این فخر است تا جاودان و اگر برهی ترا عزت بیش باشد بندوی گفت همه جامهای خویش بیرون کن و مرا ده و خود برنشین با یاران و برو و ایشان را بمن بازگذار پرویز جامهای شاهانه از تن برکند و بندوی را داد و خود با بسطام و یاران برفت بندوی جامهء پرویز درپوشید و راهب را گفت اگر این سخن بگوئی بکشمت راهب گفت هرچه خواهی بگوی که من نگویم بندوی جامهای گرانمایهء زربفت درپوشید و عصابه بربست و به بام صومعه بایستاد و در صومعه ببست تا سپاه فراز رسید بنگریستند او را دیدند با آن جامهای زربفت که اندر آفتاب همی تافت شک نکردند که وی ملک است سپاه گرد صومعه برآمدند پس بندوی از بام به زیر شد و جامهء خویش درپوشید و بر بام آمد و بانگ کرد بر سپاه که منم بندوی امیرتان [ را ]بگوئید تا ایدر فراز آید تا پیامی از کسری به وی دهم که فرمانی همی فرماید. بهرام سیاوشان از میان لشکر بیرون آمد و نزدیک صومعه شد بندوی برو سلام کرد و سلام پرویز رسانید و گفت کسری ترا سلام همی دهد و میفرماید که الحمدالله که تو آمدی از پس ما که تو از مائی بهرام او را بشناخت و گفت من رهی پرویزم. بندوی گفت پرویز چنین همی گوید که امروز سه روز است تا من اسب همی تازم و غمگین شده ام و دانم که با تو بباید آمدن و خویشتن به قضای خدا سپردن اگر مصلحت بینی یک امروز فرود آی تا شبانگاه تا ما بیاساییم و تو نیز با مردان خویش بیاسائی چون شب اندرآمد برویم بهرام سیاوشان گفت نعم و کرامة کمترین چیزی که ملک پرویز از من درخواسته این است و فرمانبردارم و ملک او را حق است آن روز بگذشت چون آفتاب فروشد بندوی بسر دیوار صومعه برآمد و بهرام را بخواند و گفت پرویز ایدون همی گوید که تو امروز با ما نیکوئی کردی و صبر کردی تا شب اندرآمد و تاریک شد باید که امشب نیز صبر کنی تا بامداد پگاه برویم بهرام گفت روا باشد و سپاه را گرد صومعه بخوابانید چون سپیده دم بهرام سیاوشان سپاه را برنشاند و بندوی را آواز داد که بباید رفتن بندوی گفت اینک همی آید تا آفتاب فراخ برآید و خواست که نیمروز شود بهرام تنگ دلی کرد بندوی در صومعه بگشاد و بیرون آمد و گفت اینجا منم شاه پرویز از دی روز بازرفته است و من خواستم تا یک شبان روز شما را بدارم تا او دورتر شود اکنون اگر شما بر اثر وی شوید او را نیابید هرچه خواهید با من کنید بهرام متحیر بماند و با خود گفت اگر من بندوی را بکشم چه سود دارد او را نزدیک بهرام برم پس او را سوی بهرام آورد بهرام گفت ای فاسق آن نه بس بود که پادشاه هرمز را بکشتی که آن حرامزاده [ را ] نیز از دست من برهانیدی من ترا چنان بکشم که هرچه زارتر و بدتر که همه خلق از تو عبرت گیرند لیکن آنگاه بکشم که پرویز و بسطام را گرفته باشم پس همه را بیک جای بکشم بهرام چوبین بندوی را به بهرام سیاوشان سپرد و گفت این را به زندان همی دار بتنگ تر جائی تا خدای تعالی ایشان را بدست من بازآرد و بهرام سیاوشان بندوی را بخانهء خود برد و آنجا بازگذاشت و نیکوئی با او همی کرد پرویز [ ظ: بهرام ] او را بخانه اندر همی داشتی و بشب با وی بمجلس شراب بنشستی و می خوردندی و حدیثها همی کردندی به امید آنکه مگر روزی پرویز بازرسد و او را نیکو دارد پس چون ماهی چند برآمد بهرام به ملک اندرهمی بود و هرمز را پسری بود نام او شهریار، بهرام ملک خویش را دعوی نکرد گفت این ملک بر شهریاربن هرمز نگه میدارم تا وی بزرگ شود آنگاه بوی سپارم. یکشب بندوی با بهرام سیاوشان می میخوردند و حدیث همی کردند بندوی گفت من یقین دانم که این ملک بر بهرام نپاید و راست نشود که وی بغضب این ملک گرفته است خدای تعالی داد از وی بستاند بهرام سیاوشان گفت من نیز دانم و خدای او را عقوبت کنم [ ظ: کند ] و من امیدوارم که خدای مرا نیرو دهد تا بهرام را بکشم بندوی گفت این کار کی خواهی کردن گفت هرگاه که وقت باشد و راه یابم گفت فردا وقت است بندوی [ ظ: بهرام سیاوشان ] گفت راست میگوئی و بر آن بنهادند که فردا این کار بکنند دیگر روز بهرام سیاوشان برخاست و زره اندرپوشید و بر زبر وی صدره، چوگانی برگرفت که به مدائن شود بندوی گفت اگر این کار خواهی کردن بند از دست من بردار و سلاح به من ده که من ترا بکار آیم اگر کاری افتد بند از بندوی برداشت و او را اسب و سلاح داد و خود برنشست و برفت با چوگان و بندوی خود بخانهء بهرام سیاوشان همی بود و خواهرزادهء بهرام چوبین زن بهرام سیاوشان بود این زن کس فرستاد سوی بهرام چوبین که شوهرم امروز جامه چوگان زدن پوشید و با چوگان بیرون شد و در زیر صدره زره دارد ندانم این چیست خود را از وی نگاه دار بهرام چوبین ازو بترسید پنداشت که بهرام سیاوشان با همهء سپاه بیعت کرده است بر کشتن وی برنشست و چوگان بر دست گرفت و بر سر میدان بایستاد و هرکه بر وی گذشتی چوگانی نرم بر پشت وی زدی با هیچکس زره نیافت دانست که تدبیر وی تنها ساخته است و شمشیر بر میان داشت چون بهرام سیاوشان رسید بهرام چوگان بر پشت وی زد آواز زره یافت گفت ای روسپی زاده در میان چوگان زدن چرا زره پوشیده ای شمشیر برکشید و سرش بینداخت چون خبر به بندوی رسید که او کشته شد از آنجا به اسب برنشست و بگریخت و به آذربایجان شد بهرام دیگر روز بندوی را طلب کرد گفتند بگریخت بهرام دریغ بسیار بخورد بناکشتن او پس دیگر روز بهرام بشنید که اندر سپاه گفت و گوی بسیار است و هر کسی همی گوید که ملک بهرام را نه سزاوار است بفرمود تا سپاه گرد کردند و بالشهای دیبا بر یکدیگر نهادند بر آنجا بهرام بنشست تا همهء سپاه او را دیدند و تاج بر سر نهاد و خدای را حمد و ثنا گفت و بر انوشروان و ملکان دعا گفت پس گفت ای مردمان شما هرگز شنیده اید که کسی با پدر آن کند که پرویز کرد با هرمز که چنان پدری را بکشت و خدای تعالی ملک ازو بازگرفت و بدان جهان نیز عقوبت کندش و هیچکس هرگز کس را بدان نیکوئی نداشت که من بهرام سیاوشان را داشتم با من غدر کرد و خواست که مرا بکشد تا خدای تعالی او را بر دست من هلاک کرد ای مردمان من این ملک نه خود را خواهم و اما پرویز که پدر را بکشت او را اندر ملک پدر بهره نیست و در میراث پدر حق ندارد و مردمان غلغل اندرگرفتند گروهی گفتند پسندیدیم بهرام را ملک تا شهریار بزرگ شود و گروهی گفتند پرویز به ملک اندر احق است که وی را در کشتن هرمز گناه نبود و پرویز نخواست و نفرمود که هرمز را بکشند چون بهرام دید که مردمان اختلاف کردند ایشان را گفت خاموش باشید تا من یک سخن بگویم بداد، همه خاموش شدند بهرام گفت این ملک شهریار راست بدو سپارم چون بزرگ شود و پرویز را در ملک پدر حق نشناسم و بدو ندهم و شما که هوای پرویز همی کنید نکشم و با شما جنگ نکنم و شما اندرین معذورید هرکسی که هوای وی خواهد و ملک شهریار را نپسندد از ملک وی بیرون روید بسلامت و هرکجا که خواهید بروید و سه روزتان زمان دادم اگر از پس سه روز از این مخالفان کسی را در این پادشاهی بگیرم البته بکشم پس مردمان همه برین سخن بپراکندند و روز سیم بیست هزار مرد از مخالفان بهرام از مداین بیرون شدند و روی به آذربایجان نهادند سوی بندوی و با وی گرد آمدند و بندوی ایشان را گفت پرویز سوی ملک روم شده است و من او را چشم همیدارم زمان تا زمان که با سپاه فرازآید و جنگ کند با بهرام شما نیز بنشینید و چشم همیدارید سپاه آنجا بنشستند و بهرام ملک گرفت و ایمن بنشست و کارداران به شهرها فرستاد و بر تخت زرین بنشست و تاج بر سر نهاد و خلق را بار داد و شهریار را بخواند و بخانه اندر همیداشت و بخلق ننمودی تا بزرگ شد و خویشتن را ملک نخواندی سوی عمال چنین نوشتی من بهرام بن بهرام بن حیسس [ ظ: جشنف ] القیم بالملک و همه خراجها بگرفت و روزیها بداد و همه مملکت بسیاست و داد همیداشت و هیچ کس بر وی عیبی نتوانست کردن تا آن روز که پرویز از روم بیامد و با وی جنگ کرد. پس چون پرویز از آن صومعهء راهب جامه بندوی را داد و برفت با آن دو تن و با بسطام خال خود سه شبانه روز همی تاختند تا مانده و گرسنه شدند به مرغزاری رسیدند بر لب آب فرات پرویز یاران را گفت در این مرغزار بگردید مگر صیدی یابید که همه گرسنه شده ایم یاران در آن مرغزار بپراکندند و کمانها به زه کردند هرچند که بگشتند هیچ چیز نیافتند و بیرون آمدند گرسنه و ضعیف شده اعرابی را دیدند بر شتری نشسته و برراه همی رفت پرویز او را بخواند و گفت تو از کجائی گفت از بنی طی پرویز زبان تازی خوانده و کتب عربی دانسته بود گفت از کدام قبیلهء طی گفت از بنی حنظله گفت چه نامی گفت ایاس بن قبیصه و مردی بزرگ بود از بزرگان گفت نام تو شنیده ام پرویز را گفت تو کیستی گفت من پرویزم ابن هرمز ایاس فرود آمد و زمین را بوسه داد گفت ای ملک تو را چه بوده است گفت سرهنگی از سرهنگان پدر بر من بیرون آمد و سپاه را بر من تباه کرد و من از بیم او بگریختم و من و این یاران چنان گرسنه ایم که نتوان گفت امروز ما را بطعام مهمان دار ایاس گفت نعم و کرامة بیائید با من به حی طی گفت حی تو کجاست گفت نزدیک است وی برفت و یاران از پس او میرفتند تا حی طی پس قبیله ای دید و مردمان بزرگوار ایشان را فرود آوردند و اسبانشان را زین فروگرفتند و به گیاه بردند پرویز گفت ما ترسیم که از عقب ما کس آید بطلب. ایاس گفت تا در این حی باشی ایمن باش پرویز بخندید و گفت ای اعرابی اگر از پس کس آید اینجا این حی تو با ایشان کجا برآید ما را زود چیزی ده تا بخوریم و برویم ایاس کاسه برگرفت و پر از پست کرد و خرما گفت بخورید ایشان لختی بخوردند پس بفرمود تا خمیر کردند چنانکه شتربانان و شبانان در صحرا پزند و بره ای بکشت و بریان کردند و پیش ایشان آورد تا بخوردند و سیر شدند و بخفتند تا شب پس چون شب درآمد خواستند بروند ایاس گفت از اینجا تا آبادانی سه روز راه است و شما
را چاره نیست از طعام سه روزه و دلیلی که با شما باشد تا به آبادانی برسید و ستوران آسوده باید که این ستوران شما مانده شده اند پرویز گفت این زاد و ستوران چنین ما را که دهد ایاس گفت من دهم امشب اینجا بخسبید تا بامداد این همه نیکو کرده باشم پرویز با یاران آن شب آنجا بخفت ایاس بفرمود تا سه گوسفند بکشتند و بپختند و سه تا نان بکردند بزرگ و دوازده شتر جمازه بیاوردند و بر ده شتر ایشان نشاند و بر یکی آب و علوفه و غلامی برنشاند و بر یکی خود برنشست و هر روز یک نان و یک گوسفند ایشان را همیداد تا روز سیوم به آبادانی رسیدند پس بر اسب خویش برنشستند و اشتران به ایاس بازدادند پرویز گفت تو بجای من نیکوئی کردی باید که چون از در ملک روم بازگردم و این ملک عجم بمن بازآید سوی من آیی تا ترا مکافات کنم ایاس گفت ما مردمان غریبیم [ عربیم؟ ]چون کسی را چیزی دهیم از وی مکافات چشم نداریم و بطلب آن نرویم ولیکن اگر ملک بتو بازآید و تو بمملکت بنشینی من بیایم و حق تو بگذارم پرویز خجل گشت از آن سخن که گفته بود و ایاس بازگشت و به حی خویش بازآمد و ایشان به رقه آمدند و آن در دست ملک روم بود ایمن شدند و سه روز آنجا بود [ کذا ] بیاسودند پس از رقه برفتند در راه صومعه راهبی بود آنجا فرود آمدند تا آسوده شدند راهب به بام صومعه آمد و فرونگریست و گفت شما چه کسانید و کجا میروید گفت من رسول ملک عجمم و سوی ملک روم همی روم راهب گفت تو نه رسولی که خود ملکی و از سرهنگی از آن خود بگریختی و سوی ملک روم همی روی تا نصرت تو کند و سپاه ترا دهد پرویز گفت اگر سوی من فرود آیی ترا چه زیان دارد راهب سوی ایشان آمد پرویز گفت مرا معذور دار که من ندانستم که ترا چندین علم است پس بگو تا کار من با قیصر چگونه بود گفت قیصر دختر خویش را به زنی تو دهد و پسر خویش را با هفتادهزار مرد با یاران تو بفرستد تا با آن هفتادهزار مرد و یاران خود بروی و ملک را بازستانی پرویز گفت کی باشد که من بملک بنشینم گفته هفده یا هشتده ماه پرویز گفت چند باشد این مملکت بر من گفت سی وهشت سال پرویز گفت تو از کجا دانی گفت از کتب دانیال پیغمبر علیه السلم که شما را و ملکان عجم را گفته است که هر یکی از ملک چند بود و به چه وقت بود پرویز گفت از پس من ملک که را بود گفت پسر ترا شیرویه نام ماهی چند نه بسیار پس ازو دختر تو دو سال آنگاه پسر پسرت را بود نام وی یزجرد پس ملک عجم از دست وی بشود و بعرب افتد بفرزندی از فرزندان اسماعیل بن ابراهیم علیهم السلام و بزمین عجم بنشینند و طعامهاشان شیر بود و خرما و گوشت و تا رستاخیز این ملک و دین ایشان بماند پرویز گفت حال من چگونه بود به آخر در ملک عجم و روم گفت ترا ظفر بود تا سه سال بعد از آن روم را بر عجم ظفر بود پرویز گفت مرا از که حذر باید کردن گفت از خال تو نام وی بسطام از وی حذر باید کرد که او ملک بر تو تباه کند پرویز بسطام را گفت می بینی که این راهب چه میگوید بسطام گفت دروغ میگوید پرویز گفت پس با من عهدی کن که با من خلاف نکنی و سوگند خور که با من غدر نکنی و مکر نسازی بسطام چنان کرد که مراد پرویز بود و از آنجا برفتند و به انطاکیه شدند و نام ملک روم قیصر مورق [ ظ: موریق ] بود پرویز از انطاکیه نامه به وی نوشت و خود آنجا بنشست و بسطام با پنج تن به روم فرستاد و در نامه نوشت که من سوی تو به زنهار آمده ام از سرهنگی نام وی بهرام چوبین که او سپاه را بر من شورید و تباه کرد و ملک از من بگرفت و امید بتو دارم که مرا بسپاه و خواسته یاری کنی تا ملک خویش بگیرم. ایشان برفتند به قسطنطنیه و بدرگاه آمدند و بار خواستند پس قیصر را خبر دادند که رسولان ملک عجم بر درند ایشان را بار داد و هر یکی را کرسی زرین بنهاد ایشان نامهء پرویز بدادند قیصر فرمود که بنشینند گفتند ما خداوندان حاجتیم و خداوندان حاجت را نشستن روا نبود چون حاجت ما روا کنی بنشینیم قیصر به زبان رومی ندماء خویش را گفت مردمان بخردند پس چون نامه بخواند تافته شد از قبل پرویز و ایشان را گفت هرمز برادر من بود و پرویز برادرزادهء من است تا حاجتش روا نکنم نیاسایم و او را سپاه و خواسته دهم ایشان بر قیصر ثنا کردند و بر کرسیها نشستند زمانی پس برخاستند و بیرون شدند قیصر بفرمود که ایشان را به کوشکها هر کدام نیکوتر فرود آوردند پس سرهنگان را گرد کرد و نامه بخواند و گفت چه بینید یکی گفت ای ملک دانی که روم از عجم چه بلاها دیده است از پس اسکندر رومی و چند سپاه بما فرستادند و چند از ما کشتند اکنون ایشان بخویش مشغولند و با یکدیگر کارزار میکنند ما بسلامتیم بگذار تا همچنین باشند تو نه بر این باش و نه بر آن همه مردمان گفتند ای ملک راست میگوید و اسقف بزرگ خاموش همی بود ملک او را گفت تو چه گوئی گفت ملک را شاید که ستم رسیده ای آید بدر او و فریاد خواهد و ملک بناحق از وی رفته باشد و بر تو آید که بفریاد رسی، واجب کند که تو او را نصرت کنی امروز او را بتو حاجت است فردا ترا بدو حاجت آید ملک گفت راست میگوئی پس بفرمود سپاه را که بسازید و هفتادهزار مرد را نامزد کرد و ایشان را همه روزی بداد و پسر خویش بناطوش [ کذا ](2) را گفت ترا بر ایشان سالار کردم و امیری لشکر بتو دادم و نامه کرد پرویز را و او را بخواند تا با وی دیدار کند چون پرویز بیامد قیصر دختر خویش را داد او را بزناشوئی نام آن دختر مریم و آن سپاه با سلاح و خواسته تمام بر وی عرض کرد و اندر جملهء آن سپاه مردمانی بودند که ایشان را هزارمرد خواندندی هر یکی را بهزار مرد نهاده بودند و هر کجا هزارمرد خواستی فرستادن از آن یک مرد بفرستادی به سِر. قیصر دختر را به پرویز سپرد و حال آن سپاه و مردمان هزاره بگفت و ایشان را با او بفرستاد با مال بسیار و قیصر سه منزل به تشییع شد پس بازگشت و پرویز از روم بیرون آمد با پسر و دختر ملک روم و با هفتادهزار مرد و خواستهء بسیار و راه آذربایجان گرفت چون بحد آذربایجان رسیدند بندوی با یک سوار از لشکر خویش بیرون آمده بود و پیش وی همیرفت پرویز با بسطام از پیش لشکر بیرون شدند پرویز بسطام را گفت آن دو سوار که همی آیند چه کسند بسطام گفت آن یکی برادر من است بندوی و آن دیگر ندانم پرویز گفت با تو هوش نیست بندوی را همان ساعت که از بام صومعه راهب فرودآمده یا اسیر یا کشته باشند چون نزدیکتر آمدند بندوی پرویز را بشناخت از اسب فرود آمد و زمین را بوسه داد پرویز چون او را بدید شاد شد و او را برنشاند و هرسه همیرفتند و پرویز احوال ازو همی پرسید وی احوال خویش بگفت از آن وقت باز که او را از صومعه بزیر آوردند و حال بهرام سیاوشان بگفت او را که چه رسید پرویز از بهر او غم بسیار بخورد پس بندوی خبر مخالفان بهرام بگفت که اینک آمده اند بیست هزار مرد بهواداری تو پرویز گفت بتو شادترم از آنکه بدین سپاه، پرویز آمد و به شهر سبز [ ظ: شیز ] فرود آمد و آن شهری است بزرگ از آذربایجان و درو آتشکده است بزرگ و امروز نیز هست و خبر به بهرام آمد سپاه عرض کرد و با صدهزار مرد از مدائن بیرون آمد و روی به آذربایجان نهاد تا به یک فرسنگی لشکر پرویز برابر رسید و صفها راست کردند و جنگ بیاراستند و بهرام به قلب اندر ایستاد بر اسبی ابلق و پرویز او را بشناخت و به لشکر بهرام اندر سه ترک مبارز بود و آن روز که بهرام با سپاه ترک جنگ کرده بود ایشان به زینهار سوی بهرام آمده بودند و اندر لشکر ترکستان از آن سه مرد مردانه تر نبود ایشان از لشکر بهرام بیرون آمدند پرویز را گفتند ما انصاف دهیم و یکان یکان ترا جنگ کنیم بیرون آی تا تو با ما جنگ کنی و مردی ما بیازمائی پرویز بیرون شد بناطوش بگفت بیرون مشو که ملک را بجنگ بیرون نباید شدن پرویز گفت خداوند را بجنگ خوانند نباید که پای بازکشد و چون بار از خر بیفتد خداوند خر را بار بر خر باید نهادن پس پرویز بیرون آمد که یک ترک پیش او آمد و پرویز او را بکشت و دیگر ترک را به نیزه از اسب برگرفت و بیفکند و شمشیر برکشید و او را بکشت دیگر ترک پشت برگردانید و پرویز از پس وی شد و شمشیر بر کتف وی زد و نیمی از تن او جدا کرد و بلشکرگاه خویش بازآمد و مردمان روم و عجم ندانستند که پرویز چندین قوت و مردی دارد شاد شدند و بناطوش از اسب فرود آمد و رکابش ببوسید و همهء لشکر بوسه دادند و از آن ده هزار سوار یکی بیامد و گفت ای ترک [ کذا ] ترا چندین دلیری و مردیست چرا از سرهنگی از سرهنگان خویش بگریختی پرویز را اندوه آمد و خاموش بود این هزارمرد گفت کدام است این سوار که تو از هزیمت وی بروم آمدی تا من ترا از وی برهانم پرویز گفت آن است که اسب ابلق دارد این هزارمرد اسب بیرون افکند و پیش لشکر بهرام شد و او را بجنگ خواند بهرام بیرون آمد و با این هزارمرد بگشت و زخمی بزد این هزارمرد را بر سر و تا کوههء زین ببرید زره و جوشن و خفتان تا شکم اسب مرد نیم از آنسوی افتاد و نیمی از آنسوی پرویز بقهقهه بخندید و نیاطوش و رومیان را از آن اندوه آمد که پرویز بخندید پس نیاطوش گفت چرا خندیدی که چنان مبارزی کشته شد گفت زیرا که مرا سرزنش کرد به بهرام تا خدای تعالی ضربت بهرام او را بنمود پس پرویز بفرمود تا آن مرد را از خون برداشتند و صبر و کافور و زنگار براندودند تا خشک شد بر جمازگان سوی قیصر بردند و نامه نوشت به ملک روم که مردمان تو مرا سرزنش میکردند که من از سرهنگی از آن خویش بگریختم و این مردمان را [ کذا ] بسوی تو فرستادم تا بدانی که آن مرد که من از وی بگریختم ضربت او چنین است خاصه همه لشکر را که دل بر من تباه کرد و روی از من بگردانیدند پس آن روز هر دو سپاه جنگ کردند و بسیار کس کشته و خسته شدند و شبانگاه بازگشتند دیگر روز همچنان برخاستند و بجنگ شدند و بسیار کشته شدند پس روز سیوم پرویز بر رومیان کس فرستاد که شما فردا بیاسائید تا این بیست هزار سوار عجم جنگ کنند و ایشان را مهتری بود نام او موسیل(3) الارمنی و از سرهنگان عجم بود دیگر روز پرویز او را گفت برو و امروز جنگ کن برفتند و جنگ کردند و بسیار خلق از هر دو جانب کشته شدند و شب بازگشتند بهرام سوی پرویز کس فرستاد که فردا جنگ میان ما هر دو است تن به تن یا من ترا بکشم یا تو مرا پرویز اجابت کرد و گفت نعم و کرامة دیگر روز بسطام و بندوی گفتند ما نپسندیم که تو بجنگ بهرام شوی پرویز گفت چه باشد اگر مرا بکشد که من از خویش برهم و هم شما از من برهید که دیر شد که شما از من بعذاب اندرید هرچند خواهش کردند سود نداشت روز دیگر صفها برکشیدند و بهرام از لشکر خویش بیرون آمد و بر یکدیگر حمله کردند بهرام خویشتن را بر پرویز افکند و خواست که ضربت بزند پرویز از پیش او بگریخت و خواست که به لشکرگاه خویش رود بهرام پیش وی اندرآمد و راه وی بگرفت پرویز بمیان دو لشکر اندرماند پس سر بنهاد و بتاخت تا بنزدیک کوهی که از جانب راست لشکر بود چون بنزدیک کوه رسید بهرام بانگ کرد و گفت ای حرامزاده کجا همی روی پرویز از اسب فرودآمد و اسب را بگذاشت و سلاح را بیرون کرد و سر بکوه نهاد و همی رفت چون به نیمهء کوه رسید بماند که بالای بلند بود و نتوانست برشدن بهرام اندر او رسید و کمان به زه کرد که او را تیری زند پرویز سر سوی آسمان کرد و گفت یارب تو همی دانی که بر ستم همی کند مرا فریاد رس از این ستمکاره پس قوتی بتن پرویز درآمد و بشتافت و بر سر کوه برشد تا بهرام کمان به زه برکرد پرویز از چشم وی ناپدید شده بود بهرام خواست که بر سر کوه برشود نتوانست و مغان گویند فرشته ای آمد و دست پرویز بگرفت و او را بر سر کوه برد و این سخن دروغ است پس بهرام فرودآمد از آنجا و برنشست و بسوی سپاه خویش آمد زمانی بود پرویز از کوه فرودآمد و سوار شد و بلشکرگاه خویش آمد و لشکر روم و عجم هر دو یکی کرد و آن روز تا شب جنگ کردند و بسیار کس کشته شد و هر دو لشکر بازگشتند بندوی مرپرویز را گفت ای ملک این سپاه بهرام از سپاه تواند و از آن هرمز بود بهرام از ایشان بیگانه است از بیم سوی تو نیارند آمدن ایشان را زینهار ده گفت روا باشد بندوی اندر شب بیامد و برابر لشکرگاه بایستاد و گفت ای مردمان عجم من بندویم خال کسری پرویز و او شما را همه زنهار داد هر که امشب بزنهار آمد وی ایمن است از همهء گذشتها، بهرام آواز وی بشنید بر اسب نشست و نیزه بر دست گرفت و آهنگ بندوی کرد بندوی چون او را بدید بگریخت و به لشکرگاه پرویز بازآمد و آن شب همهء لشکر بهرام سوی پرویز آمدند چون بامداد بود از آن صدهزار مرد جز چهارهزار مرد با بهرام نمانده بود مردانشاه گفت بباید رفتن بفرمود تا بار برنهادند و راه خراسان گرفت با آن چهارهزار مرد و پرویز به مداین بازآمد و مردی از سرهنگان خویش با سه هزار مرد از پس بهرام فرستاد و آن سرهنگ برفت [ کذا ] و روز سوم مربهرام را بیافت بهرام بایستاد و با وی جنگ کرد و لشکرش را هزیمت کرد و او را اسیر کرد و خواست که بکشد گفت مرا مکش تا هرکجا که باشی با تو باشم بهرام او را یله کرد و گذاشت و گفت بنزد خداوندت بازشو که مرا بتو حاجت نیست و بهرام برفت تا بحدود همدان رسید بدان روستاها به دیهی فرود آمد بخانهء پیرزنی با غلامان خاصهء خویش و آن زن سخت درویش بود و شب تاریک بود و بهرام صندوق خورش خواست و بفرمود تا طعام بیرون آوردند و لختی بخوردند و آنچه مانده بود مر آن گنده پیر را داد و شراب خواست و قدحها بجای دیگر بود گفتند نتوانیم بیرون کردن بهرام گنده پیر را گفت چیزی داری که ما در آن شراب خوریم آن زن یکی کدوی شکسته بیرون آورد و گفت من آب در این خورم بهرام آن برگفت و می در آن کرد و همی خورد پس نقل همی خواست غلام نقل بیاورد و پیش وی بر زمین ریخت گفت طبق نداری گفت بصندوق اندر است نتوانم بیرون کردن بهرام آن گنده پیر را گفت طبقی داری تا این نقل در آن کنیم آن زن طبقی گلین بیاورد با سرگین آمیخته چنانکه زنان درویش کنند و پیش بهرام نهاد و گفت من نان در این خورم بهرام نقل در آنجا کرد و همی خورد و بوی سرگین از آن همی آمد پس شراب اندر بهرام کار کرد و آن زن پیش وی نشسته بود و از آن کدو بوی ناخوش همی آمد و بهرام صبر همی کرد پس بهرام آن را گفت چه خبرداری از کارهای این جهانی گفت چنین شنیده ام که بهرام از سپاهی که از روم پرویز آورده و با بهرام جنگ کرده گریخته است و هزیمت شده است بهرام گفت مردمان چه میگویند که بهرام این خطا کرد یا صواب گفت میگویند خطا کرد بهرام را با ملک چه کار او از اهل و بیت ملک نبود بهرام را همان چاکری بایستی کردن تا خوش زیستی بهرام گفت ای زن از آن است که از نبید بهرام بوی کدو می آید و از نقلش بوی سرگین پس دیگر روز سپاه برگرفت و بری شد و از آنجا بخراسان شد چون بقومس رسید بحدود دامغان کوههاست میان قومس و جرجان و بدو اندر دیه های بسیار است و آنجا مردمان کوهیار باشند و ایشان را آنجا ملکی بود نام او قاران [ ظ: قارن ] و از ملک زادگان بود و نوشیروان آن مملکت را بدو داده بود از آنکه بزرگوار بود به نسب و مال، انوشیروان او را دستوری داده بود که بر تخت زرین نشیند و او پیر بود و آن کوهها را همه بدو بازخواندندی و تا به امروز هم بفرزندان وی بازخوانند بهرام چون آنجا رسید از وی دستوری خواست تا بگذرد قارن او را دستوری نداد با سپاه پیش بهرام بازآمد و راه بهرام بگرفت و پسر را با دوازده هزار مرد پیش بهرام فرستاد بهرام سوی او کس فرستاد که مرا راه ده تا بروم و ترا نیازارم و پاداش من از تو نه این است که من با سپاه بسیار گذشتم و ترا نیازردم قارن گفت ترا راه [ ندهم ] که تو بر خداوند عاصی شده و همه جهان پرآشوب کردی من ترا باز به پرویز فرستم تا بطاعت او آئی با تو جنگ کنم و اسیر کنمت و بفرستمت قاران چون سخن بهرام قبول نکرد بهرام جنگ را بیاراست با چهارهزار مرد و سپاه قاران دوازده هزارمرد بود بهرام همه بشکست و بسیار بکشت و پسر قاران کشته شد و قاران را اسیر گرفت و خواست که بکشد قاران خواهش کرد و گفت مرا بجنگ تو این پسر آورد پسر خود کشته شد و من مردی پیرم مرا عفو کن بهرام او را بگذاشت و بخراسان شد و از جیحون بگذشت و بترکستان اندر ملکی بود نه خویش پرویز بود نام او خاقان بهرام سوی او به زنهار شد و خاقان او را پذیرفت و نیکو همی داشت و بهرام بسیار کارها اندر ترکستان بکرد و پرویز حیلها کرد تا بهرام را بترکستان اندر بکشتند و خواهری بود بهرام را نام او گردیه بیامد و بزن پرویز شد و قتل بهرام پس از این بگوئیم: چون پرویز فتح نامه نوشت سوی قیصر و از نیاطوش و از سپاه روم بسیار آزادی کرد قیصر شاد شد و پرویز را دستی خلعت فرستاد از جامهء خاصهء خویش دیبای نسیج منقش بنقش چلیپا. پرویز آن خلعت را پیش مردمان باز کرد و همه را بنمود نیاطوش گفت ای ملک این خلعت را درپوش تا سپاه و رعیت ببینند پرویز گفت اگر بپوشم سپاه من پندارند که من ترسا شدم و بر من بشورند بناطوش گفت اگر نپوشی قیصر را خوار داشته باشی و حق تو بر وی نه این واجب است پرویز موبدان را پرسید که چه گوئید گفتند مردمان دانند که تو دین خویش را دست بازنداری اگر این جامه بپوشی تا مردمان ببینند حق قیصر گذارده باشی و بناطوش و همه رومیان شاد شوند روا باشد. پرویز دیگر روز طعام ساخت و مهمانی بزرگ بکرد و همهء سپاه عجم و روم را بخواند چون بخوان بنشستند پرویز آن جامه را درپوشید و پیش مردمان بیرون آمد و بر سر خوانها همی گشت و مردمان طعام همی خوردند و بندوی و بسطام و بناطوش برپای بودند و مردمان با یکدیگر میگفتند همانا پرویز به دین قیصر اندرشد که این جامه چلیپا پوشید. بندوی نرم نرم پرویز را گفت که مردمان همچنین همی گویند بر سر خوان رو و کارد بگیر و زمزمه بساز و این نقش چلیپا بازگیر تا مردمان بدانند که تو از دین خویش بدر نشدی و رسم چنان است اهل عجم را که چون جماعتی که نان خورند تا نان خورند سخن نگویند بوقت نان خوردن پرویز بیامد بدان جامهء رومی و بر سر آن خوان بایستاد و خواست که آن نقش [ شاید زمزمه ] بازگیرد بناطوش فرود آمد و آن کارد از دست پرویز بگرفت و بر آن خوان بنهاد و گفت با جامهء چلیپا زمزمه نتوان گرفت بندوی بناطوش را گفت نه که پرویز بدین شما درآمده که او بر دین خویش است و چلیپا را بر چشم وی قدری نیست بناطوش [ کذا ] گفت بچشم من قدر هست با یکدیگر جنگ کردند و بهم برآویختند بناطوش کسری را گفت پاداش من این است که تو کردی بندوی بناطوش را طپانچه زد کسری بدید و نادیده آورد بسطام فراز آمد و ایشان را از یکدیگر جدا کرد بناطوش خشم گرفت و برفت و هر رومی که بر آن خوان بودند برخاستند و با بناطوش برفتند و آن جشن پرویز تباه شد. چون روز دیگر بود همهء سپاه روم به لشکرگاه خویش بازآمد و بناطوش کس فرستاد سوی کسری که بندوی را سوی من فرست تا دستش ببرم که وی طپانچه بر روی من زد و اگر نه جنگ را بیارای و این حال مر کسری را سخت آمد سوی مریم شد و گفت بینی که برادرت پادشاهی بر من تباه کرد و امروز چنین میگوید مریم گفت ای ملک من برادر خویش را دانم و او مهربان و جوانمرد است تو بندوی را بفرست و بگوی که اگر خواهی دستش را ببر و اگر خواهی سرش ببر که وی بندوی را نیازارد و باز نزد تو فرستد بسلامت پس کسری بندوی را بفرستاد و ازو عذر خواست بناطوش همچنان کرد که مریم گفته بود و از بندوی خشنود شد و سپاه را بفرمود تا فرود آمدند. دیگر روز کسری بزرگ دبیر را بفرستاد و درم و دینار بسیار داد و نزد بناطوش هزار دانه مروارید سوراخ ناکردهء روشن و تابان چون آفتاب و خوشاب و هزار جامهء زربفت هر تاری [ شاید: تائی ] ده هزار درم و هزار اسب نجاره و هزار اسب تازی و هزار استر بردعی و هزار شتر بختی بنام قیصر فرستاد و بناطوش را چندان خواسته داد که متحیر شد و آن نه سوار که هزارمرد خواندندی همچنین و آن یکی که کشته شده بود بهرهء وی بوراث وی داد و بناطوش را گسیل کرد و با ایشان یک میل به تشییع برفت و همه را به نیکوئی عذر خواست و خود به مدائن آمد و به مملکت بنشست و آن ده تن که با وی به روم رفته بودند ولایتهاشان داد و آن بیست هزار مرد که با بهرام مخالفت کرده و بهرام ایشان را از مداین بیرون کرده بود همه را خواسته ای بی عدد داد و بندوی را خواسته ای بیشمار داد و بسطام را بخراسان فرستاد و ملک طبرستان او را داد و خود بر تخت ایمن بنشست.
و چون خاقان بهرام را بترکستان زنهار داد و خاقان را برادری بود نام او بیغو و او بر خاقان زبان درازی کردی و گفتی من به ملک حق ترم که با قوت ترم و خاقان را سخت اندوه آمدی پس بهرام مر خاقان را گفت اگر خواهی من ترا از این برادرت برهانم گفت خواهم ولیکن نباید که بدانند که من فرموده ام پس چون بیغو اندرآمد و زبان درازی همی کرد بهرام گفت چرا چنین بی ادبی بیغو گفت ای گریخته تو باری کیستی بهرام جواب وی بازداد و او را دشنام داد بیغو آهنگ زخم بهرام کرد بهرام گفت این نه جای جنگ است اگر هوس جنگ داری بیرون آی بیغو گفت روا بود هم آنگاه بیرون شدند بیغو اندرآمد و ضربه زد و کار نکرد بهرام تیری زد بر شکم بیغو و از پشت وی بیرون کرد او را بکشت و خاقان از آن سپاس داشت پس برخاست که بر جای خاتون بزرگ کاری کند و خاتون را کنیزکی بود و او را خرس برده بود اندر کوه بهرام برفت و آن کنیزک را بیاورد و خاتون نیز بهرام را بزرگ داشتی پس پرویز آگاه شد که ملک ترک بهرام را نکو همی دارد از وی بترسید و سرهنگی را بفرستاد نام او خراد برزین و گفت حیلت کن و او را بکش خراد برزین بیامد و خلعتها آورد مر خاقان را بنهانی بهرام، و نامه بداد خاقان گفت من هرگز این نکنم خراد برزین نزد خاتون آمد و آن هدیه ها آورد دبیری ترک خون خواره ناباک بود خاتون او را بخواند و بیست هزار درم داد آن ترک درمها را بخانه برد و کودکان خود را داد و ایشان را بدرود کرد دیگر روز نزد بهرام آمد با دشنهء زهرآب داده و بار خواست و آن دشنه پنهان در آستین همی داشت بهرام بار دادش و گفت خلوت کن که از خاتون پیغامی آورده ام باید که هیچ کس را اندرین پیغام وقوف نباشد بهرام همچنان کرد آن ترک(4) نزدیک بهرام شد و آن دشنه به پهلوی بهرام زد بهرام او را بگرفت و آواز داد گروه بهرام اندرآمدند و او را بگرفتند و پیش خاقان بردند خاقان از وی پرسید که تو بهرام را کشتی آن ترک گفت مردی مرا بیست هزار درم داد که بخاتون آمده بود خراد برزین را طلب کردند وی گریخته بود پس آن ترک را بکشتند و چون شب درآمد و بهرام بمرد و کردیه که خواهرش بود و زنش بود و بمردی چون بهرام بود او را بتابوت اندر کرد و بزمین قومس آورد و آنجا بخاک سپرد بعد از آن کردیه بمداین آمد و پرویز او را بزنی کرد و از غم بهرام برست پس چون بهرام را بکشتند پرویز سی وهشت سال ملک بود و هیچ ملک اندر عجم چندان خواسته نداشت که او و از همه بیشتر او را جمع آمده بود و او را تختی زرین بود بالای آن صد ارش و او را تخت طاقدیس خواندندی و آن را چهارپایه از یاقوت سرخ بود و در هر پایه صد دانه مروارید هر یکی مقدار بیضهء گنجشکی و او را اسبی بود شبدیز نام از همهء اسبان جهان به چهار دست [ شاید، بدست ] افزون تر و بلندتر و از روم بدست وی آمده بود و چون نعل بستندی بر دست و پای وی هر یکی به هشت میخ زر بستندی و هر طعام که خسرو خوردی شبدیز را همان دادی و چون آن اسب بمرد بفرمود تا صورت آن بر سنگ نقش کردند و پرویز را هرگاه که آرزوی دیدن شبدیز خاستی آن نقش را بدیدی و همی گریستی و امروز همچنان هست به کرمانشهان و پرویز را بر آن شبدیز نقش کرده اند و او را زنی بود شیرین نام کنیزکی از روم که اندر همهء ترک و روم ازو نیکوتر و خوشخوی تر نبود و خسرو صورت وی نقش کرده بود و بترک فرستاده بود و به همهء ترکستان چون او نیافتند و این شیرین آن بود که فرهاد برو عاشق بود و از بهر شیرین بیستون بکند و از هم پراکند و هر پاره که فرهاد از آن کوه بکنده است به ده مرد بلکه به صد مرد از جای برنتوانند داشت و امروز آن همچنان هست و پرویز را نیز گنجی بود که آن را گنج بادآورد گفتندی و این آن بود که ملک روم به حبشه همی فرستاد و سبب آن بود که ملک را ملک بر وی بشورید و خزانه ها گرد کرد که بفرستد به حبشه که بدانجا ایمن بود هزار کشتی بار بود و همه زر و گوهر و مروارید و یاقوت و دیباهای گوناگون آن کشتی ها را باد برهم زده بود و موج آورده بود و بدست پرویز افتاده و آنرا گنج بادآورد نام کرده بود و پرویز گفت من بدین گنج سزاوارترم که باد این را سوی من آورد و پرویز را پنجاه هزار اسب بود و استر که توبره بر سر ایشان آویختندی و از جملهء آن اسبان هشت هزار اسب مرکب ساخته بود و هزار پیل بودش و بکوشک او را دوازده هزار کنیزک بود و هزار آزاد و رامشگر و دوازده هزار استر سفید بودش که آنرا ترکی خوانند و دیگر چیزها بود او را که هیچ ملک را نبود. دستاری داشت که دست ستردی بر وی و بر آتش افکندی و نسوختی و هر چه بدان آلوده بودی آنرا بسوختی و پاک شدی و مطربی داشت باربد نام که هرگز کس چون او ندیده بود(5) و چون از ملک پرویز بیست وپنج سال بگذشت پیغمبر ما صلی الله علیه و سلم به مکه اندر، بیرون آمد و چون سی وهشت سال تمام شد هجرت فرمود و از آیات و علامات معجزات او بعضی بگویم. نخستین علامات آن بود که طاق ایوان مداین دو بار بشکست و هر باری پانصدهزار درم آنجا خرج شد و صفت آن همچون صفت تاج و تخت طاقدیس است پس پرویز منجمان را گفت این چه شاید بود گفتند خبری نو پدید آید اندر عالم و نیز پلی بود بر کنارهء مداین و آن پل را نیز آب برد و پرویز آنرا دو بار عمارت کرد و برآورد و بر آن پل نیز پانصد هزار درم خرج کرد دیگر روزی پرویز بخانه اندر نشسته بود تنها وقت قیلوله مردی از در خانه اندرآمد چوبی بدست او را گفت ای [ ظ: این ] محمد پیغمبری حق است اگر بدو نگروی دین ترا بشکنم چنانکه این چوب را بشکنم و آن فریشته ای بود و دو بار بازآمد و دیگر علامت پیغمبر صلوات الله و سلامه علیه آن بود که مردمان روم گرد آمدند و ملک روم مورق را بکشتند و مورق آن بود که بجای پرویز آن نیکوئی کرده بود و پسر خویش را با سپاه بوی فرستاده بود تا بهرام را بکشت و ملکی دیگر را بنشاندند نام او قوفا [ ظ: فوقاس ] این بناطوش بگریخت و بسوی کسری آمد و بگفت که بهر [ ظ: بر ] پدر من چه رسید و پرویز دوازده هزار مرد بیرون کرد با سرهنگی نام وی فرخان تا با بناطوش برود و ملک بدو سپارد و سرهنگی دیگر بفرستاد نام او صدران [ کذا ] تا به بیت المقدس رود و باز به روم آید سوی فرخان بناطوش برفت و این ترسایان چلیپا پنهان کرده بودند زیر زمین پس صدران بجای آورید و سه هزار ترسا از علما بکشت تا بیامدند و آن چلیپا بازآوردند و آنرا پیش پرویز فرستادند و پرویز آن را در خزانه نهاد و فرخان برفت و همهء روم بگرفت و به بناطوش سپرد رومیان گرد آمدند و گفتند ما پسر مورق نخواهیم که وی فردا همچون پدر بود و خون پدر طلب کند و از آن خویشان، پس این فرخان همی بود به مملکت از دست رومیان، و کافران مکه برین شادی همی کردند و گفتند عجم اهل کتاب نیستند و ما نیز اهل کتاب نیستیم و عجم با ماست اکنون روم را غلبه کردند هرگز هیچ کس به روم دیگر پادشاه نگردد و آن وقت که این جنگها بود پیغمبر صلی الله علیه و سلم دعوت همی کرد و خلق را بخدای همی خواند و مسلمانان و یاران پیغمبر صلی الله علیه و سلم از آن اندوهگین بودند خدای عز و جل آیه فرستاد بسم الله الرحمن الرحیم. الَم غُلبتِ الرُّومُ فی ادنی الارض و هم من بعد غلبهم سیغلبون، فی بضع سِنین(6). و البضع فی اللغة فوق الثلاثه الی العشرة. پس بدین آیت یاران پیغمبر صلی الله علیه و سلم شاد گشتند و ابوبکر صدیق بمزگت آمد و این آیه بر قریش خواند ابی بن خلف گفت این خبری نیست و محمد دروغ میگوید و هرگز روم بر عجم غلبه نتوانند کرد ابوبکر گفت من با تو پیمان بندم پس پیمان بستند تا سه سال پیغمبر صلی الله علیه و سلم آگاه شد گفت یا ابابکر تا سه سال مبند که بضع از سه بود تا ده ابوبکر برفت و گرو افزون کرد و روزگار افزون تا هفت سال پیمان بستند پیغمبر صلی الله علیه و سلم گفت یا ابابکر زد فی الخطر و ابعد فی الاجل پس اجل نه سال کردند و شتر صد کردند بگرو و ابی بن خلف گفت شرم داشت از دروغ خویش و این گرو ایشان پیش از آن بود که قمار و گرو حرام گردد و پیغمبر صلی الله علیه و سلم پنج سال به مکه بود پس به مدینه شد چون دو سال ببود روم بر عجم غلبه کرد و ملک روم از دست عجم بشد و باز به هرقل افتاد پس چون هرقل را روم صافی شد و فرخان از روم هزیمت شد و هرقل بیامد از پس فرخان و با ملک عجم جنگ کرد و ملک عجم هزیمت شد و هرقل بیامد و ملک عجم بگریخت و به دسکره ای آمد آنکه به راه حجاز است و آن را دسکره ملک خوانند و آنجا حصاری بزرگ استوار بود و بسواد عراق اندر از آن شهر بزرگتر نبود پس قیصر با پرویز صلح کرد(7) و قیصر به روم بازگشت خدای تعالی فرمود: و یَومَئذٍ یَفرَحُ المُؤمنونَ بنصرالله(8). و معنی این آیه چنان است که چون ترسایان به روم غالب شدند مؤمنان شاد شدند از بهر آنکه کافران قریش را دل بشکست و بدان ایام که رومیان غلبه کرده بودند کافران سپاه آوردند بچاه بدر چون خبر رومیان بشنیدند اندوهگین شدند و خدای تعالی ایشان را مقهور کرد و سبب غلبهء رومیان آن بود که فرخان هفت سال روم را بداشت پس آنگاه هرقل وقتی به کلیسا اندر خفته بود بخواب دید که مردی پیش او بر تخت نشسته بود گفتند او ملک عجم است پرویز، یکی فریشته از آسمان فرود آمدی و این ملک عجم را که پرویز بود رسن بگردن اندر کردی و بدست هرقل دادی و گفتی هرچه خواهی بکن پس هرقل از خواب بیدار شد و هفتادهزار مرد عرض کرد و همهء عجم را از روم بیرون کرد و هزیمت کرد و منجمان پرویز را گفته بودند که از پشت پسری از پسران تو فرزندی آید ناقص الخلقه و این ملک بر دست او برود پرویز بفرمود تا همهء پسران او بحصار بازداشتند و موکلان برگماشتند و هیچ زن بنزدیک ایشان نگذاشتند تا دل ایشان بر پرویز تباه شد پس پرویز دو سرهنگ از مهتران عجم یکی را نام فرخان و دیگری شهربراز(9) هر دو را بجنگ روم فرستاد و ملک روم ایشان را هزیمت کرد و ایشان ملک خبر کردند پرویز همه را بازداشت و بزندان کرد و گفت چرا جنگ نکردید و بهزیمت شدید و دل ایشان نیز بر پرویز تباه شد پس پرویز با ملک روم صلح کرد برآنکه شام و روم ملک روم را باشد و صلحنامه بنوشتند بر آن(10) و ملک روم بازگشت و بروم شد. و دیگر علامت پیغمبر صلی الله علیه و سلم جنگ ذی قار بود که گفته آید: و سبب این جنگ آن بود که بر در خسروپرویز از وقت انوشیروان باز و پیش ازو نیز بر در هر ملک عجم که بود ترجمانی فیلسوف [ بود ] و هر ملکی که نامه نوشتی به ملک عجم او برخواندی و جواب باز کردی [ کذا ] نامه هم او نوشتی و در عرب مردی بود که هم زبان تازی و هم زبان پارسی میدانست و پیوسته در خدمت پرویز بود تا چون از ملک عرب نامه آمدی و رسول او، سخن رسول بشنیدی و به پارسی پرویز را ترجمه کردی و نامه را بپارسی برخواندی و همچنین از بهر ملک روم ترجمانی و از خزران و ترکستان و هندوستان هر ملکی را ترجمانی داشته بودند و این ترجمان که از بهر ملک عرب بود او را عدی بن زیدالعبادی خواندندی و مردی هم از اهل و بیت ملوک و دبیر بود و او را شعرها بسیار است و خان و مانش بحیره بود آنجا که ملک عرب نشستی نعمان بن منذر، و هر سالی سه ماه از کسری دستوری خواستی و بیامدی و کدخدائی خویش راست کردی و با نعمان بن منذر همی بودی و پدرش زیدبن ایوب هم ترجمان پرویز بوده بود و آن کار ایشان را میراث گشته بودی و او را برادری بود ابی نام. چون عدی از در کسری بخانه بازشدی این برادر را خلعت دادی و بترجمانی بداشتی بخلافت خویش و مردی بود در حیره نام او اوس بن مقرن و با عدی دشمنی داشت و تعصب و نعمان بن منذر این اوس را نیکو داشتی یک روز این اوس با نعمان نشسته بود و حدیث کسری همی کردند اوس مر نعمان را گفت عدی بن زید بدر کسری چنین همی گوید که من این ملک بر نعمان راست کردم و کسری را مشورت کردم تا نعمان را ملک داد و اگر خواهم ملک از وی باز ستانم نعمان گفت این مر ترا که گفت اوس گفت من از وی شنیدم نعمان این سخن به دل اندرگرفت چون عدی بیامد بخانه نعمان او را بزندان کرد عدی ندانست که چه گناه کرده است و دو بیت شعر گفت سخت نیکو و سوی او فرستاد:
ابا منذر کافیت بالود سخطه
و هذا جزاءالحسن مثل کرامة
وان جزاءالحسن منک کرامة
فلست بود منک المتعرض(11).
و نعمان از این سخن نیندیشیده او را در زندان همی داشت و تدبیر کشتن او همی کرد پس عدی نامه کرد سوی برادر خود تا کسری را آگاه کند ابی مر کسری را آگاه کرد کسری بر نعمان خشم گرفت و هم آنگه رسولی بیرون کرد از سرهنگان خویش مردی بزرگ و سوی نعمان فرستاد و نامه نوشت که عدی را از زندان بیرون کن و سوی من فرست نعمان چون دانست که رسول همی آید و او نامه و فرمان کسری مخالفت نتواند کردن کس فرستاد بزندان و عدی را به خبه بفرمود کشتن پس عدی را بکشتند و هم در زندان یله کردند دیگر روز چون رسول کسری بیامد و نامه بنعمان داد نعمان گفت من او را بمزاح بازداشته بودم چرا بایست بدین سخن کسری را آگاه کردن پس رسول را گفت تو بزندان رو و او را با خویشتن بیرون آور رسول چون بزندان آمد او را مرده یافت زندان بان گفت او از دی بازمرده است و ما نعمان را نیارستیم گفتن رسول سوی نعمان آمد و او را جنگ کرد و گفت تو او را کشتی و من کسری را بگویم نعمان رسول را هزار دینار بداد و گفت کسری را نگوئی و نیکوئی گوئی که عدی را بنامهء تو از زندان بیرون آورد و در بیرون بمرد رسول بازگشت و پرویز را همچنین بگفت و عدی را پسری بود بحیره نام او زیدبن عدی از پدر ادیب تر و فصیح تر زبان تازی و پارسی آموخته و دبیر بود هم بتازی و هم بپارسی چون نعمان مرعدی را بکشت زیدبن عدی بترسید و از حیره بگریخت و به در کسری شد و عمش حال او با کسری بگفت و او را پیش کسری برد پرویز او را بجایگاه پدر بنشاند و خلعت داد و بنواخت و سالی دو سه برین برآمد و زید راه همی جست که چگونه نعمان را بدگوئی کند و کسری هر سالی سه خصی را بفرستادی یکی به روم و یکی بخزران و یکی بترکستان تا از بهر وی کنیزک می آوردندی کسری صفت آن کنیزکان را بنوشتی از سر تا پای فرمودی که بدین صفت خواهم آن کنیزک که او را این صفت باشد ترا پدید باید کردن آن خصی برفتی اگر کنیزک بدان صفت بدیدی بخریدی اگر آزاد و اگر بنده و اگر درویش و اگر توانگر یا دختر ملکی هر که بودی بیاوردندی تا کسری او را بزنی کردی و رسم ملوک عجم که پیش از پرویز بودند از وقت نوشروان باز، همچنین بود و اصل این صفت آن بود که آن منذر که او را ابن ماءالسمآء خواندندی که ملک عرب بود از قبل انوشروان او بشام شد و شام را غارت کرد و ملک شام حارث بن ابی شمر غسانی بود او را بکشت و در سرای او کنیزکی یافت از ملک زادگان و بدست او به بندگی افتاده بود، اندر همهء عجم و روم زنی از او نیکوروی تر [ نبود ] و منذر آن کنیزک را به انوشروان فرستاد و صفت بتازی نوشت و ترجمهء آن صفت را به پارسی کرد از بهر انوشروان و انوشروان صفت وی بشنید و خوش آمدش و سخت جایگیر بود و بموقع بود. انوشروان صفت آن کنیزک نوشت و بخزانه اندرنهاد هرگه که انوشروان را کنیزکی طلب خواستی کردن خصیان را فرستادی و آن نسخه به ایشان دادی تا بدان صفت کنیزک آوردندی و این رسم بماند و هرمز چنین کردی و صفت کنیزک بپارسی چنین بود... که کنیزکی راست خلقت تمام بالا نه دراز و نه کوتاه سفیدروی و بناگوش و همه تن تا بناخن پا سفید. سفیدی گونهء او بسرخی زده و غالب، بگونهء ماه و آفتاب. ابروان طاق چون کمان و میان دو ابرو گشاده و چشمی فراخ سیاهی [ سیاهی ] سیاه و سفیدی [ سفیدی ] سفید مژگان سیاه و دراز و کش بینی بلند و باریک روی نه دراز و نه سخت گرد موی سیاه و دراز و کش سرش میانه نه بزرگ و نه خرد گردن نه دراز و نه کوتاه که گوشواره بر کتف زند. بری پهن و گرد. پستانی کوچک و گرد و سخت سر. کتفها و بازوان معتدل و جای دست اورنجن فربه. انگشتان دست باریک نه دراز و نه کوتاه و شکم با بر راست دو کونه از پس پشت بلندتر و میانه باریک جای گردن بند بر گردن باریک رانها فربه و آکنده و زانوها گرد و ساقها سطبر شتالنگهای پای [ کذا ] خرد و گرد و انگشتان پای خرد و گرد چون رَوَد کاهل بود از فربهی. فرمانبرداری که جز خداوند خود را فرمان نبرد هرگز سختی ندیده و بعز و جاه برآمده شرمگین و با خرد و با مردمی و به نسبت از سوی پدر پاک و از جانب مادر کریم اگر به نسب او نگری به از وی و اگر برویش نگری به از نسب و اگر بخُلقش نگری به از خلق با شرف و بزرگی به کار کردن حریص، بدست پرهیزگار و حریص بپختن و شستن و دوختن و نهادن و برگرفتن و بزبان خاموش و کم سخن و خوب سخن و چون سخن گوید خوش سخن و خوشگوی و خوش زبان و خوش آواز باشد اگر آهنگ او کنی آهنگ تو کند و اگر ازو دور شوی از تو دور شود اگر با وی نباشی رویش و چشمهاش سرخ شود از آرزوی تو پس انوشیروان این صفت ها در خزانه نهاده بود تا کنیزکی بدین صفت بخرد و این نسخه بتازی نوشته بود و بدست زیدبن عدی بود پس روزی کسری خواست که کنیزکی بدین صفت بخرد و نسخه کردن مر زید را فرموده بود به پارسی نوشتن پس زیدبن عدی مر کسری را گفت من در جهان کس ندانم و ندیدم بدین صفت مگر دختر نعمان بن منذر نام او حدیقه و بپارسی بستان باشد و روی آن دختر چون بستانیست و او دانستی که دختر بدین صفت نیست ولیک او را یقین بود که کسری هرگز آن دختر را نبیند که او دروغ زن شود و هرگز نعمان آن دختر را بزنی بکسری ندهد که عرب هیچ دختر هرگز بعجم ندهد پس کسری را دل به دختر نعمان میل کرد و زیدبن عدی را گفت نامه بنویس بنعمان تا آن دختر را با خادمان سوی من فرستد پس خادم را گفت چون سوی نعمان روی نامه بدو ده و تو به روم رو تا تو بازآئی او برگ دختر ساخته باشد و تو او را با خویشتن بیاوری پس زید مر کسری را گفت این چنین کنیزک در روم بسیار است و اگر تو دختر نعمان را نخواهی روا باشد که عرب مردمانی بی ادب اند و دختر را بعجم ندهند و خداوند مملکت را زشت باشد و اگر نخواهد بهتر باشد پس کسری پنداشت که زید میل بنعمان دارد گفت من بجز دختر نعمان را نخواهم و تو به روم مرو و ازینجا سوی نعمان رو اگر دختر دهد بیاور و اگر نه زود بازگرد و زید [ ظ: به زید یا زید را ] گفت تو نامه بنویس چنانکه من گویم و زید نامه بنوشت بنعمان و خصی برفت و نامه بداد نعمان جواب داد که دختران عرب سیاه روی باشند و بی ادب و بی [ کذا ]خدمت ملوک را نشایند و در جواب نامه الطاف نوشت و خصی [ را ] گفت ملک را بگوی که این دختر را نه چنان یافتم که شایستهء ملک بود و اندر نامه نوشت ان فی مهاالعراق لمندوحة لملک عن سواد اهل العرب. و این سخنی لطیف و نیکوست ولیکن زید به ترجمه کردن زشت گردانید از بهر آنکه مها بتازی گاو کوهی باشد و نیز گویند که اندر جهان از مردم و چهارپای هیچ چیز را چشم از چشم گاو کوهی نیکوتر نباشد و عرب زنان گاوچشم را مها گویند و بچشم گاو اضافت کنند بدین معنی اسود آن سیاهان باشند و سودد مهتری باشد و سید مهتران باشند و معنی سخنان نعمان آن باشد که ملک را بعراق اندر چندان فراخ چشمان و سیاه چشمان هستند که او را به سیاهان عرب حاجت نیست زید این معنی را بترجمه بگردانید و [ گفت ] مها ماده گاوان باشند و سواد آن مهتران و چنان بازنمود که ایدون همی گوید که ماده گاوان عجم ملک را چندان هستند که مهترزادگان عرب او را بکار نیاید. پس زید گفت که نعمان بی ادب است و فضول شده است تا چه اندر سر دارد و من دانستم که او آن دختر را ندهد کسری را خشم آمد و سوگند خورد که نعمان را از ولایت معزول کنم و ملک عرب کس دیگر را دهم و نعمان را بکشم یا بخدمت خویش خوانم و اگر نیاید به ستم بیارمش پس بر در کسری بود مردی نام او ایاس بن قبیصة الطائی با چهارهزار مرد معین کرد تا برود و نعمان را پیش کسری آورد و این ایاس مردی بود که چون کسری از پیش بهرام بگریخت و بزمین شام همی شد و براه اندر گرسنه ماند این ایاس او را پیش آمد و کسری را به مهمانی برد و توشهء بیابان دادش و خود برسم دلیل با او برفت و این قصه گفته شده است پیش از این و چون کسری به مملکت اندر بنشست این ایاس را بدرگاه خواند ایاس با پنجاه تن از اهل و بیت خویش بخدمت کسری آمد و کسری او را با چهارهزار مرد که بر درگاه او بودند سالار کرد و مهتری داد و چون پرویز بر نعمان خشم گرفت ایاس را بخواند و او را سپاه بسیار از عرب و عجم داد و گفت برو و ملک حیره را بگیر و آنجا بنشین و نعمان را گردن ببند و بفرست چون نعمان این خبر بشنید از پیش ایاس بگریخت با عیالان و اهل و بیت و زنان خویش و اسب و سلاح و آنچه داشت و آن دختر بمردی سپرد نام او هانی بن مسعود از بنی شیبان به بادیه اندر و اندر آن قبیله از آن بزرگتر مردی نبود و از آن بیشتر مردمان در آن [ کذا ] قبیله نبودند گفت این عیال و خواسته و فرزند به زنهار آوردم پیش تو و اندر سلاح خانهء او چهارصد پاره جوشن بود و در اصطبل او چهارصد اسب تازی و خواسته ای بسیار از هرگونه جمله به هانی بن مسعود سپرد و خود با زنش جریده برفت و به قبیلهء خویش شد به طی و او را به طی دستگاه بسیار بود بزنهار ایشان شد ایشان او را نپذیرفتند و از بیم کسری و نعمان در کار خود متحیر بماند و ندانست که کجا رود زنش گفت برخیز و بدر کسری شو از وی عذر خواه و تو گناهی نکرده ای که او ترا بکشد پس اگر بکشد بهتر بود از این ذل و خواری که از هرکسی همی بینی نعمان گفت راست میگوئی برخاست و بدرگاه کسری شد و دانست که کار او زیدبن عدی پیش کسری تباه کرده است پس چون پیش کسری آمد زمین بوسه داد و آفرین کرد و عذرها خواست و کسری را گفت این غلام یعنی زید نامه بتو جز آن ترجمه کرده است که من نوشته بودم و دروغ گفت بر من. زید گفت هرگاه که بر تخت نشیند و تاج بر سر نهد و نبید خورد پندارد که دوست اوئی نه خداوندگار. نعمان را گفت تو گفته بودی بحیره که بر تخت نشسته بودی که ملک عجم بمن آید یا بر فرزند من و بر این سوگند خورد در پیش کسری که او چنین گفت. کسری فرمود تا نعمان را بازداشتند سه روز و روز چهارم در پای پیلان انداختند. حدیقه دختر نعمان چون این خبر بشنید دلتنگ و غمگین شد و نعمان و فرزندانش همه ترسا شده بودند و دین عرب رها کرده بودند پس چون حدیقه بشنید که پدرش را بکشتند برخاست و به صومعهء هند شد و هند دختر منذر بزرگ بود آنکه او را ابن ماءالسما خواندندی و ترسا شده بود و صومعه ای کرده بود و هم آنجا عبادت همی کرد تا بترسائی بمرد و امروز آن صومعه را دیر هند خوانند این حدیقه آنجا پیر شد و تا آخر عمر ترسائی همی کرد پس چون کسری نعمان را هلاک کرد به ایاس بن قبیصه نامه کرد که ترکهء نعمان را طلب کن و بفرست ایاس کس بفرستاد به هانی بن مسعود و گفت باید که ترکهء نعمان را بفرستی جواب داد که تا جان دارم ترکهء نعمان کس را ندهم ایاس نامه کرد به کسری و گفت گروه بنی شیبان و گروه بنی بکر و بنی عجل مردمانی بسیارند و حربی و مبارز و ملک را معلوم باشد و اگر با ایشان جنگ کنم سپاه بسیار باید کسری چون این بشنید خواست که سپاه بفرستد مردی بود بر در کسری نام او نعمان بن زرعه گفت ای ملک ایشان اندر زمستان بپراکنند و دشوار ایشان را توان یافتن و این هانی تابستان بسر آبی آید نام آن ذی قار با همهء بنی شیبان و این آب به میان بصره و مداین است و چاره نیست هم بنی شیبان و هم بنی بکر را و هم بنی عجل را و این همه قبایل بر سر آن آب همه را بیک جای توان یافت آنگاه سپاه بفرست کسری گفت راست [ است ] پس کس فرستاد سوی ایاس که جنگ عرب را آراسته باش که سپاه خواهم فرستادن پیش تو. ایاس را این سخن سخت آمد از جنگ کردن با عرب و نیارست چیزی گفتن پس مردی بود از بنی شیبان نام او قیس بن مسعود و کاردار کسری بود بر سواد عراق و مهتر بود اندر همه عرب و با سپاه بسیار بود کسری به او نامه کرد که سپاه را گرد کن و همهء عرب را که با تواند از سواد عراق برگیر و سوی ایاس شو که خلیفهء من است بر ملک عرب و او را یاری کن بجنگ کردن با بنی شیبان و بنی بکر و هانی بن مسعود. چون این نامه به قیس بن مسعود رسید او را سخت آمد با همه قبایل عرب و خویشان خود جنگ کردن و از بیم کسری هیچ نیارست گفتن. پس دوهزار مرد از عرب گرد کرد و سوی ایاس رفت بحیره کسری مردی بیرون کرد از بزرگان عجم نام او هامرز [ کذا ] با دوازده هزار مرد و بسوی حیره فرستاد و از پس او سرهنگی دیگر بیرون کرد نام او هرمز خراد با هشت هزار مرد و او نیز سوی ایاس بن قبیصه آمد و همه بحیره گرد آمدند و ایاس را بر همه سپاه مهتر کرد و جنگ او را داد و بفرمود که لشکر بکش و بجنگ رو ایاس لشکر بکشید و برفت و سوی ذی قار شد و هانی بن مسعود با بنی شیبان و بنی بکر و بنی عجل به ذی قار نشسته بودند چون خبر سپاه بشنیدند هانی مردم خویش را گرد کرد و گفت چه بینید کسری این سپاه را که فرستاد از بهر زنهاریان و ترکهء نعمان که با منست و با ایشان چهل هزار مرد است و ما کم از ده هزاریم و ایشان را مهتری بود نام او حنظلة بن ثعلبة بن شیبان، هانی را گفت تو زینهاری بدار و ما جانها بدهیم و زینهاری ندهیم چون ایاس فرود آمد هر دو لشکر برابر هم بنشستند و عجم آب دو روزه داشتند و ایشان خود بر سر آب بودند پس ایاس حیلت کرد و از چاه آب فراز آورد و دیگر روز جنگ کردند و لشکر عجم تیرباران کردند و عرب هزیمت شدند و آن مال و خواسته هم چنان با خود ببردند لشکر عجم چون آب یافتند و مانده شده بودند از پس ایشان نرفتند هم آنجا فرود آمدند و آب چاه همه بخوردند و آن شب بر سر چاه ذی قار بماندند پس چون هانی یک روزه رفته بود دانست که کسی از پی ایشان نمیآید فرود آمد و جملهء قبیلهء خویش را گرد کرد و گفت ما کجا همیرویم پیش ما بیابان و بادیه ای بی آب و همه از تشنگی بمیریم من این خواستهء نعمان بایشان سپارم شما خویشتن در بادیه هلاک مکنید ایشان را از این سخن عار آمد گفتند که تو زینها را مشکن که بازگردیم و تا جان داریم جنگ کنیم پس بازگشتند و پیش سپاه ایاس آمدند و آن روز جنگ کردند و عجم و سپاه ایاس همه تشنه شدند و هرکه از عرب با سپاه ایاز [ ظ: ایاس ]بود همه را اندوه آمد که هانی و سپاه عرب همه هزیمت شده بودند و ایاس از چاه دیگر آب طلب کرد و هیچ نیافت و سپاه عرب و عجم همه گرد آمدند ایاس پیش هانی کس فرستاد و گفت از سه کار یکی بکنید یا ترکهء نعمان بازدهید تا بازگردیم و من از کسری گناه شما بخواهم تا این کردارهای شما عفو کند یا چون شب درآید بگریزید و هر کجا خواهید بروید تا ما بهانه کنیم که همه بگریختند و ایشان را درنیافتیم یا جنگ را آراسته باشید ایشان همه با هانی و حنظله گرد آمدند و گفتند اگر زنهار بسپاریم تا باشیم اندر میان عرب سر برنتوانیم آوردن و تا جهان باشد از این عار نرهیم و اگر بگریزیم عاری عظیم تر باشد دیگر آنکه بادیه است همه هلاک شویم و دیگر آنکه رهگذر ما بر بنی تمیم است و میان ما و ایشان عداوت هاست و ما را همه بکشند پس ما را جز جنگ کردن روی نیست سوی ایاس رسول فرستادند و گفتند ما جنگ خواهیم کردن تو نیز جنگ را مهیا باش که اگر در جنگ کشته شویم دوست تر داریم که در بادیه هلاک شویم از تشنگی و آن شب حنظلة بن ثعلبة رسنهای هودج پاک ببرید از بهر آنکه سپاه هانی به تابستان به ذی قار بودندی و زن و عیال آنجا داشتندی چنانکه رسم عرب باشد در عماریها و هودجها و آن رسن که عماری بدان بازبندند بتازی وطین خوانند و حنظله آن رسنها ببرید تا عرب بیکبارگی دل بر جنگ نهند و حنظله را از آنگاه منقطع الوطین نام کردند و هانی آن شب چهارصد اسب و چهارصد زره بر قوم خویش ببخشید و گفت اگر ظفر ما را بود باز جای نهیم و اگر ظفر ایشان را بود این نیز گو هلاک شو چون دیگر روز ببود همه سپاه صف برکشیدند و میمنه و میسره راست کردند و ایاس بر میمنهء خویش هامرز را بداشت با عجم و بر میسره هرمز خراد برپای کرد و خود اندر قلب بایستاد و هانی بر میمنهء خویش یزیدبن هاشم الشیبانی را به پای کرد و او مهتر بنی بکر بود و بر میسره حنظلة بن ثعلبة را و او مهتر بنی عجل بود و خود اندر قلب بایستاد و اول کسی که خود را از میمنهء ایاس بیرون افکند و به میان هر دو صف ایستاد هامرز بود و مبارز خواست بزبان پارسی مردی بر میسرهء هانی بود نام او زیدبن سهیل گفت مایقول هذاالکلب یعنی این سگ چه میگوید گفتند میگوید رجل برجل فذا نصفة و عدل پس مردی از لشکر هانی خود را بیرون افکند پیش هامرز نام او مزیدبن حارث البکری مردی مردانه و دلیر اندر جنگ با یکدیگر بگشتند پس مزید هامرز را شمشیری بزد بر کتف راستش و همه تن از وی جدا شد و هامرز از اسب بیفتاد و بمرد و نخستین کسی از لشکر عجم او کشته شد و هانی و لشکر عرب شادی کردند و فال زدند مر ظفر را و آن روز جنگ کردند و اندر عجم تیراندازان بسیار بودند تیرباران کردند و به تیر بسیاری از عرب بکشتند و عجم همه تشنه بودند و آب نیافتند و صبر همی کردند تا شب اندرآمد و هر دو سپاه فرود آمدند و این قیس بن مسعود که با ایاس بود دلش با هانی بود از بهر آنکه قرابت یکدیگر بود [ ند ]خواست که ظفر ایشان را بود پس به شب اندر سوی ایشان کس فرستاد و هانی و حنظله و عرب را گفت مرا از دل و جان با شما پیوند است و میخواهم که ظفر شما را بود نه ایاس را و نه عجم را که ایشان بیگانه اند و شما قرابت ولیکن بسوی شما بزنهار نتوانم آمدن که ندانم که ظفر که را بود و آن دوست تر دارم که امشب بگریزیم تا گروه عجم بهزیمت شوند یا آن خواهید که چون فردا صف جنگ راست شود و جنگ درپیوندد ما پشت بدهیم و روی بهزیمت نهیم تا عجم جملگی عاجز و حیران شوند و ایشان نیز بهزیمت روند هانی و حنظله و جملهء عرب گفتند ما آن خواهیم که فردا در صف جنگ هزیمت شوید و عرب بدین خبر شاد شدند و نشاط کردند و فال زدند بر کشتن هامرز سالار لشکرعجم که ظفر مر عرب را باشد... پس لشکر عرب چون خبر قیس بن مسعود بشنیدند بر جنگ حریص شدند و دل بر مرگ نهادند که فردا از جان گذشته بزنیم پس حنظله هانی را گفت که فردا پانصد مرد را در کمین گاه بنشانیم جائی که کس نبیند و ما بجنگ رویم و جنگ درپیوندیم پس ایشان خویشتن را بر عرب افکنند تا مگر هزیمت شوند و هانی مردی را از بنی بکر بخواند نام او زیدبن حان و او را پانصد مرد بداد و در کمین گاه بنشاند و این جنگ در آن وقت بود که مصطفی صلی الله علیه و سلم به مدینه آمده بود و هجرت کرده و با مشرکان روز بدر جنگ کرد و ظفر و نصرت او را بود و هانی و حنظله با همه سپاه گفتند شنیدیم که از عرب پیغمبری بیرون آمده است نام او محمد و او را دو سه جنگ بوده است و همه ظفر او را بوده است و میگویند که هر که نام او می برد حاجتش روا می شود و کسی که در بیابان هلاک میشود یا شتری گم میکندو نام او می برد باز راه می یابد و آن گم شده را بازمی یابد شما فردا در این جنگ نام محمد علامت دارید تا نصرت ما را بود و همهء لشکر عرب این سخن را بجان قبول کردند چون روز دیگر صف برکشیدند لشکر هانی بیکباره نعره برآوردند و گفتند محمدنا منصور یعنی محمد با ماست (؟) و نصرت و فیروزی و ظفر ما را بود و چون این بگفتند حنظله بفرمود که حمله کنند لشکر هانی بیکبار حمله کردند و خویشتن را با لشکر عجم زدند و آن پانصد مرد نیز کمین بگشادند و نام پیغمبر صلی الله علیه و سلم بگفتند و آن لشکر عرب که با ایاس بودند هزیمت شدند و ایاس تنها بماند و عجم چون هزیمت ایشان بدیدند [ و ] از تشنگی بیطاقت بودند و دل شکسته چون آن پانصد مرد کمین بگشادند و عجم را اندر میان گرفتند و شمشیر اندر ایشان نهادند از پیش و پس عجم روی بهزیمت نهادند و لشکر عرب از ایشان میکشتند تا چندان کشته شدند که بهیچ جنگ و حرب این مقدار کشته نشده بودند اندر آن روز هانی مر ایاس را دریافت و خواست که او را بکشد حنظله او را رها کرد و ایاس بهزیمت میشد تا به در کسری و آن حکایت نام پیغمبر(ص) با کسری بگفت کسری کین آن حضرت در دل بگرفت و بخبر اندر ایدون است که پیغمبر علیه الصلواة و السلام از پس ذی قار که کار کسری ضعیف شده بود و عرب بر آن لشکر عجم غلبه کرده بودند نامه ای نوشت و به پرویز فرستاد و آن نامه این بود بسم الله الرحمن الرحیم من محمد رسول الله الی پرویزبن هرمز اما بعد فانی احمدالله الذی لا اله الا هو الحی القیوم الذی ارسلنی بالحق بشیراً و نذیراً الی قوم غلب علیهم الشقاء و سلب عقولهم و من یهدی الله فلامضل له و من یضلل فلا هادی له و ان الله بصیر بالعباد لیس کمثله شی ء و هوالسّمیع العلیم اما بعد اسلم تسلم و ایذن بحرب من الله و رسوله و لم یعجزهما.(12) چون آن نامه بکسری رسید خشم آمدش گفت این کیست که نام خویش پیش از نام من نوشته است و آن نامه را بدرید و رسول را خوار داشت چون این خبر به پیغمبر (ص) رسید فرمود که او ملک خویش درید و ایدون خواندم اندر اخبار مغازی که چون کار پیغمبر (ص) قوی شد کسری دو رسول بیرون کرد و نزد پیغمبر فرستاد از مهتران عجم و نامه کرد به باذان که ملک یمن بود از دست کسری و این رسولان را یکی نام بابویه بود و یکی خرخسره و اندر نامه باذان نوشت که چون این نامه برخوانی کس فرستی بزمین یثرب سوی آن مرد که آنجا دعوی پیغمبری میکند و نام وی محمد و بفرمای تا او را به آهن بندند و سوی من آرند و بسوی پیغمبر (ص) نامه نوشت و رسولان بیرون کردند و بفرمود که نخست به مدینه روید و آن مرد را سوی من خوانید تا من سخن او بشنوم و اگر بیاید با او بازگردید و اگر نیاید ازو بگذرید و بیمن شوید و نامه به باذان دهید تا کس فرستد و او را ببندد و نزد من فرستد و این نامه در آخر عمر کسری بود پس هر دو رسولان برفتند پیش پیغمبر (ص) آمدند و ریشها سترده و سبلتها دراز کرده بودند پیغمبر (ص) چون ایشان را بدید عجب آمدش گفت چرا چنین کردید گفتند خدایگان ما ما را چنین فرمود که ریش بتراشید و سبلت بجای رها کنید و ترجمان سلمان فارسی بود میان ایشان و پیغمبر، پس پیغمبر (ص) از سلمان پرسید که چه میگویند گفت میگویند امرنا ربنا ان ننقص اللحیة و نعفوا عن الشوارب(13) مصطفی (ص) فرمود امرنی ربی ان اقص الشوارب و اعفواللحیة گفت مر خدای من چنین فرمود تا سبلت بسترم و ریش عفو کنم پس ایشان پیغام کسری به پیغمبر (ص) بگفتند ایشان را اجابت نکرد و رد کرد و ایشان را بخانهء سلمان فرود آورد و قوت ایشان فراخ کرد از پست جو و خرما و هر روزی پیش پیغمبر (ص) میرفتند و شتاب میکردند و آن حضرت ایشان را وعدهء نیکو همیداد و به مدارا همیداشت تا ششماه آنجا بماندند و رسولان کسری بعد از شش ماه دلتنگ شدند پس جبرئیل در نیمشب آمد و پیغمبر (ص) را آگاه کرد که شیرویه مر کسری را بکشت و دیگر روز با سلمان بیامدند و گفتند ما را بیش از این صبر نماند یا با ما بیا یا ما را دستوری ده تا برویم سلمان مر آن حضرت را ترجمه کرد پس پیغمبر (ص) گفت لختی صبر کنید ایشان برپای خاستند و دلتنگی نمودند و گفتند خدایگان ما از ما چندین درنگ نپسندد و این سخن سلمان با آن حضرت ترجمه کرد و فرمود که بگو ان الله ربی عزوجل قد قتل ربکما سلط الله علیه ابنه شیرویه حتی قتله البارحة. سلمان ایشان را گفت پیغمبر (ص) میگوید که خدای تعالی خدایگان شما را بکشت و شیرویه پسرش را برو مسلط کرد تا او را بکشت دوش بشب. ایشان بازگشتند و گفتند ما را روی نیست با این مردمان بودن و او را استوار نداشتند و سوی کسری نیارستند شدن نزد باذان رفتند به یمن و نامهء کسری بدادند و نامهء شیرویه بوی آمده بود که پرویز بمرد و من بملک بنشستم هرچند سپاه با تو است اندر یمن بیعت من از ایشان بستان و آن مرد را که بزمین یثرب دعوی پیغمبری میکند و کسری در حق او نامه ای بتو کرده بود که او را سوی من فرست او را مجنبان تا امر من بتو آید و آن رسولان بنزدیک باذان بماندند و آخر کسی که از جهت ملک عجم به یمن آمد باذان بود و از پس او هیچکس دیگر از عجم نیامد. پس چون کار پرویز به آخر رسید و کارهای خطا همی کرد و سپاه و رعیت و همه خلق را دل بر خود تباه کرده بود و آن سپاه که از هزیمت قیصر روم باز پس شده بودند همه پیش او گرد آمدند و او همه را بگرفت و بزندان کرد با فرزندان بر آنکه همه را بکشد و گفت من شما را سی سال پروردم و اندر نعمت من همی بودید از بهر این روز شما را همی داشتم و با من وفا نکردید و خون شما بر من حلال است و مقداری نیست شما را بیست هزار مرد از ایشان همی داشت و هر شب امیر جرس مهتران را نمی کشت و تأخیر همی کرد و کهتران را در پیش همی داشت و میکشت تا سپاه نشورد و دل سپاه برو تباه شد و آن مرد را که نام او فرخ زاد بود بر بقایای خراج موکل بود تا باقیهای خراج بیست ساله و سی ساله بخواری همی گرفت و دل رعیت نیز بر پرویز تباه شد و فرزندان را در خانه همی داشت محبوس کرده از بهر آنکه منجمان او را گفته بودند که تو را [ پسر ] پسری بود و اندامی ازو ناقص بود و ملک تو از اهل و بیت تو از دست او بیرون شود و این یزدجرد پسر شهریار بود و کسری پسران خویش را در حصار کرده بود و موکل بر ایشان گماشته تا هیچ زنی پیش ایشان نشود و ایشان سیزده تن بودند پسر، و گروهی گفتند هفده تن پسر بودند و همه بزرگ شده بودند و ایشان را بزن حاجت افتاد و تنگدل شدند و از همه پسران مهتر شهریار بود سوی شیرین فرستاد و از پنهانی زن خواست که نزد او فرستد هر کس که باشد و شیرین را پرستاری بود و حجامت کردی اندر سرای و کنیزکان شیرین را حجامت همی کرد پس شیرین آن سیاه پیش شهریار فرستاد تا شهریار بدو نزدیکی کرد و آن سیاه حجام ازو بارگرفت و گروهی گویند او را از بهر حجامی فرستاده بود و گفته بود تا با وی سخن نگوید تا شهریار نداند او زن است چون دست بر سر و گردن شهریار بنهاد بدانست که او زن است که نرمی دست زنان نه چنان باشد که آن مردان پس شهریار دست باو دراز کرد چون شیرین بدانست آن کنیزک را بخانه بازداشت او را پسری آمد یزدجرد نام کرد و بفرمود تا او را از مداین بیرون بردند و دایگان برو گماشت تا او را همی داشتند چون پنج ساله شد او را به شیرین بازآوردند شیرین او را در خانه پنهان همی داشت یک روز پرویز با شیرین حدیث همی کرد پس گفت به هرزه نسل خود را ببریدم و فرزندان را زنان ندادم و از آن کار ایشان پشیمان شده بود شیرین گفت خواهی تا از نسل خود پسری بینی ازآن پسران، گفت خواهم. یزدجرد را پیش پرویز برد پرویز گفت این پسر کیست شیرین گفت این پسر از پشت شهریار است و من از پنج سال [ باز ] او را همی پرورم پرویز برو شادی کرد و او را بر کنار خویش نشاند و بنواخت و بسیار خواسته او را داد پس آن سخن منجمان او را با یاد آمد که او را پسر پسری بود و بر اندام وی نقصان بود و ملک عجم بر دست او برود پس شیرین را گفت او را برهنه کن تا همه اندام وی بنگرم او را برهنه کرد همهء اندام او درست بود مگر که گونهء چپ او کهتر از آن راست بود گفت این است که مرا از وی حذر باید کردن و او را اندر ربود و خواست که بر زمین زند شیرین او را بگرفت از وی و گفت اگر ایزد تعالی قضائی کرده است تو آنرا باز نتوانی داشتن و باشد که آنکه تو از وی میترسی نه این باشد پرویز گفت راست این است اکنون این را از پیش من ببر که هرگز نخواهم که چشم من بر وی افتد شیرین او را بسواد فرستاد و پرویز کار بر آن پسران سخت تر گرفت و موکلان را بیشتر داشت و همهء پسران را دل برو تباه شد و از خطاهای او یکی آن بود که او را سرهنگی بود بزرگوار و بطاعت او بود و خدمت او کرده بود و از آن پدرش نیز کرده بود بسیار سال و مردمان عجم او را بزرگ داشتندی هم سپاه و [ هم ] رعیت. نام او مردانشاه و پرویز او را امیری بابل داده بود و شهرهای عراق و شهری است در آن بیابان نام آن بابل همه در شهر نیمروز نشستندی (؟) و این مردانشاه آنجا امیر بود پرویز به آخر عمر به دو سال پیش از آنکه بمرد منجمان را پرسید که آخر کار من چگونه بود ایشان گفتند مرگ تو بر دست مردی بود که از سپاه تو بود و او امیر بابل و نیمروز بود پرویز براندیشید و از مردانشاه بترسید که مردانشاه مردی مردانه بود و پرویز دل بر آن نهاد که مردانشاه را بکشد نامه کرد بدو که سپاه را آنجا گذار و خود با خاصگان بیا تا چیزی که گفتنی است با تو بگویم مردانشاه بیامد پرویز به روی او درنگریست و پیری و خدمتها و نصیحت های وی یادش آمد و نیز گناهی نکرده بود شرم داشت از وی و از آن مردمان که او را بکشد پس تدبیر کرد که دست راستش ببرد و او را خواسته ای بسیار دهد و باز جای خویش فرستد تا بی دست همی زید و کسری ازو ایمن شود و او بسر ولایت بازرود پس بفرمود تا دستش ببریدند و بخانه بازفرستاد و مردانشاه دست بریدهء خویش بر کنار نهاد و همی گریست و همی گفت الهی بفریاد بیگناهان رس و میخروشید و سه روز طعام نخورد و نخفت کسری بخانهء او کس فرستاد و از وی عذر خواست و خواسته ای بسیار داد و گفت این قضا بود و برفت و من دانم که ترا هیچ گناه نیست و بعد از این ترا چندین خواسته دهم که خشنود شوی مردانشاه گفت مرا هیچ خواسته نمی باید مرا بتو یکی حاجت است اگر روا کنی دل من خوش گردد کسری گفت روا کنم گفت مؤبد بزرگ را بخوان و بر خویشتن گواه کن و عهدی کن که آن حاجت که مرا بتو است اگرچه گران باشد روا کنی کسری از شرم آنکه چنان معاملت با وی کرده بود مؤبد مؤبدان را بخواند و سوگند خورد و عهد کرد پس گفت حاجت خواه که سوگند خوردم گفت حاجت من آن است که مرا بکشی کسری از بهر آن سوگند چاره ندید بفرمود تا او را بکشتند پس پسر او را که نام او مهرهرمز بود خواست که بعوض پدر به بابل فرستد هرچند گفت او نرفت و از همه لشکری توبه کرد و از آن سبب دل همهء عجم بر کسری تباه شد از بهر مردانشاه و همه گرد آمدند و از کسری حاجت خواستند که بیست هزار مرد محبوس را یله کن اجابت نکرد گفتند اگر ایشان را رها نکنی این هزار مرد که سرهنگان اند یله کن هم نکرد و سوگند خورد که همه را بکشم پس لشکر و سرهنگان همه متفق شدند و تدبیر کردند که ملک از وی باز ستانند و یکی از پسران وی را دهند پرویز را پسری بود از مریم دختر قیصر نام او شیرویه اجابت کرد و پرویز خال خود را کشته بود با چندان رنجها و محنت ها که او از برای پرویز کشیده بود و نیز بسطام را از خراسان بازخواند تا بکشد بسطام عاصی گشت و نیامد و او بندوی را بکشت بعوض آنکه پدرش را کشته بود تا مردمان را معلوم شود که او بکشتن پدر راضی نبوده است و پسر بندوی با پرویز بد بود مردمان او را نیز با خود یکی کردند و ملک پرویز سی وهشت سال تمام شده بود پس شبی تدبیر کردند باتفاق و چون نیمشب بود همه سپاه گرد آمدند و در زندان بشکستند و آن بیست هزار مرد محبوس را بیرون آوردند و آنگاه نزد شیرویه رفتند و او را به ملک بنشاندند و خواستند که همان شب پرویز را از سرای بیرون آورند شیرویه گفت رها کنید که شب است تا بامداد مردمان بر شیرویه گرد آمدند و هم در آن شب با او بیعت کردند روز آذر اندر آذرماه و همه بازگشتند و بر در آن سرای بایستادند بر پشت اسبان که پرویز اندر آنجا بود تا روز گشت در بگشادند و عجم را عادت چنان بود که همه شب پاسبانان بانگ کردندی بر بام کوشک ملک و نام ملک میبردندی تا مردمان دانستندی که ملک بسلامت است پس در این شب که بانگ همی کردند که پرویز شاهنشاه. و همه ملوک عجم را رسم چنان بود چون ملک بشیرویه آمد امیر جرس پاسبانان را گفت نام شیرویه بگوئید هر چند وی اندر کوشک نیست پاسبانان بانگ کردند که شاد باد ملک شیرویه شاهنشاه. پرویز سحرگاه از خواب بیدار شد و این حدیث بشنید دانست که وی معزول است و ملک به شیرویه داده اند و با وی بیعت کرده اند هم اندر شب با کنیزکان بر بام کوشک برآمد و بفرمود تا او را بدیوار فروهشتند و پیاده برفت و بدان باغ خویش شد از شهر بیرون و پنهان شد چون روز بود در کوشک بگشودند و مردمان دررفتند که پرویز را بیرون آورند او را نیافتند پس او را طلب داشتند اندر باغ یافتند بگرفتند و طناب در گردن وی کردند و شیرویه را دادند و شیرویه فرمود تا او را اندر خانه بازداشتند و شیرویه او را جامهای پادشاهانه فرستاد و فرش زربفت در زیر او افکند و موکلان بر وی به پای کرد و از وی عذر خواست که من طلب ملک نکردم و ملک نه برضای من بمن دادند از بهر آنکه از تو آزرده بودند و من از بهر آن پذیرفتم تا از خاندان ما بیرون نرود و سه روز بود مردمان چنان دانستند که او پدر را بکشد چون نکشت مردمان گرد آمدند و گفتند دو ملک در یک کوشک روا نباشد تو او را بکش و اگر نه ملک بوی باز دهیم تا او ترا بکشد شیرویه تافته شد و سه روز زمان خواست گفتند او را بزندان فرست که دو ملک در یک جای خوب نباشد شیرویه پرویز را یکی جامه بسر اندر کشید و بر اسبی نشاند و سرهنگی را با پانصد مرد بر وی موکل کرد و گفت او را هم چنین سرپوشیده بخانهء سرهنگی نام او ماه اسفند برید پرویز را سرپوشیده بیرون بردند اندر راه به دکان کفشگری رسیدند آن کفشگر دانست که او پرویز است و دشنام داد برو و کالبدی بدو انداخت بر سر او آمد و آن سرهنگ بازگشت و گفت ای کم از سگ تو که باشی که بر ملوک دست درازی کنی و کالبد اندازی شمشیر زد و سر کفشگر بدور انداخت و پرویز را ببردند و بخانهء ماه اسفند بنشاندند و شیرویه او را جامهء زربفت فرستاد و سرهنگی بر وی موکل کرد نام او جالینوس مردی مردانه و بزرگ و با قدر و او را بفرمود تا بر در خانه ماه اسفند بنشیند با پانصد مرد با سلاح تمام چون میعاد که کرده بود بگذشت مردمان شیرویه را گفتند اگر تو ملکی بفرمای تا پرویز را بکشند و اگر نه دستوری ده تا ما برویم و او را بکشیم شیرویه گفت یک امروز دیگر زمان دهید تا نزد او پیغامی چند بفرستم و سرزنش کنم او را بدان گناهان که کرده است تا چه حجت آورد و چه جواب دهد شیرویه مردی را بخواند نام او را اسعاد حسیس [ کذا(14) ] با علم و حکمت و از مهتران دبیران بود او را گفت کسری را از من پیام ده و بگوی این بلا [ که ] بتو رسید از تو بود و نه از من و نه از کسی دیگر گناه تو کردی و خدای ترا گفت [ ظ: بگرفت ] و ملک از تو ستانید اول آن بود که پدرت را کور کردی و بکشتی دوم فرزندان بزرگ را بخانه اندر کردی و نسل از ایشان بازداشتی و آنچه خدای تعالی بر خلق حلال کرده است بر ما حرام کردی سیوم بیست هزار مرد را بزندان اندر بازداشتی و بخواستی کشتن ببهانهء آنکه از در روم بازگشتند ایشان و به ذی قار توقف نکردند و هزیمت شدند و جنگ گاه برین بود و گاه بران و اگر خدای تعالی ترا نصرت نداد ایشان را چه گناه بود و اندر سیاست آن واجب بودی که ایشان را بنواختی و همه را درم و سلاح دادتی تا برفتندی و جنگ کردندی. چهارم آنکه در زندان تو هر کس که بود بخواستی کشتن و هر شبی پنجگان و ششگان همی کشتی و ایشان را آن ذل و سختی بود که در زندان تو بودند کشتن [ ظ: کشش ] نمی بایست کردن و هرچه اندر جهان خواسته بود همه را در خزانهء خویش نهادی و کس را هیچ ندادی تا خزانه از زر و سیم پر شد و چندان جواهر و گونه گونه خواسته بنهادی که عدد آن کس ندانست و نه هیچ کس را چندان خواسته گرد آمد که ترا. پنجم چندین هزار زن آزاد در کوشک خویش بازداشتی و بهمه نرسیدی و به نیمی و سه یک آن نتوانستی رسیدن و ایشان را از آرزو بازداشتی و خود را به شیرین مشغول کردی. ششم مردی ظالم را برگماشتی بر رعیت تا بقایای خراج بیست ساله و سی ساله بضرب و زخم و شکنجه ستانند. هفتم ملک روم با تو چندان نیکوئی کرد و ترا سپاه داد و پسر خود را با تو فرستاد تا بهرام را هزیمت کردی و دختر خویش را بتو داد بزنی و چون ترا دست بود بروم غلبه کردی و چوب چلیپا بدست تو افتاد و از تو بازخواست آنرا نفرستادی و حق نعمت او نشناختی. هشتم پسر شهریار یزدجرد را بخواستی کشتن و بر بالای سر بردی تا او را بزمین زنی تا شیرین از تو بگرفت و پنهان کرد. نهم نعمان بن منذر را بیاوردی و بی گناه او را بکشتی از بهر زنی و جد او منذربن امرءالقیس کندی بود که بهرام گور پرورده بود و پادشاهی بهرام گور بوی داده بود و آبا و اجداد ما نعمان را حق می شناختند و تو حق او نشناختی و بدروغ دبیری، او را بکشتی از بهر آنکه دختر بتو نداد و خدای تعالی ترا بدین گناهان بگرفت. دهم مردانشاه امیر بابل بخواستی کشتن بی گناه دست او را ببریدی تا او از غایت آنکه خواست تا خود را از تغابن تو برهاند مرگ خویشتن از بتو بمواثیق و عهود خواست تا او نیز کشته شد این همه بی حسابیها در عالم کردی تا بافعال سیئهء خود مأخوذ گشتی و ملک از تو بشد و خدای عز و جل خلقی را گماشته کرد تا امروز مرا میگویند اگر تو او را نکشی ما نخست تو را بکشیم اگر حجت داری بگوی تا من ایشان را بگویم تا از کشتن برهی و مرا حجت باشد و جواب ایشان به آن بازتوانم دادن دبیر برفت که پیغامها بگذارد چون بزندان پرویز رسید آن پانصد مرد با سلاح که موکل بودند چون رسول را دیدند برخاستند و رسول بنشست و آن سرهنگ را که سر موکلان بود گفت خویشتن را با سلاح گران رنجه چه داری که نه کسی با تو جنگ خواهد کردن و ملک بر شیرویه راست بایستاد و همه خلق او را مطیع شدند موکل گفت ای رسول راست گفتی ولیکن این محبس است نه مجلس ملکه [ ظ: ملک ] این مجلس سلاح است چنین باید که ادب این مجلس نگاهداشته باشیم و بهر مجلسی که باشی آلت آن مجلس را با خویشتن داری نیکوتر بود و مردم چون به مجلس شراب نشینند توانند که بی نقل و آلت آن شراب بخورند ولیکن اسپرغمها و میوه ها برای جمال مجلس را بنهند تا حق آن مجلس گذارده شود مجلس سلاح نیز همچنین است چون رسول بنشست موکل را گفت از ملک شیرویه بسوی پرویز پیغامی دارم در رو و از وی دستوری خواه موکل درآمد و دستوری خواست پرویز گفت اگر ملک شیرویه است مرا حجابی نباشد و اگر حجابی هست پس ملک منم پس رسول را بار داد رسول درآمد و پرویز را سجده کرد پرویز او را گفت سر برگیر و آبئی در دست داشت و آن را بر بالش نهاده خود راست بنشست از آن تکیه که کرده بود آن آبی از بالش درگذشت و از مصلی [ کذا ]درگذشت و بر بساط بگذشت و بخاک افتاد و پرویز آنرا به فال بد داشت و غم آمدش پس رسول آن آبی برگرفت و از خاک پاک کرد و پیش پرویز بنهاد پرویز گفت این آبی از نزدیک من دور بر و رسول را گفت بنشین رسول بنشست پرویز سر برآورد و گفت هر کاری که بازگردد آنرا حیلت و چاره سود ندارد و این به فال مرا چنان بنمود که این ملک از من برود و بدانکس که از من بدو برسد نماند و بدیگر کس و به سه دیگر کس هم نماند و از فرزندان من بیرون شود و بکسانی رسد که ایشان نه از اهل بیت مملکت باشند پس رسول را گفت که بگو که چه گفتند رسول آن پیغامها را بداد پرویز گفت شیرویه را بگوی که ای مسکین کوته زندگانی! مرا بر این کارها که گوئی حجت است و اگر حجت نبود ترا نبایستی که بر من از این گناهها برشمردتی که هیچ کس را نرسد که گناه دیگری برشمارد الا آنکه خود معصوم بود و کس معصوم نیست اما آنچه گفتی از گناهان پدرم هرمز نه چنان است که گفتی و تو هنوز از مادر نیامده بودی که میان من و پدر جدائی افتاد و من هنوز به روم نرفته بودم که بهرام چوبین بر من حیلت کرد و بنام من درم زد و نقش من بر درم کرد تا پدر مرا تهمت کرد و من از پدر بگریختم و به آذربایجان رفتم و آنجا در آتش خانه بنشستم و بعبادت خدای مشغول شدم و همه مردمان دانستند که آن محنت که به پدرم رسید نه تدبیر من بود و نه بهوای من چون خود غایب بودم و چون بازآمدم پدر را بر حالی دیدم که ملک را شایسته نبود چشم برفته و تن تباه شده و اگر او تن درست بودی من هرگز بملک او ننشستمی چون از پیش بهرام چوبین برفتم و به روم شدم خال من بندوی بازگشت من ندانستم و نفرمودم و نپسندیدم که او پدر مرا بکشت و چون ملک بمن باز آمد و کار بمن راست شد من خال خویش بندوی را بکشتم و اهل و بیت ایشان ناچیز کردم و از ملک خود دور کردم و مردمان آن حال میدانند اما آنچه از بهر خویش و برادران خویش گفتی که شما را اندر خانه بازداشتم بدان بازداشتم تا ادب آموزید و کار ملک را شایسته شوید شما را ادب میبایست آموخت نه لهو و طرب و بر شما اجری تمام داشتم از خوردنی و پوشیدنی و آنچه شما را به کار می بایست و زن از شما از بهر آن بازداشتم که منجمان مرا گفته بودند که از اهل و بیت تو و فرزندان تو فرزندی آید که مملکت عجم بر دست وی برود و خواستم که آن نسل نیاید تا من زنده باشم و منجمان اندر مولود تو مرا گفته بودند که تو باشی که ملک از من بستانی روز آذر اندر ماه آذر در سال سی وهشتم از ملک من در مولود تو چنین حکم کرده اند و به مهر من است و بدست شیرین داده ام اگر خواهی بخواه از وی. چنان واجب کردی که چون این بدانستمی ترا بکشتمی ولیکن نکشتم از بهر فرزندی و از پس آنکه تو بزرگ شدی ملک هندوستان بمن نامه کرد و هدیه فرستاد و شما را هر یک جداجدا نوشته بود و من آن نامه را برخواندم و از بهر تو نوشته بود که این ملک بدست تو آید به روز آذر اندر ماه آذر و آن نامه را مهر کردم و شیرین را دادم اگر خواهی بستان و آنرا بخوان و چندان علامتها مرا از تو پدید آمد و ترا نکشتم و بتنگ و بند نداشتم و ترا از این آگاه نکردم از بهر پدرفرزندی. و دیگر آنکه دانستم که قضای خدای تعالی را کس نتواند گردانیدن و دیگر از شفقت پدری دلم را [ ظ: راه ] نداد که ترا بکشتمی و دریغ نیامدم که این ملک بتو رسد. اما آنچه گفتی که بیست هزار مرد از سپاه اندر زندان بازداشتی بدان که این مردمان بودند که من ایشان را پروردم سی سال اجر او عطا دادم تا روزی با دشمن من جنگ کنند ایشان آن روز که مرا بدیشان حاجت افتاد هزیمت شدند و مرا یاری نکردند و حقوق مرا نشناختند و خون ایشان بحکم سیاست حلال باشد که مرا به ایشان هیچ امید نماند عالمان را گرد کن و بپرس تا ترا معلوم کنند که خون ایشان حلال است یا نه و من همی شنوم که تو ایشان را عفو خواهی کردن و نام ایشان در دیوان خواهی آوردن و تو هرگز از ایشان منفعت نبینی و بر زندانیان از آن رحمت نکردم که من هیچ کس به زندان بازنداشتم الا که کشتن برو واجب بود و جریدها و قصهء گناهان ایشان بخوان تا بدانی که ایشان اهل کشتن اند و هر روزی که من در کشتن ایشان تقصیر کرده ام فضلی بوده است که من با ایشان کرده ام. اما آنچه گفتی که خواسته گرد کردی هم چندان که هیچ ملک را نبود بدان و آگاه باش که ملک بی سپاه نتوان داشتن و سپاه بی بسیاری مال نتوان داشتن و توانگری سپاه عز ملک بود و توانگری ملک قوت دل سپاه بود و قوت سپاه آبادانی ملک و بر ملک سپاه آنگهی دل نهد که او را دوست دارند و امید دارند و ملکان دیگر از وی بترسند و به پادشاهی او نتوانند آمدن هرگاه که کاری افتد دست بدان خواسته کند و ملک درویش را هیچ مقداری نباشد به میان سپاه و رعیت و هیبت نبود ازو در دل دشمن و تو جهد آن کن که آن خواسته نگاه داری و دگر فراز آوری و نگر تا آنرا نپراکنی میان اهل غوغا که ترا به ملک بنشاندند و نگر تا به سخن ایشان فریفته نشوی تا تهی دست و درویش نمانی که آن خواسته ها بروزگار بسیار و قصه های عجیب گرد آمده است و تو چنان نتوانی کردن که ترا نه چندین قوت و چندین روزگار بود. اما آنچه از بهر زنان گفتی که بسیار اندر سرا گرد کردم و لذت مردان از ایشان بازداشتم بدانکه من ایشان را بداشتم بنعمت و کامرانی و خواستهء بسیار که ایشان هیچ مرد بر من نگزیدند و نیز هر سالی شیرین را بفرمودمی تا همه را گرد کردی و هر که از ایشان شوی خواستی و رغبت کردی که از سرای من بیرون آید او را جهاز کردمی و بشوهر دادمی و خود کس نخواست که از سرای من بیرون رود از بسیاری نعمت من بر ایشان و امروز که من هلاک شوم و ایشان شوهران کنند هم بدان حال که با من بوده اند دوست تر دارند. اما آنچه گفتی که مردی بر بقایای خراج برگماشتی و بیست ساله و سی ساله بستدی این خراج چیزی واجب است مُلک بخراج درست شود و این واجب است بر رعیت و بیت المال را و این نه بدعت است که من آورده ام و این خراج بر خلق انوشروان نهاد که ملک را از خواسته چاره نیست و رعیت همه را گرد کرد و همه زمین ها مساحت کرد و بهمداستانی رعیت آن خراج نهاد که هر سال به سه بار یا چهاربار بدهند بهر سه ماه ربعی یا بهر چهارماه ثلثی و از بهر آن بود که این خراج را خراج همداستانی نام کردند یعنی مال الرضا و این نام انوشیروان نهاد و این مهر درم او بود شاهنشاه ملک دادگر انوشروان. و آن سرای که خراج اندرو ستانند آنرا سرای شمرده نام کردند و آن کس که خراج نداد و بخویشتن جمع کرد حق است بر ملک که جان او بستاند و او را عقوبت کند که ویرانی بیت المال خواسته است و من حق ایشان بستدم و کسی را عقوبت نکردم که اگر کارداران از ایشان چیزی ستدند که ایشان را نادادنی بود بر من بیش از آن نبود که بر در خویش دو دکان کردم و آنرا دکان داد نام نهادم و هر ماهی دو روز تا نیم آنجا بنشستمی و در قضاء حاجتهای خلق همی نگرستمی و نگه کردمی تا هر دادخواهی میگفتی و می شنیدمی و هر که داد نخواست ستم او بر خویشتن کرد نه من بر وی. اما آنچه گفتی که حق ملک روم نشناختم اگر مرا سپاه داد و با من پسر فرستاد و دخترش مریم را بمن داد من چون بهرام چوبین هزیمت کردم چندان مال و نعمت بوی فرستادم که هرگز چشم وی ندیده بود و نه به دل اندیشیده و پسرش را چندان خواسته دادم که متحیر بماند و هر کسی از سپاه او هم چنین و چون چلیپا بدست من افتاد مرا بر ایشان چیرگی بود از بهر آن بدیشان بازندادم که تا آن چوب بدست ما بود و به خزانهء ما ما را بر ایشان دست بود و ایشان ذلیل و مقهور باشند و نگر تا آن چوب بدیشان بازندهی که تو ایشان را بر مملکت خویش مسلط کنی. اما آنچه گفتی که من یزدجرد شهریار را بخواستم کشتن و او را برگرفتم که بر زمین زنم و بکشم بدان سبب بود که منجمان مرا گفته بودند که از فرزندان تو فرزندی آید که این ملک عجم بر دست او برود و بر عرب افتد و علامتی که گفته بودند بدین یزدجرد پیدا بود چون من او را بدیدم یقینم شد که این است و واجب بود مرا که او را بکشتمی که بر روی زمین فرزندی نزاد شومتر از آن فرزند که ملک چندسالهء پدر بر پدر از دست او برود و شما هم چنین باید که او را دشمن دارید و هرکجا یابید او را بکشید. اما آنچه گفتی از نعمان بن منذر که او را کشتم و حق او و پدران او نشناختم از بهر زنی بدروغ دبیری او را هلاک کردم من او را نه از بهر زن کشتم و نه بگفتار دبیر ولیکن من آن وقت که از دست بهرام چوبین بگریختم و به روم شدم براه اندر که همی رفتم راهبی را دیدم و این همه کارها که تا امروز دیدم مرا گفته بود که این ملک از خاندان ما برود و بدست مردی بزرگ شود از عرب و نگفت که آن مرد کیست و من اندر عرب ازو بزرگتر کس ندیدم و نمیدانستم به دلم چنان بود که این عرب او بود و بر آن بهانه جستم و او را از بهر صیانت ملک بکشتم و نگاه داشتن ملک بر اهل و بیت خویش و بدین معنی کردم جائی که تهمت کردن ملک بود آنجا هیچ حقی را جای نماند و من این همه که کردم بحجت کردم اکنون من دانم که کار من بکرانه رسید و روزگار من تباه شد ولیکن خواستم که ترا آگاه کنم تا بنادانی من حمل نکنی و مرا ملامت بهرزه کردی و حجت من ندانستی و مرا بر تو دل همی سوزد که چون تو مرا بکشی از ملک بر نخوری که همهء خلق جهان اندر همه دنیا متفق اند چون جهودان و ترسایان و مغان که هر که پدر خود بکشد میراث پدر بر وی حرام شود و اگر بگیرد از آن برنخورد و کمترین روزگار ملکی کردن تو باشد. پس آن رسول بازگشت و آن پیغام حرفاً بحرف به شیرویه گفت و حدیث آبی نیز بتمامی با او شرح داد شیرویه بگریست و درد آمدش از کشتن پدر. دیگر همه سپاه نزدیک او گرد شدند و رسول بخواندند و [ گفتند ] عرض کن آنچه در جواب و سؤال شیرویه پرویز گفته است رسول همچنان که او گفته بود پیش سپاه و بزرگان عجم بازگفت شیرویه گفت هرآنچه ما پنداشتیم که او خطا کرده است همه حجت پیش آورد و خون او ریختن حلال نیست او را هم آنجا می باید داشتن مردمان سپاه این سخن نپسندیدند و گفتند پادشاهی به دو ملک راست نشود و اندر میان رعیت بیشتر آنند که پدرت را میخواهند اگر تو او را نکشی ما این ملک بدو بازدهیم از بهر آنکه ایشان خلاف کنند و حیلت انگیزند بمیان مردمان اندر و این ملک بر تو راست نشود و چون ملک بدو بازدهند تو دانی که او در کشتن تو با کسی مشورت نکند و نگذارد که بر تو یکروز بگذرد تا ترا نکشد شیرویه متحیر شد و دانست که اگر در ملک بنشیند هم در ساعت او را بکشد از آن سرهنگان بزرگ یکی را بفرمود که برو و او را هلاک کن آن مرد با سلاح رفت و اندر پیش پرویز ایستاد پرویز گفت ترا به چه فرستاده اند گفت مرا فرستاده اند تا ترا بکشم پرویز گفت برو که تو آن [ ظ: نه آن ] مردی که مرا بتوانی کشتن و کار مرگ من بدست تو نیست آن سرهنگ بازگشت بسوی شیرویه و آن سپاه همچنان نشسته بودند شیرویه مردی دیگر را بفرستاد پرویز او را هم چنین بگفت پس شیرویه بمیان مردمان اندر نگریست پسر مردانشاه را دید آن مردانشاه که پرویز دست او بریده بود او را گفت برو و پرویز را بکش و نام پسر مردانشاه مهر هرمزد بود پس آن مهرهرمزد پیش پرویز رفت و پرویز گفت تو مرا خواهی کشت که منجمان مرا گفته بودند که مرگ من بر دست کسی باشد از ولایت نیمروز و ندانستم که تو خواهی بودن و ترا نشناختم و پدرت را بکشتم و تو پسر اوئی و هر که کشندهء پدر را نکشد حرامزاده بود و من پدرت را بدین تهمت کشتم و ندانستم که این بر دست تو خواهد بود مهرهرمزد تبرزینی بر کتف او زد کار نکرد که بازوی پرویز مهره ای بسته بود که آهن بر وی کار نکردی پرویز دانست که تبرزین بر وی کار نکند مهره بینداخت مهر هرمزد به تبرزینی دیگر کار او آخر کرد و پیش شیرویه آمد و گفت کشتمش گفت ترا چه گفت گفت کشندهء من تو خواهی بودن که هر که کین پدر باز نخواهد حرامزاده بود و سپاه همه آفرین کردند و بازگشتند و شیرویه گریستن گرفت و آن روز تا شب همی گریست چون شب اندر آمد مهرهرمزد را بخواند و او را بکشت و گفت کشندهء پدر را نتوانم دید خاصه پیغام آورده باشد که هر که کشندهء پدر نکشد حرامزاده بود پس روز دیگر شیرویه بر تخت بنشست و تاج بر سر نهاد و سپاه را گرد کرد و بزرگان را بار داد و آنکسان را که پدرش نام ایشان از دیوان افکنده بود همه را بنوشت و خواسته داد و زندانیان را دست بازداشت و برمک بن ضروز [ کذا شاید: فیروز ] که جد برامکه بود وزیر کرد و خراج آن سال از رعیت بازداشت و عدل و داد کرد و گفتند که او را شانزده برادر بود همه پسران پرویز و شیرویه هفدهم بود و مهتر ایشان بود همه را بکشت تا ملک بدو بماند... پس چون شیرویه برادران بکشت هیچ فرزندی از فرزندان پرویز نمانده بود مگر دو دختر یکی را نام توران دخت و یکی را آذرمی دخت هر دو دختر پرویز بودند و توران مهتر بود... - انتهی. مؤلف مجمل التواریخ آورده است: «کسری پرویز پسر هرمزد نوشروان بود. پارسیان او را خسروپرویز خواندندی یعنی بخشنده چون ابر، پیراهن مورّد وشی داشت و شلوار آسمان گون و تاج سرخ(15) نیزه در دست بندوی را خالش [ را ] به کینهء پدر بکشت و گستهم از این کار بترسید و عاصی گشت و خواهر بهرام چوبین را کردیه بزن کرد و آن سپاه بهرام که با وی از ترکستان بازگشتند با گستهم یکی گشتند، و آخر کار گستهم بر دست زنش کردیه خواهر بهرام چوبینه کشته شد بفرمان شاه [ خسرو ]وخسرو او را بزن کرد از وی پسر زاد، و شیرین را پیش از این بشبستان آورده بود پس کار خسرو سخت بزرگ شد، و هیچ پادشاه را چندان خواسته و گنج و زینت نبود و تعظیم که او را، و تفصیل آنچ از وی بازماند در خزینه در آخر نویسیم بجایگاهی، مالی که آنرا اندازه پیدا نبوده است. اما مختصری از دیگرها ذکر کنیم:تخت طاق دیس بودش و او تمام بساخت و آن را قصه درازست که ابتدا بعهد جمشید کردند و افریدون بر آن زیادتها کرد و از آن بهری به روم افتاد و بترکستان. گستاسف از جنسی دیگر بساخت و خسرو از همه جای آن را بازجست و تمام کرد چنانکه اهل عالم اندران خیره بودند، و روایت است که هزار خروار زر تمامت در آنجا کرده بود [ بیرون ]از جواهر که قیمت آن بی غایت باشد و دوازده هزار زن در شبستان او بودند از بنده و آزاد و در جمله مریم دختر ملک روم و بهرام دخت و کردیه و شیرین که تا جهان بود کس به نیکوئی او صورت نشان نداده است و فرهاد سپهبد او را عاشق بوده است و آن کارها کرد بر بیستون که اثر آن پیداست و هجده هزار اسب بر آخور بودش و در جمله خاصگان چون شبدیز آنک بکرمانشاهان صفت او بر نقش کرده است. نزدیک دیهی که آنرا بسطام(16) خوانند و بسطام گستهم بود خال خسرو و در سرورنامه(17) چنان خواندم که این صنعت ها بر سنگ کیطوس کرد پسر سمسار(18)رومی، آنک سدیر و خورنق کرده است و فرهاد سپهبد فرمودش با استادان دیگر، و چون بپرداخت بفرمان خسرو بدان سرچشمه ایوان بود و قصری بالای این صفهء سنگین که هنوز بجایست و شاه آنجا شراب خورد با بزرگان و سپاهان بفرهاد داد و آنجا صفت پرویز و شبدیز و شیرین و موبد و شکارگاه همه بجایست، نگاشته بر سنگی، و نهصد پیل بودش بروزگار، و در جمله پیلی که آنرا کذیزاد(19) خواندندی که به ایران زاده بود و این از عجایب بود که ایدر پیل هرگز بچه نکرده است، چنانک به روم شیر و به چین گربه و به هندوستان اسب و این از خاصیت [ اقلیم ] است و دوازده هزار استر بارکش بودش و در بیروزنامه(20) گفته است و والله اعلم، که قیمت آنچ هر روز خسرو بخوردی دوازده هزار درم بود، و یک لون بودی، از جهت آنک جوهری قیمتی کفته و در آن حل کردندی موافق طبع او، و علتی را شایسته که بودش (؟) و از آن پس شصت رطل شراب سوری بازخوردی، و بوقت بایست. و در شبانه روزی شصت بار مباشرت کردی و هم چنین هر روز بیرون از دریزها(21) و غالیه(22)، شصت رطل مشک (؟) وظیفهء بودش از جمله بیست رطل خوردنی و شراب خاصه ندیمان را. و بیست رطل از بهر بیت الشراب و فراشخانه و شستن اوانی، و ده رطل آب رو شستن را، و ده رطل وظیفهء کنیزکان و چون به شکار بیرون شدی از چپ و راست پانصد کنیزک به مجمرهای زرین اندر عود همی سوختندی، و هزار مرد فراش با مشک پیرامون آب همی ریختندی تا باد گرد نینگیزد، و هزار استر و عماری نشست مطربان را که جفت جفت در عماری ساخته بودندی و از آنچ سواران و شکره بودی، و دیگر زینت های بی نهایت و خسروپرویز را زانچ هیچ ملوک دیگر را نبود کوزابری [ کذا ]بود هرچند از آن شراب و اگر آب فروکردندی هیچ کم نیامدی، و دستارچهء آذرشب(23) و آن از موی سمندر بافته بود، و زرمُشت افشار که بر آن مهر نهادی و بر سان موم بود(24) و از جملهء گنجها، چون گنج عروس و گنج بادآورد، و گنج کاووس، و گنج افراسیاب، و دینار خسروانی، و این هر یک را قصه ای هست که چگونه بوده است و چگونه بدست افتاد و رامشگر چون سرگیس رومی و باربد که این همه نواها نهاده است و دستانها هیچ پادشاهی را این دستگاه و کامرانی نبود... و از عمارتها قلعهء کنگور کرد و قصر شیرین در راه بغداد و اثر هر دو ظاهر است و مطبخ او در ناحیت اسدآباد بود و اکنون دیهی است آنرا صبخ(25)خوانند و به تابستان بیشتری بر کوه اروند همدان و آن نواحی آنجا که دکان خسرو خوانند، و خم خسرو، و دیگر جایها و در سیرالملوک چنان خواندم که از این مطبخ تا آنجا که وی بودی به کنگور تا اروند همدان خوردنیها دست بدست غلامان مطبخ بدادندی و ظرفهای زرّین و مکبهای بجوهر تا گرم بوی رسیدی، از بسیاری بندگان که برسم این کار بودند سبب تعظیم را، که از آن عهد بازهمی گویند. اندر عهد خسروپرویز دستور خرّاد برزین بود و مهتران بندوی و گستهم خال وی بودند و سپهبد فرهاد بود و سمرگوی به روز و منجم برزین و حاجب اونوش [ ظ: انوش ] بود و گنجور خورشید، و نوشین بازدار و فریبرز جاندار بودش و طبیب هاهوی خراد(26)... و پرویز به مدائن مدفون است. - انتهی. چون کسری پرویز گذشته شد خبر به پیغمبر رسید گفت من استخلفوا؟ قالوا ابنته بوران دخت قال (ص) لن یصلح قوم اسندوا امرهم الی امرأة(27). و مرحوم پیرنیا در ایران باستان آورده است که: «خسرو بعد از هرمز به تخت نشست او را رومیها خسرو دوم و مورخین ایرانی خسروپرویز گفته اند نامه به بهرام چوبین نوشته او را به دربار خود احضار کرد(28) و بلندترین مقام دولتی را به او وعده داد بهرام جواب توهین آمیزی فرستاد و گفت خود خسرو باید نزد او رفته عفو خود را بخواهد خسرو باز درصدد استمالت برآمد و نتیجه نگرفت بالاخره قشون برداشته بجنگ او رفت و شکست خورده فرار کرد و با وجود اینکه عده ای از سپاهیان بهرام او را تعقیب میکردند از دجله عبور کرده بشهر رومی سیرسزیوم(29) رفت رومیها با احترام او را پذیرفته دستور از قسطنطنیه خواستند بعد مذاکرات او با مُریس(30) امپراطور روم بدین جا رسید که امپراطور مزبور حاضر شد خسرو را پسر خود دانسته از او حمایت نماید تا به تخت ایران برگردد بشرط اینکه خسرو در ازای این همراهی ارمنستان ایران را با شهر دارا به روم واگذار کند... پس از آن خسرو با قشون رومی عازم ایران گردید و از طرف دیگر بهرام چوبین بعد از شکست خسرو وارد تیسفون شده بتخت نشست ولی وقتی که خبر آمدن خسرو به ایران با قشون رومی منتشر شد مقام او سست گردید در سنه 591 م. خسرو از دجله گذشت و جنگی مابین قشون رومی و سپاهیان بهرام روی داد اگرچه قشون بهرام پافشاری زیادی نشان داد ولی بالاخره قلب قشون او شکست خورده و بهرام عقب نشینی کرده بطرف کردستان رفت در آنجا فیلهای جنگی به قشون بهرام ملحق شدند و کمکی هم به رومیها با سردار نامی آنها نرسس(31) رسید جنگ در اینجا دو روز طول کشید بالاخره بهرام شکست خورده و فرار کرده نزد خاقان ترکستان رفت لازم است توضیح شود که قشون آذربایجان که عموی [ ظ: خال ] خسرو جمع آوری کرده و به میدان جنگ آورده بود به قشون رومی کمک میکردند خسرو بعد از این فتح به تیسفون رفته بر تخت نشست و بعد قشون رومی را با هدایای فراوان مرخص کرد ولی چون مقام خود را متزلزل میدید هزار نفر از سپاهیان زبدهء رومی را نگاه داشت. خسرو پس از این فتح اشخاصی را که باعث خلع و کشته شدن پدرش شده بودند تعقیب کرد یکی از آنها که بیستام نام داشت و حاکم خراسان بود بدست نیامد حاکم مزبور با ترکها و دیلمی ها(32)همدست شده در ماد چهار سال پادشاهی کرد (از 592 تا 596 م.) و بعد که از پرویز شکست خورد نزد ترکها رفته در آنجا خائنانه کشته شد.(33) تا وقتی که مریس امپراطور روم بود روابط مابین دو دربار کام صمیمانه بود ولی در 603 م. مریس را کشتند و پسر او به ایران آمده به خسروپرویز پناهنده شد و او بپاس حقوق امپراطور مقتول جانشین او فُکاس(34)را به امپراطوری نشناخت این بود که جنگ مابین دولتین شروع شد(35). خسرو با لشکری جرار وارد بین النهرین گردیده با بهره مندی پیشرفت و شهر دارا را محاصره کرده بعد از سه ماه آنرا گرفت (605) بعد آمد (دیاربکر) و ادس و حرّان و سائر استحکامات رومی ها را تسخیر کرد پس از آن قشون ایران از فرات گذشته (هیریوپولیس) و سایر شهرهای رومی را گرفته اردوی دیگر ایران از طرف ارمنستان حمله به کاپادوکیه برده فریژیه و دو ولایت دیگر آسیای صغیر را غارت کرد و در آسیای صغیر بقدری پیش رفت که اهالی قسطنطنیه مضطرب شدند اوضاع دولت روم در این زمان قرین هرج و مرج بود فکاس که تخت سلطنت را غصب کرده بود نتوانست در مقابل فتوحات خسرو کاری کند از طرف دیگر فشار ایرانیها باعث وحشت و اضطراب در ممالک روم شده بحرانی تولید کرد این بود که هراکلیوس که در تاریخ ایران معروف به هرقل است از افریقا با کشتی هائی به قسطنطنیه آمد و با همراهی مردم زمام امور را بدست گرفت (610). از طرف دیگر خسرو بجهانگیری خود ادامه داده در 611 به شامات تاخت و انطاکیه و دمشق را گرفته غارت کرد پس از آن به کمک 26 هزار نفر یهودی بیت المقدس را محاصره کرده گرفت و صلیب حضرت عیسی را به ایران فرستاد این فتوحات پی درپی خسرو اثر غریبی در عالم آن روزی کرد بخصوص تصرف بیت المقدس و آوردن صلیب که در انظار عالم مسیحیت چیزی مقدس تر از آن نبود پس از آن خسرو به این فتوحات خود اکتفا نکرده شهربراز را که یکی از سرداران نامی ایران بود با قشون به طرف مصر فرستاد و او از کویری که مابین شامات و مصر حائل است گذشته وارد مصر شد و اسکندریه را که شهر نامی تجارتی آن زمان بود گرفت این فتح سردار ایران باز اثر بزرگی در عالم آن روزی کرد زیرا مدت نه قرن بود که مملکت مصر از تصرف ایران خارج شده و شاهان ساسانی همواره در این صدد بودند که حدود ایران را به حدود زمان هخامنشیها برسانند و برقرار شدن سلطهء ایران در مصر توسعهء روزافزون ایران را می رساند (616 م.). «از طرف دیگر در 617 م. شاهین سردار نامی دیگر ایران از کاپادوکیه گذشته ممالک آسیای صغیر را یک بیک گرفت و به کالسدن(36) نزدیکی قسطنطنیه رسید در اینجا هرقل با سردار ایرانی ملاقاتی کرده به صلاح دید او سفیری نزد خسروپرویز برای مذاکرات صلح فرستاد ولی مذاکرات بجائی نرسید زیرا فتوحات خسرو او را بسیار مغرور و متکبر کرده بود خسرو نه فقط برای مذاکرات صلح حاضر نشد بلکه سفیر را در حبس انداخته او را تهدید به قتل کرد که چرا هرقل را در غل و زنجیر در جلو تخت او حاضر نکرده پس از آن کالسدون به زودی تسخیر شد و ایران تقریباً بحدود زمان هخامنشی ها رسید. اوضاع روم در این وقت بسیار بد بود از یک طرف فتوحات ایران برای روم تقریباً ممالکی باقی نگذاشته بود زیرا ارمنستان روم و شهرها و قلاع رومی در بین النهرین و تمام ممالک آسیای صغیر و شامات و فلسطین و مصر در تصرف ایران و از طرف دیگر خود قسطنطنیه در تحت تهدید ایران و (آوار)ها بود اینها مردمی بودند که از طرف شمال به روم فشار می آوردند تهدید ایران نسبت به قسطنطنیه بقدر تهدید آنها مؤثر و خطرناک به نظر نمی آمد زیرا خسرو بحریه نداشت ولی آوارها می توانستند از راه خشکی این پایتخت معظم را تصرف کنند اوضاع روم در این زمان بقدری بد بود که هرقل در ابتداء خواست از پای تخت فرار کرده به قرطاجنه واقع در افریقا برود و با این مقصود خزانهء روم را از قسطنطنیه حمل کرد(37)ولی روحانیون مسیحی و مردم بصدا درآمدند بالاخره او راضی شد بماند و قرار شد که خزائن و نفائس کلیساها به مصرف تهیهء اردوهای نظامی و جنگ برسد برای امپراطوری روم فقط شهر قسطنطنیه و قسمتی از یونان و ایطالیا و چند شهر در افریقا باقی مانده بود(38). هرقل با قشون خود در 622 م. از بوغاز هلس پنت(39) یا داردانل امروزی گذشت و در ایسوس(40) یعنی در آنجائی که اسکندر در 950 سال قبل دارا را شکست داده بود پیاده شد در نزدیکی ارمنستان جنگی مابین او و شهربراز درگرفت که به فتح رومی ها تمام شد پس از آن هرقل به قسطنطنیه مراجعت کرد در سال بعد با مردمان شمالی مثل خزرها و غیره همدست شده از طرف لازیکا به طرف ایران قشون کشی نمود و خسرو با قشونی مرکب از چهل هزار نفر به شیز واقع در آذربایجان (گنزک)(41) شتافته به اردوهای خود امر کرد که نیز بطرف دشمن بشتابند ولیکن قبل از اجتماع اردوها هرقل جنگ کرده فاتح شد و پس از آن به غارت شهرهای ایران پرداخته آتشکده ها را خراب نمود (623 م.) در سال بعد خسرو خواست حمله به ارّان (البانی) برده قوای هرقل را معدوم کند و به سه اردوی ایران امر کرد که بدان طرف بشتابند ولیکن هرقل پیشدستی کرده به ارمنستان وارد شد و قبل از اینکه اردوهای ایران به هم ملحق شوند با هر یک جداگانه جنگ کرده اول دو اردو و بعد اردوی سوم را شکست داد و پس از آن ناگهان حمله به اردوی شهربراز برده آنرا هم درهم شکست در 625 هرقل آمد را پس گرفت و جنگی مابین او و شهربراز روی داد که باز به فتح هرقل تمام شد(42). «خسروپرویز که از فتوحات روم مضطرب شده بود خواست یک ضربت قطعی به رومیها وارد آرد و با این مقصود آخرین جدّ خود را به کار برده دو اردوی بزرگ تشکیل داد یک اردو در تحت سرداری شاهین مأمور شد که قسطنطنیه را محاصره کرده و با آوارها متحد شده آنرا تسخیر نماید و اردوی دیگر بر ضد خود هرقل عملیات کند (626 م.) هرقل قوائی برای محافظت قسطنطنیه گذاشته خود به طرف لازیکا روانه شد و از آنجا به تفلیس حمله برد ولی موفق نشد از طرف دیگر ساخلو قسطنطنیه با شاهین جنگ کرد و بواسطهء تندبادی که بر ضد قشون ایران می وزید موفق شد آنرا عقب بنشاند و شهر کالسدن را پس بگیرد شاهین بعد از این جنگ بواسطهء اینکه مورد غضب خسرو واقع شده بود از غصه بمرد آوارها هم حمله به قسطنطنیه بردند ولی موفق به تسخیر آن نشدند زیرا ایرانی ها نتوانستند به آنها کمک کنند جهة موفق نشدن ایران در این جنگهای هرقل با خسرو نداشتن بحریه بود و بعکس هرقل در تمام جنگهای مذکور از اینکه دریاها در تصرف او بوده است استفاده کرد. در سال 627 م. هرقل مصمم شد که به طرف دستگرد برود این محل تقریباً در بیست فرسخی تیسفون واقع و اقامتگاه خسرو بود در نزدیکی نینوای قدیم جنگی مابین رومیها و ایرانیها وقوع یافت در این جنگ اگرچه سردار ایرانی کشته شد ولی قشون ایران پافشاری کرد تا آنکه بالاخره به طرف سنگرهای خود عقب نشینی کرد و پس از آنکه به آن کمکی رسید به طرف کانال برازرود رفته و آن را سنگر خود قرار داده برای جنگ حاضر شد ولیکن در این حیص و بیص ترسی بر خسرو مستولی شد که در نتیجهء آن قشون ایران را رها کرده فرار کرد با وجود این لشکر ایران مقاومت کرد تا قوای ایران در نهروان بهم ملحق و دویست فیل جنگی به قشون ایران ضمیمه شدند هرقل چون استقامت لشکر ایران را دید و از آمدن فیلهای جنگی مطلع شد نقشهء اولی خود را که تعقیب خسرو و محاصره تیسفون بود تغییر داده به گنزک یعنی به طرف شمال رفت (627 م.). شکست خسرو در دستگرد و مخصوصاً فرار او از قشون باعث هیجان نجباء و مردم تیسفون گردید رفتار بد خسرو با شهربراز و توهینی که به نعش شاهین کرده بود بر تنفر مردم افزود نوشته اند که خسرو تمام سرداران خود را از این جهت که فاتح نشده بودند کشت و می خواست شهربراز را هم به قتل رساند و حال آنکه شهربراز و شاهین بواسطهء فتوحات سابقشان خیلی محبوب القلوب بودند در اثر این تنفر خسرو را از سلطنت خلع نموده و در محبس تاریک انداخته بعد از چندی کشتند (628 م.). در این قضیه فرماندهء ساخلو تیسفون پیشقدم بود و نجباء و مردم با او همراهی کردند تنفر و کینهء دشمنان خسرو به اندازه ای بود که در محبس مهرداد پسر او را در جلو چشم او سر بریدند از وقایع مهمهء سلطنت خسرو یکی طغیان آب فرات و دجله است که تمام بین النهرین را فراگرفته آن را مبدل به باطلاقی کرد و دیگر طاعونی است که بروز و کشتار زیادی کرد(43) جنگ ذوقار که اول جنگ عرب با ایرانیهاست در زمان خسروپرویز واقع شد این جنگ اگرچه کوچک بود ولی اثرات مهمی داشت(44) جهات و کیفیات این جنگ این است: خسروپرویز در زمان قشون کشی به روم (تقریباً در حدود 610 م.) شنید که نعمان ملک حیره دختر بسیار وجیهه ای دارد و خواست او را ازدواج کند ولی نعمان بواسطهء دسیسه ای که شده بود راضی نشد از این جهت خسرو در غضب شده در صدد برآمد که قشون برای تنبیه او بفرستد نعمان همین که از این قضیه اطلاع یافت فرار کرده نزد طائفهء شیبانی رفته و تمام دارائی خود را به رئیس آن سپرده نزد خسرو آمد که پوزش بخواهد ولی خسرو قبول نکرد و او را کشت پس از آن خسرو از رئیس شیبانیها خواست که تمام اموال نعمان را تسلیم کند و او قبول نکرد خسرو قشونی مرکب از ایرانی و عرب بعدهء چهل هزار نفر حرکت داد که امر او را اجراء نمایند مابین قشون ایران و اعراب چند دفعه جنگ شد در جنگ ذوقار اعرابی که در قشون ایران بودند ایرانیها را گذاشته فرار کردند و سپاهیان ایرانی شکست خورده معدوم شدند این جنگ اگرچه کوچک بود ولی نخستین مرتبه ای بود که اعراب ایرانیها را شکست داده دانستند که با حملات بی باکانه میتوان قشون منظم ایران را درهم شکست(45). خسروپرویز بعد از انوشیروان معروفترین شاه ساسانی است از قصور عالی و حرم سرا و تجملات دربار او حکایتها مانده ادباء و شعرای دوره های اسلامی داستانها نوشته یا سروده اند و غالب آنچه گفته یا نوشته اند واقع امر بوده زیرا خزانه ها و گنجها و تجملات او را احدی از شاهان سابق ساسانی نداشته... عدهء زنهای این شاه را مورخین سه هزار نفر نوشته اند و علاوه بر آنها چندهزار کنیزک برای خواندن و نواختن جزو حرم سرای او بودند(46) از اینجا میتوان استنباط کرد که مخارج دربار ایران در آن زمان چه بوده و اگر درنظر آریم که خسروپرویز وقتی که در محبس بود در مقام مدافعه از خود گفته بود که موجودی خزانهء ایران را چهاربرابر کرده و مخارج جنگهای 27 سالهء ایران را با روم نیز علاوه کنیم به سهولت میتوان دریافت که چه تحمیلاتی در زمان او بمردم ایران میشده جنگهای او با روم قوای ایران را تحلیل برد. خسرو در سالهای اول فتوحات نمایانی کرد و این فتوحات بواسطه ورزیدگی لشکر ایران در زمان شاهان قبل و اصلاحات انوشیروان در امور لشکری و لیاقت شهربراز و شاهین، دو سردار نامی ایران آن زمان بود در اثر فتوحات مزبوره موقعی رسید که پرویز میتوانست منتی بر هرقل نهاده پیشنهاد او را راجع به صلح قبول کند و با شرایط بسیار مفیدی عهدنامه ای منعقد و دست دولت روم را از بقیهء بین النهرین و ارمنستان و لازیکا کوتاه نماید زیرا حدود طبیعی ایران ساسانی از طرف غرب و شمال و غرب رود فرات و دریای سیاه و جبال قفقاز بود این مسئله را شاهان سابق ساسانی خوب دریافته بودند چنانکه عملیات آنها شاهد این مدعا است تاخت و تاز آنها تا انطاکیه و آسیای صغیر شرقی برای آوردن غنایم و تضعیف روم بود نه برای تسخیر ممالک مذکوره مسئله ای که در نظر آنها نهایت اهمیت را داشت تصرف ارمنستان و بین النهرین و قفقازیه بود یعنی داشتن سنگرهائی در مقابل امپراطوری روم و مردمان قوی و وحشی آن طرف جبال قفقاز که غالباً بتحریک روم و گاهی از پیش خود بحدود ایران تجاوز میکردند خسروپرویز بواسطهء غرور و خودپسندی نخواست این نکات را درک کند و قوای خود را بیهوده در جاهائی صرف کرد که حفظ آنها برای ایران آن روزی بواسطهء فقدان بحریهء قوی مشکل بود و به این نتیجه رسید که وقتی که هرقل از طرف شمال به طرف ایران حمله ور شد قشون ورزیدهء سابق بواسطهء جنگهای متمادی از میان رفته و سرداران نامی او یکی بواسطهء حق ناشناسی خسرو از غصه مرده و دیگری آزرده خاطر و دل سرد شده بود باز باید پافشاری لشکر ایران را در دستگرد قدردانی کرد که با وجود فرار خسروپرویز مقاومت کرده هرقل را از تسخیر تیسفون منصرف کرد کلیةً خسروپرویز شاهی بوده است خودپسند، ستم کار، شهوت ران و حق ناشناس. سلطنت او تماماً بجنگ گذشت و جنگهای او نه فقط چیزی به ایران نداد بلکه آنرا بی اندازه ضعیف کرده با سرعت تعجب آوری بطرف انحطاط برد در واقع امر از حیث جهات ظاهری خسروپرویز بانی انحطاط ایران آن زمان و باعث انقراض ساسانیان است(47). پروفسور آرتور کریستن سن در کتاب معروف خود بعنوان «ایران در زمان ساسانیان(48)» دربارهء خسرو آورده است: «هرمزد با طرزی موهن وهرام چوبین را از فرماندهی [ کل نیروی ایران در برابر رومیان ] خلع کرد چون وهرام از لشکریان خود اطمینان داشت رایت خلاف برافراشت این واقعه آتش فتنه را از هر سوی کشور مشتعل کرد ویستهم که از دودمان بزرگ اسپاهبذان بود و خویشاوند خانوادهء سلطنتی بشمار میرفت (زیرا که خال خسرو دوم بود) موفق شد که برادر خود بندوی را از زندان پادشاه بیرون کشد. دو برادر به کاخ سلطنتی درآمدند و هرمزد را خلع کرده بزندان افکندند و کور کردند و پسرش خسرو دوم را که بعد ملقب به ابهرویز شد (یعنی مظفر) بسلطنت برداشتند. خسرو در این وقت در آذربایجان بود شتابان به تیسفون رفت و در سال 590 م. تاج بر سر نهاد چندی بعد هرمزد را هلاک کردند بنابر رأی تئوفیلاکت این کار به امر خسرو واقع شد و بعضی گویند خسرو رضایت ضمنی در قتل او داده بود. اما وهرام چوبین حاضر نبود که بفرمان پادشاه جدید درآید زیرا که خود سودای پادشاهی داشت. دودمان مهران(49) مدعی بودند که از نسل ملوک اشکانی اند و وهرام تکیه به این ادعا کرده در دعوی خود ابرام نمود در تاریخ ساسانیان چنین ادعائی تازگی داشت. از آنجا که سپاه وهرام نیرومند بود خسرو رو به هزیمت نهاد و وهرام فاتحانه بپایتخت درآمد و علی رغم جماعتی از بزرگان بدست خود تاج بر سر گذاشت و بنام خود سکه زد در این اثنا خسرو از سرحد روم گذشت و به پناه امپراطور موریس درآمد. دولت مستعجل بهرام چوبین (وهرام ششم) عبارت از یک سلسله شورش و فتنه بود. طبقهء روحانی و قسمتی از اشراف با او مخالفت داشتند و تحمل پادشاهی او را نمی کردند. ولی از عقیدهء تودهء ایرانیان یعنی طبقات عامه اطلاعی نداریم. یهود وهرام را حامی و نگاهبان خود شمرده او را بمال مدد میدادند و بندوی که دستگیر و زندانی شده بود بیاری چند تن از بزرگان رهائی یافت و پیشرو مخالفان وهرام شد. این توطئه بجائی نرسید رؤسای شورشیان را هلاک کردند و یندوی به آذربایجان گریخت و نزد برادر خود ویستهم شد که بیاری خسروپرویز علم برداشته بود. قیصر موریس خسرو را با سپاهی مدد کرد بشرط آنکه شهرهای دارا و مایفرقط (میافارقین(50)) را که از رومیان در جنگ گرفته بودند به روم واگذارد این پیش آمد به نتیجهء مطلوب منتهی شد بسی از بزرگان که هواخواه وهرام محسوب میشدند او را ترک کردند. پس از جنگهای خونین سپاه روم و ارامنه اتباع موشل و ایرانیانی که به خسرو پیوسته بودند وهرام را در حوالی گنزک آذربایجان منهزم کردند. وهرام بترکان پناه برد و در بلخ بیاسود و در آن شهر چندی بعد ظاهراً بتحریک خسرو بقتل رسید(51). موبدان چندان از بازگشت خسرو شادمان نشدند زیرا که این پادشاه از روم این ارمغان را همراه داشت که نسبت به اوهام و خرافات نصاری میلی حاصل کرده بود و مؤید او در این عقاید زنی عیسوی شیرین نام بود که سوگلی حرم او گردید با وجود این کامیابی خطری که از جانب بزرگان خسرو را تهدید میکرد هنوز مرتفع نشده بود شاه آن دو شخص را که در استرداد تاج و تخت بیش از همه به او یاری کرده بودند یعنی و یندوی و ویستهم را مورد خشم خویش قرار داد در آغاز بپاداش این یاوری درجات عالیه به آنان وعده داده بود بنابر قول مورخان شرق خسرو ویستهم را بفرمانفرمائی خراسان و بلاد مجاور آن نصب کرد ولی از خاطر نمی برد ویستهم و برادرش بر هرمزد شوریده اند و بیم داشت که عمل آنان در آتیه سرمشق دیگران شود. پس ببهانه ای ویندوی را هلاک کرد لکن ویستهم که از سرنوشت برادر عبرت گرفته بود سر بطغیان برافراشت و به وهرام چوبین تأسی کرده تاج بر سر نهاد و بیاری افواج دیلمی و جنگجویانی که در سپاه وهرام چوبین خدمت کرده بودند مدت ده سال پایداری کرد و در سلطنت خراسان باقی ماند چنانکه از سکه های او آشکار است و دو تن از پادشاهان کوشانی را که شاوگ(52) و پاریوگ(53) نام داشتند بفرمان خویش آورد. خسرو چون خبر طغیان ویستهم را شنید هراسان و بیمناک شد ولی یکی از کشیشان عیسوی سبهریشوع(54) نام او را تسلی داد و تشجیع کرد عاقبت ویستهم پس از جنگها و دسیسه هائی که ما از جزئیات آن اطلاعی نداریم مغلوب شد(55) خسرو این سبهریشوع را بجای یشوع یابه که بدرود جهان گفته بود بمقام جاثلیقی نصب کرد چند سال پس از واقعهء قتل موریس امپراطور روم که بدست فوکاس اتفاق افتاد بهانه بدست خسرو داد تا جنگی جدید با روم شروع کند. فوکاس بدست هرقل (هراکلیوس)(56) خلع شد ولی جنگ بپایان نرسید. سرداران ایران در آسیای صغیر فتوحاتی کرده ادس و انطاکیه و دمشق را تسخیر کردند سپس اورشلیم را گرفته دار مقدس را از آنجا به تیسفون فرستادند عاقبت اسکندریه و بعض نواحی مصر را فروگرفتند این قسمتها از عهد هخامنشیان به بعد از تصرف ایران خارج شده بود در این تاریخ یعنی 615 م. قدرت و شوکت خسرو به اوج تعالی رسید. در سرحدات شرقی مهاجمات پادشاه کوشانیان که نسبش به هفتالیان می پیوست و تابع خاقان ترک بود به پایمردی یکی از سرداران خسرو موسوم به سمبات باگراتونی(57) ارمنی دفع شد و پادشاه کوشان بخاک هلاک افتاد(58). قسمتی از شمال غربی هندوستان طوق اطاعت شاهنشاه ایران را بگردن نهاد و وجود سکه های خسرو در این نواحی شاهد این مدعاست(59). بزرگترین سرداران لشکر ایران دو تن بودند یکی شاهین وهمن زاذکان(60) که سمت پادگوسپانی غرب داشت دیگر فرخان که او را رومیزان(61) هم می گفتند و او دارای لقب شهروراز بود یعنی «خوک کشور» شهرین(62) در آسیای صغیر فتوحات بسیار کرد و شهر کالسدن را در برابر قسطنطنیه بتصرف آورد و پس از آن از میان رفت ظاهراً بفرمان خسرو او را بهلاکت رسانده اند اما شهروراز که بلاد عظیمهء شامات و بیت المقدس را گرفته بود به محاصرهء قسطنطنیه همت گماشت ولی وسیلهء عبور از بسفور و ورود بساحل اروپائی را نداشت. عاقبت هراکلیوس موفق شد که از پیشرفت سپاه فاتح ایران جلوگیری کند و افواج شاهنشاه را بازپس راند آسیای صغیر و ارمنستان را فتح کرد و به آذربایجان درآمد و در 623 یا 624 شهر گنزک را تسخیر و آتشکدهء بزرگ آذرگشنسب را ویران کرد خسرو در موقع فرار از این شهر آتش مقدس را بهمراه برده بود. در سالهای بعد قوم خزر از نژاد ترک که در ظرف نیمهء اخیر قرن ششم در قفقاز مسکن گزیده بودند دربند را بچنگ آورده با قیصر روم عقد مودت بستند(63). قیصر در این وقت لشکر به بین النهرین (ناحیهء دجله) کشید و در 628 کاخ سلطنتی را در دستگرد بتصرف آورد و مهیای محاصرهء تیسفون شد خسرو پایتخت را ترک کرده خود را به مأمنی کشید(64)... «بعد از سی وهفت سال پادشاهی خسرو همان عاقبتی را یافت که برای پدر خود فراهم کرده بود. چون از دستگرد بیرون رفت و پیشنهاد صلح هرقل را رد کرد بقصر تیسفون درآمد و بیدرنگ از آنجا خارج شده از شط دجله گذشت و با شیرین در وه اردشیر (سلوسی) مقام گزید. سرداران ایرانی که از لجاج خسرو در ادامهء جنگ بجان آمده بودند سرکشی آغاز نهادند شهروراز شنید که خسرو از او بدگمان شده و یکی از افسران زیردست او را وادار بکشتنش کرده است پس شرایط احتیاط را بجا آورد و گردن از زیر پیمان خسرو کشید. خسرو در این وقت مبتلای اسهال شد و امر داد که او را به تیسفون بازگردانند تا ترتیبی برای جانشینی خود بدهد شیرین و دو فرزندش مردانشاه و شهریار هم با او بودند. چون کواد ملقب به شیرویه که پسر خسرو از مریم دختر قیصر بود و ظاهراً مقام ارشدیت داشت از واقعه استحضار یافت مصمم شد که از حق خود دفاع کند فرمانده کل نیروی کشور گشنسب اسپاذ(65) که بنابر روایت تئوفان برادر رضاعی او بود بیاری او کمر بمیان بست و با هرقل وارد گفتگو شد و او نیز حاضر گردید که با ایرانیان مصالحه نماید. بعضی دیگر از بزرگان نیز بشیرویه پیوستند از جمله شمطا پسر یزدین و نیوهرمزد(66) فرزند پاذگسپان مردانشاه که خسرو او را بقتل آورده بود. پس بفرمان شیرویه قلعه فراموشی را گشودند جماعتی بسیار از زندانیان سیاسی نجات یافته از هواخواهان شیرویه شدند. پس شیرویه خود را پادشاه خواند همان شب نگاهبانان سلطنتی از قصری که خسرو با شیرین در آنجا خفته بودند بیرون رفتند و پراکنده شدند و سپیده دم از هر سو این بانگ برخاست «کواذ شاهنشاه!» خسرو هراسان و بیمناک پای بگریز نهاد و خود را در باغ قصر پنهان کرد ولی او را یافته دستگیر کردند و در خانه ای که موسوم به کذگ هندوگ (خانه هندو) و انبار گنج محسوب میشد جای دادند ساکن این خانه مردی مهرسپند نام بود گویند یکی از پیشه وران (کفشگری) در راه با آن جماعت که خسرو را می بردند مصادف شد و شاه را در زیر روپوشی که بر او افکنده بودند شناخت و با قالب کفشی که در دست داشت ضربتی بر او نواخت اما سربازی که همراه شاه مخلوع بود از این کار بخشم آمد و شمشیر کشید و سر از تن کفشگر برداشت. در روایات ساسانی کفشگر نمونهء پست ترین افراد طبقات عامه محسوب میشده است. بنابر قول سبؤس(67) ارمنی خسرو در بامداد همین روز کشته شد. شیروی فرمود که دست و پای برادرانش را ببرند و میخواست بهمین اکتفا کرده آنان را زنده بگذارد ولی پس از اندک زمانی مجبور شد آنان را هلاک کند. تئوفان گوید شیرویه نخست مردانشاه را کشت بعد به سایر برادران پرداخت و خسرو را در انبار گنج خانه نگاهداشت که از گرسنگی بمیرد ولی چون دیدند بعد از پنج روز هنوز زنده است او را به ضرب تیر از پای درآوردند. بنابر کتاب گمنام گویدی شمطا و نیوهرمزد با اجازهء شیرویه خسرو را کشتند و برادران شیرویه بدست گروهی از بزرگان که بریاست شمطا طغیان کرده بودند به هلاکت رسیدند. در کتب ایرانی و عرب تفصیل بیشتر است گویند شیرویه در قتل پدر تردید داشت ولی بزرگان او را در این دو کار مخیر کردند که یا پدر را بکشد یا از تاج و تخت بگذرد شیرویه درصدد دفع الوقت برآمد و پرسش نامه ای ترتیب داد حاوی مطالب ذیل(68): علت قتل هرمزد شاه، سخت گیری خسرو نسبت به فرزندانش، بدرفتاری با زندانیان سیاسی، رفتار مستبدانهء خسرو نسبت به زنانی که آنها را جبراً از محل خود آورده در حرم خانه نگاه میداشت، ظلم و تعدی به رعایا با وضع خراجهای گزاف، جمع خزائن از مال رعیت، جنگهای بی پایان و بی وفائی نسبت به قیصر روم. صورت استنطاق را گشنسب اسپاذ به خسرو داد و پاسخ مفصلی از جانب او به شیرویه آورد این جواب شاه مخلوع اگرچه غرورآمیز بود ولی با مهارت از خود دفاع کرده پسر را مورد ملامت قرار داده بود که خیانت کرده و از معنی سؤالهای خود نیز آگاه نیست به اعتقاد نولدکه تفصیل این استنطاق (اگر بتوان آنرا به این نام خواند) بنحوی که مورخان شرقی آورده اند چندان قابل قبول نیست بلکه میتوان گفت که این گفتگو را چندی بعد از قتل خسرو و شیرویه یکی از رجالی نوشته است که کاملاً در قضایا وارد بوده و میخواسته است از خسرو دفاع کند ولی به اعتقاد من این روایت کاملاًصحیح است، و نمی توان باور نمود که در چنین موضوع بی سابقه یعنی استنطاق پادشاه مخلوع یکی از نویسندگان بصرف خیال قلم فرسائی کرده باشد. باری بنابر تواریخ عربی خسرو با رخصت شیرویه بدست مهرهرمزد مقتول شد (و این همان است که در کتاب گمنام گویدی بنام نیوهرمزد موسوم است) و شیرویه برادران خود را که 17 تن بودند بتحریک شمطا و سایر بزرگان هلاک کرد اما با وجود این مؤلفان شرقی که مأخذشان کتب پهلوی بود با کتاب گمنام گویدی در این خصوص موافقت دارند که شیرویه از کشتن پدر پشیمان شد و اظهار ندامت کرد این حوادث در سال 628 اتفاق افتاد. روایتی جالب توجه در دو منبع مستقل می بینیم یکی در تاریخ طبری و دیگری در کتاب گمنام گویدی از این قرار که: شیرویه جسد پدر را به مقبرهء سلطنتی فرستاد (در کتاب اخیر آمده که خسرو را در آنجا دفن کردند) بنابر این یا باید گفت که جسد خسرو را بنابر رسم زردشتیان در دخمهء مخصوص خانوادهء سلطنتی نهادند یا باید گفت که او را در مقبرهء خاصی قرار دادند [ این دو تعبیر از لحاظ مراسم دفن ساسانیان فرق میکند...(69) ] . «این است بطور خلاصه کیفیت حوادثی که در عهد خسرو دوم اتفاق افتاد یعنی شهریاری که خود را چنین میخواند: «انسانی جاویدان در میان خدایان و خدائی بسیار توانا در میان آدمیان صاحب شهرت عظیم. شهریاری که با خورشید طالع میشود و دیدگان شب عطاکردهء اوست»(70). «این شاهنشاه دولت ایران را چند سالی بشوکت و جلالتی رسانید که تا آن وقت در دورهء ساسانی بخود ندیده بود عبارتی که طبری در ستایش خسرو آورده ناظر بهمین مطلب است: «از همه پادشاهان در دلیری و نفاذ رأی و فرط احتیاط بیش بود بنابر آنچه از وی روایت کرده اند در نیرو و شهامت و کامیابی و جهانگشائی و گرد آوردن خواسته و گنج و یاری بخت و مساعدت روزگار کار او بجائی رسید که هیچ پادشاهی نرسیده بود از این رو او را ابهرویز خوانند که در عربی به معنی مظفر است». با وجود این جای تردید است که آیا خسرو از حیث شجاعت شایستهء چنین ستایشی بوده است یا نه. خسرو در مصافهائی که با وهرام چوبین داد این هنر خود را نتوانست به اثبات رساند و چون بر مرکب سلطنت سوار شد در جنگهای گوناگون کشور وجود خود را هیچگاه بخطر نیفکند و قدم در میان ننهاد اما در باب احتیاط او هم باید گفت که بیشتر بصورت تدابیر مزورانه بروز کرده است که منجر به قتل بزرگانی میشد که وجودشان را مظنهء خطری میشمرد. چه بخوبی میدانست که هرچند وسعت قدرت او وابسته به تأسیسات لشکری است که انوشروان دایر نموده از خطر ایمن نباید بود. در سالف زمان امرای ملوک الطوایفی بعضی از سلاطین ساسانی را عزل کرده بجای آنان شاهزادگان مساعد با خود را بر سریر سلطنت نشانده بودند اما از عهد هرمزد به بعد سردارانی که افواج دائمی و قابل انتقال در اختیار خود داشتند دم از پادشاهی زدند نخست وهرام چوبین در این میدان پای نهاد پس آنگاه نوبت به ویستهم رسید.(71) «محققاً قول اوتیکیوس که گوید خسروپرویز آئین نصاری گرفت اصلی ندارد(72) ولی روابط این پادشاه با قیصر موریس که او را در گرفتن تاج و تخت یاری کرد و مزاوجت او با شاهزاده خانم رومی موسوم به ماریا و نفوذ محبوبهء او شیرین که کیش عیسوی داشت، او را وادار میکرد که لااقل ظاهراً نسبت به رعایای عیسوی خود نظر مرحمتی داشته باشد. اما شخص خسرو هم ممکن است بعضی از خرافات عیسویان را بر موهومات سابقهء خود افزوده باشد زیرا که بنابر روایات موجوده مبنای ایمان او بر خرافات بوده است و مؤید این قول وجود جماعت کثیری غیب گو و جادوگر و منجم است که پیوسته در پیرامون او جای گرفته اند. پس عیسویان با جلوس خسروپرویز به آزادی دینی نایل شدند ولی حق نداشتند که زردشتیان را به کیش خود دعوت کنند زیرا که هر کس از زردشتیان دین رسمی ملی خود را ترک میگفت علی الاصول مستحق قتل می شد(73) اگرچه در عمل غالباً اغماض میکردند(74). خسرو به کلیسا بخشش بسیار میکرد چندین عبادتگاه بنام سن سرجیوس که او را در ایام جنگ یاری کرده بود ساخت و خاجی از زر به کلیسای سر جیوپولیس شام عطا کرد(75) کشیشان نصاری بنابر میل شاهنشاه در سال 596 م. سبهریشوع را که اصلا چوپان بود و در زجر کردن کفار تعصبی فوق العاده داشت بمقام جاثلیقی برگزیدند... طایفهء یعقوبی هم که در این عهد نیرومند شده بود بشدت هرچه تمامتر طایفهء نسطوری را متهم میکرد. نزاع یعقوبی و نسطوری شعله ور شد و یعقوبیان برتری یافتند. هواخواه و پشتیبان غیور این فرقه «درستبذ» گابریل رئیس پزشکان خسرو بود که از کیش نسطوری بعقیدهء یعقوبی منتقل شد میان گابریل و سبهریشوع شکرآبی رخ داد زیرا که سبهریشوع او را بسبب طرز زندگی خصوصی که داشت تکفیر کرده بود خسرو گابریل را بسیار گرامی داشت خاصه پس از آنکه شیرین طالب فرزند بود و معالجات این پزشک و دعاهای سن سرجیوس موجب شد که فرزندی یافت و او را مردانشاه نام نهاد مرتبهء گابریل بالاتر رفت وقتی که شیرین تابع عقیدهء یعقوبیه شد این فرقه کاملا تسلط یافت. بعد از فوت سبهریشوع، شیرین از پادشاه درخواست کرد که گرگوار معلم مدرسهء سلوسی را مقام جاثلیقی بدهد انجمنی که علی الرسم دعوت شد با نهایت اطاعت امر شاه را شنیده گرگوار را انتخاب کردند این مردی فقیه و دانا ولی حریص و شکمخواره بود پس از چهار سال ریاست در سنهء 608 یا 609 م. وفات کرد و مالی بسیار بجا گذاشت که خسرو آن را ضبط کرد. بعد از او مقام ریاست کل نصاری سالی چند بی شاغل ماند زیرا که خسرو بنابر نفوذ گابریل و شیرین اجازه نمیداد که از نسطوریان کسی بمقام جاثلیقی انتخاب شود این دو طایفه چندی بمنازعه پرداختند... نسطوریان مهران گشنسپ را که از دودمانی بسیار عالی بود طرفدار خود کرده و او را بنام ژرژ (گیورگیس) تعمید داده بودند و او حتی المقدور در حمایت آنان میکوشید(76) اما درستبذ گابریل که یعقوبی مذهب بود برای پامال کردن این نسطوری متعصب تدبیری نمود و او را متهم به انکار دین زرتشتی کرد و چندان کوشید که شاه او را محکوم و مصلوب فرمود... پس از وفات گابریل یزدین و استریوشان سالار... از عیسویانی بود که بعد از شیرین در حضور پادشاه مقرب تر از همه محسوب میشد وی مذهب نسطوری داشت و سعی بلیغ میکرد که فرقهء خود را یاری کند و اجازه بگیرد که نسطوریان جاثلیقی انتخاب نمایند اما کوشش او در حضور پادشاه بجائی نرسید و ظاهراً علت آن مخالفت محبوبهء شاه یعنی شیرین بوده است(77) روحانیان زردشتی چندان قدرت نداشتند که از مخالفت این دو فرقهء عیسوی با یکدیگر فایده ببرند درست است که این طبقه نمایندهء دیانت رسمی ایران محسوب میشدند و در تعصب شدید خود باقی بودند ولی چنان ضعفی در قدرت آنان راه یافته بود که در پیش چشم آنها خانوادهء یزدین نصرانی به بلندترین مقامات مالیه رسیدند. در سابق هم عیسویان را وارد کارهای دیوانی کرده بودند ولی مشاغل آنها چندان اهمیتی نداشت مثل منصب گاروگ بذ یعنی رئیس کارگران سلطنتی و غیره(78)هم چنین اقدام خسروپرویز در تعیین یکنفر بیگانه موسوم به فرخ زاد برای وصول خراج چندان موافقتی با سنت باستانی نداشت. انحطاط طبقهء روحانی حتی در اخلاق و ایمان و عبادات مجوسان و مؤبدان هم سرایت کرده بود... در این عهد علماء دین زردشت سعی جمیل کردند تا مجدداً اصول ایمانی را نیروئی ببخشند در دینکرد اشارت رفته است که خسروپرویز هوشیارترین موبدان را فرمود تا تفسیری نو بر کتاب اوستا بنگارند. مارکوارت(79) در تفسیر فصل اول وندیداد اشاراتی راجع به احوال سیاسی ایران بعد از سال 591 یافته است یعنی پس از آنکه حدود ایران و روم را خسرو و قیصر معین و ثابت کردند ابداً نمی توان گفت که خسروپرویز شخصاً علاقهء تامی راجع به مباحث الهی و مسائل دینی داشته است ولی ممکن است برای مقاصد سیاسی لازم دیده باشد که اهتمامی در باب دین زردشتی نشان بدهد و بدگمانی روحانیان را نسبت به اعتقادات خود برطرف کند. طبری گوید(80) خسرو آتشکده ها ساخت و در آنها 12000 هیربذ برای تلاوت ادعیه جای داد ولی این قبیل اعداد کامل که مورخان آورده اند مبنای تاریخی ندارد. «هجوم رومیان در زمان هرقل بخاک ایران در احوال عیسویان اثر بخشید موافق روایت کتاب گمنام گویدی(81) خسرو سوگند خورد که اگر در این جنگ فیروز شود در سرتاسر کشور کلیسائی یا «ناقوس کلیسائی» برپای نخواهد گذاشت. در هر حال هم نسطوریان و هم یعقوبیان قتل عام شدند در این وقت بود که بفرمان خسرو یزدین را بدار آویختند و زنش را شکنجه کردند و اموالش را بتصرف آوردند. یکی از فرزندان یزدین شمطا نام در شورشی که منتهی به خلع و قتل پرویز شد از پیشقدمان بود. «حوادث طبیعی که در این ایام رخ داد بر مصائب جنگ افزود... در اواخر عهد خسروپرویز در فرات و دجله طغیانی عظیم رخ داد (سال 627-628) و چندین سد را در هم شکست. گویند خسروپرویز خرمنی از زر و سیم بر روی فرشی نهاد و کارگران را تشویق کرد تا یک روزه چهل سد ساختند. اما این کوشش بیفایده بود دنبالهء خسارات قطع نمیشد چندی بعد هجوم اعراب کار مرمت سدها را معطل گذاشت و مزارع پهناور مبدل به مرداب و نیزار شد(82) شکستن سد بزرگ دجلة العوراء یعنی شعبه ای از شط که از مکان فعلی شهر بصره میگذشت و کوشش های بیفایده و مخارج هنگفت خسرو برای اصلاح سدها در اذهان خلایق تأثیری عمیق کرد مقارن این احوال قسمتی از ایوان کسری ویران شد مورخان این حوادث را علائم سقوط سلسلهء ساسانی(83) و فیروزی اسلام شمرده اند(84)». «خسروپرویز با وجود معایب و اشتباهاتش شاهنشاهی بااراده و نیرومند بود و در مدت سلطنت دراز خود توانست از حرص و جاه طلبی بزرگان جلوگیری کند اما تعدیات و جنگهای او کشور را فقیر کرد و شکست های سنوات اخیر جنگ ایران و روم ضربتی هولناک بر این کشور وارد آورد.مرگ خسرو موجب غلیان هوی و هوس و طغیان حرص و آز شد و قدرت دودمان پادشاهی بعلت سلطنت بی دوام و مستعجل جانشینان خسرو، ضعیف و بی مایه گشت»(85). «در تاریخ طبری چند روایت مختلف ایرانی می بینیم که از روی کمال دقت ضبط شده و بعضی از صفات خسروپرویز را ذکر میکند که برای تکمیل اطلاع ما راجع به شخص این پادشاه بسیار سودمند است. گوید: بخت و اقبال او را متکبر و مغرور کرد خودخواهی و استبداد و آزمندی او بنهایت رسید. یکی از مردان بیگانه را که پسر سمی؟ بود و نام ایرانی گرفته فرخزاد یا فرخان زاد خوانده میشد به گردآوردن خراج پس افتاده برگماشت و او ظلم بی پایان میکرد و اموال رعیت را میگرفت این قبیل کارهای خسرو که موجب صعوبت زندگی مردم شد خلق را بر او بددل کرد و نیز طبری گوید: خسرو مردمان را حقیر میشمرد و چیزهائی را خوار میداشت که هیچ شهریار عاقلی خوار نمیدارد در جرم و عصیان به باری تعالی بجائی رسید که برئیس نگاهبانان خاصه خود زاذان فرخ فرمان داد تا همهء زندانیان را که عددشان به 36000 تن میرسید(86) هلاک کند. زاذان فرخ در اجرای امر تعلل کرد و امرار وقت نمود و در حضور خسرو عذرها آورد. از این گذشته خسرو میخواست افواجی را که از هرقل شکست یافته بود بقتل آورد. «اگر هرمزد چهارم به بزرگان سخت گیری میکرد و رعیت را می نواخت خسروپرویز بالعکس هم رعایا و پیشه وران را می آزرد هم بزرگان را رنجیده خاطر میکرد از فرط بدگمانی و کینه وری این شهریار همواره مترصد فرصت بود تا خدمتگزاران مظنون و خطیر را از دم تیغ بگذراند نخست چنانکه گفتیم از ویندوی و ویستهم بدگمان شد و شخص اخیر زحمت بسیار برای او فراهم کرد پس نوبت به مردانشاه پادگسپان نیمروز رسید که از خدام باوفای او بود. بنابر قصه ای که در کتب آمده منجمان خسرو را گفته بودند که مرگ او از جانب نیمروز است و این نکته خسرو را نسبت به مردانشاه که فرمانفرمائی مقتدر بود بدگمان کرد. پس بر آن شد که او را بهلاکت رساند ولی چون خدماتش را بخاطر آورد مصمم شد که فقط به بریدن دست راست او اکتفا کند تا در نتیجهء این سیاست از اشتغال بخدمات عالیهء کشوری بازماند چون سیاست اجرا شد خسرو خواست با دادن مال بسیار او را راضی و خوشدل کند ولی مردانشاه گفت بجای مال خواهشی دارم و آن این است که سرم را از تن جدا کنید زیرا که در چنین وضع شرم آوری زندگی بر من حرام است باری بر فرض که تفصیل این قصه صحیح نباشد قدر متیقن این است که پرویز مردانشاه را بهلاکت رساند و فرزند او مهرهرمزد یا نیوهرمزد را در دشمنی خویش ثابت قدم کرد. پس آنگاه نوبت به دیگری از بزرگان رسید یزدین نام که دین نصاری داشت... و خانوادهء او که اصلاً شامی بود در کرخای بیت سلوخ (کرکوک فعلی) املاک پهناور داشت این یزدین ظاهراً در دیوان خراج دارای مقامی عالی بوده است او را مقام واستریوشان سالار دادند و وصول عشریه را به او محول کردند هنگام لشکرکشی همراه سپاه میرفت تا از غنیمت جنگ و خراج رعیت پیوسته خزانه را سرشار بدارد گویند هر بامداد هزار سبیکه زر بخزانه می فرستاد(87) یزدین نظیر این جهدی را که در انباشتن خزاین پادشاه بکار می بست در حمایت هم کیشان خود نیز مبذول میداشت از این جهت مورخان عیسوی از او جانبداری کرده از استفاده ها و حیف و میلهائی که برای پر کردن کیسهء خویش میکرد چشم پوشیده در ستایش احسان و قوت ایمان او داد سخن داده اند. یزدین صومعه ای را که شیرین محبوبهء خسرو بنا نهاده بود از خواسته و اثاثهء گرانبها بی نیاز کرد و «در همهء جهان کلیساها و دیرها ساخت مانند بیت المقدس آسمانی [ مسجد اقصی؟ ] و چنانکه یوسف در چشم فرعون عزیز بود یزدین نیز در نظر خسرو عزت داشت بلکه بیش از یوسف محبوب بود»(88) در آن وقت که ایرانیان به بیت المقدس دست یافتند یزدین غنیمتی گزاف به تیسفون فرستاد من جمله از چیزهائی که در انظار عیسویان بسیار عزت داشت قطعه ای از دار عیسی بود که خسرو آنرا با تشریفات عظیمه در گنج تازه که در پایتخت ساخته بود قرار داد. یهود بیت المقدس که موقع را برای کشیدن انتقام از عیسویان مغتنم شمرده و کلیساها را آتش زده بودند بنابر پیشنهاد یزدین و فرمان پادشاه به دار آویخته شدند و اموال آنان ضبط شد. پس یزدین بعضی از کلیساها را از نو بنا نهاد. منزلت این واستریوشان سالار دوامی نیافت و علت سقوط او معلوم نیست اما هنگامی که سپاه هرقل بنواحی مغرب ایران روی نهاد خسرو فرمان داد تا یزدین را کشتند و زنش را شکنجه نهادند شاید بگوید که شویش گنجهای گردآورده را در کجا نهفته است(89). نعمان سوم پادشاه حیره که بدین عیسوی گرویده بود هم چنین فدای کینه جوئی خسرو شد گویند هنگامی که خسرو از پیش وهرام چوبین گریزان بود نعمان را نزد خود خواند و او فرمان نبرد و از دادن دختر خود بخسرو امتناع ورزید در فاصلهء سنوات 595 و 604 م. خسرو نعمان را به زندان انداخت و امارت را از دودمان لخمی گرفته به ایاس طائی داد و یک نفر بازرس ایرانی بر او گماشت که در تاریخ او را نخویرگان مینویسند. قساوت قلب خسرو گاهی چاشنی مزاح دهشتناکی هم داشت ثعالبی گوید خسرو را گفتند که فلان حکمران را بدرگاه خواندیم و تعلل ورزید پادشاه توقیع فرمود که: «اگر برای او دشوار است که بتمام بدن نزد ما آید ما بجزئی از تن او اکتفا میکنیم تا کار سفر بر او آسانتر شود بگویید فقط سر او را بدرگاه ما بفرستند» در کتب عربی روایات مختلفی در باب مجرمیت شهروراز سردار لشکر در حضور خسرو نقل شده است. جاحظ(90) گوید که شهروراز فرماندهء کل سپاه ایران در مقابل لشکر روم بود و خسرو به او نامه ها مینوشت با اوامر متضاد این سردار چون از کید خسرو اندیشناک شد به قیصر پیوست و راه را برای او باز کرد که تا نهروان پیش آمد پس پرویز یکی از نصاری را بخواند که انوشیروان جد او را در فتنهء مزدک از قتل نجات بخشیده بود و او را نسبت به خود صدیق میدانست پس او را نامه داد که در عصائی نهفته بودند و گفت نزد شهروراز برد در این نامه شهروراز را فرمان داده بود که قصر قیصر را بسوزد و لشکریان او را هلاک کند. چون نصرانی بنهروان رسید(91) بانگ ناقوسها شنید و از کرده پشیمان شد که چرا به قیصر نصرانی خیانت کرده است پس مستقیماً بدرگاه امپراتور رفت و راز را فاش کرده عصا را به او داد. قیصر هراسان و بدگمان شد و پنداشت که شهروراز او را فریفته است پس لشکر را بازپس برد و خسرو که این واقعه را پیش بینی کرده بود به این ترتیب از دشمنی صعب رهائی یافت.(92) برجسته ترین صفات خسرو میل بخواسته و تجمل بود در سی وهشت سال ایام سلطنت خود گنجها آکند و تجملات فراهم آورد در سال هجدهم سلطنت (سنهء 607-608) مالی که خسرو به گنج جدید خود در تیسفون نقل کرد قریب 468 میلیون مثقال زر بود که اگر هر درهم (؟) ساسانی را یک مثقال بگیریم تقریباً معال 375 میلیون فرانک طلا میشود. از این گذشته مقدار کثیری جواهر و جامه های گرانبها داشت که بیشتر از عجایب روزگار بود بنابر تخمینی که خسرو بعد از سقوطش از مال و گنج خود کرده است و تفصیل آن بعداً خواهد آمد دارائی او خیلی بیش از میزانی بوده که فوقاً مذکور افتاد بعد از سیزده سال سلطنت در گنج او 800 میلیون مثقال نقود جمع شده بود و چون پادشاهی او به سی سال رسید با وجود جنگهای طولانی و پرخرجی که کرد میزان نقود او به 1600 میلیون مثقال بالغ گردید که تقریباً معادل 1300 میلیون فرانک طلا است و این علاوه بر غنایم جنگ بود، افزایش ثروت او در سالهای اخیر بسبب وصول بقایای مالیاتی بود که بدون اندک ترحم و رعایتی از مردم میگرفتند از این گذشته مبلغی کثیر بعنوان غرامت اموالی که از خزانه او سرقت شده یا بطرق مختلفه تلف گشته بود از مردمان گرفت بالجمله روایاتی که در منابع مختلفه راجع به احوال و اطوار خسروابهرویز نقل شده هیچیک محرک محبت خواننده نسبت به او نیست در خصال این پادشاه کینه توز و درون پوش و عاری از دلیری و شهامت چیزی نمیتوان یافت که کاملا شخص را به او علاقمند کند اما اگرچه آزمند بود امساک نداشت در موقع لزوم برای ابراز شوکت سلطنت و اظهار بزرگی شخصی خود، از بس تجمل فراهم میکرد و عجایب و غرایب نشان میداد دیدهء بینندگان خیره میشد. اگر بخواهیم بدرستی سنگینی بار رعیت را بدانیم کافی نیست که خرمن های زر و سیم و جواهر را در گنجهای خسرو بنگریم بلکه باید مبالغ هنگفتی را که در راه عیش و عشرت خود و درباریانش بمصرف میرسانید در نظر بگیریم تنها چیزی که عصر خسروپرویز را ممتاز کرده است همین شکوه و جلال دربار است که در نفوس معاصران او تأثیری عجیب نموده است. هرچه مورخان ایران و عرب راجع به عظمت و جلوهء دربار پادشاهان ساسانی از منابع قبل از اسلام نقل کرده اند اکثر مربوط به دربار خسروپرویز است. با مطالعهء این روایات و ملاحظهء نقوشی که خسرو بر کوه طاق بستان کنده است می توانیم تا اندازه ای به احوال این دوره که آخرین عصر باعظمت تمدن ساسانی است پی ببریم. «چون غیب گویان به خسرو گفته بودند که اقامت تیسفون بر او نامبارک خواهد بود از سال 604 م. تا زمانی که هراکلیوس بر او تاخت (628-627) به تیسفون نرفت اقامتگاه مطبوع او قلعهء دستگرد یا دستگرد خسرو بود که نویسندگان عرب او را الدسکره یا دسکرة الملک میخوانده اند این محل در کنار شاهراه نظامی بود که از بغداد به همدان میرفت در مسافت 107 کیلومتر تقریباً از پایتخت بطرف شمال شرقی نزدیک شهر قدیم ارتمیته(93) قرار داشت. هرتسفلد عقیدهء بعضی از مورخان(94) راکه بنای این شهر را به هرمزد اول نسبت داده اند رد کرده است بسیار ممکن است که شهر و کاخ دستگرد قبل از خسروپرویز هم وجود داشته ولی مسلماً از زمان انوشروان به بعد پادشاهان ساسانی توقف در عراق را بر سایر نقاط ترجیح داده و مخصوصاً در ناحیه ای بین تیسفون و حلوان مقام کرده اند هرتسفلد شرحی در وصف ویرانهء دستگرد که امروز موسوم به زندان است می نویسد(95) در زمان جغرافی نگار عرب موسوم به ابن رسته (حدود سال 903 م.) حصار آجری دستگرد سالم بوده است. ولی امروز جز یک قطعه بطول 500 متر تقریباً از این دیوار برجای نیست دوازده برج سالم و چهار برج خراب در آن جا دیده میشود. بنابر رأی هرتسفلد حصار دستگرد محکمترین حصار آجری است که از عهود قدیمه در آسیای غربی باقی مانده است باستثنای دیواری که بانی آن نبوکدونصر(96) است حتی در زمان ابن رسته هم در داخل این حصار آثار ویرانه دیده نمیشده است و سبب آن، خرابی همهء ابنیهء آنجا بدست هراکلیوس بوده است که میخواست از این راه انتقام بلادی را بکشد که لشکر ایران در ممالک روم ویران کرده بود قدری بالاتر در طریق نظامی بین خانقین و حلوان خرابهء قصر دیگری نمایان است که در تاریخ خسروپرویز ظاهراً دارای تأثیری بوده است آنجا را قصر شیرین میگویند و بنابر قصص رایجه که ممکن است صحیح باشد شیرین محبوبهء پرویز در آنجا اقامت داشته است در آنجا قلعهء مربعی است موسوم به قلعهء خسروی که چند برج دارد و خندقی آنرا احاطه کرده است و پلی طاق دار بر آن خندق زده اند. در زمین مسطحی که قلعهء خسروی بر آن مشرف است محوطهء وسیعی که دیوارهایش بجای شترگلو (؟) محسوب میشده با کاخ مجللی که امروز حاجی قلعه سی میخوانند و عمارتی عظیم که چوارقاپو (چهاردروازه) می نامند وجود داشته است. این بنای اخیر تا اندازه ای شباهت به کاخ تیسفون دارد(97). همه ابنیهء ساسانی که تا زمان ما برجای مانده طاق دارند ولی در ایران خاصه در عراق بناهای سلطنتی و کوشک های سبکتری هم بوده که سقف آنها بر ستونهای چوبین قرار داشته است تقریباً مثل کاخ چهل ستون صفویه در اصفهان. اما چون مصالح این قسم ابنیه بی دوام بوده فعلا چیزی از آنها برجای نیست(98) باوجود این اگر بخواهیم از سبک ساختمان آنها آگاه شویم باید بدقت در جزئیات معماری طاق بستان بنگریم. در کنار غاری که شاهپور سوم در کوه معروف طاق بستان کنده بود غار دیگری است خیلی بزرگتر(99) که بفرمان خسروپرویز ساخته اند طاقی که بشکل نیم دایره در مدخل این غار زده اند به سبک درگاه قصور سلطنتی است. پایه های اطاق بر دو ستون قرار دارد که نقوش بسیار ظریفی بر آنها رسم کرده اند این نقش درختی است که شاخسار منظم و مرتب آن بر ستون پیچیده است برگ آن مثل برگ کنگر است (شوک الیهود) و در بالای آن گل شگفت انگیزی دیده میشود، به اعتقاد هرتسفلد این درخت نمونه ای از درخت زندگانی است که در افسانه های عتیق ایران مذکور شده و در روایات و اساطیر مزدیسنی بصورتهای گوناگون درآمده و نامهای مختلف گرفته است از قبیل درخت گوکران(100) و درخت ون یوذبیش (101)که شفابخش هر مرض بشمار میرفته است. بر فراز ستون آنجائی که پایهء طاق شروع شده از دو طرف سر نوار چین داری دیده میشود که جزء لباس رسمی پادشاهان ساسانی است در بالا یعنی دو زاویه که در کنار نیم دایرهء طاق واقع شده تصویر دو فرشته نیسه(102) دیده میشود که به سبک یونانی خالص حجاری شده و هر یک از طرفی تاج افتخاری با نوارهای مواج بجانب دیگری دراز کرده اند درست در وسط طاق شکل هلالی ساخته اند که شاخ های آن بجانب بالا است این هلال هم با نوارهای شاهانه زینت یافته است(103). جدار عقب غار مربع و دارای دو نقش برجسته است که در دو طبقه قرار داده اند. در دو جانب نقش زیرین دو ستون از سنگ بیرون آورده اند که گوئی طبقهء دوم کتیبه بر آنها قرار دارد در این دو ستون جدولهای مقعری رسم کرده اند سر ستونها که بوسیلهء رشته ای از برگ تاک بیکدیگر متصل شده اند دارای همان نقشی هستند که در درختهای مدخل غار تعبیه شده است(104) تحقیقات عالمانه هرتسفلد رابطهء تاریخی این ستونها را که نمونهء منحصر ستون سازی عهد ساسانی محسوب میشوند با ستونهای چوبین نواحی کردستان که حافظ رسم معماری روستائی قدیم هستند واضح و روشن کرده است(105). نقش بالا مجلس تاجگذاری را نشان میدهد پادشاه در وسط ایستاده و با دست راست تاجی را میگیرد که اوهرمزد (خدا) که در طرف چپ او ایستاده به او عطا میکند. از طرف دیگر الاهه اناهیذ (اناهیتا) هم افسری به او میدهد. این سه صورت از روبرو دیده میشوند پادشاه همان تاجی را بر سر دارد که در سکه های خسروپرویز معمولا رسم میکرده اند یعنی تاجی بزرگ که دو رشته مروارید در زیر و هلالی در پیش دارد. شاخه ای که بر فراز تاج نهاده اند در میان دو بال عقاب واقع شده و بر روی آن هلالی است که قرص خورشید را در آن رسم کرده اند جامهء پادشاه که بطرز معمول دارای نوارهای مواج است عبارت است از قبائی آستین دار که از زانو میگذرد و شلواری گشاد و چین خورده قبا و شلوار غرق جواهر است حاشیهء قبا و غلاف و کمر شمشیر حتی شلوار او مزین به رشته های مروارید است علاوه بر اینها چند رشته مروارید غلطان از گردن پادشاه آویخته است و نقوش لباس نیز همه شبیه مروارید ساخته شده یعنی بصورت قطره های نازلی که هر یک به حلقه ای آویخته است. خداوند اوهرمزد نیز جامهء بلند دربر دارد ولی عبائی بدوش افکنده که حاشیهء آن مروارید نشان است. سر موزه هائی که در پای دارد در زیر شلوار پنهان است. ریش بلند نوک دار و تاج نواربستهء او نظیر نقوش ازمنهء عتیق است. زنی که در جانب راست خسرو ایستاده بنابر عقیدهء هرتسفلد از روی سبوی دسته داری که در دست گرفته شناخته میشود که کیست. از عهد باستان نقش سبو را نمایندهء آبهای آسمانی که منبع فیوض نازلهء بر زمین و بارورکنندهء خاک است، قرار داده اند بنابر این آن زن اناهید است که الاههء آب محسوب میشده است قبای او به سبک یونانی است و در روی آن عبائی ستاره نشان پوشیده و تاجش شبیه تاج اوهرمزد است و از زیر آن چهاررشته گیسو بر دوش و سینه اش افتاده است و این بنابر شیوهء عادی زنان عهد ساسانی است(106) در همهء این تصاویر آثار خشکی و فقدان حیات آشکار است.
«گوئی شخص در برابر تصویر مجسمه هائی ایستاده» یا نقوشی را می نگرد که از روی پردهء نقاشی تقلید و ترسیم کرده اند(107). خلاصهء توصیفی که هرتسفلد از صنعت حجاری طاق بستان کرده این است که این نقوش گوئی از روی پردهء قلمی در سنگ حجاری شده است(108). ... طبقهء زیرین کتیبهء جدار عقب غار مذکور خسروپرویز را مسلح و سوار بر اسب نشان میدهد این مجسمه که از سنگ بیرون آورده اند متأسفانه در اثر سوء رفتار مهاجمین شکسته است پادشاه کلاه خودی بر سر نهاده که تاج بالدار با هلال و قرص خورشید بر آن قرار دارد (بالهای تاج را شکسته اند و فعلاً پیدا نیست) جوشنی با حلقه های آهنین پوشیده که تا کلاه خود میرسد و چهره پادشاه را می پوشاند و تن را تا ران فرومیگیرد از زیر این جوشن جامهء پادشاه نمایان شده است که دارای تصاویری است شبیه ماهیانی که اصطلاحاً آنهارا اسب آبی خوانند نیزه ای در دست راست گرفته و آن را بر دوش تکیه داده است ولی مسلمانان بت شکن آن دست را چنان قلم کرده اند که اثری از آن پدیدار نیست در دست چپ آن سوار سپری مدور دیده میشود کمربندی مزین و ترکشی پرتیر سلاح این سوار را کامل کرده است. اسب در کمال آرامی بر روی قوائم درشت خود ایستاده سر و سینه اش را برگستوانی منگوله دار پوشیده است دو طرف کفل اسب دارای علامتی است که گویا حلقه ای باشد که نواری به شکل (کراوات، دستمال گردن) از آن گذرانده اند و این نشان در بعض مسکوکات ساسانی هم دیده شده و ظاهراً از علائم سلطنتی است از دو جانب کفل دوگوی بزرگ که گویا از پشم است در حریر پیچیده بشکل امرودی آویخته است و این قسم گوی در اکثر زین و برگهای سلاطین ساسانی بنظر میرسد. این مجسمهء سوار که بنابر روایات اسلامی(109) خسروپرویز و اسب او شبدیز (یعنی شب رنگ) را نشان میدهد از حیث ظرافت و سلامت اندام و تناسب و حسن ترکیب شاهکار حجاری محسوب میشود موافق روایت ابن الفقیه الهمدانی این پیکر را استادی بنام قطوس(110)پسر سنمار(111) ساخته است. البته سنمار معمار قصر خورنق حیره وجودش در تاریخ ثابت نیست و انتساب این حجار به آن معمار هم از حیث زمان تناسبی ندارد ولی ظن قوی میرود که در زیر این کلمهء معرب (یعنی قطوس) اسمی از اسامی رومی نهفته باشد چنانکه آقای هرتسفلد گفته است احتمال دارد که تعلق حجار مزبور به این شاهکار صنعتی مبنای تاریخی داشته باشد(112) نام شبدیز اسپ معروف خسرو را اکثر مورخان و شاعران ایران و عرب ذکر کرده اند گویند خسروابهرویز چنان این اسپ را دوست داشت که سوگند یاد کرده بود هرکس خبر هلاکتش را بیاورد او را بقتل خواهد رسانید. روزی که شبدیز مرد میرآخور هراسان شد و به باربذ رامشگر پادشاه پناه برد باربذ در ضمن آوازی واقعهء اسب را با ایهام و تلویح گوشزد خسرو کرد شاه فریاد برآورد که: «ای بدبخت مگر شبدیز مرده است!» خواننده در پاسخ گفت: «شاه خود چنین فرماید» خسرو گفت: «بسیار خوب هم خود را نجات دادی هم دیگری را.». این قصه را که الهمدانی و ثعالبی روایت کرده اند پیش از آنها خالد الفیاض شاعر عرب (متوفی در حدود 718 م.) آنرا بنظم آورده است در اروپا هم به اشکال مختلف روایت شده است مشهورترین آنها قصه ملکهء تیر دانبود(113) است که بهمین طریق شوهر خود گُرم(114) پادشاه دانمارک را از مرگ فرزندش کنود دانیست(115) مستحضر میکند. در برابر غار نزدیک چشمه ای بزرگ مجسمه ای از خسروپرویز قرار داشته است در قرن دهم میلادی مسعربن المهلهل آنرا در همان مکان دیده است(116) بعد آن مجسمه در دریاچه ای که نزدیک کوه است افتاده و در قرن نوزدهم تنهء آنرا بدون پا از آب بیرون کشیده در بالای سد نصب کرده اند اگرچه این پیکر را آب ضایع کرده و وحشیگری روستائیان آسیب بسیار به آن وارد آورده ولی هنوز هیئت شاهنشاه را نشان میدهد که ایستاده و دست ها بر قبضهء شمشیر نهاده است(117) در کنار این پیکر یک جفت سرستون دیده میشود که در یک سمت آنها تصویر خسرو دوم را بواسطهء شکل تاجش میتوان تشخیص داد و در سمت دیگر تصویر الاهه ای نقش شده که در دست راست حلقه یا افسری گرفته و در دست چپ شاخهء سدری. یک جفت سرستون دیگر که بهمین قسم حجاری شده در قریهء بیستون موجود است و یک جفت دیگر سابقاً در اصفهان بوده و فلاندن(118) نقش او را برداشته است(119). اشکال الاهه ها از حیث جزئیات نقاشی و علائم خدائی باهم اختلاف دارند اما تصویر پادشاه در همهء آن سرستونها یکی است و خسروپرویز را نشان میدهد.

بعقیدهء هرتسفلد این سه جفت سرستون متعلق به جلوخان عمارتی بوده که سه طاق داشته است و این سرستونها را بقسمی قرار داده بودند که تصویر پادشاه در سمت چپ و نقش الاهه در جانب راست واقع میشده به این ترتیب از جفت شدن تصاویر دو بدو سه مجلس کامل تشکیل می یافته است(120). در نقش قسمت فوقانی دیوار عقب غار بزرگ طاق بستان، خسروپرویز را با لباس روز بار می بینیم یعنی همان جامه که در مواقع مهمه می پوشیده و سراپا غرق جواهر الوان بوده است. اگر رنگ البسه و جواهرات را در سنگ معین کرده بودند تصویر کامل شاهنشاه را در دست داشتیم. حمزه بنابر مجموعهء تصاویر شاهان ساسانی که دیده است الوان مخصوصهء خسرو را چنین ذکر میکند «خسروابرویز پسر هرمزد جامه اش گلفام و شلوارش آسمانی و تاجش سرخ بود و نیزه در دست داشت». امرای بزرگ و سفرای دول خارجه در قصر دستگرد که معرض شکوه و جلال سلطنتی بوده شاهنشاه را در همین لباس میدیده اند. موافق روایت بی پیرایهء طبری خسرو در حرم خویش سه هزار زن داشته است. غیر از دخترانی که خدمتکار یا مغنی و مطرب او بوده اند سه هزار خادم مرد و 8500 مرکب و 760 فیل و 12000 استر برای حمل بنه داشته است(121) طبری گوید این پادشاه بیش از هر کس بجواهرات و ظروف و اوانی گرانبها و امثال آن مایل بود. باری عجایب بارگاه خسروپرویز ورد زبان مورخان ایرانی و عرب است. بلعمی و ثعالبی دوازده چیز شگفت از خسرو حکایت کرده اند من جمله:
قصر تیسفون. درفش کاویان. زن او شیرین. رامشگران و مغنیان دربار سرکش و باربذ (یا پهلبذ). ریدک خوش آرزو. شبدیز. فیل سفید. هرتسفلد گوید(122) این طرز شماره تقلیدی است از هندیان چنانکه قصهء هفت گوهر بودائیان شباهت تمام بنفایس دوازده گانهء خسروپرویز دارد. فردوسی جداگانه با توصیفات شاعرانه از این نفایس سخن میراند و هفت گنج خسرو را بتفصیل میشمارد که در آن ضمن فقط نام دو شگفتی از شگفتیهای ثعالبی مندرج است. مسلماً این شرح را از خوذای نامک نقل نکرده اند زیرا که فقط در شاهنامه فردوسی و کتاب ثعالبی دیده میشود و بلعمی هم از آن استفاده کرده است. مأخذ این روایت تحقیقاً آن قسمت از منابع عهد ساسانی است که تأثیر ادبیات هند در آن آشکار است و نفوذ ادبیات هند در قرن اخیر سلطنت ساسانیان پیدا شده است(123). در این روایت نام چند گنج را ذکر کرده اند از قبیل «گنز واذآورد» «گنز گاو» گویند هنگامی که ایرانیان اسکندریه را در حصار گرفتند رومیان درصدد نجات دادن ثروت شهر برآمدند و آنرا در چند کشتی نهادند اما باد مخالف وزید و سفاین را بجانب ایرانیان راند این مال کثیر را به تیسفون فرستادند و بنام گنج بادآورد موسوم شد(124). ثعالبی قصهء گنج گاو را چنین روایت میکند «کشاورزی مزرعهء خود را بوسیلهء دو گاو شیار میکرد ناگاه گاوآهن که آنرا بفارسی غباز خوانند در ظرفی پر از مسکوک زر فروشد کشاورز به بارگاه پادشاه رفت و واقعه را عرض کرد شاه فرمان داد تا آن کشت زار را کندند و مالی که در آن نهفته بود بیرون کشیدند صد کوزه پر سیم و زر و گوهر بدر آمد که مهر اسکندر داشت و جزء گنجهای او بود چون خسرو آن مال بدید خدای تعالی را سپاس گزارده یکی از کوزه ها را به کشاورز داد و باقی را در محلی نهاد که به گنج گاو موسوم شد. فردوسی گنجهای خسرو را چنین میشمارد:
نخستین که بنهاد گنج عروس
ز چین و ز برطاس و از هند و روس
دگر گنج بادآورش خواندند
شمارش بکردند و درماندند
دگر آنکه نامش همی بشنوی
تو خوانی ورا دیبهء خسروی
دگر نامور گنج افراسیاب
که کس را نبود آن بخشکی و آب
دگر گنج کش خواندی سوخته
کز آن گنج بد کشور افروخته
دگر گنج کز در خوشاب بود
که بالاش یک تیر پرتاب بود
که خضرا نهادند نامش ردان
همان نامور کاردان بخردان
دگر آنکه بد شادورد بزرگ
که گویند رامشگران سترگ(125).
از عجایب و نفایس دستگاه پرویز یکی شطرنجی بود که مهره هایش را از یاقوت و زمرد ساخته بودند دیگر نردی از بسد و فیروزه دیگر قطعهء زری به وزن 200 مثقال (مشت افشار) که چون موم نرم بود و میتوانستند آنرا به اشکال مختلف درآورند(126). دیگر دستاری که شاه دست را با آن پاک میکرد، چون چرکین میشد آنرا در آتش میافکندند آتش چرک را پاک میکرد ولی آن را نمی سوخت(127)» ظاهراً این دستار از پنبهء کوهی بوده (حجرالفتله) است. خسرو تاجی داشت که 60 من زر خالص در آن بکار برده بودند و مرواریدهای آن تاج هر یک مقدار بیضهء گنجشک بود یاقوت های رمانی آن «در شب چون چراغ روشنائی میداد و آنرا در شبان تار بجای چراغ بکار می بردند». زمردهایش «دیده افعی را کور میکرد» زنجیری به طول 70 ذراع از سقف ایوان آویخته بود و تاج را به قسمی به آن بسته بودند که بر سر پادشاه قرار میگرفت و از وزن خود آسیبی به او نمیرسانید(128) بی شبهه این همان تاجی است که در بارگاه تیسفون می آویختند و طبری نیز از آن نام برده است(129). اما بزرگترین نفایس خسروپرویز تخت طاقدیس بود (یعنی تختی که بشکل طاق است) و ثعالبی آنرا چنین وصف کرده است: «این سریری بود از عاج و ساج که صفائح و نرده های آن از سیم و زر بود 180 ذراع طول و 130 ذراع عرض داشت روی پله های آنرا با چوب سیاه و آبنوس زرکوب فرش کرده بودند. آسمانهء این تخت از زر و لاجورد بود و صور فلکی و کواکب و بروج سماوی و هفت کشور و صور پادشاهان و هیئت های آنان را در مجالس بزم و ایام رزم و هنگام شکار بر آن نقش کرده بودند در آن آلتی بود برای تعیین ساعات روز، چهار قالی از دیبای بافته مرصع به مروارید و یاقوت در آن تخت گسترده بودند که هر یک تناسب با یکی از فصول سال داشت.» اما فردوسی وصف مشروح تری از طاقدیس بنظم آورده است و گوید این سریری کهن بود که در عهد خسروپرویز آن را از نو ساختند و شرحی هم از کیفیات نجومی این تخت بیان کرده است:
شمار ستاره ده و دو و هفت
همان ماه تابان ز برجی که رفت
چه زو ایستاده چه مانده بپای
بدیدی بچشم سر اخترگرای
ز شب نیز دیدی که چندی گذشت
سپهر از بر خاک بر چند گشت...»
هرتسفلد(130) که رسالهء بدیعی در باب تخت طاقدیس نگاشته اشاره به قول یکی از مورخان رومی کدرنوس(131) نام کرده که او هم روایت از یکی از کتب تئوفان (نیمهء دوم قرن هشتم میلادی) نموده است. کدرنوس گوید: قیصر هرقل پس از انهزام پرویز در سال 624 وارد کاخ گنزک شده بت خسرو را دید که هیئتی هولناک داشت و تصویر پرویز را نیز مشاهده کرد که در بالای کاخ بر تختی قرار گرفته بود این تخت به کرهء بزرگی شباهت داشت مانند آسمان و در پیرامون آن خورشید و ماه و ستارگان بودند که کفار آنها را می پرستند و تصویر رسولان پادشاه نیز در اطراف آن بود که هر یک عصائی در دست داشتند در این گنبد بفرمان دشمن خدا (یعنی خسرو) آلاتی تعبیه کرده بودند که قطراتی چون باران فرومیریخت و آوائی رعدآسا بگوش میرسانید عجب این است که قصهء تخت طاقدیس در کتابی بدست آمده است که هیچکس باور نمیکرد در آن باشد یعنی تاریخ عمومی ساکسون(132) و رأی هرتسفلد این است که طاقدیس تختی مثل سایر تختها نبوده بلکه ساعتی بزرگ بوده است شبیه ساعت غزه(133) که ه . دیلس(134) آنرا مورد تحقیق قرار داده است و میان طاقدیس و ساعت غزه، از حیث زمان و مکان چندان فاصله نبوده است. باری طاقدیس مثل تختهای سلاطین مشرق عبارت بوده است از سکوئی در زیر و سقفی شبیه تخت بر فراز آن و در این سقف تصویر پادشاه و خورشید و ماه منقوش بوده است. هرتسلفد نمونهء این قسمت از طاقدیس را در یکی از مصنوعات آن عهد یافته است و آن جام نقرهء (کلیموا) محفوظ در موزهء ارمیتاژ لنینگراد است حجاران قندهار و نقاشان غارهای ترکستان چین کاملاً با سرمشق ارّاده و ماه و خورشید آشنا بوده اند در یکی از مهره های عهد ساسانی و بعضی قطعات منسوجه که تقلید پارچه های ساسانی است نظایر این صورتها دیده میشود. باری صورت طاقدیس در جام مذکور نقش شده است با این تفاوت که سکو و تخت را شبیه ارّاده ای ساخته اند که چهار گاو آنرا میکشد. بطوری که در صور نجومی معمول است ماه را در حال هلال نشان داده اند در زیر تخت کمانداری ایستاده که بی شبهه هیکلی مصنوع بوده و در زدن زنگ ساعت دخالتی داشته است همانطور که در ساعت غزه هیکل هرکول(135)کارش این بوده که در سر وقت ناقوس بنوازد. اما در جام سابق الذکر (کلیموا) همهء اجزاء ساعت دیده نمی شود. از روایات مورخان شرق و غرب که اسنادی مستقل از یکدیگر محسوب میشوند میتوان استنباط کرد که در کاخ گنزک صورتی از مجلس تاجگذاری شاهنشاه هم بوده است و در پیرامون آن نقش بزرگان و اشراف کشور در حال سلام دیده میشده است این کاخ گنبدی متحرک داشته که بر سقف آن سیارات هفتگانه و دوازده برج و اشکال مختلفه قمر را نقش کرده و آلتی تعبیه نموده بودند که در اوقات معین باران می باریده و بانگ رعد میکرده است. این ساعت عجیب در قصر شاهی گنزک نزدیک آتشکدهء شاهنشاهی آذرگشنسب واقع بود هرقل آن کاخ و ساعت و آتشکده را ویران کرد(136). غنیمتی هنگفت در سال 628 هنگام غارت دستگرد نصیب هرقل شد. بنابر روایت تئوفان قیصر در آن جا سیصد لوای رومی که در جنگها بدست ایرانیان افتاده بود با مقداری کثیر سیم غیرمسکوک و میزهای مخصوص عبادت و فرش های گلابتون دوز و پارچه های ابریشمی و جامه های حریر و پیراهن سفید بیشمار و قند و زنجبیل و خردل و غیره بدست آورد و مقدار بسیار عود و مواد معطره دیگر یافت. در حیاط بزرگی که جزء قصر خسرو بود و آنرا پارادیس میگفتند شترمرغ و غزال و گورخر و طاوس و تذرو و شیر و پلنگ بسیار دیدند(137). این محوطه ظاهراً شکارگاه خسرو بود که نقش آنرا در جدار جنبین طاق بزرگ طاق بستان می بینیم بنابر مقیاس هرتسفلد این دو تصویر که مختصراً برآمدگی دارند ارتفاعشان 8/3 گز و عرضشان 7/5 گز است. در دیوار راست طاق شکار گوزن را نشان داده اند قسمت میانی این نقش را در خطوطی محصور کرده اند که شبیه حصاری شده است. صیادان گوزنان را تعاقب کرده اند و آن جانوران هراسان و گریزان از مخرجی که در جانب راست حصار تعبیه شده بیرون میجهند. پادشاه که سوار بر اسب است در سه جای این حصار ترسیم شده است در سمت بالا پادشاه سواره ایستاده و اسبش مهیای جهیدن است زنی در بالای سر او چتری افراشته است که علامت شوکت سلطنتی است. در پشت سر او صفی از زنان بعضی در حال احترام ایستاده و برخی مشغول رامشگری هستند. دو تن از آنان شیپور در دست دارند و یکی طنبور می نوازد برروی چوب بستی که پلکانی بر آن قرار داده اند زنانی نشسته اند که بعضی چنگ می نوازند و برخی کف میزنند. در زیر آن تصاویر صورت پادشاه دیده میشود که کمان را به زه کرده و در پی جانوران گریزان اسب می تازد. در قسمت زیرین آن نقش تصویر دیگری از پادشاه هست که اسب را بحالت یورتمه میراند. و ترکش در دست از شکار بازمی آید در سمت چپ حصار مذکور اشتران دیده میشوند که گوزنان کشته را می برند، نقش دیوار چپ که با دقت فوق العاده ساخته شده شکار گراز را نشان میدهد... درست در وسط تصویر پادشاه با قدی فوق اندازهء طبیعی حجاری شده که در قایق ایستاده و کمان را به زه کرده است زنی در یسار او ایستاده تیری به او تقدیم میکند زنی دیگر در یمین او بنواختن چنگ مشغول است. قایق دیگر که در پشت واقع شده پر از نوازندگان چنگ است. شاه دو گراز بزرگ را با تیر از پای درآورده است. باز همان دو قایق در سمت راست تصویر دیده میشود. در این جا پادشاه که هاله ای بر گرد سر دارد در دست خود کمانی سست شده نگهداشته است معلوم میشود که شکار بپایان آمده است در قسمت زیرین این نقش فیلان مشغول جمع آوری شکار هستند و اجساد جانوران را با خرطوم گرفته بر پشت خود می نهند... در حجاری مزبور پادشاه که در قایق ایستاده لباسش دارای نقش اژدهاست که آنرا هیپوکامپ میخوانند. این حیوانی خیالی است که مأخوذ از اژدهای صنایع چینی است. همین نقش در جامهء خسروپرویز که سوار بر اسب است دیده میشود... معروف ترین قالی های عهد خسروپرویز که در کتب قدیمه شرقی شرح آن مذکور است از جنس ابریشم زربفت بوده است ثعالبی گوید طاقدیس (سابق الذکر) از چهار قالی زربفت مرواریددوز و یاقوت نشان پوشیده بود و هر یک از این فرشها فصلی از سال را نشان میداد. قالی بزرگی که در تالار باریکی از قصور سلطنتی تیسفون بوده و وهارخسرو (بهارکسری) نام داشته یا بقول بلعمی آنرا (فرش زمستانی) میگفته اند از همان جنس زربفت بوده است... در نقش شکار طاق بستان فقط چند تن از سه هزار زنی که خسرو در حرم داشت می بینیم این شهریار هیچگاه از این میل سیر نمی شد دوشیزگان و بیوگان و زنان صاحب اولاد را در هر جا نشانی میدادند بحرم خود می آورد هر زمان که میل تجدید حرم میکرد نامه ای چند به فرمانروایان اطراف می فرستاد و در آن وصف زن کامل عیار را درج میکرد پس عمال او هرجا زنی را با وصف نامه، مناسب میدیدند بخدمت می بردند(138) گویا وصفی که از زن تمام عیار در نامه های عجیب خسروپرویز درج بوده شباهتی با بیانات (ریدک) دارد آن غلامی که گفتگوی او را با پادشاه در یک رسالهء پهلوی درج کرده اند و امروز در دست است... گوید: «بهترین زن آن است که پیوسته در اندیشه عشق و محبت مرد باشد امّا از حیث اندام و هیئت نیکوترین زنان کسی است که بالائی میانه و سینه ای فراخ و سر و سرین و گردنی خوش ساخت و پاهائی خرد و قامتی باریک و کف پائی مقعر و انگشتانی کشیده و تنی نرم و استوار دارد باید که پستانش چون بهی و ناخنش چون برف سفید و رنگش سرخ چون انار و چشمش بادامی و مژگانش بنازکی پشم بره و دندانش سفید و ظریف و... (؟) و گیسوانش دراز و سیاه مایل به سرخی باشد و هرگز گستاخ سخن نراند...»(139) «محبوبهء خسرو، شیرین نام داشت که بقول ثعالبی: بوستان حسن و رشک ماه تمام بود» چون شیرین عیسوی بود بعضی از مورخان غربی و شرقی(140) او را از رومیان دانسته اند اما اسم او ایرانی است بنابر قول سبئوس(141) شیرین از مردم خوزستان بود در اوایل سلطنت خسرو به عقد او درآمد و با اینکه منزلتی فروتر از مریم دختر قیصر داشت که پادشاه او را به علل سیاسی گرفته بود(142) از حیث منزلت در وجود خسرو نفوذی تمام داشت. مطابق افسانهء وهرام چوبین خسروپرویز خواهر بهرام را که گردیک نام داشت و زنی مردانه بود بعقد خود درآورد و این پس از آن بود که گردیک ویستهم را هلاک کرد(143) اگر تفصیل این قصه را نتوانیم باور کنیم ظاهراً مزاوجت خسرو و گردیک را باید مبتنی بر حقایق تاریخی بدانیم شیرین خسرو را خبر داد که از کید این زن دیوسار برحذر باشد(144) از زمان بسیار قدیم افسانه هائی در باب معاشقهء خسرو با شیرین نوشته اند ظاهراً قبل از سقوط دولت ساسانی هم یک یا چند افسانهء عامیانه راجع به این مطلب وجود داشته است و پاره های آن افسانه را در بعضی از متون عربی و فارسی خوذای نامک وارد کرده اند. ثعالبی و فردوسی شرح تدابیر شیرین را که در جلب عاشق بیوفای خود بکار می برده و تفصیل عروسی او را با خسرو نقل کرده اند و تدبیر ماهرانهء پادشاه را که در اسکات بزرگان بخرج داد تا توانست دختری از طبقهء فروتر را بعقد خود درآورد ذکر نموده اند بلعمی قصهء معاشقهء فرهاد و شیرین را آورده است و چنین گوید: «فرهاد فریفتهء این زن شد و خسرو او را به کندن کوه بیستون گماشت فرهاد در آن کوه به بریدن سنگ مشغول شد و هر پاره که از کوه می برید چنان عظیم بود که امروز صد مرد آنرا نتواند برداشت.» قصهء فرهاد و شیرین و خسرو و شیرین موضوع بسی از منظومات عشقی و حماسی ایرانیان شده است(145). فردوسی قصهء کشته شدن ماریا (مریم) را بدست شیرین چنین بنظم آورده است:

ز مریم همی بود شیرین بدرد
همیشه ز رشکش دو رخساره زرد
بفرجام شیرین ورا زهر داد
شد آن دختر خوب قیصرنژاد
از آن کار آگه نبود ایچکس
که او داشت آن راز تنها و بس
چو سالی برآمد که مریم بمرد
شبستان زرین به شیرین سپرد.
پرویز همهء اقسام لذایذ را استقبال میکرد. ذوق او را نسبت به عطریات در روایت بلاذری دریافتیم(146) که چون بوی پوست های تحریر را دوست نداشت مقرر فرمود که نامه ها را بر کاغذی که به گلاب و زعفران آغشته باشد بنویسند. مسلماً در قصور و کاخهای خسرو بوی عود و عنبر اشهب و مشک و کافور و صندل پیوسته هوا را معطر میداشته است چنانکه در عهد خلفا چنین بود. بنابر روایت ثعالبی ریدک خوش آرزو غلام خسرو که از لطایف مشمومات وقوفی کامل داشت در جواب خسرو گفت: «بهترین عطرها شاهسپرم آمیخته با ندّ(147) است که بر آن گلاب پاشیده باشند دیگر بنفشه با بخور عنبر و نیلوفر با بخور مشک و باقلای معطر با بخور کافور. بوی نرگس چون رائحهء جوانی است و بوی گل سرخ چون رائحهء یاران است و عطر شاهسپرم چون نکهت اولاد است و بوی خیری چون رائحهء دوستان صدیق است.» خسرو باز پرسید که بوی بهشت چگونه است ریدک جواب داد: «اگر بوی شراب خسروانی و سیب شامی و گل فارسی و شاهسپرم سمرقندی و طرنج طبری و نرگس مسکی و بنفشهء اصفهانی و زعفران قمی و بونی [ بوانی ]و نیلوفر سیروانی و [ ند ] که مخلوطی از سه چیز معطر است (عود هندی و مشک تبتی و عنبر شحری) را فراهم آوری از بوی بهشت بوئی توانی برد». خسرو جامهای گرانبها را دوست داشت اکثر ظروف نقرهء عهد ساسانی که امروز در موزه ها دیده میشود تعلق به این دوره دارد. در روسیه مقدار کثیری از آن بدست آورده اند... باعتقاد داره(148) این قبیل جامهای منقوش را در کارخانهء پادشاهی ساخته و به حاضران شکار یا میهمانی شاهنشاه یا امراء و سلاطین بیگانه هدیه میداده اند... نمونهء بسیار زیبائی از ظروف عهد خسروپرویز جام نقره ای است که در کتابخانهء ملی پاریس مضبوط است و خسرو را هنگام شکار تقریباً چنانکه در طاق بستان دیدیم نشان میدهد خسرو دیهیم بالدار بر سر و جامهء بسیار گرانبها در بر و رشته های مروارید به گردن دارد کمان به زه کرده چهارنعل از پی جانوران گریزان می تازد و نوارهای سلطنتی او از اثر باد در اهتزاز است چند گراز و گوزن و یک گاو وحشی به تیر او از پای درآمده است(149) ... شکارگاه خسرو در طاق بستان ظاهراً حاکی از این است که در آن عصر چنگ آلت درجهء اول موسیقی ساسانی بوده است اما آلات دیگر مطابق آثار آن عصر که مسلماً در عهد پرویز وجود داشته عبارتند از شیپور و طنبوره و نای (رجوع شود به شکارگاه گوزنان طاق بستان) در روی بعضی از ظروف نقره تصویر نای زنانی بنظر میرسد(150). «نام عدهء کثیری از آلات موسیقی در رسالهء خسرو و غلامش مسطور است از جمله عود هندی موسوم به ونَ و عود متداول موسوم به دار و بَربُط و چنگ و طنبور و سنطور موسوم به کنار و نای و قره نی موسوم به مار و طبل کوچکی موسوم به دُمبلگ و آلتی بنام زنگ که دارای هفت تار بوده است: معروفترین رامشگران و سازندگان الحان موسیقی دربار خسروپرویز سرگش (یا سرکش) و باربذ بوده اند(151) آنچه از احوال این دو استاد بما رسیده مأخوذ از خوذای نامک نیست بلکه از بعضی کتب عامیانهء اواخر عهد ساسانی نقل شده است تفصیلی که در کتاب فردوسی و ثعالبی آمده تا اندازه ای افسانه آمیز است گویند سرکش در آغاز حائز مقام اول بود و برای حفظ پایگاه خود پیوسته باربذ را که رامشگری جوان و بنابر عقیدهء ثعالبی از مردم مرو بود از حضور شاهنشاه دور میداشت اما باربذ حیله کرد و آواز خویش را بگوش خسرو رسانید و از آن پس مقرب شد... ثعالبی گوید باربذ در ملاقات اول دستان یزدان آفرید را برای خسرو خواند بعد دستان پرتو فرخار را به سمع او رسانید... در برهان قاطع نام سی لحن باربذ که برای بزم خسروپرویز ساخته مسطور است و با مختصر اختلافی نام آنها در خسرو و شیرین نظامی نیز ضبط است... مطابق روایتی که برون(152) نقل کرده باربذ برای بزم خسرو 360 دستان ساخته بود چنانکه هر روز دستانی نو می نواخت... بعض دستانها در وصف قدرت و ثروت خسروپرویز بوده است مثل باغ شیرین و باغ شهریار و اَورنگیگ (یعنی سرود تخت) و تخت طاقدیس و هفت گنز (گنج) و گنز وادآورد و گنز گاو و شبدیز»(153). تاج خسروپرویز و قبای او که از پارچهء زربفت مرصع بجواهر و مزین به مروارید بود... زره و خود و ران بند و بازوبند و شمشیر وی که همه از طلا بود بدست عرب افتاد... شمشیرها و تاج خسرو را نزد خلیفه عمر بردند عمر تاج را در کعبه آویخت(154).
(1) - ایران در زمان ساسانیان، تألیف آرتور کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی ص312.
(2) - ظ. مقصود ابن الاثیر است.
(3) - ظ. خوارزمی منظور است.
(4) - در برهان قاطع و سراج اللغات و غیاث اللغات نیز این قول آمده است.
(5) - این مطلب در برهان قاطع و سراج اللغات و غیاث اللغات نیز آمده است.
(6) - این قول در برهان قاطع نیز آمده است و بحقیقت همان معنی چهارم است که پرویزن باشد. و رجوع به پرویختن شود.
(7) - این معنی در برهان قاطع نیز آمده است لیکن در استشهاد به این بیت تأمل است چه اینجا «خسرو پرویز» مراد است، یعنی اگر مافوق خسرو پرویزی.
(8) - این معنی در برهان قاطع نیز آمده است ولی در استشهاد به این بیت نیز تأمل است چه ممکن است پرویز امالهء پرواز باشد، و به معنی خسرو پرویز نیز راست می آید با اندک تکلفی.
(9) - ص37.
(1) - ظ. هرمز زائد است.
(2) - فردوسی: نیاطوش. دینوری: ثیاذوس. طبری: ثیادوس. (حواشی مجمل التواریخ والقصص ص78). صحیح: تیاطوس.
(3) - موشل. (ایران در زمان ساسانیان ص312).
(4) - صاحب مجمل التواریخ نام وی را قلون آورده است (ص 78) و فردوسی در شاهنامه نیز قلون فرماید: «قلون رفت با کارد در آستی...»
(5) - و در عهد پرویز نوای خسروانی که آنرا باربد در صوت آورده است بسیار است فاَما از وزن شعر و قافیت و مراعات نظایر آن دور است، بدان سبب تعرض بیان آن کرده نیامد. (لباب الالباب ج 1 ص20).
(6) - قرآن 30 / 1-3.
(7) - این مطلب صحت ندارد چنانکه بعد بیاید.
(8) - قرآن 30 / 3-4.
(9) - شهربراز یا شهروراز (گرازکشور) همان فرخان است که او را رومیزان نیز می گفتند. (ایران در زمان ساسانیان).
(10) - این مطلب صحت ندارد چنانکه بیاید.
(11) - چون یک نسخه بیشتر از ترجمهء تاریخ طبری در دست ما نیست و در متن طبری نیز این قطعه نبود از اینرو تصحیح و اصلاح آن میسر نشد.
(12) - رجوع به مجمل التواریخ والقصص ص250 شود.
(13) - رجوع به مجمل التواریخ والقصص ص251 و بعد شود.
(14) - ظ: گشنسب اسپاذ. (ایران در زمان ساسانیان).
(15) - مجمل التواریخ صص36-37.
(16) - امروز به طاق بستان معروف است.
(17) - ظ: پرویزنامه. (حاشیهء ناشر و مصحح).
(18) - ظ: سنمار. (حاشیهء مصحح).
(19) - یعنی خانه زاد.
(20) - مراد پرویزنامه است. (حاشیهء مصحح).
(21) - دریز، دزیر، دژیز هم خوانده میشود. معنی آن معلوم نشد. (حاشیهء مصحح). شاید: ذریره ها.
(22) - و پرویز هر روز یک کاسه طعام خوردی که ده هزار دینار قیمت آن بودی از بس جواهر مقوی که در آن بود و او را جواهری بود که بریسمان محکم کرده بدریا انداختی هر گوهری که در دریا بودی بسان مغناطیس با خود گرفته بیرون آوردی.
(23) - دستارچهء پرویز را که ظاهراً از پنبهء نسوز بوده بدین نام خوانده اند. (حاشیهء مصحح). مجمل التواریخ - انتهی. صحیح این کلمه آذرشست است و آن نام جامه ای بوده است که از حجرالفتیلة (پنبهء کوهی) کردندی. (در معنی کلمهء آذرشب و آذرشین پیروی از دواوین و لغت نامه ها شده است که باید تصحیح شود و شعر منوچهری را نیز باید بصورت ذیل خواند:
درشود بی زخم و زجر و درشود بی ترس و بیم
همچو آذرشست به آتش همچو مرغابی بجوی.
منوچهری (در صفت اسپ، از یادداشت مرحوم دهخدا).
(24) - و گوئی داشت از طلای دست افشار دویست مثقال.
(25) - ظ: مطبخ. (حاشیهء مصحح).
(26) - مجمل التواریخ والقصص چ ملک الشعراء بهار صص36-37 و 76-84 و 96 و 172 و 249-252 و 419 و 464.
(27) - تاریخ بیهقی (چ فیاض ص 379).
(28) - بهرام چوبین در حال شورش با لشکر همراه خود بطرف تیسفون می آمد.
(29) - Circesium
(30) - Maurice
(31) - Narses. (32) - دیلمیها مردمی بودند که در حوالی گیلان سکنی داشتند.

(33) - ایران باستان صص343-345.
(34) - Phocas. (35) - این جنگها از 603 تا 627 م. امتداد یافت.
(36) - Calcedon (37) - این خزانه چنانکه در ذیل بیاید بدست سردار خسروپرویز افتاد و موسوم به گنج بادآورد شد.
(38) - ایران باستان صص345-347.
(39) - Hellespont
(40) - Issus (41) - کرسی قسمتی از آذربایجان به این اسم موسوم بوده و مورخین عرب آن را جنزق نوشته اند (تخت سلیمان کنونی).
(42) - ایران باستان صص348-349.
(43) - ایران باستان صص349-350.
(44) - ایران باستان صص357-358.
(45) - ایران باستان ص358.
(46) - تاریخ طبری. بعضی از مورخین عدهء زنهای حرم سرای او را از ده الی دوازده هزار نوشته اند.
(47) - ایران باستان صص 351 - 352
(48) - ترجمهء رشید یاسمی.
(49) - وهرام از مردم ری پسر وهرام گشنسب از دودمان بزرگ مهران بود فرماندهی قادر و محبوب سربازان خویش و پر از کبر و ادعا بود و از این حیث شبیه بزرگان عهد ملوک الطوایفی قدیم محسوب میشد. (ایران در زمان ساسانیان ص311).
(50) - Martyropolis (51) - راجع به این حوادث منبع عمده تاریخی است که تئوفیلاکت نوشته است.
(52) - Chavagh
(53) - Paryogh
(54) - Sabhrisho (55) - بنابر افسانهء بهرام چوبینه ویستهم بدست زنش گردیک خواهر بهرام کشته شد. این زن بعدها زن خسرو دوم گردید.
(56) - Heraclius
(57) - Sombat Bagratuni. (58) - مارکوارت: ایرانشهر.
(59) - مارکوارت: ایرانشهر.
(60) - Chahen Vahmanzadhaghan.
(61) - Romezan (62) - ظ: شاهین.
(63) - مارکوارت: ایرانشهر.
(64) - ایران در زمان ساسانیان صص311-315.
(65) - Gushnasp Aspadh. (66) - در تاریخ بی نام گویدی، نام او را نیوهرمزد نوشته اند.
(67) - Sebeos (68) - رجوع به کتاب نولدکه دربارهء ساسانیان (مبتنی بر روایات طبری) شود. فردوسی و ثعالبی و دینوری و صاحب نهایه و غیرهم با اختلافاتی این مطلب را آورده اند. مطالب مذکور به اغلب احتمالات از کتاب تاجنامک گرفته شده که تفاصیل بسیاری راجع به مدت حبس خسروپرویز و روابطی که با پسرش شیرویه داشته حاوی بوده است.
(69) - تئوفیلاکت ج 4.
(70) - ایران در زمان ساسانیان صص350-353.
(71) - ترجمهء ایران در زمان ساسانیان صص315-316.
(72) - نولدکه، طبری.
(73) - دینکرد، کتاب 9 (بغ نسک).
(74) - ایضاً.
(75) - لابور.
(76) - لابور.
(77) - لابور.
(78) - نولدکه، طبری: لابور. راجع به کلمهء کروگ بذَ رجوع شود به مقالهء بیلی در مجلهء مدرسهء السنهء شرقی و افریقائی لندن 1934 م.
(79) - ایرانشهر ص163.
(80) - نولدکه، طبری.
(81) - ترجمهء نولدکه.
(82) - ابن خردادبه.
(83) - نولدکه، طبری. رجوع شود به طبری راجع به علائمی که در شب تولد حضرت رسول ظاهر شد.
(84) - ایران در زمان ساسانیان، ترجمه، صص346-350.
(85) - ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص354.
(86) - حاجت به ذکر نیست که این عدد مبالغه آمیز است، زاذان فرخ را میتوان احتمال داد که همان فرخ زاد باشد.
(87) - تاریخ بی نام گویدی.
(88) - تاریخ بی نام گویدی.
(89) - تاریخ بی نام گویدی.
(90) - تاج ص180.
(91) - بنابر قول مسعودی (مروج الذهب) اسقفی از خراجگزاران ایران بوده است.
(92) - افسانه های دیگری نیز راجع به خسرو و شهروراز در طبری نولدکه و بیهقی مذکور است. بین پادشاه و سردار بزرگش اختلافاتی موجود بود که جزئیات آن بر ما مجهول است و منتهی به عصیان شهروراز گردیده است. خسرو بوسیلهء جاسوسان یکی از روحانیان را که در پایتخت مردم را بر دولت ساسانی میشورانید شناخت و او را نزد حاکم شهر دیگری فرستاد تا پس از تسکین شورش پایتخت او را بهلاکت رساند. (کتاب التاج جاحظ صص98-99). در کتب عربی که نوع آنرا ادب گویند قصصی راجع به خسرو دوم دیده میشود که صحت آن مشکوک است، مث رجوع کنید به تاریخ بیهقی ص155 و 490 و محاسن منسوب به جاحظ.
(93) - Artamita. (94) - حمزه و ابن قتیبه.
(95) - سفر باستان شناسی.
(96) - Nabuchodonosar. (97) - رجوع شود به دمرگان، هیئت علمی در ایران و هرتسفلد، نقوش ایران.
(98) - هرتسفلد، دروازهء آسیا.
(99) - هرتسفلد، دروازهء آسیا.
.(تلفظ آن است)
(100) - Gokran .(تلفظ آن است)
(101) - Van i yudhbesh
(102) - Nicee. (103) - هرتسفلد، دروازهء آسیا.
(104) - هرتسفلد، دروازهء آسیا. رجوع کنید به دمرگان.
(105) - هرتسفلد، دروازهء آسیا.
(106) - هرتسفلد، دروازهء آسیا.
(107) - هرتسفلد، دروازهء آسیا.
(108) - مقایسه شود با هرتسفلد، خراسان (مجلهء اسلام).
(109) - ابن حوقل (قرن دهم م.) از روی کتاب عمروبن بحرالجاحظ. رجوع شود به هرتسفلد، دروازهء آسیا.
(110) - Quattus.
(111) - Sinimmar. (112) - هرتسفلد، دروازهء آسیا. مقایسه شود با زاره در «زاره، هرتسفلد» نقوش ایران.
(113) - Tyre Danebode.
(114) - Gorm.
(115) - Knud Daneast. (116) - عبارت یاقوت که هرتسفلد در ص82 دروازهء آسیا ذکر کرده است.
(117) - هرتسفلد، دروازهء آسیا.
(118) - Flandin. (119) - فلاندن و کست.
(120) - دروازهء آسیا. مقایسه شود با دمرگان.
(121) - طبری، نولدکه. در نهایه تقریباً همین اعداد ذکر شده و هر دو از یک منبع گرفته شده. مقایسه شود با بلعمی.
(122) - رسالهء تخت خسرو، سالنامهء پروس.
(123) - در رسالهء روز خوردادِ ماه فروردین (روز نوروز) که از رسالات پهلوی است به هیجده چیز عجیب که در مدت هیجده سال سلطنت بدست خسرو افتاد اشاره شده است. رجوع شود به تذکرهء مدی، نامه های آسیائی.
(124) - تاریخ بی نام گویدی. مقایسه شود با طبری، نولدکه و ثعالبی [ شهربراز آنرا به ایران فرستاد. ایران باستان ص 379 ] .
(125) - ن ل: که خوانند نامش کران سترگ.
(126) - ثعالبی.
(127) - بلعمی. و این نوع جامه را آذرشست می گفتند.
(128) - ثعالبی.
(129) - ثعالبی.
(130) - رسالهء تخت خسرو در سالنامهء پروس. متمم این مطالب در باستان شناسی هرتسفلد مذکور است.
(131) - Kedrenos.
(132) - Sachsische Weltchronik.
(133) - Gaza. (134) - H. Dielsمقاله ای راجع به پروکوپ در تحقیقات آکادمی پروس.
(135) - Hercule. (136) - راجع به اشیاء قیمتی که به گنجهای خسرو دوم تعلق داشته توصیفاتی که کم و بیش صحیح است در دست هست. رجوع شود مثلاً به کتاب المحاسن منسوب به جاحظ.
(137) - زاره. هرتسفلد، سفرنامهء باستانشناسی.
(138) - طبری، نولدکه. مقایسه با چهارمین گناهی شود که به خسرو دوم نسبت داده اند.
(139) - خسرو و غلامش چ اونوالا. مقایسه شود با عبارت ثعالبی.
(140) - تئوفیلاکت و بلعمی.
(141) - Sebeosمجلهء آسیائی سال 1866 م. بعضی بر این عقیده اند که در مزن بدنیا آمده. (لابور).
(142) - بعقیدهء طبری ماریا دختر موریس امپراطور روم بود. منابع روم شرقی دربارهء این عروسی ذکری نکرده اند. رجوع شود به نولدکه، طبری.
(143) - نولدکه، طبری.
(144) - کتاب محاسن منسوب به جاحظ ص169 (چ محمد امین).
(145) - Herb W. Dudaفرهاد و شیرین.
(146) - خسرو دوم که بوی اوراق پوستی را دوست نداشت امر داد تا صورت حساب را روی کاغذهائی که به زعفران و گلاب آغشته باشد بنویسند. (ایران در زمان ساسانیان، ترجمهء ص276).
(147) - ندّ؛ مخلوطی از مشک و عود و عنبر اشهب.
(148) - صنایع ایران باستان.
(149) - بابلن، رهنمای شعبهء مسکوکات.
(150) - زاره، صنایع ایران باستان.
(151) - باربد که مؤلفین عرب و ایرانی آنرا معرب نموده فهلبد نوشته اند، پهلوی آنرا پهلبد دانسته اند، باربذ را در خط پهلوی میتوان بهلبذ خواند و چون در نسخ خطی فارسی غالباً بین حرف ب و پ امتیازی نمیگذارند این کلمه پهلبذ نیز خوانده شده است و بغلط آنرا از ریشهء پهلو که بمعنی پهلوانان است شمرده اند، از طرف دیگر اگر در اصل پهلبذ میبود هرگز آنرا باربذ نمیتوانستند بخوانند پس صحیح ترین صورت این اسم باربذ است.
(152) - Browne. (153) - ترجمهء ایران در زمان ساسانیان صص316-345.
(154) - راجع به تاج خسرو در مکه صاحب نهایة (چ برون ص 257) گوید: «امروز هم در همانجاست». (ایران در زمان ساسانیان، ترجمه، ص360).

پرویز.

[پَرْ] (اِخ) نام فرزند اصغر احمدشاه دُرّانی. (مجمل التواریخ ابوالحسن گلستانه صص 117-118).

پرویز.

[پَرْ] (اِخ) سلطان. مؤلف قاموس الاعلام گوید پسر جهانگیر از ملوک تیموریهء دهلی هندوستان. وی در سال 1025 ه . ق. بر پدر عصیان آورد و دستگیر شد و به امر جهانگیر برادر بزرگ او میرزاشاه جهان وی را به دکن برده بدانجا بکشتند. او را طبع شعر نیز بوده است و بیت ذیل ازوست :
خونم بجرم دوستی خویش ریختی
این خون بیک حساب به صد خون برابر است.
پرویز.
[پَرْ] (اِخ) (مولی...) رومی. متوفی به سال 987 ه . ق. او راست ترجمه هیئت مولی علی قوشچی از فارسی بترکی در سال 987 ه . ق. برای ابراهیم پاشا. و نیز او راست رسالة فی الولاء و تلخیص تلخیص المفتاح و شرح آن.

پرویزخاتون.

[پَرْ] (اِخ) رجوع به پروین خاتون شود.

پرویز فلک.

[پَرْ زِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خورشید است. (برهان قاطع).

پرویز لارستان.

[پَرْ زِ رِ] (اِخ) (قلعهء...) فرسخی بیشتر جنوبی قریهء مربوت از ناحیهء مضافات شهر لار، کوه کوچکی افتاده آنرا قلعه پرویز و پرویزن گویند به ده نفر مستحفظ محفوظ بماند آبش از آب انبار بارانی و چاهی عمیق دارد آبش شور است. (فارس نامهء ناصری نسخهء خطی).

پرویزن.

[پَرْ زَ] (اِ) آلتی بود که بدان بیختنیها چون شکر و آرد و امثال آن بیزند. پرویز (مخفف آن). پروزن. آردبیز. ماشو. ماشوب. گرمه بیز. گرمه ویز. تنگ بیز. غِربال. اَلک. پالونه. پالوانه. ترشی پالا. مسحَل. مُنخُل. سماق پالا. هلهال :
گه همچو یکی پر آتش اژدرها
گه همچو یکی پر آب پرویزن.ناصرخسرو.
آب به پرویزن در چون بود
جان تو آب و تن پرویزن است.ناصرخسرو.
دهر به پرویزن زمانه فروبیخت
مردم را چه خیاره و چه رذاله.ناصرخسرو.
خلق را چرخ فروبیخت نمی بینی
خس بمانده ست همه بر سر پرویزن.
ناصرخسرو.
کرده از گرز و نیزه بر دشمن
استخوان آرد پوست پرویزن.سنائی.
بریش خویش چرا گوی می فروبیزی
اگر نه ریش تو پرویزنیست گه پالای.
سوزنی.
تا چه پرویزن است او که مدام
بر جهان آتش بلا بیزد.انوری.
هزار دام نبینی، چو دانه ای آید
هزار چشم پدید آیدت چو پرویزن.
جمال الدین عبدالرزاق.
همی پالید خون از حلقهء تنگ زره بیرون
بر آن گونه که آب نار پالائی به پرویزن.
شهاب مؤید نسفی (از المعجم).
در تنم یک جایگه بی زخم نیست
این تنم از تیر چون پرویزنیست.مولوی.
در ره این ترس امتحانهای نفوس
همچو پرویزن به تمییز سبوس.مولوی.
به پرویزن معرفت بیخته
بشهد عبارت(1) برآمیخته.سعدی.
زمانه خاک تو هم عاقبت به پرویزن
فروگذارد اگر ماورای پرویزی.
نزاری قهستانی.
پرویزن گر.
[پَرْ زَ گَ] (ص مرکب)غربالی. (دهار).
(1) - ن ل: ظرافت.

پرویزی.

[پَرْ] (ص نسبی) منسوب است به پرویز (خسرو دوم) پادشاه ساسانی، و شاید از اولاد وی. و بدین نسبت مشهور است: عبدالله احمدبن محمد بن الفضل البرویزی السرخسی. وی ساکن مرو بود و مولدش به سرخس... (سمعانی).

پرویش.

[پَرْ] (اِ) فرویش. کاهلی. سستی درکار. عطلت. تقصیر در کار. کوتاهی. تنبلی به کار. اهمال :
اژدها پیش است و تیغ اندر عقب ایام شد
ره مده ای دوست سوی خویشتن پرویش را.
امیرخسرو.
و این کلمه در غیر این شعر یافته نشد.
پروین.
[پَرْ] (اِخ) نام یکی از دیه های فرح آباد مازندران. (مازندران و استراباد رابینو).

پروین.

[پَرْ] (اِخ)(1) شش ستاره است یک به دیگر خزیده مانند خوشهء انگور. (التفهیم بیرونی). چند ستارهء کوچک باشد یکجا جمع شده در کوهان ثور و آنرا بعربی ثریا خوانند و نام منزلی است از جملهء 28 منزل قمر و بعضی گویند این ستاره ها دنبهء حمل است نه کوهان ثور و اول اَصح است. (برهان قاطع). شش ستارهء کوچک که با هم مجتمع اند و در ایام زمستان از اول شب نمایان باشند. (غیاث اللغات). پروین را بعربی ثریا، هم چنین النجم گویند. در منظومهء ستاره های برج ثور دو گروه ستاره موجود است که یکی همین پروین است و به یونانی پله ایادس(2) گفته اند یعنی انبوه که ثریا بعربی هم همان معنی را دارد و از ستاره های شفاف ثریا یکی را هادی النجم و دیگری را تالی النجم و سومی را که از پشت سر اینها می آید دبران گویند. گروه دوم را به مناسبت ستارهء شفاف بزرگ آن بعربی الفنیق (شتر نر، حیوان نر) و ستاره های اطراف آن را القلاص (شتران کوچک) و به یونانی هیادس(3) گفته اند. پروین چند ستارهء خرد باشد نزدیک هم و مردم آن را بیکدیگر بسیار نمایند چه گویند بر اجتماع دلالت دارد برخلاف بنات النعش که بر تفرقه دلیل کند و بدین سبب به یکدیگر ننمایند. (صحاح الفرس). پرو. پروه. پَرَن. پَرَند. نرگسَه. نرگسهء چرخ. نرگسهء سقف لاجورد. رفه. رمه. و رجوع به ثریا شود :
هست پروین چو دستهء نرگس
همچو بنات نعش رنگینان.
فیروز مشرقی (از فرهنگ رشیدی).
ستاره چو گل گشت و گردون چو باغ
چو پروانه پروین و مه چون چراغ.
فردوسی.
در و دشت گفتی که زرین شده ست
کمرها ز گوهر چو پروین شده ست.
فردوسی.
بت آرای چون او نبینی بچین
بر او ماه و پروین کنند آفرین.فردوسی.
دو لشکر بناگه بهم باز خورد
به پروین برآمد خروش نبرد.فردوسی.
وز آنروی لشکر سوی چین کشید
سر نامداران به پروین کشید.فردوسی.
ازینسان یکی شارسان ساختم
سرش را به پروین برافراختم.فردوسی.
جهان گشت چون روی زنگی سیاه
نه خورشید پیدا نه پروین نه ماه.فردوسی.
کسی کش پدر ناصرالدین بود
سر تخت او تاج پروین بود.فردوسی.
سزد که پروین بارد دو چشم من شب و روز
کنون کز این دو شب من شعاع برزد پرو.
کسائی.
با سماع چنگ باش از چاشتگه تا آن زمانک
بر فلک پروین پدید آید چو سیمین شفترنگ.
عسجدی.
وز تپانچه زدن این دو رخ زراندودم
آسمان گون شد و اشکم شده چون پروینا.
عروضی.
بجای نعل نوَمَه بسته برپای
بجای دُرّ پروین بفتَه بر بش.اسدی.
نادان اگر نیاید پیشم عجب چه داری
پروانه چون برآید هرگز بچرخ پروین.
ناصرخسرو.
آنگه یقین بدان که برون آید
از کوه تن بجای گهر پروین.ناصرخسرو.
چشم و دهن و دو بینی و گوش
پروین تو است خود همی بین.ناصرخسرو.
صبح را بنگر پس پروین بدان ماند درست
کز پس سیمین تذروی بسدین عنقاستی.
ناصرخسرو.
پروین چو هفت خواهر خود دایم
بنشسته اند پهلوی یکدیگر.ناصرخسرو.
پروین بجای قطره ببارد ز میغ
گر میغ بگذرد ز بر برزنش.ناصرخسرو.
جمع برآمد همی شکوفه چو پروین
باز شود چون بنات نعش پریشان.
عثمان مختاری.
آن قوم که بودند پراکنده تر از نعش
گشتند فراهم ز سخای تو چو پروین.سنائی.
گاویست در آسمان سنامش پروین(4)
یک گاو دگر نهفته در زیر زمین
چشم خردت گشای ای مرد یقین
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین.خیام.
که تا مهد بر پشت پروین کشم
بیاد شه آن جام زرین کشم.نظامی.
همه آرام گرفتند و شب از نیمه گذشت
وانچه در خواب نشد چشم من و پروین است.
سعدی.
بتابد بسی ماه و پروین و هور
که سر برنداری ز بالین گور.
سعدی (بوستان).
اگر خود روز را گوید شب است این
بباید گفت آنک ماه و پروین.
سعدی (گلستان).
مگر پروین نماید بر سواد شب که این خازن
بروی نطع مشکین ریخت مشت لولوء لالا.
نظام استرابادی.
گه ز پروینْش چون بنات النعش
جمع دشمن همه پریشان باد.؟
مگر که پروین بر آسمان سپاه تو شد
که هیچ حادثه آنرا ز هم نکرد جدا؟
پروین اعتصامی.
[پَرْ نِ اِ تِ] (اِخ)مسمّاة به رخشنده. شاعرهء ایرانی. دخت مرحوم یوسف اعتصامی (اعتصام الملک آشتیانی). وی در 25 اسفندماه 1285 ه . ش. در تبریز متولد گردید. در کودکی با پدر به تهران آمد و بقیهء عمر خود را در این شهر گذرانید. ادبیات فارسی و عرب را نزد پدر آموخت و دوره و مدرسه اناثیهء امریکائی تهران را در خرداد (جوزا) 1303 بپایان رسانید. در تیر 1313 با پسرعموی پدر خود ازدواج کرد.و او را شوهر به کرمانشاهان برد لیکن این وصلت نامتناسب بیش از دوماه ونیم نپائید و به خانهء پدر بازگشت و تقریباً نه ماه بعد رسماً تفریق کردند. چندی در کتابخانهء دانش سرای عالی تهران سمت کتابداری داشت و در شب شنبهء 16 فروردین 1320 پس از 12روز ابتلاء به مرض حصبه نیمه شب در تهران درگذشت و به قم در صحن جدید در مقبرهء خانوادگی پهلوی قبر پدر خود مدفون شد. او از طفولیت (در حدود هفت سالگی) به شعر گفتن آغاز کرد قریحهء سرشار و استعداد خارق العادهء وی همواره مورد استعجاب فضلا و دانشمندانی که با پدر او خلطه داشتند می بود. (رجوع شود به دیوان پروین چ 1323 ه . ش. ص371). دیوان وی تاکنون هشت هزار نسخه (بسال 1314 و 1320 و 1323 ه . ش.) بچاپ رسیده است طبع اخیر قسمت عمدهء قصائد و مثنویات و تمثیلات و مقطعات و مفردات را شامل است. پروین یک قسمت از اشعار خود را که مطبوع طبع وقّاد وی نبود چند سال پیش از مرگ خود بسوخت و بعض اشعار وی پیش از آنکه بصورت دیوان منتشر شود در مجلد دوم مجلهء بهار که به قلم پدر والاگهر او مرحوم یوسف اعتصام الملک انتشار می یافت چاپ میشد (شعبان 1339 جمادی الاول 1341 ه . ق.). آقای ملک الشعراء بهار را در چاپ اول دیوان(1) دیباچه ای است که قسمتی از آنرا ذیلا نقل می کنیم: این دیوان ترکیبی است از دو سبک و شیوهء لفظی و معنوی، آمیخته با سبکی مُستقل؛ و آن دو، یکی شیوهء شعراء خراسان است خاصه استاد ناصرخسرو و دیگر شیوهء شعراء عراق و فارس بویژه شیخ مصلح الدین سعدی؛ و از حیث معانی نیز بین افکار و خیالات حکما و عرفا است و این جمله با سبک و اسلوب مستقلی که خاص عصر امروزی و بیشتر پیرو تجسم معانی و حقیقت جوئی است ترکیب یافته و شیوهء بدیع بوجود آورده است. قصائد این دیوان، بوئی و لمحه ای از قصائد ناصرخسرو دارد و در ضمن آنها ابیاتی که زبان شیرین سعدی و حافظ را فرایاد می آورد بسیار است، و بالجمله در پند و اندرز و نشان دادن مکارم اخلاق و تعریف حقیقت دنیا از نظر فیلسوف عارف و تسلیت خاطر بیچارگان و ستمدیدگان و مفاد «قُل متاعُالدنیا قلیل» و «نجی المخفون» دل خونین مردم دانا را سراسر تسلیتی است، در همان حال، راه سعادت و شارع حیات و ضرورت دانش و کوشش را نیز بطرزی دلپسند بیان میکند و میگوید در دریای شوریدهء زندگی با کشتی علم و عزم راهنورد باید بود و در فضای امید و آرزو با پروبال هنر پرواز باید کرد:
علم سرمایهء هستی است نه گنج زر و مال
روح باید که از این راه توانگر گردد.
میتوان گفت در «قصاید» طرز گفتارش طوریست و در «قطعات» طوری دیگر. زیرا چنانکه خواهیم گفت بیشتر قطعات بطرز «سؤال و جواب» یا «مناظره» بسته شده و گویا این شیوه از قدیم الایام خاص ادبیات شمال و غرب ایران بوده و در آثار پهلوی قبل از اسلام هم «مناظرات» دیده شده و در میان شعرای اسلامی نیز بیشتر «مناظرات» به شاعران آذربایجان و عراق اختصاص داشته است... در اینجا باز استقلال فکر خانم پروین روشن میشود، زیرا اگر تنها پای بند تتبع شده بود چون مناظرات بندرت از اساتید باقی مانده و بیشتر اسلوب شعرای خراسان در مد نظر بوده و کتب چاپ شده هم از همان جنس بیشتر در دسترس میباشد بایستی این قسمت یعنی قطعات مناظره از این دیوان حذف میشد و از اصل به خیال گوینده نمیرسید. لکن پیداست که شاعرهء ما میراثِ قدیم نیاکان عراقی خود را در گنجینهء روح ذخیره داشته و با وجود تأثیر مطالعهء قصاید شاعران خراسان یا کلیات شیخ شیراز باز نخبه و جلّ گفتارش در زمینهء عادات و رسوم زادبوم اصلی است... بالجمله، آنچه معلوم است خانم پروین از روی فطرت و غریزهء خویش، بار دیگر این شیوهء پسندیده را در قطعات جاوید خود احیاء کرده است. باری، از قرائت قصائد پروین لذتی بردم و دیگر بار نغمات دلفریب دیرینه با گوشم آشنا شد. در خلال این نغمه های موزون و شورانگیز که پرده و نیم پردهء قدیم را فرایاد می آورد. آهنگهای تازه نیز بگوش رسید که دل شکسته و خاطر افسرده را پس از آن بیانات حکیمانه و تسلیت های عارفانه به سوی سعی و عمل، امید، حیات، اغتنام وقت، کسب کمال و هنر، همت و اقدام، نیکبختی و فضیلت، رهنمائی میکند:
دیوانگی است قصهء تقدیر و بخت نیست
از بام سرنگون شدن و گفتن این قضاست
در آسمان علم، عمل برترین پر است
در کشور وجود هنر بهترین غناست
میجوی گرچه عزم تو ز اندیشه برتر است
میپوی گرچه راه تو در کام اژدهاست.
خواننده در این قصائد خود را یکبار در عوالمی رنگارنگ که بصورت یک عالم مستقل درآمده باشد می بیند. طرز بیان ناصرخسرو را در تمثیلات سنائی و استغنای حافظ را در فصاحت و صراحت سعدی مینگرد. حکیمی عارف و عارفی حکیم و ناصحی پاک سرشت جای بجای در خودنمائی و جلوه گری است، و عجب آنکه اینهمه ساز و برگ و آراستگی و ترکیبات مختلف را چنان در یک کالبد جای داده و قبلاً در ضمیر مرکب ساخته است که گوئی این اشعار همه در یک ساعت گفته شده است. احساسات متضاد و احوال و حوادثی که شاعر را برانگیخته، هیچوقت طرز و سبک خاص او را از اختیارش بیرون نیاورده است:
با خبر باش که بی مصلحت و قصدی
آدمی را نبرد دیو به مهمانی
اژدهای طمع و گرگ طبیعت را
گر بترسی، نتوانی که بترسانی
گر توانی،به دلی توش و توانی ده
که مبادا رسد آن روز که نتوانی
خون دل چند خوری در دل سنگ، ای لعل
مشتریهاست برای گهر کانی.
خواننده همین که خواست از خواندن قصاید خسته شود بقسمت «قطعات» که روح این دیوان است میرسد. اینجا دیگر خستگی نیست لطف بیان و دقت معانی و ذوق ابتکار در اینجا اتفاق و امتزاجی بسزا دارد. گویندهء ماهر، خود را در این قسمت زیادتر نشان میدهد، یا بقول مخفی زیادتر پنهان میکند:
در سخن مخفی شدم چون رنگ و بو در برگ گل
هر که خواهد دید گو اندر سخن بیند مرا.
از پنج شش غزل (که چون غزل سازی ملایم طبع پروین نبوده، قصاید کوتاهش باید خواند) چون بگذریم، میرسیم به مثنویهای کوتاه و مختلف الوزن و قطعه های زیبای دلپذیر و طرزهای کهنه و نو، که پروین زیادتر استقلال و شخصیت خود را در آنها بکار برده؛ عالم خیال و حقیقت و عواطف رقیقه را در هر قطعه، ماهرانه بهم آمیخته و ریخته کاری کرده است. خانم پروین در «قطعات» خود مهر مادری و لطافت روح خویش را از زبان طیور، از زبان مادران فقیر، از زبان بیچارگان بیان میکند. گاه مادری دلسوز و غمگسار و گاه در اسرار زندگی با ملای روم و عطار و جامی سر همقدمی دارد:
مرغک اندر بیضه چون گردد پدید
گوید اینجا بس فراخ است و سپید
عاقبت کان حصن سخت از هم شکست
عالمی بیند همه بالا و پست
گه پَرَد آزاد در کهسارها
گه چمد سرمست در گلزارها.
ولی بیشتر خود پروین است که اینجا به خانه داری پرداخته است و افکار لطیف و پرشور اوست که به صدهزار جلوه بیرون آمده و سزاوار است که با صدهزار دیده آنرا تماشا کنند. هنر آنجاست که از زبان همه چیز سخن میگوید: چشم و مژگان، دام و دانه، مور و مار، سوزن و پیرهن، دیگ و تاوه، خاک و باد، مرغ و ماهی، صیاد و مرغ، شبنم، ابر و باران، کرباس و الماس، کوه و کاه، بالاخره جماد و نبات و انسان و حیوان و معانی مانند امید و نومیدی و لطائف و بدایع دیگر... و عاقبت، خواننده را در عالم «الف لیله» و «کلیله و دمنه» و عوالم طفولیت و جوانی و پیری و هزاران احوال درونی و برونی سیر میدهد و تسلیت می بخشد. ماکیان، کبوتر، گنجشک، گربهء دزد، روباهی که در کمین ماکیان است، جوجه های مرغ، کودک فقیر، عجوز مسکین ناتوان، گل پژمرده، مرکب از قسمتی از خیالات گوینده بوده و ما را در زیر غرفه ای مینشاند و با این اسباب و ابزارها به صد رنگ آمیزی و افسونگری اندوهگین میکند و متفکر میدارد و بندرت میخنداند. دائماً در فکر است، بیشتر نگران وظائف مادری است. وقتی که از این اندیشه ها خسته میشود به یاد لطف خدا میافتد و قطعهء «لطف حق» را مردانه میسراید و خواننده را با حقایق و افکاری بالاتر آشنا میسازد و در همان حال نیز از وظیفهء مادری دست برنمیدارد و باز هم مادری است نگران:
مادر موسی چو موسی را به نیل
درفکند از گفتهء رَبّ جلیل
خود ز ساحل کرد با حسرت نگاه
گفت کای فرزندِ خرد بی گناه
گر فراموشت کند لطف خدای
چون رهی زین کشتی بی ناخدای
گر نیارد ایزد پاکت بیاد
آب، خاکت را دهد ناگه بباد.
نفس را مطابق تعبیر عرفا میشناسد. اهریمن را که روح آریائی با آن وجود دوزخی کینهء دیرینه دارد، همه جا در کمین جان پاک آدمی میداند. مهر و عاطفت و اشفاق و علم و فضائل اخلاق را طریقهء رستگاری دانسته و تشکیل خانوادهء مهربان و کودکان نورس و سعادت آرام و بی سر و صدا را نتیجهء حیات می پندارد. این دیوان از افکار و خیالات و تعبیرات دیگران خالی نیست. ممکن است تتبع خانم پروین با حافظهء قوی و ادراک پاک او بر مأخذ و مصدر فلان تعبیر یا تشبیه آگاه نباشد: لکن هر چه هست، نتیجه از خود اوست. فی المثل، اگر اختلاف و گفتگوی دل و دیده را در رباعی سعدی دیده است:
تقصیر ز دل بود و گناه از دیده
آه از دل و صدهزار آه از دیده.
و همین معنی را باز از زبان باباطاهر عریان شنیده:
ز دست دیده و دل هر دو فریاد
که هر چه دیده بیند، دل کند یاد.
نخواسته است از سر این مضمون درگذرد و قطعهء «دیده و دل» را ساخته، اما تمامتر و لطیف تر و با نتیجه ای که خواننده قانع و راضی شده فراموش میکند که این معنی را پیش از این باختصار شنیده است:
ترا تا آسمان، صاحب نظر کرد
مرا مفتون و مست و بی خبر کرد
شما را قصه، دیگرگون نوشتند
حساب کار ما با خون نوشتند
هر آن گوهر که مژگان تو میسفت
نهان با من هزاران قصه میگفت
مرا شمشیر زد گیتی، ترا مشت
ترا رنجور کرد اما مرا کشت
اگر سنگی ز کوی دلبر آمد
ترا برپای و ما را بر سر آمد
ترا یک سوز و ما را سوختن هاست
ترا یک نکته و ما را سخنهاست.
... در ایران که کان سخن و فرهنگ است اگر شاعرانی از جنس مرد پیدا شده اند که مایهء حیرت اند جای تعجب نیست؛ اما تاکنون شاعری از جنس زن که دارای این قریحه و استعداد باشد و با این توانائی و طی مقدمات تتبع و تحقیق، اشعاری چنین نغز و نیکو بسراید، از نوادر محسوب و جای بسی تعجب و شایستهء هزاران تمجید و تحسین است. خانم پروین بتمام شرایط شاعری عمل کرده است اگر احیاناً بقول نظامی عروضی، دوازده هزار بیت شعر از اساتید حفظ نداشته باشد باز بقدری که وی را بتوان با کلمات و اصطلاحات و امثال متقدمین تا درجه ای که ضرورت دارد آشنا خواند، آشناست. هرگاه تنها غزل «سفر اشک» از این شاعرهء شیرین زبان باقیمانده بود، کافی بود که وی را در بارگاه شعر و ادبیات حقیقی جایگاه عالی و ارجمند بخشد؛ تا چه رسد به «لطف حق»، «کعبهء دل»، «گوهر اشک»، «روح آزاد»، «دیده و دل»، «دریای نور»، «گوهر و سنگ»، «حدیث مهر»، «ذرّه»، «جولای خدا»، «نغمهء صبح» و سایر قطعات که هر یک برهان آشکار بلاغت و سخندانی اوست. شاید خوانندهء شوریده سری از ما بپرسد: پس این دیوان دربارهء عشق که تنها چاشنی شعر است چه میگوید؟ آری نباید این معنی را از یاد برد، زیرا هرچند شاعرهء مستوره را عزت نفس و دورباش عصمت و عفاف رخصت نداده است که یک قدم در این راه بردارد؛ اما باز چون نیک بنگری صحیفه ای از عشق تهی نمانده است، لکن نه آن عشقی که در مکتب لیلی و مجنون درس میدادند عشقی که جور یار، زردی رخسار، جفای رقیب، سوز و گداز فراق و هزاران افسانهء دیگر جزو لاینفک آن میبود، عشقی که اتفاقاً امروز مفهوم حقیقی خود را از کف داده و جز الفاظی چند بر زبان مقلدان مکتب قدیم از آن برجای نیست. چنین عشق و طریقهء مبتذل، در این دیوان نمیتوانست بوجود آید، زیرا با حقیقت گوئی مخالف و با شخصیت گوینده نیز مُغایر بود. از این معنی که بگذریم، میرسیم به عشق واقعی: آن عشقی که شعرای بزرگ بدان سر نیاز فرود آورده اند، عشقی که به حقایق و معنویات و معقولات وابسته است، عشقی که بنیان آفرینش انسان بر آن نهاده شده. چنین عشقی، همان قسم که گفتیم، اساس این دیوان است. هنر بزرگ شاعرهء ما در همین جاست که توانسته است این معنی بزرگ را همه جا در گفتار خود بشکلی جاذب و اسلوبی لطیف بپروراند و حقیقت عشق را مانند میوهء پاک و منزّهی که از الیاف خشن و شاخ و برگ بیهوده و مسموم جدا ساخته باشند، با صفای اثیر و رخشندگی نور و چاشنی روح بر سر بازار سخن رواج دهد(2).
(1) - Les Pleiades.
(2) - Pleiades.
(3) - Hyades. (4) - به تصحیح قیاسی مؤلف. و در نسخ: گاویست در آسمان و نامش پروین. («گاو پروین» خود نام ثور است و بیت به صورت متن نیز درست است).
(1) - مورخ 1314 ه . ش. در زمان حیات شاعر.
(2) - دیوان قصائد و مثنویات و تمثیلات و مقطعات خانم پروین اعتصامی چ 3 صص7-14.

پروین خاتون.

[پَرْ] (اِخ) شاعره ای است باستانی که از شعر او در لغت نامهء اسدی به شاهد آمده است و در بعض نسخ پرویزخاتون ضبط شده و ظاهراً پروین خاتون درست باشد این دو بیت از اوست:
طفل را چون شکم بدرد آید
همچو افعی ز رنج، او برپیخت(1)
گشت ساکن ز درد چون دارو
او(2) بماچوچه(3) در دهانش ریخت(4).
بیت ذیل نیز در موضعی از لغت فرس (ص506) بنام پرویز [ ظ: پروین ] خاتون برای لغت دنه به شاهد آمده است لکن در دیوان منوچهری نیز همین بیت دیده میشود(5):
تا توانی شهریارا روز امروزین مکن
جز بگرد خم خرامش جز بگرد دن دنه.
(1) - برپیختن؛ برپیچیدن.
(2) - ظ: زن.
(3) - ماچوچه؛ داروریز که در گلوی کودکان بدان دارو ریزند. (اسدی). نایژه. انبوب.
(4) - کتاب لغت فرس اسدی چ تهران صص 505-506.
(5) - Euphorbia Larica.

پروین گسل.

[پَ گُ سِ / سَ] (نف مرکب) پروین شکن. شکنندهء پروین در زیبائی :
اینْت لطف دل که از یک مشت گل
ماهِ او چون می شود پروین گسل.مولوی(1).
پره.
[پَرْ رِ / پِ رِ] (اِ) درختکی کائوچوکی دشتی نام آن در بندرعباس پره است و بسواحل عمان تا 1300 گزی ارتفاع دیده شود و نام دیگر آن پرخ است. رجوع به پرخ شود. (گااوبا).
(1) - مثنوی چ نیکلسن دفتر یک ص245.

پره.

[پَ رَ / رِ / پَرْ رَ / رِ] (اِ) حلقه و دایرهء لشکر از سوار و پیاده. خطی که از سوار و پیاده کشیده شود و آنرا بعربی صف خوانند. (برهان). حلقهء زدهء لشکریان سوار و پیاده برای حصار دادن نخجیر و جز آن :
ز گلبنان شکفته چنان نماید باغ
که میر پرّه زدستی بدشت بهر شکار.فرخی.
مرغ از آن پرّه برون رفت ندانست همی
ز استواری که همی پرّه زدند آن لشکر.
فرخی.
در میان پره در تاخت کمان کرد به زه
جفت با عزت و با دولت و با فتح و ظفر.
فرخی.
گرد ایشان پره ای بستی مانند عقاب
زان برون رفت ندانست همی زایچ کنار.
فرخی.
از غلامان حصاری چو حصاری پره کرد
گرد دشتی که بصدره نپرد مرغ به پر.فرخی.
آید بر کشتگان هزار نظاره
پرّه کشند و بایستند کناره.منوچهری.
سپه پره زده همچون حصاری
حصاری گشته در وی هر شکاری.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
همه لشکر پره داشتند و از ددگان و نخجیر برانده بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص513). چون پره تنگ شد نخجیر را در باغی راندند. (تاریخ بیهقی ص513).
دو لشکر زدند از دو سو پره باز
ببد دست جنگ دلیران دراز.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف، ص 177).
پرنده جهان ز تو و در پیشت
دایم زده آز و آرزو پره.ناصرخسرو.
بزمی است این که هست سراسر سعود چرخ
پره زده بگرد بساط تو چون خیم.
مسعودسعد.
در درون پرّه افتد از برون نی
شیر و گاو آسمان روز شکارت.انوری.
ور پره زند لشکر عزمت نبود تک
جز داخل آن نیز ردیف سرطان را.انوری.
از سواران پرّه بسته بدشت
رمهء گور سوی شاه گذشت.نظامی.
|| دامن. کناره. طرف :
همیدون پرّه های کوه قارن
به پیشش هم چنان آید که گلشن.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بدین خیمه های تهی و چهارپای و شبانی چند منگرید که خصمان در پرهء بیابان اند و کمین ها ساخته تا خللی نیفتد. (تاریخ بیهقی ص493). بکتغدی حاجب و غلامان در پرّه بیابان میراندند بر اشتر. (تاریخ بیهقی ص38). اعیان و مقدمان با لشکر انبوه و ساخته در پرهء بیابان اند. (تاریخ بیهقی ص618). چون بمرو رسیدیم شهر و غلات بدست ما افتد و خصمان به پره های بیابان افتند. (تاریخ بیهقی ص 631).
بر نشان پای آن سرگشته راند
گرد از پرهء بیابان برفشاند.مولوی.
چو لشکر جمع شد در پرّهء کوه
زمین بر گاو مینالید ز انبوه.
شرف یزدی (از فرهنگ شعوری).
|| دندانهء چرخ و دولاب. دندانهء آسیا. پر آسیا. بال آسیای بادی. ناعره. هر یک از تخته های پهن متصل به ستونهء آسیا که آب بدانها خورد و گردند :
ستوران و پیلان چو تخم گیا
شد اندر دم پرّهء آسیا.فردوسی.
نرگس بسان چرخ یکی «پرّهء» آسیاست
آن چرخ آسیا که ستون زمردین کنی.
منوچهری(1).
[ صفّ ستارگان ز ] بَر چرخ زود گرد
چون پرّه های سیمین بر چرخ آسیا.معزی.
بارّه پدر و مثقب و کمانه و مقل
بخط مهرهء گردون و پرهء دولاب.خاقانی.
آبی است زیر پره که میگردد آسیا
سرّیست زیر پرده که میگردد آسمان.قاآنی.
|| دُکلان را گویند که دوک پشم رشتن باشد. || نرمهء چپ و راست بینی. جانب وحشی هر یک از منخرین از جهت سفلی. پرهء بینی. ارنبه. بَچَش. (برهان). پشک. کِنفِرة :
چون بوم بام چشم به ابرو برد به خشم
وز کینه گشته پرّهء بینیش پیل وار.سوزنی.
|| جزوی از قفل را گویند که قفل را بدان محکم و مضبوط سازند. (جهانگیری). پرهء قفل. گِره قفل. دندانهء قفل. فراشه. گِرژ. شب پَرَه. دندانهء کلید. (فرهنگ اوبهی). شباة. شَباه، افراش؛ پره در قفل کردن :
دو دوست چون بهم آیند همچو پرّهء قفل
که تا دمی رخ هجرانشان نباید دید.سنائی.
گر رای روشنت نه کلید جهان بود
در کام قفل شب شکند پرّهء نهار.
اثیرالدین اخسیکتی.
چون قفل و پرّه آلت بند است روز و شب
زان لاجرم کلید در غم نیافت کس.خاقانی.
چو پیغام شه با تو کردم پدید
مزن پرّهء قفل را بر کلید.نظامی.
ناطقه بی اختیار مدح تو سازد
پرهء قفل سخن کلید زبان را.سیف اسفرنگ.
|| فراشهء در. کوژابند. کوژانوک. || برگ خرد :
برنتوانم گرفت پرهء کاهی ز ضعف
گرچه بصورت یکی است روی من و کهربا.
خاقانی.
از بهر جذب خنجر بیجاده رنگ تست
در آخر مجره اگر پرهء کهست.ظهیر فاریابی.
|| پهلو. جنب. (برهان) :
همی پَرّ(2) بشکافت بر تیز تیر
بدان سان زند مرد نخجیرگیر.فردوسی.
این بار گران بکوبدت بی شک
هم گردن و پشت و مهره و پرّه.ناصرخسرو.
هر یک از خانه های مرکبات که با پرده و غشائی از دیگران ممتاز است: یک پره پرتقال. یک پره توسرخ. || تَشَنّج. || در بعض لغات چون مزید مؤخری آمده است مانند: بادپره. || پره زدن، پره کردن، پره داشتن، پره بستن. پره کشیدن؛ بمعنی گرداگرد گرفتن و حلقه زدن و چنبره زدن، و دور کردن و دایره بستن است. پرّه پرّه کردن، به پره ها جدا کردن لیمو و نارنگی و پرتقال و امثال آن.
(1) - چ جدید تهران 1326 ه . ش. ص76.
(2) - ن ل: پَرّ. بیت فوق را بعض لغت نویسان شاهد معنی مزبور آورده اند و صحیح نمینماید.

پره.

[پِ رِ] (اِخ)(1) ناحیه ای در فلسطین قدیم، واقع در مشرق اُردن و پایتخت آن پلا(2)نام داشت.
(1) - Peree.
(2) - Pella.

پرهء آسیا.

[پَ ر رَ / رِ یِ] (ترکیب اضافی، اِمرکب) رجوع به پرّه شود.

پرهازه.

[پَزَ / زِ] (اِ) رکوی سوخته و چوب پوسیده که بر زبر سنگ چخماق نهند و چخماق بزنند تا آتش در آن درگیرد و آنرا پده و خف و پود نیز گویند. (جهانگیری) (برهان قاطع).

پرهام.

[پَ] (اِخ) نامی است پارسی باستانی (کذا) و معرب آن براهیم است. (برهان قاطع).

پرهء بیابان.

[پَرْ رَ / رِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به پَرّه شود.

پرهء بینی.

[پَرْ رَ / رِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به پره شود.

پرهختن.

[پَ هِ تَ] (مص) پرهیختن. ادب کردن. فرهنجیدن.

پره دار.

[پَ رَ / رِ / پَرْ رَ / رِ] (نف مرکب)دارندهء پره و دندانه. || جنسی از قفل که صاحب انواعی است، مقابل پیچ.

پرهراس.

[پُ هَ ] (ص مرکب) پرترس. پربیم :
همی بود ازیشان دلش پرهراس
که روزی شوند اندرو ناسپاس.فردوسی.
دبیران برفتند دل پرهراس
ز شبگیر تا شب گذشته سه پاس.فردوسی.
ز دادار گیهان دلم پرهراس
کجا گشته بودم ازو ناسپاس.فردوسی.
به یزدان نباید شدن ناسپاس
دل ناسپاسان بود پرهراس.فردوسی.
ز دیوان هر آنکس که بد ناسپاس
وزیشان دل انجمن پرهراس.فردوسی.
بیامد، به یزدان شده ناسپاس
سری پر ز کین و دلی پرهراس.فردوسی.
از آن رقعه بودی دلش پرهراس
نیایش کنان بود در شب سه پاس.فردوسی.
جهان را ازو بود دل پرهراس
همی داشتندی شب و روز پاس.فردوسی.
ز نوشین روان شد دلش پرهراس
همی رای زد روز و در شب سه پاس.
فردوسی.
پره زدن.
[پَ رَ / رِ / پَرْ رَ / رِ] (مص مرکب) رجوع به پَرَه شود.

پره سنگ.

[پَرْ سَ] (اِخ) نام یکی از دیه های آمل مازندران. (مازندران و استراباد رابینو).

پرهء قفل.

[پَرْ رَ / رِ یِ قُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به پره شود.

پره کوه.

[پَ رَ] (اِخ) نام یکی از دیه های هزارجریب مازندران. (مازندران و استراباد رابینو).

پره لا.

[پِ رِ] (اِ) قسمی مرغابی است.

پر هما.

[پَرْ رَ / رِ هُ ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کلغی که از پرهای بعضی مرغان سازند اتاقه یا اتاغه نیز گویند. (غیاث اللغات). قدما چون سایهء هما(1) را میمون و مبارک میشمردند پر آنرا بر کلاه و مغفر و امثال آن میزدند و نیز پر هما صورتی از فر هما است. رجوع به فر شود.
(1) - هما را استخوان خوار و استخوان ربا و استخوان رند نیز نامند و آن را به لاتینی Pandion haliaetosو به فرانسه Orfraieگویند که از لفظ لاتینی Ossifragaمشتق است.

پرهمت.

[پُ هِمْ مَ] (ص مرکب)بزرگ همت. جوانمرد. دلیر. باعزم. کوشا. پرخواهش. قوی. پراستقامت.

پرهنر.

[پُ هُ نَ] (ص مرکب)(1) پرفضیلت. پرفضل. کثیرالفضل. صاحب فضیلت بسیار. صاحب صنایع :
گفت هنگامی یکی شهزاده بود
گوهری و پرهنر و آزاده بود.
رودکی (از سندبادنامه).
ستودش فراوان و کرد آفرین
بر آن پرهنر پهلو پاکدین.فردوسی.
شنیدند مردم سخنهای شاه
از آن پرهنر مرد با دستگاه.فردوسی.
چنان بد که یک روز مام و پدر
بگفتند با دختر پرهنر.فردوسی.
برهمن چنین داد پاسخ بدوی
که ای پرهنر مهتر دادجوی.فردوسی.
چو بشنید شاپور کرد آفرین
بر آن پرهنر دختر پیش بین.فردوسی.
از آن پس چنین گفت با موبدان
که ای پرهنر نامور بخردان.فردوسی.
نگه کرد پس ایرج پرهنر
بدان مهربان شاه، فرخ پدر.فردوسی.
بدو گفت کای پرهنر شهریار
چرا کرد خواهی مرا خاکسار.فردوسی.
چو اغریرث پرهنر آن بدید
دل اندر بر او یکی بردمید.فردوسی.
که بخشود بر ما جهاندار ما
شد اغریرث پرهنر یار ما.فردوسی.
که این پرهنر نامدار دلیر
سر مرزبانان بدارد بزیر.فردوسی.
بگفتا نکوهش کند زال زر
همان نیز رودابهء پرهنر.فردوسی.
در ایوان آن پیره سر پرهنر
بزایی به کیخسرو نامور.فردوسی.
کجا پیلسم بود نام جوان
گوی پرهنر بود و روشن روان.فردوسی.
چنین گفت از آن پس به افراسیاب
که ای پرهنر شاه با جاه و آب.فردوسی.
به ایران و توران تویی شهریار
ز شاهان یکی پرهنر یادگار.فردوسی.
بجوئیم رخشت بیاریم زود
ایا پرهنر مرد کارآزمود.فردوسی.
وزان پس چنین گفت با پیلتن
که ای پرهنر مهتر انجمن.فردوسی.
برو شهر ایران کنند آفرین
همان پرهنر سرفرازان چین.فردوسی.
بگیتی نداری کسی را همال
مگر پرهنر نامور پور زال.فردوسی.
از این پرهنر ترک نوخاسته
بخفتان بر و بازو آراسته.فردوسی.
فرورفت رستم ببوسید تخت
که ای پرهنر شاه بیداربخت.فردوسی.
که بد کرد با پرهنر مادرم
کسی را همان بد بسر ناورم.فردوسی.
هم اندر زمان رستم پرهنر
کشید اندر ایشان ز خون جگر.فردوسی.
که او زاید از مادر پرهنر
بسان درختی بود بارور.فردوسی.
نه زو پرهنرتر بمردانگی
به تخت و به دیهیم و فرزانگی.فردوسی.
مرا پارسائی بیاورد خرد
بدین پرهنر مهتر ده سپرد.فردوسی.
بزین برنشستند هر دو سوار
همان پرهنر لشکر نامدار.فردوسی.
چنان شادم اکنون به پیوند تو
بدین پرهنر پاک فرزند تو.فردوسی.
چو شد مست برزین بدین دختران
چنین گفت کای پرهنر کهتران.فردوسی.
چنین پاسخ آورد منذر بر اوی
که ای پرهنر خسرو نامجوی.فردوسی.
همه مهتران خواندند آفرین
بر آن پرهنر شهریار زمین.فردوسی.
بدان پرهنر زن بفرمود شاه
که آید بنزدیک اسب سیاه.فردوسی.
بکوشی و او را کنی پرهنر
تو بی بر شوی چون وی آید به بر.فردوسی.
نیاز است ما را بدیدار تو
بدان پرهنر جان بیدار تو.فردوسی.
فراوان بگفتند با یکدگر
از آن پرهنر شاه و آن بوم و بر.فردوسی.
مرا شاد کردی بدیدار خویش
بدین پرهنر جان بیدار خویش.فردوسی.
نخستین چنین گفت با مهتران
که ای پرهنر با گهر سروران.فردوسی.
همه یک بدیگر نهادند روی
که این پرهنر مرد پرخاشجوی...فردوسی.
کم آمد ز لشکر یکی نامور
که بهرام بد نام آن پرهنر.فردوسی.
فرستادهء قیصر آمد بدر
خرد یافته موبد پرهنر.فردوسی.
زبان برگشادند از آن پس ز بند
که ای پرهنر شهریار بلند.فردوسی.
بخندید از آن پرهنر مرد شاه
نهادند زیرش یکی زیر گاه.فردوسی.
بخندید و بهرام را گفت شاه
که ای باگهر پرهنر پیشکار.فردوسی.
کنارنگ با پهلوان و ردان
همان دانشی پرهنر بخردان.فردوسی.
بدو گفت خسرو که ای پرهنر
همیشه تویی پیش هر بد سپر.فردوسی.
نگه کن تو او را بخوبی نگر
که بابت فرستاده ای پرهنر.فردوسی.
وزان پس چنین گفت با شهریار
که ای پرهنر خسرو تاجدار.فردوسی.
بفرمود تا موبدی پرهنر
بیاید بخواهد ورا از پدر.فردوسی.
بیاید بنزد تو ای پرهنر
مپیچان ز گفتار او هیچ سر.فردوسی.
ز تو پرهنر پاسخ ایدون سزید
دلت مهر و پیوند ایشان گزید.فردوسی.
دل شاه پرویز از آن شاد گشت
کزان پرهنر دشمن آزاد گشت.فردوسی.
چنین گفت با بچه جنگی پلنگ
که ای پرهنر بچهء تیزچنگ.فردوسی.
غمی شد چو از خواب بیدار شد
سر پرهنر پر ز تیمار شد.فردوسی.
بدو باغبان گفت کای پرهنر
نخست او خورد می که با زیب و فر(2).
فردوسی.
پرهنر را نیز اگرچه شد نفیس
کم پرست و عبرتی گیر از بلیس.مولوی.
ساعد آن به که بپوشی(3) تو چو از بهر نگار
دست در خون دل پرهنران میداری.حافظ.
پرهودن.
[پَ دَ] (مص) برهودن. بیهودن. (لغت نامهء اسدی ص 111). پیهودن(1). (لغت فرس اسدی ص476). چنان باشد که گویند نزد سوختن رسید و جامه ای که نزدیک آتش رسد چنانکه از تف وی نیک زرد شود گویند بیهود و برهود نیز گویند. (لغت فرس اسدی ص111). بگردانیدن آفتاب و آتش رنگ چیزی را. داغ دار شدن از تابش آتش. زردرنگ شدن از اثر حرارت. تلویح. قشف. قشافت :
جگر بخواهم پرهود من به باده چنانک
ترا روان و دل از عشق آن کمین [ کذا ] پرهود.
ابوشکور (از فرهنگ شعوری).
آب کز آتش است جنبش او
بس کزو سوخته ست یا پرهود.خسروی.
جوانی رفت پنداری بخواهد کرد بدرودم
بخواهم سوختن دانم که هم آنجای پرهودم(2).
کسائی (از نسخه ای از لغت نامهء اسدی).
چو نرم گویم با تو مرا درشت مگوی
بسوز دست مر آنرا که مر ترا پرهود.
ناصرخسرو.
پرهودنده.
[پَ دَ / دَ] (نف) که تواند پرهودن.
(1) - هنر معادل لفظ فرانسوی Vertuو گاهی Talentاست.
(2) - ن ل: نخست آن خورد می که پرمایه تر.
(3) - ن ل: نپوشی.
(1) - جوانی رفت پنداری نخواهد کرد بدرودم
بخواهم سوختن دانم که هم آنجای بیهودم.
کسائی (نسخه ای دیگر از فرهنگ اسدی).
(2) - ن ل: هم اینجا بپیهودم. (لغت نامهء اسدی ص 476).

پرهودنی.

[پَ دَ] (ص لیاقت) قابل پرهودن.

پرهوده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) جامه ای باشد که از تابش آتش رنگ بگرداند و نزدیک سوختن بود. جامهء داغدار شده از تابش آتش. || سخن لغو. سخن بیهوده.

پرهوس.

[پُ هَ وَ] (ص مرکب) کسی که نفس وی بسیار خواهشهای سبک و بیجا دارد. دارای آرزوی بسیار. بوالهوس. بلهوس. مقابل کم هوس :
شور شراب عشق تو آن نفسم رود ز سر
کاین سر پرهوس شود خاک در سرای تو.
حافظ.
پرهول.
[پُ هَ / هُو] (ص مرکب) مهیب. سخت سهمناک. سخت ترس آور :
میان دو کوه است پرهول جای
نپرد بر آن آسمانش همای.فردوسی.
پرهون.
[پَ] (اِ) دایره و هرچیز میان تهی را گویند مانند چنبر و طوق و هالهء ماه و امثال آن. (برهان قاطع). هرچیز گرد میان تهی. چنبرماه. خرمن ماه :
آنچ بعلم تو اندر است گر آنرا
گرد ضمیر اندر آوریش چو پرهون.دقیقی.
گاه چون ایوان پرهون گرد گردد سر بسر
گاه چون کاخ عقیقین بام و زرین در شود.فرخی.
ای شده غافل ز علم و حجت و برهان
جهل کشیده بگرد جان تو پرهون.
ناصرخسرو.
پرهیاهو.
[پُ هَ یا] (ص مرکب) پرآوا. پر داد و قال. پرآواز. پر قال و قیل.

پرهیاهوئی.

[پُ هَ یا] (حامص مرکب)پرآوازی. بسیاری داد و فریاد. بسیاری آوازهای درهم.

پرهیختن.

[پَ تَ] (مص) پرهختن. فرهیختن. فرهنجیدن. ادب کردن :
هست یاقوت بهرمان، پرهیخت
ادب آمد که دیو از او بگریخت.
(صاحب فرهنگ منظومه از جهانگیری).
|| پرهیز کردن. احتراز کردن. دور شدن. || رها کردن. || خالی کردن.

پرهیز.

[پَ] (اِمص) حَذر. حِذر. احتراز. تحرّز. اجتناب . تجنب. خودداری. خویشتن داری. دوری. نگاه داری خود از... تَحفظ. امساک. اِتقاء. تَوَقّی. کفّ نفس. تحمّی. احتماء. حِمیة. شحشحه :
ز بدها نبایدت پرهیز کرد
چو پیش آیدت روزگار نبرد.فردوسی.
چهل روز با لشکر آویز بود
گهی رزم و گه روی پرهیز بود.فردوسی.
وزو هر که داندش پرهیز به
گلوی ورا دشنهء تیز به.فردوسی.
چنین گفت کز دور چرخ بلند
چو خواهد رسیدن کسی را گزند
بپرهیز چون بازدارد کسی
اگر سوی دانش گراید بسی.فردوسی.
که پرهیز از آن کن که بد کرده ای
که او را به بیهوده آزرده ای.فردوسی.
از او گر نوشته بمن بر بدیست
نگردد بپرهیز کان ایزدیست.فردوسی.
نوشته نگردد بپرهیز باز
نباید کشیدن سخنها دراز.فردوسی.
بخواهد بدن بیگمان بودنی
نکاهد بپرهیز افزودنی.فردوسی.
زمانه چو آید به تنگی فراز
همانا نگردد به پرهیز باز.فردوسی.
چو هنگامهء رفتن آید فراز
زمانه نگردد بپرهیز باز.فردوسی.
از بخیلی چنان کند پرهیز
که خردمند پارسا ز حرام.فرخی.
نکوروئی نکوخوئی نکوطبعی نکوخواهی
ترا پرهیز پیران داده یزدان در ببرناهی.
فرخی.
چو مرگ آمد و گاه رفتن ببود
نه دانش نماید نه پرهیز سود.اسدی.
چون کنند از نام من پرهیز آخر، چون خدای
در مبارک ذکر خود گفته ست نام بولهب.
ناصرخسرو.
چو خشم آری مشو چون آتش تیز
کز آتش بخردان را هست پرهیز.
ناصرخسرو.
از ایذاء مردمان پرهیز واجب دیدم. (کلیله و دمنه). و چون ایام رضاع به آخر رسید در مشقت تعلم و تأدب و محنت دارو و پرهیز... افتد. (کلیله و دمنه).
بگفت طفل جستی راه پرهیز
بگفت انبیا از خواب برخیز.(اسرارنامه).
که گفت پیره زن از میوه میکند پرهیز
دروغ گفت که دستش نمیرسد بدرخت.
سعدی.
-امثال: مَشکِ خالی و پرهیز آب!.
|| تقوی. تُقی. اِتقاء. تقیّه. بازایستادن از حرام. پارسائی. عفت. وَرَع :
بمردی و پرهیز و فرهنگ و رای
جوانان با دانش و دلگشای...فردوسی.
برین هم نشانست پرهیز نیز
که نفروشد او راه یزدان بچیز.فردوسی.
سپهر گزارنده یار تو باد
همه داد و پرهیز کار تو باد.فردوسی.
خداوند فرهنگ و پرهیز و دین
ازو باد بر شاه روم آفرین.فردوسی.
برزم و ببزم و به پرهیز و داد
چنو کس ندارد ز شاهان بیاد.فردوسی.
تو دانی که سالار توران سپاه
نه پرهیز دارد نه ترس از گناه.فردوسی.
نبد خسروان را چنان کدخدای
به پرهیز و داد(1) و به دین و به رای.
فردوسی.
فزون کرد خوبی و پرهیز و داد
همه پادشاهی بدو گشت شاد.فردوسی.
چه نیکو زد این داستان هوشیار
که نیکوست پرهیز با شهریار.فردوسی.
چو باشد فزایندهء نیکوئی
بپرهیز دارد دل از بدخوئی.فردوسی.
سخت کوش است بپرهیز و بزهد
تو مر او را بجوانی منگر.فرخی.
عادت خود طاعت و پرهیزدار
تا فلک و خلق بر این عادت است.
ناصرخسرو.
چون نیز هیچ خدمت بر گردنت نماند
آنگاه کرد خواهی پرهیز و پارسائی.
ناصرخسرو.
مریم عمران نشد از قانتین
جز که بپرهیز برو بر زنی.ناصرخسرو.
دست بر پرهیز دار و خوب گوی و علم جوی
تا به اندک روزگاری خویشتن قارون کنی.
ناصرخسرو.
جز به پرهیز و زهد و استغفار
کار ناخوب کی شود مغفور.ناصرخسرو.
با زخم تیغ دنیا بس باشد
پرهیز جوشن و زره دینم.ناصرخسرو.
نه مالی دیدم افزون از قناعت
نه از پرهیز برتر احتیالی.ناصرخسرو.
پرهیز تخم مایهء دین است زی خدای
پرهیزکار مردم با دین و بی ریاست.
ناصرخسرو.
تو باز دعوی پرهیز میکنی سعدی
که دل بکس ندهم، کل مدّع کذاب.سعدی.
هر که پرهیز و علم و زهد فروخت
خرمنی گرد کرد و پاک بسوخت.(گلستان).
یاد دارم که در ایام طفولیت متعبد بودمی و شب خیز و مولع زهد و پرهیز. (گلستان).
|| تفاوت. (برهان قاطع). || احتیاط. || قناعت (؟). || اعتدال (؟). || روزهء ترسایان(2). روزهء نصاری: ایام پرهیز. || نزد محققین اجتناب از ماسوی الله نمودن باشد. (برهان قاطع).
(1) - ن ل: رادی.
.
(فرانسوی)
(2) - Diete

پرهیزانه.

[پَ نَ / نِ] (اِ مرکب) روزه. || غذا که برای مریضان بنوی شفایافته کنند. خوراکی که بیمار یا تازه شفایافته مأذون بخوردن آن است.

پرهیزانیدن.

[پَ دَ] (مص) پرهیز دادن. تجنیب.

پرهیز جستن.

[پَ جُ تَ] (مص مرکب)دوری کردن. اجتناب کردن. حذر نمودن. تحرز. احتراز کردن. توقی. اتقاء. اشاحه :
دلاور چو پرهیز جوید ز جفت
بماند به آسانی اندر نهفت.فردوسی.
پرهیز شکستن.
[پَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) ترک پرهیز کردن. بترک پرهیز گفتن. قطع پرهیز. بریدن پرهیز بیمار را.

پرهیزکار.

[پَ] (ص مرکب) پارسا. تقی، متقی. باتقوی. دوری کنندهء از حرام. خویشتن دار (از حرام). بارّ. زاهد. ناسک. مرتاض. صالح. برز. برزیّ. وَرع. عفیف. عفیفه. پاکدامن. آبدست. هیرسا. (برهان قاطع) :
چه مایه زاهد پرهیزکار صومعگی
که نُسک خوان شد بر عشقش و ایارده گوی.
خسروانی (از فرهنگ اسدی).
دوان خود بیامد بر شهریار
چنین گفت کای شاه پرهیزکار.فردوسی.
شو او را بخوبی بمادر سپار
بدست یکی مرد پرهیزکار.فردوسی.
خرد را مه و خشم را بنده دار
مشو تیز با مرد پرهیزکار.فردوسی.
همه پاک بودند(1) و پرهیزکار
سخنهایشان برگذشت از شمار.فردوسی.
دبیری نگه کرد پرهیزکار
بدانسان که دانست کردن شمار.فردوسی.
بر این و بر آن بگذرد روزگار
خنک مردم پاک پرهیزکار.فردوسی.
به دل گفت کین مرد پرهیزکار
همی از لب آب گیرد شکار.فردوسی.
گشادی سر بدرها شهریار
توانگر شدی مرد پرهیزکار.فردوسی.
بدو گفت کای مرد پرهیزکار
نهانی چه داری بکن آشکار.فردوسی.
چو دانست کان مرد پرهیزکار
ببخشید بر نالهء شهریار.فردوسی.
از آن سوگواران پرهیزکار
بیامد یکی تا لب رودبار.فردوسی.
یکی روز پیران پرهیزکار
سیاوخش را گفت کای شهریار.فردوسی.
بر ارزانیان گنج بسته مدار
ببخشای بر مرد پرهیزکار.فردوسی.
همه سرفرازان پرهیزکار
ستایش گرفتند بر شهریار.فردوسی.
برین سان بود گردش روزگار
خنک مرد با شرم و پرهیزکار.فردوسی.
خنک مرد بیرنج و پرهیزکار
بویژه کسی کو بود شهریار.فردوسی.
زن ارچه خسرو است ار شهریاری
و یا چون زاهدان پرهیزکاری...
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
و چون به تنهائی خود نقل فرمود [ باری تعالی ] امام پرهیزکار القادر بالله را که رحمت ایزدی برو باد در مردگی و زندگی. (تاریخ بیهقی ص309). و بهمن با بارین پرهیزکار که رستم فرستاده بودش بگریختند. (مجمل التواریخ والقصص ص53).
مفتئی را دید آن پرهیزکار
بر در سلطان نشسته روز بار.عطار.
خداترس را بر رعیت گمار
که معمار ملک است پرهیزکار.
سعدی (بوستان).
نه پرهیزکار و نه دانشورند
همین بس که دنیا به دین میخرند.
سعدی (بوستان).
اگر خنده روی است و آمیزگار
عفیفش ندانند و پرهیزگار.سعدی (بوستان).
خردمند و پرهیزکارش(2) برآر
گرش دوست داری بنازش مدار.
سعدی (بوستان).
|| قانع. || بااحتیاط. ج، پرهیزکاران. پارسایان. اتقیاء. صلحاء. مرتاضان. برَرَة :
بدان تا ز کردارهای کهن
بپرسد ز پرهیزکاران سخن.فردوسی.
- پرهیزکار بودن؛ ورع داشتن. پارسا بودن. پاکدامن بودن. اتّقاء. تقیه.
- پرهیزکار شدن؛ تقوی گزیدن. پارسائی کردن. پارسا گردیدن. دوری از حرام و منکَر. اِحصان. تورّع.
- پرهیزکار گردانیدن؛ بازگردانیدن کسی را از حرام. پارسا کردن. اعفاف.
(1) - یاران پیغمبر.
(2) - یعنی پسر را.

پرهیزکاری.

[پَ] (حامص مرکب)پارسائی. بازایستادن از حرام. خویشتن داری از حرام. تقوی. تُقی. اِتّقاء. تقیه. تُقاة. دین. (منتهی الارب). عفت. عفاف. اعفاف. وَرَع. توَرُّع. کفّ نفس. زهد. شرف. (منتهی الارب) :
چو پرهیزکاری کند شهریار
برآساید از کینه و کارزار.فردوسی.
و تناسخیان گویند که وی (جمال) خلعت آفریدگار است که به مکافات آن پاکی و پرهیزکاری که بنده کرده بود اندر پیش... او را کرامت کند. (نوروزنامه).
جهان آفرین گرنه یاری کند
کجا بنده پرهیزکاری کند.(بوستان).
پرهیزکاری کردن.
[پَ کَ دَ] (مص مرکب) پارسائی کردن. پارسا گردیدن. تورع. تعفف. استعفاف. نساکة.

پرهیز کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)دوری کردن. خودداری کردن. حذر کردن. حِذر. حِذار. محاذره. احتراز. تحرز. اجتناب کردن. مجتنب بودن. مجانبت. تجنیب. تجنب. تحفظ. اِلاحة. امساک. استتار. تطرّس. (منتهی الارب). نَستُّر. اکتلاء. احتماء. تحمی. تحاشی. اشاحة :
که پرهیز از آن کن که بد کرده ای
که او را به بیهوده آزرده ای.فردوسی.
ز بدها نبایدت پرهیز کرد
چو پیش آیدت روزگار نبرد.فردوسی.
پرهیز کن از کسی که نشناسد
دنیا و نعیم بی قوامش را.ناصرخسرو.
گر نخواهی رنج گر از گرگنان پرهیز کن.
ناصرخسرو.
چون نیز هیچ خدمت بر گردنت نماند
آنگاه کرد خواهی پرهیز و پارسائی.
ناصرخسرو.
یا عاقلی که از عواقب غفلت پرهیز کند. (کلیله و دمنه).
ز خورد ناسزا پرهیز کردن
به است از داروی بسیار خوردن.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
لقمان را گفتند ادب از که آموختی گفت از بی ادبان که هرچه از ایشان درنظرم ناپسند آمد از فعل آن پرهیز کردم. (گلستان).
دیدار مینمائی و پرهیز میکنی
بازار خویش و آتش ما تیز میکنی.
(گلستان).
پیر پیمانه کش من که روانش خوش باد
گفت پرهیز کن از صحبت پیمان شکنان.
حافظ.
|| ترسیدن. || پارسائی کردن. تقوی پیشه ساختن. توقّی. اِتِّقاء. تقیّه. تُقی. تطهر. (منتهی الارب). شدّالمئزر.

پرهیزکرده.

[پَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)اجتناب کرده. دوری کرده. حذرکرده.

پرهیزنده.

[پَ زَ دَ / دِ] (نف) دوری کننده. مُجتَنِب. حَذَرکننده. محتذر. محتاط. آژیر. || نگهبان. حافظ.

پرهیزی.

[پَ] (ص نسبی) منسوب به پرهیز. || (حامص) در مرکبات، مجموع مرکب معنی مصدری دهد: لقمه پرهیزی :
مرا که نیست ره و رسم لقمه پرهیزی
چرا ملامت رند شرابخواره کنم.حافظ.
پرهیزیدن.
[پَ دَ] (مص) پرهیز کردن. دور شدن. دوری کردن. دوری جستن. اجتناب. تجنب. مجانبت. تحرّز. احتراز. حَذَر کردن. تحذیر. خودداری کردن. اِتقاء. امساک. اشاحه. مَأن :
بجنگ آنگهی شو که دشمن ز جنگ
بپرهیزد و سست گردَدْش چنگ.فردوسی.
که از تست جان و تنم پر ز مهر
چه پرهیزی از من تو ای خوب چهر.
فردوسی.
از ایشان مپرهیز و تن پیش دار
که آمد گه کینه و کارزار.فردوسی.
تو از من مپرهیز و خیز ایدر آی
که ما را دگرگونه گشته ست رای.فردوسی.
بپرهیز از آن مرد ناسودمند
که خیزد ازو درد و رنج و گزند.فردوسی.
بپرهیز از این رزم و آویختن
به بیداد برخیره خون ریختن.فردوسی.
ز نیکی مپرهیز هرگز به رنج
مکن شادمان دل به بیداد و گنج.فردوسی.
کسی کو نپرهیزد از خشم ما
همی بگذرد تیز بر چشم ما...فردوسی.
که اویست جاوید و ما برگذر
تو از آز پرهیز و انده مخور.فردوسی.
چه پرهیزی از تیزچنگ اژدها
که گر زاهنی زو نیابی رها.فردوسی.
کسی کو بپرهیزد از بدکنش
نیالاید اندر بدیها تنش.فردوسی.
بپرهیز از این جنگ و پیش من آی
نمانم که باشی زمانی بپای.فردوسی.
بپرهیز و خون بزرگان مریز
که نفرین بود بر تو تا رستخیز.فردوسی.
بپرهیز تا بد نگردَدْت نام
که بدنام گیتی نبیند بکام.فردوسی.
سدیگر که بر بد توانا بود
بپرهیزد و ویژه دانا بود.فردوسی.
اگر بد بود گردش آسمان
بپرهیز بیشی نگیرد زمان.فردوسی.
بپرهیز و تن را بیزدان سپار
بگیتی جز از تخم نیکی مکار.فردوسی.
کسی کز مرگ نندیشد نه از کشتن بپرهیزد
ز بیم و هیبت شمشیر او بر اسب خون میزد.
فرخی.
ز دشمن کی حذر جوید هنرجوی
ز دریا کی بپرهیزد گهرجوی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
و از هرچه نکوهیده تر از آن دور شود و بپرهیزد. (تاریخ بیهقی).
مشو در ره تنگ هرگز سوار
ز دزدان بپرهیز در رهگذار.
اسدی (گرشاسب نامه).
تلاتوف آن کسی را گویند که خویشتن را از پلید پاک ندارد و نپرهیزد. (لغت نامهء اسدی نخجوانی).
به بیوسی چو گربه چند کنم
زانکه چون سگ ز بد نپرهیزد.انوری.
تو و من گمرهیست زو پرهیز
در من و تو به ابلهی ماویز.مولوی.
چو اندر نیستانی آتش زدی
ز شیران بپرهیز اگر بخردی.سعدی.
پرهیزم از آن عسل که با شهد آمیخت
بگریزم از آن مگس که بر مار نشست.
(از تاریخ گیلان مرعشی).
|| تقوی جستن. پارسائی کردن.اتّقاء. تقیه. بازایستادن از حرام. تَورّع. || حفظ کردن. نگاهبانی کردن. نگاه داشتن:
مکن یاوه نام و نشان مرا
بپرهیز جان و روان مرا.
شمسی (یوسف و زلیخا).
که این بنده را اندر آن قعر چاه
بپرهیز و از آب دارش نگاه.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بپرهیز ز اهریمن بیرهم
همی داردست از بدی کوتهم.
شمسی (یوسف و زلیخا).

پری.

[پَ] (اِ) موجود متوهم صاحب پر که اصلش از آتش است و بچشم نیاید و غالباً نیکوکار است بعکس دیو که بدکار باشد. فرشته، مقابل دیو. همزاد. جان. جن. جنی. جِنَّة. خافی. خافیه. خافیاء. حوری. مَلک. روحانی. خندله. (منتهی الارب). نوعی از زنان جن که نهایت خوبرو باشند. (غیاث اللغات). بعضی از ثقلان که جن و انس باشد :پس هفت تن از پریان بر پیغمبر صلی الله علیه و سلم بگذشتند و بایستادند و آواز قرآن خواندن او بشنیدند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). این خلق ها از آدمیان و پریان. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). و هرچ بجهان اندر بود از دیو و پری و وحوش و جمندگان. (ترجمهء تفسیر طبری).
پری و پلنگ انجمن کرد و شیر
ز درندگان گرگ و ببر دلیر.فردوسی.
نگوئی مرا تا مراد تو چیست
که بر چهر تو فرّ چهر پریست.فردوسی.
که جمشید با تاج و انگشتری
بفرمان او مرغ و دیو و پری.فردوسی.
جدا گشت از او کودکی چون پری
بچهره بسان بت آزری.فردوسی.
زمانه برآسوده از داوری
بفرمان او دیو و مرغ و پری.فردوسی.
تو داری جهان زیر انگشتری
دد و مردم و مرغ و دیو و پری.فردوسی.
سپاهی دد و دام و مرغ و پری
سپهبدار با کبر گندآوری.فردوسی.
یکایک بیامد خجسته سروش
بسان پری پلنگینه پوش.فردوسی.
همان تازی اسبان همچون پری.
فردوسی.
گویند که فرمانبر جم گشت جهان پاک
دیو و پری و خلق و دد و دام رمارم.
عنصری (از حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی).
پری خواندم او را و زآنروی خواندم
که روی پری داشت آن پرنیان بر.فرخی.
گریزان همی شد جم اندر جهان
پری وار گشته ز مردم نهان.
اسدی (گرشاسب نامه).
یکی دخترش بود کز دلبری
پری را برخ کردی از دلبری.
اسدی (گرشاسب نامه).
دیوش مطیع گشته بمال و پری بعلم
آن یابد این که هوش و خردش آشنا شده است.
ناصرخسرو.
بچهره شدن چون پری کی توانی
به افعال ماننده شو مر پری را.ناصرخسرو.
چون پری جمله پرنده ند گه صلح ولیک
بگه شر همه ابلیس لعین را حشراند.
ناصرخسرو.
اگر دیو را با پری دیده ای
وگر نی تنت دیو و جانت پریست.
ناصرخسرو.
پریت ای برادر برهنه چراست
اگر دیوت اندر خز ششتریست.ناصرخسرو.
دیوت از طاعت پری گردد چنانک
چون به زرگیری کمر گردد دوال.
ناصرخسرو.
گرچه نهان شد پری از چشم ما
زین نکند عیب کسی بر پری.ناصرخسرو.
چرا گر خداوند قولی و فعل
پری باشی از قول و دیو از فعال.
ناصرخسرو.
تا روزی گفت خدایا زمین را همه پریان دارند و فساد می کنند. (قصص الانبیاء).
گفت ای چو پری نشسته دلشاد
از صحبت دیو مردم آزاد.
امیر حسینی سادات.
جمشیدی و حشم چو پری مر ترا مطیع
خورشیدی و عدو ز تو چون دیو در فرار.
سوزنی.
جان و انسان بندهء فرمان برش بادا مدام
تا بتازی هست انسان آدمی و جان پری...
سوزنی.
بطبع بینم آتش صفات مردم را
از آن گریزان از هر کسی پری وارم.
خاقانی.
نیست مانندای آتش آن پری
گرچه اصلش اوست چون می بنگری.
مولوی.
هرچه بدهر آدمی است و پری
نیست مگر بهر پرستش گری.
امیرخسرو دهلوی.
می چنانت کند بنادانی
که بز ماده را پری خوانی.اوحدی.
پری نهفته رخ و دیو در کرشمهء حسن
بسوخت دیده ز حیرت که این چه بوالعجبی است.
حافظ.
طفیل هستی عشقند آدمی و پری
ارادتی بنما تا سعادتی ببری.حافظ.
تذعُّب، ترسانیدن کسی را پری. (منتهی الارب).
-امثال: مثل پری از آتش گریختن.
ترسنده را چه پری چه عفریت. (از مجموعهء مختصر امثال چ هند).
|| در آخر بعض اسماء مرکبه آمده است مانند ناف پری (نوعی شیرینی). نازپری نام دختر پادشاه خوارزم که در حبالهء بهرام گور بود. (برهان قاطع). || آدمی را از بسیاری خوشگلی و تر و تازگی و لطافت گاه پری گویند. || نوعی از قماش است در نهایت ملائمی بسان مخمل، خوابکی هم دارد و رنگارنگ می باشد و از آن مسند و فرش سازند. (غیاث اللغات از بهار عجم).

پری.

[پَ] (ق) دوهنگام پیش. دوبار پیش. مخفف پریر است که پریروز (کذا) باشد که روز پیش دیروز است. (برهان قاطع)(1). پری، روز گذشته است (کذا) که مخفف پریر باشد و پریر نیز به یای مجهول است چون یای مجهول و واو مجهول در روزمرهء عراقیان بلکه اکثر اهل ایران نمانده و همه معروف شده بمعنی روز گذشته هم به یای معروف خوانند. (غیاث اللغات از سراج اللغات و بهار عجم) :
حمام بکام انوری بود پری
در وی صنمی بدلبری بود پری.انوری.
مرد امروزی هم از امروز گوی
از پریّ و دیّ و فردا دم مزن.مغربی.
-پریدوش؛ دو شب پیش از امشب.
-پریروز، دو روز پیش از امروز.؛
-پریشب؛ دو شب پیش از امشب.
(1) - ظ. پری مستقلاً و برأسه بمعنی دو بار پیش، دو هنگام پیش باشد و با الفاظ روز و شب و دوش جمع شود و مخفف پریر نیست.

پری.

[پُ / پُرْ ری] (حامص) حالت و چگونگی پر. آکندگی. زفتی. مملوی. اِمتلاء. مِلاء. مِلائة. انباشتگی. بَشم. کظة :
نیشکری باش ز پُرّی خموش
چند زدن چون نی خالی خروش.
امیرخسرو.
- || امتلاء معده:
مرد را چون ممتلی شد از حسد کار افتراست
بدمزاجان را قی افتد در مجالس از پری.
انوری.
|| کثرت :
چون شهد و شکر عیشی از خوشی و شیرینی
چون ریگ روان جیشی از پُرّی و بسیاری.
منوچهری.
- پری باکمال زمان؛ وقتی را گویند که خدای تعالی بر حسب مشیت و تقدیر خود معین فرموده است که مطالب لازمة الوقوع در آن وقت بوقوع پیوندد. (قاموس کتاب مقدس).

پری.

[پَ] (اِخ) نام کاریزی در ملایر.

پری.

[ ] (اِخ) مؤلف قاموس الاعلام گوید: نام نهری است در منتهای شمال شرقی دَرسم و بطرف جنوب غربی جریان دارد طول آن تقریباً صدهزار گز. آنگاه که رود موزور و چند آب دیگر به وی پیوندد در نزدیکی خرپوت به رود مراد ریزد در سابق وادی این نهر نیز بنام پری قضائی بود تابع سنجاق مازگرد.

پری.

[پْری / پِ] (اِخ)(1) (مارکیز دو...) محبوبهء دوک دو بوربن، وزیر لوئی پانزدهم. وی بسال 1698 م. در پاریس متولد و در 1727 م. درگذشت.
(1) - Prie.

پری.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) لقب و منصب پر(2). || اقطاع و تیولی که متعلق به مقام پر بود. || مقام اعضاء مجلس لردها در انگلستان معاصر. || مقام اعضاء مجلس عالی فرانسه از 1815 تا 1848 م.
(1) - Pairie.
(2) - Pair.

پریاب.

[پَ] (اِخ) نام رودخانه ای در فارس در ناحیهء رستم از بلوک ممسنی. پریاب از چشمهء مودکان برخاسته از کنارهء قلعهء طوس گذشته به آب چشمهء اسری و آب چشمهء حاجت پیوسته رودخانهء چال موره گردد. (فارسنامهء ناصری نسخهء خطی).

پریاپ.

[پْرْیا / پِ] (اِخ)(1) در اساطیر یونان نام خدای باغها و تاکستانها.
(1) - Priape.

پریاپول.

[پْرْیا / پِ] (فرانسوی، اِ)(1)جنسی از کرمهای ژفیری. فرد کامل خانوادهء پریاپولیده ها(2) که بالاخص در دریاهای شمالی منتشرند. پریاپول کرمی است کوتاه و ضخیم بشکل استوانه و در لجن زیست میکند.
(1) - Priapule. .
(فرانسوی)
(2) - Priapulides

پریاخته.

[پُ تَ / تِ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1) موجوداتی که چند یاخته دارند. (از لغات فرهنگستان).
(1) - Pluricellulaires.

پریام.

[پْرْیا / پِ] (اِخ)(1) پریاموس. آخرین پادشاه تروا(2) فرزند لائومِدون(3) و پدر هکتور(4) و پاریس و کساندر(5) و جز آنها. اخیلوس(6) بتقاضای او جسد هکتور را به وی بازداد. پس از آنکه یونانیان بر شهر تروا غلبه یافتند پیروس او را سر برید.
(1) - Priam.
(2) - Troie.
(3) - Laomedon.
(4) - Hector.
(5) - Cassandre.
(6) - Achille.

پریان.

[پَ] (اِ) جِ پری. جِنَّة. رجوع به پری شود. || مخفف پرنیان است. (شعوری). ابریشم و حریر و ململ. || چرم شتر.

پریان.

[پَ] (اِخ) موضعی است به نزدیکی پل سالار بر راه هرات و ماوراءالنهر(1).
(1) - این کلمه بهمین صورت در حبیب السیر چ طهران جزو 4 از ج 3 ص380) آمده است.

پریاندر.

[پِ] (اِخ)(1) نام جبار کورنت(2)که از 625 تا 585 ق.م. فرمان رانده است. وی را یکی از حکماء سبعهء یونان بشمار آرند.
(1) - Periandre.
(2) - Corinthe.

پری افسا.

[پَ اَ] (نف مرکب) پری افسای. افسونگر یعنی صاحب تسخیر یا کسی که از برای تسخیر جن افسون خواند. (برهان قاطع). پریسای. پری بند. پریخوان. جادو. عزائم کنندهء پری.

پری بند.

[پَ بَ] (نف مرکب) شخصی که تسخیر جن کرده باشد. افسونگر. جن گیر. پری خوان. پری سای. پری افسای. افسونگر:
پری بندان و زرّاقان نشسته
ز بهر ویس یکسر دلشکسته.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چون پریداران درخت گل همی لرزد ز باد
چون پری بندان بر او بلبل همی افسون کند.
قطران.

پری بوی.

[پْری / پِ بُیْ] (اِخ)(1) قصبه ای است کوچک در ساحل رود لیم نزدیک سرحد بوسنی، در شمال شرقی سنجاق طاش لیجه از ولایت قوصوه. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Priboj.

پری پت.

[پْری / پِ پِ] (اِخ)(1) شعبه ای از رود دنیپر(2) که از مردابهای پینسک(3)میگذرد و 810 هزار گز طول دارد.
(1) - Pripet.
(2) - Dnieper.
(3) - Pinsk.

پریپ لوس.

[پْری / پِ] (اِ)(1) لفظ یونانی بمعنی نوردیدن دور دریا یا کشور یا قسمتی از زمین. کتاب آریان(2) مورخ یونانی راجع به دریانوردی دور دریای سیاه بهمان مناسبت پریپ لوس نام دارد(3).
(1) - Priploos.
(2) - Arrien. (3) - بفرانسه Periple(لغت نامهء لاروس مصور) (ایران باستان ج 1 ص86 )

پری پولیه.

[پْریِ / پِ ریِ پُ یِ] (اِخ)(1)به ساحل نهرالیم قصبهء کوچکی در شمال شرقی سنجاق طاش لیجه از ولایت قوصوه. او را مسجد جامعی و مکتبی و قراولخانه ای و بیمارستانی است و قضائی که بهمین نام مشهور است مرکب از سی قریه و از شمال به بسنی و از جانب شرق به صربستان محدود است و حیوانات اهلی در آنجا بسیار باشد و 30 هزار تن سکنه دارد مرکب از مسلم و مسیحی و هر دو طائفه بزبان بوشناق تکلم کنند.
(1) - Priepolie.

پری پوی.

[پَ] (ص مرکب) که پویه ای چون پری دارد :
سیه چشم و گیسوفش و مشک دم
پری پوی و آهوتک و گورسم.
اسدی (گرشاسب نامه)
پری پیکر.
[پَ پَ / پِ کَ] (ص مرکب) که اندامی چون پری دارد :
فریب پری پیکران جوان
نخواهد کسی کو بود پهلوان.فردوسی.
... و غلام پری پیکر... بالای سر بخدمت ایستاده. (گلستان).
ز لاحولم آن دیوهیکل بجست
پری پیکر اندر من آویخت دست.(بوستان).
... برقص اندر آمد پری پیکری.(بوستان).
بر رخ ساقی پری پیکر
همچو حافظ بنوش بادهء ناب.حافظ.
پریتانوم.
[پْری / پِ نُمْ] (اِخ)(1) رجوع به پروتانه یون شود.
(1) - Prytaneum.

پریتان.

[پْری / پِ] (اِخ) رجوع به پریتانه شود.

پریتانه.

[پْری / پِ نِ] (اِخ)(1) پروتانه یون (یعنی خانهء پریتانیها(2)، خانهء مردم). رجوع به پروتانه یون شود.
(1) - Prytanee.
(2) - Prytanes.

پری تکان.

[پَ رَ تَ] (اِخ) نام فریدن اصفهان بپارسی هخامنشی(1). پری تکان قدیم با ولایت اصفهان تطبیق میشود و قسمتی را از آن اکنون فریدن گویند(2). هرودوت آنرا پریکان آورده است.
(1) - ایران باستان ج 2 ص1430.
(2) - همان کتاب ص1473 و 1491 و 1492.

پری تی وی.

[پْری / پِ] (اِخ)(1) نام الههء هندی تشخص زمین در رگ ودا. او زوجهء دیوس(2) (آسمان) است و مادر موجودات. بعدها پوراناها(3) او را زوجهء سیوا(4) شمردند و مظهر نیروی خیر و الههء زمین.
(1) - Prithivi.
(2) - Dyos.
(3) - Pouranas.
(4) - Civa.

پری جان.

[پَ] (اِخ) نام یکی از دیه های سوادکوه مازندران(1).
(1) - مازندران و استراباد رابینو ص116.

پری جهان خانم.

[پَ جَ خا نُ] (اِخ) نام دختر کریم خان زند. مادرش خواهر ندرخان زند بود. وی در 1196 ه . ق. به نکاح علی مرادخان زند درآمد.(1)
(1) - مجمل التواریخ گلستانه. نام پریجهان در فهرست اعلام پریچهر آمده است.

پریچاکلا.

[پَ کَ] (اِخ) نام یکی از دیه های ساری مازندران.(1)
(1) - مازندران و استراباد رابینو ص120.

پریچه.

[پَ چَ / چِ] (اِ مصغر) پوست و پوشال خرما که ریسمان تابند. لیف خرما. پیشن. پیشند. آژوغ. آزغ. آزوغ.

پریچه.

[پَ چَ] (اِخ) یکی از مسلحه های مازندران(1)، ولی در تاریخ طبرستان ابن اسفندیار (چ طهران صص 73-74 و 180 و...) تُریجه آمده و صحیح همین است. تُریجه مشتق از توران جیر است. (تاریخ طبرستان ص73).
(1) - مازندران و استراباد رابینو ص136 و 165.

پریچهر.

[پَ چِ] (ص مرکب) که چهره و سیمای پری دارد. پریچهره. پریروی :
پریچهر هرچ اوفتادش بدست
همه در سر و مغز خواجه شکست.
(بوستان).
پریچهره.
[پَ چِ رَ / رِ] (ص مرکب) که چهره و سیمای پری دارد. پریچهر. پریروی. بسیارزیبا. بسیارجمیل. خوبروی :
چو گشت آن پریچهره بیمار غنج
ببرید دل از سرای سپنج.رودکی.
پریچهره فرزند دارد یکی
کز او شوختر کم بود کودکی.ابوشکور.
نیابم همی زین جهان بهره ای
بدیدار فرخ پریچهره ای.فردوسی.
سه خواهر ز یک مادر و یک پدر
پریچهره و پاک و خسروگهر.فردوسی.
پریچهره را بچه بد در نهان
از آن شاد شد شهریار جهان.فردوسی.
پریچهره را بچه بد در نهان
از آن خوب رخ شادمان شد جهان.فردوسی.
پریچهره سیندخت در پیش سام
زبان کرد گویا و دل شادکام.فردوسی.
بپاسخ سیاوخش نگشاد لب
پریچهره برداشت از رخ قصب.فردوسی.
پریچهره بر گاه بنشست پنج
همه در سران تاج و در زیر گنج.فردوسی.
ز رومی همان نیز خادم چهل
پریچهره و شهره و دل گسل.فردوسی.
وزان پس بیامد بشادی نشست
پریچهره پیش اندرون می بدست.فردوسی.
که ترکان بدیدن پریچهره اند
بجنگ اندرون پاک بی بهره اند.فردوسی.
که آرد پریچهرهء می گسار
نهد بر کف دادگر شهریار.فردوسی.
بیامد پریچهرهء می گسار
یکی جام بر کف بر شهریار.فردوسی.
پریچهره هر روز صد چنگ زن
بشادی بدرگه شدی انجمن.فردوسی.
بگیریم ازیشان پریچهره چند
بنزدیک خسرو شویم ارجمند.فردوسی.
پریچهره بینی همه دشت و کوه
بهر سو بشادی نشسته گروه.فردوسی.
همه خوردنی شان ز مردم بدی
پریچهرهء هر زمان گم بدی.فردوسی.
چو رستم بدان سان پریچهره دید
ز هر دانشی نزد او بهره دید.فردوسی.
بر آن انجمن شاد بنشاندند
وزان پس پریچهره را خواندند.فردوسی.
پریچهره گریان ازو بازگشت
ابا انده و درد انباز گشت.فردوسی.
کجا آن پریچهرگان جهان
کز ایشان بدی شاد جان مهان.فردوسی.
کجا آن پریچهرگان جهان
کزیشان نبینم بگیتی نشان.فردوسی.
پریچهرگان رد برد داشتند
بشادی شب و روز بگذاشتند.فردوسی.
پریچهرگان پیش خسرو بپای
سر زلفشان بر سمن مشک سای.فردوسی.
خوشا عاشقی خاصه وقت جوانی
خوشا با پریچهرگان زندگانی.فرخی.
که هست این عروسی بمهر خدای
پریچهره ای سعتری منظری.منوچهری.
سوی باغ با دایه ناگه ز در
درآمد پریچهرهء سیم بر.
اسدی (گرشاسب نامه).
نگاری پریچهره کز چرخ، ماه
نیارد درو تیز کردن نگاه.
اسدی (گرشاسب نامه).
پریچهره را دید جم ناگهان
بدو گفت: ماها چه بینی نهان؟.
اسدی (گرشاسب نامه).
وشاقی پریچهره در خیل داشت
که طبعش بدو اندکی میل داشت.
سعدی (بوستان).
پریچهره را هم نشین کرد و دوست
که این عیب من گفت و یار من اوست.
سعدی (بوستان).
که ناگه نظر زی یکی بنده کرد
پریچهره در زیر لب خنده کرد.
سعدی (بوستان).
نرفته ز شب هم چنان بهره ای
که ناگه بکشتش پریچهره ای.
سعدی (بوستان).
طبیبی پریچهره در مرو بود
که در باغ دل قامتش سرو بود.
سعدی (بوستان).
پریچهره ای بود محبوب من
بدو گفتم ای لعبت خوب من.
سعدی (بوستان).
ببرد از پریچهرهء زشت خوی
زن دیوسیمای خوش طبع گوی.
سعدی (بوستان).
آن ترک پریچهره که دوش از بر ما رفت
آیا چه خطا دید که از راه خطا رفت.حافظ.
پریچهره.
[پَ چِ رَ] (اِخ) نام دختر زابل شاه. همسر جمشید و مادر ثور(1).
(1) - مجمل التواریخ والقصص چ طهران ص25.

پریخان.

[پَ] (اِخ) موضعی است به سرحد ایران و ترکیه که خط سرحدی از آن میگذرد.

پریخوان.

[پَ خوا / خا] (نف مرکب)شخصی که تسخیر جن کند. جن گیر. پری افسای. پری سای. پری بند. عزائم کنندهء پری. معزّم. افسونگر. افسون خوان. جادو : و هرکس را که رنجی باشد یا بیمار شود ضیافت کنند و پری خوان را بخوانند و رقصها کنند. (جهانگشای جوینی).
فسون بخوانم و بر روی آن پری بدمم
از آنکه کار پریخوان همیشه افسون است.
مولوی.
من شخص پریدارم من مرد پریخوانم.
مولوی.
هم چنانکه پریخوان در حال که افسون در شیشه خواند پری در شیشه رونماید. (بهاءالدین ولد). مرا بر خاتونی تعلق شده بود و خود را بر صفت پریخوانان می کردم و چشم می پوشیدم و میگفتم ارواح چنین میگویند. (انیس الطالبین و عدة السالکین صلاح بن مبارک بخاری).
پری خانه سازیم بتخانه را
پریخوان در آن پیر کاشانه را.هاتفی.
پریخوانی.
[پَ خوا / خا] (حامص مرکب) تسخیر جن. افسونگری. عزیمت خوانی :
در پریخوانی یکی دل کرده گم
بر نجوم آن دیگری بنهاده سُم.مولوی.
پریدار.
[پَ] (نف مرکب) آنکه جن داشته باشد. کسی که جن او را گرفته باشد. پری گرفته :
چون پریداران درخت گل همی لرزد ز باد
چون پری بندان بر او بلبل همی افسون کند.
قطران.
چون خواهر او بهر نوع از هذیانات پریداران با او سخنی میگفت تا او اشاعت میکرد. (جهانگشای جوینی).
من شخص پریدارم من مرد پریخوانم.مولوی.
ساغر بزم پری جام پریدار بود
چون پریدار کف آورده بلب زان باشد.
سلمان ساوجی.
|| دختری دوشیزه که زنان جادو افسانه ها خوانده بر او دمند تا پری در بدن او درآید و آن دختر شروع در رقص کند و در آن اثنا از مغیبات خبر دهد. || دیوانه. مجنون. || (اِ مرکب) جا و مقام دیو. (برهان قاطع).

پری داری.

[پَ] (حامص مرکب)چگونگی پریدار : و عبادتی آغاز نهاد و دعوی پریداری کرد یعنی جنیان با او سخن میگویند. (جهانگشای جوینی).
پریداس.
[پِ] (اِخ)(1) نام یکی از صاحب منصبان اسکندر مقدونی که وی را نزد سکاهای اروپائی فرستاد تا به آنها بگوید که بی اجازهء اسکندر از رود تاناایس، که سرحد آنها بود بطرف آسیا نگذرند. این شخص مأمور بود مملکت سکائی را تا بوغاز بوسفور تفتیش کرده نتیجهء تحقیقات را به اسکندر عرضه دارد.(2)
(1) - Peridas. (2) - ایران باستان ج 2 ص1702.

پریدخت.

[پَ دُ] (اِخ) در داستانهای ملی ایران نام دختر پادشاه چین است که سام پسر نریمان عاشق او شد و زال پدر رستم ازو زاد.

پریدگی.

[پَ دَ / دِ] (حامص) پرش. طیران.
- رنگ پریدگی؛ رنگ باختگی.

پریدگی.

[پُ دَ / دِ] (حامص) پرشدگی.

پریدن.

[پَ دَ] (مص) با پر سوی هوا اوج گرفتن و مسافت پیمودن. حرکت کردن صاحبان بال در هوا با بالهای خویش. برپریدن. پرواز کردن. طیران کردن. طیرورت. طیر. استطاره. خفوق. تَمرُّص. و رجوع به پریدن شود :
آن زاغ را نگه کن چون پرد
مانند یکی قیرگون چلیپا.عماره.
اگر بازی اندر چکک(1) کم نگر
وگر باشه ای سوی بطان مپر.ابوشکور.
ای غوک چنگلوک چو پژمرده برگ کوک
خواهی که چون چکوک بپری سوی هوا.
لبیبی (از لغت نامهء اسدی).
ای خسرو مبارک یارا کجا بود
جائی که باز باشد پرید ماغ را.دقیقی.
بدو گفت از ایدر برو تا بمرو
بدانسان که در باغ پرد تذرو.فردوسی.
چنان شد ز لشکر در و دشت و راغ
که بر سر نیارست پرید زاغ.فردوسی.
تو گفتی که گردون بپرد همی
زمین از گرانی بدرد همی.فردوسی.
نیارد پریدن بسر بر عقاب
ستاره نبیند زمینش به خواب.فردوسی.
نپرد ببالای آن که عقاب
نجنبد ز بیمش نهنگ اندر آب.فردوسی.
بجائی کز او دور باشد گذر
نپرد بر او کرکس تیزپر.فردوسی.
چنان برپریدند از آن جایگاه
که از سایه شان دیده گم کرد راه.فردوسی.
عقاب دلاور بر آن راه شیر
نپرد اگر چند باشد دلیر.فردوسی.
وز آنجایگه خیره شد ناپدید
هش و رای او همچو مرغان پرید.فردوسی.
جغد که با باز و با کلنگان پرد
بشکندش پرّ و مرز گردد لت لت.عسجدی.
ور مرغ بپرد از برش گوید
پرّی برکن به پیش من بفکن.ناصرخسرو.
پرت از پرهیز و طاعت کرد باید کز حجاز
جعفر طیار بر علیا بدین طاعت پرید.
ناصرخسرو.
روزی بپر طاعت از این گنبد بلند
بیرون پریده گیر چو مرغ بپر مرا.
ناصرخسرو.
|| بدر رفتن. بیرون رفتن. خارج شدن :
بدو گفت کانکس که مارش گزید
همی از تنش جان بخواهد پرید.فردوسی.
سرانجام بستر بود تیره خاک
بپرد روان سوی یزدان پاک.فردوسی.
- برپریدن؛ بیرون رفتن:
چو سهراب رستم بدانسان بدید
بیفتاد و هوش از سرش برپرید.فردوسی.
چو آواز رستم بگوشش رسید
تو گفتی که هوش از سرش برپرید.
فردوسی.
چو افراسیاب این سخنها شنید
تو گوئی که هوش از سرش برپرید.
فردوسی.
چو شیروی رخسار شیرین بدید
روانش نهانی ز تن برپرید.فردوسی.
بزد دست رامشگر و برکشید
نوائی کزو دل ز بر برپرید.فردوسی.
- پریدن جان؛ مردن. درگذشتن:
جوانی که جانش بخواهد پرید
کجا می تواند به پیری رسید؟.فردوسی.
|| یک جزء از ظرفی چینی و امثال آن به صدمتی شکسته و افتادن: کاسه لبش پرید. شمشیر لبش پرید. زانوی اسب پرید. || متصاعد شدن، تبخیر شدن: الکل و بنزین می پرد. || از جائی بجائی جستن. فروجستن. برجستن: سوار و پیادگان قلعت بر اسبان پریدند و به یک ساعت جماعتی از ایشان برگرفتند. (تاریخ بیهقی). || برجستن. حمله کردن. وَثب. وَثبان. وِثاب. وثوب. وثیب: غلامان حصیری در این مرد پریدند. (تاریخ بیهقی). || (در اندامها) جنبیدن و حرکت کردن بی ارادهء عضوی چون چشم و لب و جز آن. تشنج خفیف. پرش. اختلاج. خلجان. مختلج شدن. خلوج: چشمم می پرد. || پریدن (از خواب)؛ بیدار شدن فجائی در اثر آوازی سخت یا خوابی آشفته و امثال آن.
- پریدن رنگ؛ زائل شدن، نابود شدن آن. رفتن رنگ. پریدن رنگ روی، کاهی شدن آن. سفید شدن رنگ از بیماری یا ترس و جز آن :
از پریدنهای رنگ و از طپیدنهای دل
عاشق بیچاره هرجا هست رسوا میشود.؟
- خواب از سر کسی پریدن؛ میل بخواب در صورتی که گاه خواب نیز هست زائل شدن. دور شدن خواب.
|| تفاخر کردن. تکبر نمودن.(غیاث اللغات). فعل پریدن یک مصدر بیش ندارد.
(1) - ن ل: چغو. (لغت نامهء اسدی ص414).

پریدن.

[پُ دَ] (مص) پرشدن. امتلاء. مملو شدن. انباشته شدن :
تو خود را گمان برده ای پرخرد
انائی که پر شد دگر کی پرد.
سعدی (بوستان).
دعدعه؛ جنبانیدن پیمانه تا بیشتر پرد. (صراج اللغة).
پری دنت.
[پْریُ / پِ یُ دُ] (فرانسوی، اِ)(1) پریودنت. جنسی از تاتوهای عظیم الجثهء مخصوص در امریکای جنوبی که سیاه رنگ است و قدش به یک متر میرسد.
(1) - Priodonte.

پریدنی.

[پَ دَ] (ص لیاقت) که پریدن تواند. قابل پریدن.

پریدنی.

[پُ دَ] (ص لیاقت) پرشدنی. مملوشدنی. قابل پرشدن. انباشتنی. که پریدن او ضرور است.

پریدوش.

[پَ] (ق مرکب) شب پیش از دوش. پریشب. این لفظ قیاساً باید چنین باشد. مرکب از دو جزء پری و دوش اما در فرهنگها پرندوش است و پریدوش دیده نشده است. مرحوم ادیب پیشاوری راست:
پریدوش چون جنبش چرخ سنج
بود پنجمین نوبت از هفت و پنج.

پریده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) پروازکرده. طیران کرده. || تبخیرشده. متصاعدشده. || زائل شده. نابودشده.
-رنگ پریده؛ رنگ باخته. رنگ رفته. کم رنگ شده.

پریده.

[پُ دَ / دِ] (ن مف) پرشده. مملو. ممتلی. انباشته.

پری دیدار.

[پَ] (ص مرکب) پری پیکر. پری رخسار. پری مَنظَر.

پری دیده.

[پَ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)جن دیده. پری گرفته.

پریر.

[پَ] (ق) مخفف پریروز. روز پیش از روز گذشته. روز قبل از دی. دو روز پیش. اوّل مِن اَمسٍ :
بر مراد دل من بود او از دیّ و پریر
بر مراد دل او باشم از امروز فراز.فرخی.
گر نبودم به مراد دل او دیّ و پریر
بمراد دل او باشم زامروز فراز.فرخی.
پریر قبلهء احرار زاولستان بود
چنانکه کعبه است امروز اهل ایمان را.
ناصرخسرو.
گر شکر خوردی پریر و دی یکی نان جوین
همبر است امروز ناچار این جوین با آن شکر.
ناصرخسرو.
چون دی و پریر و پار و پیرار گذشت
شادی و غم و صحت و تیمار گذشت...
خیام (از فرهنگ شعوری).
میزد پریر سخت ز تیمار... نفیر
بگذشت از پریر خروشی که دوش کرد.
سوزنی.
پریر وقت سحر چون نسیم باد شمال
همی رساند به ارواح بوی عنبر تر.انوری.
جنگ میکردند حمالان پریر
تو مکش تا من کشم حملش چو شیر.
مولوی.
او پریر از دار دنیا نقل کرد
مرد و زن از واقعه یْ او روی زرد.مولوی.
مردمان را بچشم وقت نگر
از خیال پریر و دی بگذر.وصفی کرمانی.
پریر ابلیس با جمعی ز اتباع
بلفظی دلگشا میکرد تقریر.
رکن الدین بکرانی.
پریر پریر.
[پَ ری رِ پَ] (اِ مرکب، ق مرکب) روز پیش از پریر. (فرهنگ شعوری).

پریرخ.

[پَ ری رُ] (ص مرکب) که روی چون پری دارد. پریرخسار. پریچهره. پریروی. خوبروی. بسیارزیبا. فرشته روی :
خردمند را گردیه نام بود
پریرخ دلارام بهرام بود.
فردوسی.
پریرخ شده شادمان نوید
همی بدنهان را ز دل بد امید.
اسدی (گرشاسب نامه).
بتی پریرخ و آهن دلی و بی رخ تو
چنین پریزده کردار و شیفته ست شَمن.
سوزنی.
ز سرتیزی آن آهنین دل که بود
به عیب پری رخ زبان برگشود.
سعدی (بوستان).
پریرو.
[پَ] (ص مرکب) پریروی. که روی چون پری دارد. پریچهر. پریچهره. پری رخ. خوبرو. زیبارو :
ز هر شهری سپهداری و شاهی
ز هر مرزی پریروئی و ماهی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
پریرو تاب مستوری ندارد
چو در بندی ز روزن سر برآرد.
شیخ محمود شبستری.
پریروز.
[پَ] (ق مرکب) پریر. یک روز پیش از دیروز. روز پیش از روز گذشته. روز قبل از دی. روز پیش. اوّل مِن اَمسٍ.

پریروی.

[پَ] (ص مرکب) پریرو. که روی چون پری دارد. پریچهر. پریچهره. پری رخ. خوبرو. زیبارو :
پریروی دندان بلب برنهاد
مکن گفت از این گونه بر شاه یاد.
فردوسی.
ده اسب گرانمایه با تاج زر
پریروی ده با کلاه و کمر.فردوسی.
برآمیز دینار و مشک و گهر
پریروی ده با کلاه و کمر.فردوسی.
فراوان پرستنده بر گرد تخت
بتان پریروی بیداربخت.فردوسی.
همی لختکی سیب هر بامداد
پریروی دختر بدین کرم داد.فردوسی.
قباد آن پریروی را پیش خواند
بزانوی کندآورش برنشاند.فردوسی.
پریروی گلرخ بتان طراز
برفتند و بردند پیشش نماز.فردوسی.
ده اسب آوریدش بزرین لگام
پریروی زرین کمر ده غلام.فردوسی.
دو پنجه پریروی بسته کمر
دو پنجه پرستار با طوق زر.فردوسی.
فراوان پرستنده بر گرد تخت
بتان پریروی فرخنده بخت.فردوسی.
ز ساقیان پریروی پرنیان برگیر
میی چنانکه چو جان در بدن بود در دن.
سوزنی.
صف زده بینم پریرویان به پیش صدر او
چون سلیمانست گویی خواجه و ایشان پری.
سوزنی.
مبادت یکزمان جان و دل از لهو و لعب خالی
جز از عشق پریرویان نباشد در دلت سودا.سوزنی.
بگفت آنجا پریرویان نغزند
چو گِل بسیار شد پیلان بلغزند.
سعدی (گلستان).
سمن بویان غبار غم چو بنشینند بنشانند
پریرویان قرار از دل چو بستیزند بستانند.
حافظ.
نه بزم باده ای نی شوخ چشمی نی پریروئی
بدین آشفتگی چون بشکفانم چین ابروئی.
طالب آملی.
پریری.
[پَ] (ص نسبی) منسوب به پریر. پریرینه.

پریرینه.

[پَ نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به پریر. پریری.

پریز.

[پَ] (اِ) فریاد. فغان. نعره :
از پریزت چنان بلرزد کوه
که زمین بومهن بلغزاند.
حکیم علی فرقدی (از جهانگیری).
|| بیدگیا. (کازیمیرسیکی) (شلیمر). || سبزه ای که در کنار جوی و رودخانه و تالاب و جائی که آب بسیار باشد بروید. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری). || مخفف پرویزن. آردبیز. غربال.

پریزاد.

[پَ] (ن مف مرکب) پریزاده. فرزند پری. پری نژاد.

پریزاد.

[پَ] (اِخ) رجوع به پاریزاتیس و پروشات شود.

پریزاد.

[پَ] (اِخ) نام کنیزک شیرین است.

پریزاده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پریزاد. فرزند پری. پری نژاد :
همه رخ چو دیبای رومی برنگ
خروشان ز چنگ پریزاده چنگ.فردوسی.
پریزاده ای یا سیاوخشیا
که دل را بمهرت همی تخشیا.فردوسی.
سیاوش نیم نز پریزادگان
از ایرانم از شهر آزادگان.فردوسی.
پریزادگان رزم را دل پسند
بپولاد پوشیده چینی پرند.عنصری.
پریزپ.
[پْری / پِ زُ] (فرانسوی، اِ)(1)پریوزوپ. جنسی از حشرات اورتوپتِر(2). راه رونده، از دستهء(3) فاسمیده(4) که در نواحی گرمسیر مرطوب(5) یافته میشود.
(1) - Prisope. .
(فرانسوی)
(2) - Orthopteres .
(فرانسوی)
(3) - Famille .
(فرانسوی)
(4) - Fasmides .
(فرانسوی)
(5) - Tropicales

پری زدگی.

[پَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب)جن زدگی. سفع. صرع.

پری زدن.

[پَرْ ری زَ دَ] (مص مرکب) در تداول اطفال پریدن و پرواز کردن است.

پری زده.

[پَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مصروع. جن زده. مجنون. مسفوع. شَبزَق :
بمن نمای رخ و اندکی بمن ده دل
که با پری زده دارند اندکی آهن.سوزنی.
بتی پری رخ و آهن دلی و بی رخ تو
چنین پریزده کردار و شیفته است شمن.
سوزنی.
پریزن.
[پَ زَ] (اِ) مخفف پرویزن است که آردبیز باشد. غربال. هلهال.

پریزه.

[ ] (اِخ) در چهار فرسخ و نیم غربی دشت است. (فارسنامهء خطی ناصری).

پریسا.

[پَ] (نف مرکب) مخفف پریسای. رجوع به پریسای شود.

پریسای.

[پَ] (نف مرکب) مخفف پری افسای. کسی که افسون پری خواند. تسخیرکنندهء جن. افسونگر. پریخوان. پری بند. عزیمت خوان. عزائم کنندهء پری :
گهی چو مرد پریسای گونه گونه صور
همی نماید زیر نگینهء لبلاب(1).
لبیبی (از صحاح الفرس).
پریستری.
[پِ تِ] (اِخ)(1) نام قله و ذروهء کوهی میان مناستر و پرسپه کولی به ارتفاع 2359 گز. و آن قلعهء کوه سوهاغوره است و نام دیگر این کوه ترجقه باشد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - ن ل: همی نماید از این بند آبگینه قباب.
(1) - Peristeri.

پریستلی.

[پْری / پِ] (اِخ)(1) (جوزف...) شیمی دان و عالم فیزیک و فیلسوف و متأله انگلیسی. متولد بسال 1733 م. وی ازت را کشف کرد و امر تنفس نباتات را دریافت و اکتشافات دیگر نیز دارد و بسال 1804 م. درگذشت.
(1) - Priestley.

پریستنی کوس.

[پْری / پِ تُ](فرانسوی، اِ)(1) جنسی از حشرات کولئوپتر(2). گوشتخوار از خانوادهء کارابیده(3). مخصوص نواحی معتدل غربی دنیای قدیم.
(1) - Pristonychus. .
(فرانسوی)
(2) - Coleopteres .
(فرانسوی)
(3) - Carabides

پریستی پم.

[پْری / پِ پُ] (فرانسوی، اِ)(1)جنسی از ماهیان. آکانتوپتر(2). نوع کامل تیرهء(3)پریستی پوماتینه(4). مشتمل بر انواع متعدد که در دریاهای گرم منتشر است.
(1) - Pristipome. .
(فرانسوی)
(2) - Acanthopteres .
(فرانسوی)
(3) - La tribu .
(فرانسوی)
(4) - Pristipomatines

پریستیور.

[پْری / پِ یُ] (اِ)(1) جنسی از ماهیان سلاسین(2) از خانوادهء سیلی ئیده(3) که نوع کامل آن در دریاهای اروپا زیست میکند.
(1) - Pristiure. .
(فرانسوی)
(2) - Selaciens .
(فرانسوی)
(3) - Scylliides

پریستیوفر.

[پْری / پِ تیُ فُ] (اِ)(1)پریستی یوفور. نوعی اره ماهی که در دریاهای استرالیا و ژاپن منتشر است.
(1) - Pristiophore.

پریسکلا.

[ ] (اِخ) زوجهء اکیلای یهودی متقی معروف بود و همواره زوج خود را در امور خیر و ضیافاتی که با سدنهء کلیسا در خانهء خود مینمود کمک میکرد. (قاموس مقدس).

پری سلطان.

[پَ سُ] (اِخ) پیری سلطان. وی در عصر شاه اسماعیل بهادرخان داروغهء ولایت فوشنج بود و هنگام فتنهء ابوالقاسم از امراء بخشی در بیرون هرات، با سیصد تن از غازیان به هرات آمده با مدد مردم شهر در کوچه باغ سرفراز (به نیم فرسنگی هرات) با ابوالقاسم جنگ کرد و ابوالقاسم مغلوب شد و به حدود غرجستان گریخت.(1)
(1) - حبیب السیر جزو 4 از ج 3 ص 365 و 380.

پریسوار.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) قسمی زورق باریک و طویل که در رودها بکار برند.
(1) - Perissoire.

پریسوز.

[پَ] (اِخ) نام دیری و معبدی در زمان خسروپرویز و بعضی گویند نام مقامی است که شیرین از دشت انجوک به آنجا رفت. (برهان قاطع) :
از آنجا تا در دیر پری سوز
پریدندی پریرویان در آن روز.
نظامی (از فرهنگ جهانگیری).
پری سیرت.
[پَ ری رَ] (ص مرکب) که روش و طریقهء پری دارد.

پریش.

[پَ] (ن مف مرخم) پریشان. پریشیده. پراکنده. تار و مار. متفرق. جداکرده. پراشیده. بازپاشیده. || (ن مف) فروفشانده. بیفشانده. افشانده. ببادداده: زلف پریش (بصورت اضافه) :
نیک ماند خم زلفین سیاه تو به دال
نیک ماند شکن جعد پریش تو به جیم.
فرخی.
|| (نف مرخم) در کلمات مرکبهء ذیل مخفف پریشنده، بمعنی پریشان کننده، پراکننده است: خاطرپریش. خاک پریش. و شاید دندان پریش نیز از این قبیل باشد :
در خموشی نبود لهواندیش
گاه گفتن نبود لغوپریش.
سنائی (از فرهنگ جهانگیری).
باد بر سدهء تو هم نرسد
باد فکرت نه باد خاک پریش.انوری.
پریشان.
[پَ] (نف، ق) در حال پریشانی. در حال پریشیدن. || پریش. پریشیده. پراشیده. پراکنده. متفرق. منتشر. متشتت. متخلخل. متقسم. صعصع: قردحمة؛ رای پریشان. فکر پریشان :
باد بیرون کن ز سر تا جمع گردی بهر آنک
خاک را جز باد نتواند پریشان داشتن.
سنائی.
روزگار ضایع و مال هدر و جواهر پریشان. (کلیله و دمنه).
گفت لیلی را خلیفه کاین توئی
کز تو مجنون شد پریشان و غوی.مولوی.
گفت چندان مبالغه در وصف ایشان بکردی و سخنهای پریشان بگفتی. (گلستان). و دفتر از گفته های پریشان بشویم. (گلستان).
در هیأتش نظر می کرد صورت ظاهرش پاکیزه و صورت حالش پریشان. (گلستان).
مرا ز مستی و عشق است نام زلف تو بردن
که قصه های پریشان ز عشق خیزد و مستی.
اوحدی.
|| درهم و برهم شده. بهم برآمده. مختلط. ژولیده. گوریده. پشولیده. بشوریده. شوریده. وژگال. آلفته. آشفته: از هم فروفشانده و از هم بازکرده و بیفکنده و بباد برداده. افشانده. شعواء (در موی و زلف) :
سیه گلیم شریعت سهیل زین زنیم
که هست ریش پریشان او چو سرخ گلیم.
سوزنی.
کی دهد دست این غرض یارب که همدستان شوند
خاطر مجموع ما زلف پریشان شما.حافظ.
آن ولایت را چون زلف بتان پریشان و مانند چشم خوبان خراب یافت. (روضة الصفا از کاترمر).
آنکه برهم زن جمعیت ما شد یارب
تو پریشان تر از آن زلف پریشانش کن.؟
|| مضطرب. متوحش. بدحال. بی حواس. سرگردان. سرگشته. متردد. مغموم. غمناک. المناک. دلتنگ. محزون. || تنگدست. تهی دست. فقیر. بی چیز. بی مکنت. بی بضاعت. بدبخت.
- پریشان حدیث؛ حدیث پراکنده و بی اساس.
- پریشان خوردن؛ خوردن نه به اوقات معینهء آن و آن مضر باشد. بی ترتیب خوردن.
- بختِ پریشان؛ بخت بد. طالع بد. تقدیر ناسازگار :
اگر بزلف دراز تو دست ما نرسد
گناه بخت پریشان و دست کوته ماست.
حافظ.
- خوابهای پریشان؛ اضغاث احلام. که تأویل و تعبیر آن برای اختلاطها راست نیاید. خوابهای آشفته. خوابهای درهم و برهم.
- سخنِ پریشان؛ سخن بیهوده و بی معنی. هذیان. کلام مهجور. کلام بی ربط.
-گفتار پریشان؛ کلام هجر. کلام بی ترتیب. سخن بی نظام.

پریشان.

[پَ] (اِخ) نام دریاچه ای است در سه فرسخی مشرق شهر کازرون فارس میانهء بلوک کازرون و بلوک نامور. طول آن گاه از یک فرسخ و نیم بگذرد و پهنای آن نزدیک به نیم فرسخ است. در سال تقریباً پانصد من ماهی از آن صید کنند.

پریشان بودن.

[پَ دَ] (مص مرکب)متفرق بودن. پراکنده بودن. || درهم بودن. ژولیده بودن. آشفته بودن. || اضطراب داشتن. متوحش بودن. خیالات واهی داشتن. سرگردان بودن. || غمناک بودن. دلتنگ بودن. || فقیر و تهی دست بودن. بدحال بودن. || افشانده بودن. از هم باز و پراکنده و متفرق بودن.

پریشان حالی.

[پَ] (حامص مرکب)اضطراب. بدحالی. بدبختی. تنگدستی. تبه روزگاری :
دوست آن باشد که گیرد دست دوست
در پریشان حالی و درماندگی.سعدی.
|| ملالت. دلتنگی.

پریشان حواس.

[پَ حَ] (ص مرکب)مضطرب. پراکنده فکر.

پریشان خاطر.

[پَ طِ] (ص مرکب)مضطرب. مشوش. آشفته خاطر. || دلتنگ. مغموم.

پریشان خیال.

[پَ] (ص مرکب)مضطرب. پراکنده فکر.

پریشان دل.

[پَ دِ] (ص مرکب)پریشان خاطر. آشفته خاطر. پراکنده فکر :
دو درویش در مسجدی خفته یافت
پریشان دل و خاطرآشفته یافت.(بوستان).
بلبلی خون دلی خورد و گلی حاصل کرد
باد غیرت بصدش خار پریشان دل کرد.
حافظ.
پریشان رو.
[پَ رَ رو] (نف مرکب)خودسر. بی فرمان. خلیع.

پریشان روزگار.

[پَ زْ / زِ] (ص مرکب)بد حال. بی سرانجام. تبه روزگار. لهیف : هرگاه که یکی از بندگان گنه کار پریشان روزگار دست انابت به امید اجابت بدرگاه حق تعالی بردارد. (گلستان).
پریشان شدن.
[پَ شُ دَ] (مص مرکب)پراکنده گشتن. متفرق و متشتت شدن. تقسُّم. تَفَّرق. افشان شدن. بباد داده شدن. تذعذع. تَبَدُّد. تَحَتْرُف. برقَشَه. اصداع. تصدّع :
مگر که نار کفیده است چشم دشمن تو
کز او مدام پریشان شده ست دانهء نار.فرخی.
حکیما ز بهر تو شد در طبایع
جواهر نه از بهر ایشان پریشان.ناصرخسرو.
|| تنگدست و گدا شدن. بدبخت شدن. مضطرب شدن. التدام. || مضطرب شدن. لمط.

پریشان فکر.

[پَ فِ] (ص مرکب)پراکنده فکر. سرگشته. || مضطرب.

پریشان فکرت.

[پَ فِ رَ] (ص مرکب)پراکنده فکر. سرگشته. مضطرب. آشفته :پریشان فکرت در کارها حیران بود. (کلیله و دمنه).
پریشان کردن.
[پَ کَ دَ] (مص مرکب)پراکندن. متفرق کردن. متشتت و تار و مار کردن. ثَرّ. ثَرثَرة. طحطحه. صعصعه : درویش مر آن نقد و جنس را به اندک زمان بخورد و پریشان کرد و بازآمد. (گلستان). چون گرد آمدن خلق موجب پادشاهی است تو چرا خلق را پریشان میکنی. (گلستان). || افشاندن. پراکندن (دانه): تا دانه پریشان نکنی خرمن برنگیری. (گلستان).
- پریشان کردن موی یا زلف؛ از هم باز کردن تارهای آن :
پریشان کرده ای زلف دو تار را.
|| گوراندن. آشفتن. آلفتن. آشفته و آلفته ساختن.

پریشان کننده.

[پَ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) پریشنده.

پریشان گفتار.

[پَ گُ] (ص مرکب)پریشان گوی. یاوه گوی. یاوه سرا. یافه سرا. بیهوده گوی. باطل گوی. پراکنده گوی.

پریشان گفتن.

[پَ گُ تَ] (مص مرکب)هذیان گفتن. هجر. یاوه گفتن. بیهوده گفتن. یافه سرائی کردن. پراکنده گفتن. باطل گفتن :گفت چندان مبالغه در وصف ایشان بکردی و سخنهای پریشان بگفتی. (گلستان). و من بعد پریشان نگویم. (گلستان).
پریشانی.
[پَ] (حامص) پراکندگی. پاشیدگی. تفرقه. تفرق. تَبدّد. تَذَعذُع :
چون بدو بنگری آنگاه بصلح آید
این خلاف از همه آفاق و پریشانی.
ناصرخسرو.
آبادی میخانه ز ویرانی ماست
جمعیت کفر از پریشانی ماست.خیام.
وجودت پریشانی خلق از اوست
ندارم پریشانی خلق دوست.(بوستان).
تو کی بدولت ایشان رسی که نتوانی
جز این دو رکعت و آنهم به صد پریشانی.
سعدی.
|| آشفتگی. شوریدگی. اختلاط. ژولیدگی. بی نظمی. بی ترتیبی. || اضطراب. تشویش. بیقراری :
عارفان گرد نکردند و پریشانی نیست.سعدی.
غم موجود و پریشانی معدوم ندارم
نفسی میزنم آسوده و عمری بسر آرم.
سعدی (گلستان).
|| فقر. تنگدستی. تهی دستی. بی چیزی. بی سامانی.
- پریشانی حواس؛ ناجمعی و تفرقهء حواس. پراکندگی فکر.
- پریشانی خاطر؛ اضطراب. تشویش. آشفتگی خاطر. دلتنگی :
پریشانی خاطر دادخواه
براندازد از مملکت پادشاه.(بوستان).
پریشانیدن.
[پَ دَ] (مص) پراکندن. متفرق کردن. متشتت کردن. تار و مار کردن. || بدحال و پریشان گردانیدن. بیخود گردانیدن. مضطرب کردن. || تنگدست کردن.

پریشب.

[پَ شَ] (ق مرکب) دو شب پیش. شب پیش از شب گذشته. پرندوش (پریدوش؟). پردوش. بارحهء اولی.

پریش کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)رجوع به پریشان کردن شود.

پری شکم.

[پُ یِ شِ کَ] (ترکیب اضافی، اِمص مرکب) بطنة. کظّة. سیری. || آبستنی. حاملگی.

پریشم.

[پَ شَ] (اِ) ابریشم.رجوع به ابریشم شود.

پریشن.

[پَ شَ] (ص) مخفف پریشان باشد. (برهان). || افشاندن (؟). فشاندن (؟). (اوبهی). پریشان کردن. (برهان قاطع).

پریشندگی.

[پَ شَ دَ / دِ] (حامص) عمل پریشیدن. عمل پریشان کردن.

پریشنده.

[پَ شَ دَ / دِ] (نف) آنکه یا آنچه پریشان کند.

پریشیدگی.

[پَ د / دِ] (حامص) حالت پریشیده. پریشان شدگی.

پریشیدن.

[پَ دَ] (مص) پراشیدن. پریشان کردن. پراکنده ساختن. متفرق کردن. پخش کردن. پاشیدن. طحطحه. صعصعه. ثَرثَر. ثَرثَرة :
ز چندین مال و چندین زر که برپاشی و بپریشی
عجب باشد که باشد در جهان تنگی و درویشی.
فرخی.
مرد بددل خیانت اندیشد
راز خود پیش خلق بپریشد.سنائی.
|| افشاندن. برباد دادن. پریشان کردن :
بر بنفشه بنشینیم و پریشیم خطت
تا به دو دست و دل و پای بنفشه سپریم.(1)
منوچهری.
پشولیدن. بشولیدن. ژولیدن. درهم کردن. آشفتن. آلفتن. || بدحال شدن و بدحال گردانیدن. بیخود گشتن.
(1) - ظ. این مصراع چنین باشد: تا به دو دست و به دو پای بنفشه سپریم.

پریشیدنی.

[پَ دَ] (ص لیاقت) قابل پریشیدن.

پریشیده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) پراشیده. پریشان شده. متفرق گشته. متفرق ساخته. پراکنده شده :
گفت بر پرنیان ریشیده
طبل عطار شد پریشیده.عنصری.
پریشیده عقل و پراگنده هوش
ز قول نصیحت گر آکنده گوش.
سعدی (بوستان).
|| افشانده. برباد داده:
برون آمد از خیمه و زان دو زلف
بنفشه پریشیده بر نسترن.
(از لغت نامهء اسدی).
من عاشق آن ترک پریزاد که او را
هم جعد پریشیده و هم زلف خمیده ست.
معزی.

پری صورت.

[پَ رَ] (ص مرکب) که چهره و سیمای پری دارد. پریروی. پری پیکر. پریرخ. پری رخسار. خوبروی. زیباروی.

پری فش.

[پَ فَ] (ص مرکب) پری وش :
کنیزان یکی خیل پیشش بپای
پری فش همه گلرخ و دلربای.
(گرشاسب نامه).
پریکا.
[پَ] (اِ)(1) لفظ زندی بمعنی پری.
(1) - parika.

پریکان.

[پَ رَ] (اِخ) رجوع به پری تکان شود.

پری کانت.

[پْری / پِ] (فرانسوی، اِ)(1)جنسی از ماهیان اکانتوپتِر(2) از خانوادهء پرسیده(3) مشتمل بر ماهیان متوسط مستطیل و از فلس های بزرگ مستور و مخصوص دریاهای منطقه حاره اند.
(1) - Priacanthe. .
(فرانسوی)
(2) - Acanthopteres .
(فرانسوی)
(3) - Percides

پری کلا.

[پَ کَ] (اِخ) از دیه های مجاور بارفروش (بابل) مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص 119).

پریکلس.

[پِ لِ] (اِخ)(1) از مردان سیاسی و خطبای بزرگ و جنگاوران قدیم آتن است که در سال 494 ق.م. متولد شد و در 429 ق.م. درگذشت. پریکلس در جوانی نزد آناگزاگراس(2) و جمعی دیگر از دانشمندان زمان به تحصیل علوم وقت پرداخت. پس از آن چون سیمون پسر میلتیادس سردار معروف آتن بر طبقهء اشراف ریاست داشت پریکلس بر آن شد که ریاست عوام را بدست آورد و سرانجام به نیروی کوشش بدین امر نائل آمد و به مقام استراتگوس(3) رسید و سیمون(4) را تبعید کرد (460). سپس به ازدیاد قوای بحری آتن همت گماشت و بر متصرفات آن شهر بیفزود و جزائر ابوئا(5) و ساموس(6) را تصرف کرد و در جنگهای پلوپونزوس(7) مداخله کرد. (از 440 تا 431 ق.م.) ولی در جنگهای اخیر شکست یافت و آتنیان احضار سیمون را لازم شمردند و اندکی از اقتدارات پریکلس بکاست. پس از مرگ سیمون (449) پریکلس مجدداً قدرت یافت و توسیدیدس(8) را تبعید کرد (444) و جزیرهء شامس را که سر از اطاعت آتن پیچیده بود مجدداً تسخیر و مردم آنرا تنبیه کرد سپس برای آنکه اقتدارات خود را در جمع عوام محفوظ دارد از اهالی آتیکا(9) آنان را که از پدر و مادر آتنی متولد نشده بودند از حقوق سیاسی محروم کرد و جمعی از مردم بیکار را بکار گماشت و برای انجام این مقصود به بنای ابنیه ای مانند پارتنون(10) و ادئون(11) و معبد الوزیس(12) و غیره پرداخت. در زمان وی شعرائی مانند سوفوکلس(13) و اری پیدوس(14)پدید آمدند و دورهء حکومت او از جهت ادبیات و صنایع به پایه ای رسید که آنرا از سایر ادوار برتر شمرده قرن پریکلس خواندند(15). از خطابه های پریکلس چیزی بر جای نیست لکن او در این فن مهارت بسیار داشته است چنانکه حتی رقیب وی توسیدیدس نیز مهارت او را کتمان کردن نتوانست. (فرهنگ اعلام و اصطلاحات تمدن قدیم). در تاریخ ایران باستان آمده است(16): پریکلس پسر کسان تیپ و از طرف مادر از خانوادهء الکمئونید(17) یعنی نجیب زاده بود کسان تیپ همان کسی است که در جدال میکال فرماندهی لشکر آتن داشت. پریکلس مدت سی سال در مشاغل مختلف بود و حکمران واقعی آتن بشمار میرفت، چنانکه توسیدید گوید: که این مدت را باید سلطنت پریکلس نامید. نظر و عمل او را مورخین بسیار ستوده اند این ناطق معروف، آتن را اول دولت دریائی یونان ساخت و پایهء بحریهء آنرا بر مبنائی محکم نهاد و بعد به مستملکات آتن توسعه داد و شهر آتن را با عمارات و ابنیهء تاریخی بیاراست و ادبیات و صنایع را بدانجا تشویق کرد. و قسمتی از جنگهای آتن با ایران در زمان او روی داد. این جنگها اگرچه بگفتهء یونانیها برای آتنی ها درخشان بود، ولی فایده ای برای آتن نداشت زیرا دولت هخامنشی دارای وسایل بی حد و حصر بود و میتوانست جنگها را بدرازا بکشاند. از طرف دیگر آتن مجبور بود همواره پول و سپاه بخارج یونان بفرستد بالاخره چون دیدند که نهایتی برای این جنگها نیست عقد عهدی را استقبال کردند و هم در زمان او آتن در جنگهای درونی یونان شرکت جست و بواسطهء سیاست دربار ایران با حال فلاکت باری از این جنگ بیرون آمد. باوجود این جنگها پریکلس در بستر مرگ میگفت: «یک زن آتیکی بواسطهء من عزادار نشد». و مقصودش این بود که تمام این جنگها را من به اقتضای سیاست و دولت کردم، نه از غرض شخصی و نفعی خصوصی.
(1) - Pericles.
(2) - Anaxagore.
(3) - Stratege.
(4) - Simon.
(5) - Eubee.
(6) - Samos.
(7) - Peloponese.
(8) - Tucidide.
(9) - Attique.
(10) - Parthenon. (11) - پلوتارک گوید (پریکلس، بند 22): اُدِاُن (Odeon) یکی از بناهای معروف آتن موافق نقشه ای که پریکلس کشیده بود ساخته شده و او چنانکه گویند نقشهء کوشک خشایارشا را در نظر داشته است. (ایران باستان ج 2 ص 1600).
(12) - Eleusis.
(13) - Sophocle.
(14) - Euripide. (15) - قرن پریکلس را قرن طلائی آتن خوانده اند. (ایران باستان ج 2 ص1945).
(16) - ج 2 صص924-926.
(17) - Alcmeonides.

پری گرفته.

[پَ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) کسی را گویند که جن با او یار شده باشد و او را از مغیبات خبر دهد و از ماضی و مستقبل گوید و دزدبُردَه پیدا کند و هرچیز که در خاطر میگذرانی و ازو بپرسی بگوید و اگر خوابی دیده باشی و آنرا فراموش کرده باشی از او بپرسی جواب گوید و تعبیر نماید و از احوال غایب نیز خبر دهد و بعربی او را کاهن خوانند. (برهان قاطع). جن زده. پریدار. مصروع : یزدان بخش بسرائی فرود آمد، خداوند سرای را گفت بدین شهر شما هیچ کاهن هست یا هیچ پری گرفته ای او را بخوانید، گفت زنی هست او را بیاوردند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
خُم چو پری گرفته ای یافته صرع و کرده کف
خطِّ مُعزّمان شده برگ رز از مزعفری.
خاقانی.
پریگو.
[پِ گُ] (اِخ)(1) پایتخت ولایت(2)دوردونْی(3) و پایتخت قدیم پریگور(4) بر کنار ایزی(5). دارای راه آهن، به 472 هزارگزی جنوب غربی پاریس.
(1) - Perigueux. .
(فرانسوی)
(2) - Departement
(3) - Dordogne.
(4) - Perigord.
(5) - Isie.

پریگور.

[پِ گُرْ] (اِخ)(1) نام قدیم بخشی از کشور فرانسه در شمال گوین(2) که بسال 1589 م. در عصر هانری چهارم به قلمرو سلطنت پیوست و اکنون ولایت دوردونی و قسمتی از ولایت لُت و گارون(3) را تشکیل میدهد.
(1) - Perigord.
(2) - Guyenne.
(3) - Lot et Garonne.

پری لائوس.

[پِ] (اِخ)(1) نام سردار آنتی گون یکی از سرداران اسکندر و والی سوریه. وی در کاریه از پولی کلیت سردار سلکوس و بطلمیوس در خشکی و دریا شکست یافت.(2)
(1) - Perilaus. (2) - ایران باستان ج 2 ص2033.

پریلاس.

[پِ] (اِخ)(1) نام رئیس یونانی دستهء یونانی از سی سی نیان که در جدال میکال(2) که بین ایرانیان و یونانیان روی داد کشته شد.
(1) - Perilas.
(2) - Mycale.

پریلیپ.

[پْری / پِ] (اِخ)(1) رجوع به پرلپه(2) شود.
(1) - Prilip.
(2) - Perlepe.

پریم.

[پَ] (اِخ) فریم. قصبهء ناحیت کوه قارن است [ به دیلمان ] و مستقر سپهبدان بلشکرگاهی است بر نیم فرسنگ از شهر. و اندر وی مسلمانان اند و بیشتر غریب اند پیشه ور و بازرگان زیراک مردمان این ناحیت جز لشکری و برزیگر نباشد. (حدود العالم).

پریم.

[پِ] (اِخ)(1) (کوه...) کوه مرتفعی است در ولایت سالونیک از سلسلهء کوههای ورودوب در حدود بلغارستان و قلهء آن بنام یل تپه دارای 2681 گز ارتفاع است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Perim.

پریم.

[پِ] (اِخ)(1) جزیره ای است در منتهای جنوبی بحر احمر در بغاز باب المندب بدرازای 12000 گز و پهنای 5000 گز و آنرا بندری زیباست و انگلیسان در 1857 این جزیره را غصب کردند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Perim.

پریم.

[پْری / پِ] (اِخ)(1) نام یکی از ژنرالهای اسپانیا در زمان ایزابل. او یکی از طرفداران تجدد بوده است پس از آنکه به او لقب کنتی و مقام ژنرالی داده بودند در 1844 م. او را حبس کردند و در 1853 م. آنگاه که میان روسیه و دولت عثمانی در کریمه جنگ پیوست به طرفداری عثمانیان در جنگ شرکت جست و پس از فتحی که در مراکش نصیب وی گردید عنوان مارکی به او دادند و آنگاه که اسپانیا به مکزیک سپاه فرستاد او سالار سپاه بود و وی در مقابل سیاست ناپلئون سوم ایستادگی کرد و از تأسیس امپراطوری مکزیک ممانعت کرد و در 1870 م. شخصی از هواخواهان جمهوریت او را بکشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Prim.

پریم.

[پْری / پِ] (اِخ)(1) (دن ژوان)(2) مرد سیاسی و سردار اسپانیولی. متولد در رس(3)بسال 1814 م. وی یکی از مسببین سقوط ایزابل(4) دوم است چون اختیار امور ملکی را بدست گرفت درصدد برآمد که پادشاهی برای اسپانی بیابد و به خاندان هوهن زولرن(5)رجوع کرد این اقدام سبب بروز جنگ 1870 م. گردید. پریم بسال 1870 درگذشت.
(1) - Prim.
(2) - Don Juan.
(3) - Reus.
(4) - Isabelle.
(5) - Hohenzollern.

پریماتیس.

[پْری / پِ] (اِخ) فرانچسکو پری ماتیک چیو (معروف به لُ پریماتیس). نقاش و حجار و معمار ایتالیائی. متولد در شهر بولونی بسال 1504 م. وی در تزیین قصر فونتن بلو و شامبر شرکت داشت. او به امر فرانسوای اول پادشاه فرانسه مجسمه ها و پرده های بسیار از عهد قدیم در فرانسه گرد کرد و بسال 1570 م. درگذشت.

پری ماه.

[پُ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مص مرکب) حالت بدر: و پری ماه را استقبال خوانند. (التفهیم ابوریحان).

پرین.

[پْری / پِ یِ] (اِخ)(1) نام شهری از آسیای صغیر قدیم (یونیه) مقابل جزیرهء شامُس، بین کوه میکال و مصب مآندر(2) در ساحل دریا. این شهر دو بندر معمور داشت و اطلال آن اکنون نزدیک دهکدهء سامسون بجانب شمال غربی دیده میشود.
(1) - Priene.
(2) - Meandre.

پرین.

[ ] (اِخ) (ده...) قریه ای بر شش فرسخ و نیم شمال فهلیان است.

پرین.

[پْریُ / پِ یُ] (فرانسوی، اِ)(1)جنسی از طیور پالمی پد(2) از خانوادهء پوفی نیده(3) که در دریای جنوبی منتشرند.
(1) - Prion.
(2) - Palmipedes.
(3) - Pufinides.

پرین.

[پْریُ / پِ یُ] (فرانسوی، اِ)(1)جنسی از حشرات کُلئوپتر درازشاخ(2). نوع کامل تیرهء پریونینه(3) که در نیمکرهء شمالی منتشرند.
(1) - Prione. .
(فرانسوی)
(2) - Longicornes .
(فرانسوی)
(3) - Prionines

پرین.

[پْریُ / پِ یِ] (اِخ)(1) نام شهر قدیم یونیه زادبوم بیاس فیلسوف که غالباً او را بنام فیلسوف پری ین خوانند. این محل اکنون سامسون(2) نام دارد.
(1) - Priene.
(2) - Samsoun.

پری نبیوس.

[پْری / پِ نُ] (فرانسوی، اِ)(1) جنسی از حشرات کُلئوپتِر(2)، درازشاخ(3)، از خانوادهء پریُنیده(4)مخصوص ناحیهء مدیترانه.
(1) - Prinobius. .
(فرانسوی)
(2) - Coleopteres .
(فرانسوی)
(3) - Longicornes .
(فرانسوی)
(4) - Prionides

پرینت.

[پِ] (اِخ) نام قدیم قصبهء ارکلی بر ساحل روملی به مرمره که بعدها به هراکلیا موسوم شد. این ناحیه از متفقین جمهوری آتن بود و در برابر فیلیپ مقدونی دیری مقاومت کرد و در آخر بسال 341 م. فیلیپ آنجا را تسخیر کرد. الکبیادس در دومین تبعید و نفی خویش بدانجا اقامت داشت. (قاموس الاعلام ترکی).

پری نژاد.

[پَ نِ] (ص مرکب) که اصل و تبار از پری دارد. پری زاد. پری زاده (کنایه از معشوق) :
گوری کنیم و باده کشیم و بُویم شاد
بوسه دهیم بر دو لبان پری نژاد.
رودکی.
یاری گُزیدم از همه گیتی(1) پری نژاد
زآن شد ز پیش چشم من امروز چون پری.
فرخی.
پرینه.
[پَ نَ / نِ] (ص نسبی) (از پری بمعنی پریر و اینه که علامت نسبت است چون ی و یین) پریروزی. پریروزینه.
(1) - ن ل: مردم.

پری نیا.

[پْری / پِ] (فرانسوی، اِ)(1)پرنده ای از تیرهء گنجشکان(2) دانتی رستر(3) از خانوادهء لوسی نیده(4) که در آسیای شرقی و گنگبار (بحرالجزائرهای) این حدود منتشرند.
(1) - Prinia. .
(فرانسوی)
(2) - Passereaux .
(فرانسوی)
(3) - Dentirostres .
(فرانسوی)
(4) - Lussinides

پری وار.

[پَ] (ص مرکب) مانند پری. چون پری. پریوش:
یکی خوی و لطفی پریوار داشت
یکی روی در روی دیوار داشت.
سعدی (بوستان).

پریواس.

[پْری / پِ] (اِخ)(1) مرکز ولایت اردش(2) بر کنار رود اووز(3). سکنهء آن 7230 تن و در 608 هزارگزی جنوب شرقی پاریس واقع است.
(1) - Privas.
(2) - Ardeche.
(3) - L'Ouveze.

پریوت.

[پَ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری بنقل از لغت نعمت الله گوید: بیماری ای است که در زیر ناخن پیدا آید و بترکی آنرا قورل غان گویند یعنی داخس. و ظاهراً این کلمه مصحف پریون است و پریون نیز بمعنی قوباء است نه بیماری ناخن.

پریوتل.

[پْریُ / پِ یُ تِ] (اِ)(1) جنسی از طیور بالارونده(2) از خانوادهء ترُگُنیده(3)مخصوص جزیرهء کوبا(4).
(1) - Priotele. .
(فرانسوی)
(2) - Grimpeurs .
(فرانسوی)
(3) - Trogonides
(4) - Cuba.

پریور.

[پْریُ / پِ یُ] (اِخ)(1) متیو. شاعر و مرد سیاسی انگلیسی متولد در ویمبورن(2)بسال 1664 م. شعر وی دلپسند و ظریف است و بسال 1721 درگذشته است.
(1) - Prior , Mathew.
(2) - Wimborne.

پریورت.

[پُرْ یُرْتْ] (ص مرکب) خانهء پریورت؛ خانهء صاحب اطاق های بسیار.

پریورد.

[پُرْ یُرْدْ] (ص مرکب) پریورت. رجوع به پریورت شود.

پریوسل.

[پْریُ / پِ یُ سِ] (فرانسوی، اِ)(1)جنسی از حشرات کُلئوپتِر هترومر(2) از تیرهء هِلوپینه(3) که مشتمل حیوانات کشیده قامت سیاه یا خرمائی و درخشنده(4) است. این حشرات در مناطق حارّهء آفریقا زیست می کنند.
(1) - Prioscele.
(2) - Coleopteres heteromeres (فرانسوی).
(3) - Helopines.
(4) - Luisants.

پریوش.

[پَ وَ] (ص مرکب) مانند پری. پری وار. چون پری :
گاه به الحان ثناسرای تو باشم
گاه غزل گوی بر بتان پریوش.سوزنی.
عاشق و رندم و میخواره به آواز بلند
وین همه منصب از آن حور پریوش دارم.
حافظ.
دانم که بگذرد ز سر جرم من که او
گرچه پریوش است ولیکن فرشته خوست.
حافظ.
پریون.
[پَ] (اِ) علتی باشد با خارش که آنرا «گر» گویند و بعربی جرب خوانند. (برهان قاطع). خارش. قوباء. (زمخشری). پریون: پارسی قوباپریون باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). سوم آفتهائی است که اندر پوست پدید آید. از آن خراشیده شود. چون پریون که بتازی قوبا گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). چون گر و خارش و پریون و آبله. (ذخیرهء خوارزمشاهی). صاحب فرهنگ شعوری گوید پریون بیماری باشد که در زیر ناخن پیدا آید و بترکی آنرا قورل غارن گویند و در بعض نسخ به آن معنی تمرکو داده اند. رجوع به پریوت شود.

پریونت.

[پْریُ / پِ یُ نُ] (فرانسوی، اِ)(1)جنسی از ماهیان آرکانتوپتر(2) از خانوادهء تریگلیده(3) که در دریاهای آمریکا و ژاپن منتشرند.
(1) - Prionote. .
(فرانسوی)
(2) - Arcantopteres .
(فرانسوی)
(3) - Triglides

پریونتک.

[پْریُ / پِ یُ نُ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) جنسی از حشرات کُلئوپتِر(2) هترومر(3)مخصوص شمال آفریقا.
.
(فرانسوی)
(1) - Prionotheque .
(فرانسوی)
(2) - Coleopteres .
(فرانسوی)
(3) - Heteromeres

پریونور.

[پْریُ / پِ یُ] (فرانسوی، اِ)(1)جنسی از ماهیان آکانتوپتر(2) از خانوادهء تُتی دیده(3) که در دریاهای ژاپن و آمریکای جنوبی منتشرند.
(1) - Prionure. .
(فرانسوی)
(2) - Acantopteres .
(فرانسوی)
(3) - Teuthidides

پریه.

[پِ یِ] (اِخ)(1) کازیمیر پیر. بانکدار ثروتمند و سیاستمدار فرانسوی. متولد در گرنبل(2) بسال 1777 م. وی از پاریس بنمایندگی مجلس انتخاب گردید و در سال 1831 م. وزیر کشور شد و شورشهای پاریس و لیون را با شدت فرونشاند و بلژیک را بر ضد هلند حمایت کرد و اطریشی ها را با اعزام دستهء جنگی به شهر آن کُن(3) متوقف ساخت و در سال 1832 م. بمرض وبا درگذشت. برادر او کامیل ژزف(4) پریه نیز سیاستمدار بود (1781-1844). و اگوست کازیمیر، پسر وزیر مزبور است.
(1) - Perier , Casimir-Pierre.
(2) - Grenoble.
(3) - Ancone.
(4) - Camille-Joseph.

پریه.

[پِ یِ] (اِخ)(1) نام مرکز بلوک مانش(2)در 16 هزارگزی کوتانس،(3) دارای 2202 تن سکنه. و راه آهنی از آن میگذرد.
(1) - Periers.
(2) - Manche.
(3) - Coutances.

پز.

[پُ] (فرانسوی، اِ)(1) بمعنی وضع و تظاهر و ادعا. در زبان فارسی بمعنی ریخت و هیأت و شکل و صورت : پزش را باش! یعنی هیأت و ظاهر او را نگر.
- بدپز؛ بدشکل. بدریخت.
- خوش پز؛ خوش هیأت. خوش ریخت. زیبا.
- امثال: پُزِ عالی جیبِ خالی.
(1) - Pose.

پز.

[پَ] (نف مرخم) مخفف پزنده و این لفظ چون مزید مؤخر در آخر بسیاری از کلمات درآید: آجرپز. آشپز. آهک پز. پاچه پز. پی تی پز. پلوپز. چای پز. چلوپز. حلواپز. حلیم پز. خاصه پز. خرجی پز. خرده پز. خشت پز. خشکه پز. خوراک پز. خوردی پز. دست پز. دستی پز. دیزی پز. دیگ پز (طباخ). شُله پز. شیره پز. شیرینی پز. صابون پز. فرنی پز. قابلمه پز. قلیه پز (قلاء). کاشی پز. کباب پز. کله پز. کوزه پز. کوفته پز. کیپاپز. گچ پز. گِردَه پز. گنده پز. لواش پز. مزدی پز. هریسه پز. یخنی پز. || (ن مف مرخم) پخته: ناپز. نیم پز. || در بعض کلمات مرکبه بمعنی به آب پخته آید چون آب پز: تخم مرغ آب پز. گوشت آب پز. || (اِ مص) گاه بصورت مصدر استعمال شود: پخت و پز. || (فعل امر) امر است از پختن.
- امثال: آنقدر بپز که بتوانی بخوری.

پز.

[پَ] (اِ) پژ. عَقبة. کُتل. پشتهء بلند و نیز رجوع به پژ شود.

پزا.

[پَ] (نف) صفت فاعلی دائمی از پزیدن. که زود پزد. آنچه که در حرارت کم پخته شود و بیشتر در حبوبات گویند: لپهء پزا. نخود پزا. (مقابل ناپز و ناپزا). || در کلمات مرکبه مانند ناپزا بمعنی ناپزنده یا دیرپزنده و دست پزا بمعنی دست پخته است.

پزائی.

[پَ] (حامص) حالت و چگونگی آنچه زود پزد. پزا بودن: این نخود را بشرط پزائی خریدیم.

پزاختن.

[پَ تَ] (مص) گداختن.

پزارو.

[پِ رُ] (اِخ)(1) شهری است به ساحل ادریاتیک در 240 هزارگزی شمال شرقی روم نزدیک مصب رود پولیا، دارای 20 هزار تن سکنه و بدانجا موزه ای و چندین کلیساست و این شهری قدیم است و کارخانه های چینی و بلور و شمع و پارچه های نخی دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pesaro.

پزان.

[پَ] (نف، ق) صفت فاعلی بیان حالت از پختن. در حال پختن. || پزاننده: گرمای توت پزان. آش برگ پزان.

پزاندن.

[پَ دَ] (مص) پزانیدن. پختن.

پزاننده.

[پَ نَ دَ / دِ] (نف) آنچه پزد. منضج : و ضمادها و طلیهاء پزاننده. (ذخیرهء خوارزمشاهی). چند که این علامتها پدید آید... طبیعت را به تدبیرهاء پزاننده یاری باید داد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و داروهای پزاننده که اندر آن وقت بکار دارند تا سر کند و ریم بپالاید، نطرون است و بوره و انگزد و مر و سرگین خطاف و سرگین خروس و بلبل و جندبیدستر و نوشادر و هزاراسفند و خردل و تخم ترب... (ذخیرهء خوارزمشاهی). حب الصنوبر و لعوق او پزاننده است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نضج ماده امّا پزانیدن مادهء زکام گرم و رقیق را کشک آب باید فرمود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و لعوق او پزاننده است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
پزانیاس.
[پُ] (اِخ)(1) از سرداران نامی اسپارت(2) بود که به کمک آریستیدس(3)ماردُنیوس(4) سردار سپاه ایران را در محل پلاته(5) شکست داد (479 ق.م.) لکن پس از چندی بر آن شد که در اسپارت حکمران مستبد گردد و با خشایارشا که بدو در عوض خیانتی وعدهء سلطنت یونان را داده بود همداستان شد و سنای اسپارت او را به مرگ محکوم ساخت. و او به معبد می نروا(6) پناه برد و چون مردم اسپارت درهای معبد را از هر سو مسدود ساختند وی در آنجا از گرسنگی بمرد (477 ق.م.). معروف است که برای مسدود کردن درهای معبد اولین سنگ را مادر او نهاد. (شرح اعلام کتاب تمدن قدیم).
(1) - Pausanias.
(2) - Sparte.
(3) - Aristide.
(4) - Mardonius.
(5) - Platee.
(6) - Minerve.

پزانیدن.

[پَ دَ] (مص) پزاندن. پختن. انضاج. (زوزنی). || رسانیدن دمل و امثال آن :چون گندم که اندر شکم غذاست... و چون بر بیرون نهی جراحتها را بپزاند. (الابنیة). و اگر بپزانیدن حاجت آید علاج پزانیدن خناق کنند و چون پخته شد... (ذخیرهء خوارزمشاهی). حرارت غریزی همیشه به اندازهء خویش رطوبتها را می جنباند و می پزاند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آماس را نرم کند و بپزاند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تا مؤنت پزانیدن بر وی سبک تر آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر روزی چند بگذرد بچیزهای پزاننده و تحلیل کننده حاجت آید... (ذخیرهء خوارزمشاهی).
پزاوه.
[پَ وَ / وِ] (اِ) پژاوه. داش و کوره را گویند که در آن ظروف سفالین و خشت و گچ و آهک پزند. (برهان قاطع). آوه. و عوام آنرا پجاوه گویند. (غیاث اللغات).

پزتا.

[پِ زِ] (اسپانیایی، اِ)(1) نام مسکوکی در اسپانیا.
(1) - Peseta.

پزد.

[پَ] (اِ) خون باشد که بعربی دم گویند و بعضی بمعنی جان گفته اند که بعربی روح خوانند. (برهان قاطع). روان.

پز دادن.

[پُ دَ] (مص مرکب) (از پز فرانسه) به کبر نمودن شأن و منزلت یا جامه های قیمتی خود را. به هیأت و لباس خود تظاهر کردن. خودنمائی کردن. تکبر نمودن.

پزداغ.

[پَ / پِ / پُ] (اِ) مصقله که بدان آینه و شمشیر و جز آن زدایند و روشن کنند. (شعوری از شرفنامه). رجوع به پزلاغ شود.

پزدک.

[پَ دَ] (اِ) کرمکی باشد که گندم را خورد و خراب کند. (برهان قاطع). شپشه.

پزش.

[پَ زِ] (اِمص) اسم مصدر پختن. عمل پختن.

پزشک.

[پِ زَ / زِ] (اِ) کسی که بدرد بیماران رسیدگی کند و بتدبیر و دارو شفا بخشد. پزشک. بجشک. طبیب. متطبب. حکیم. آسی. مُعالج :
بر روی پزشک زن میندیش
چون هست درست بیسیارت.رودکی(1).
و ابرص همچنین است زیرا که مرض برص چیزی است که پزشکان همه مقرند که علاج نپذیرد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
همه دیده ها زو شده پر سرشک
جگر پر ز خون شد نه پیدا پزشک.فردوسی.
چو زین بگذری خسروا دیو رشک
یکی دردمندی بود بی پزشک.فردوسی.
چو چیره شود بر دل مرد رشک
یکی دردمندی بود بی پزشک.فردوسی.
هر آنگه که دل تیره گردد ز رشک
مر آن درد را دیو گردد پزشک.فردوسی.
وگر چیره شد بر دلت کام و رشک
سخنگوی تا دیگر آرم پزشک.فردوسی.
بشد پیش خاتون دوان کدخدای
که دانا پزشکی نو آمد بجای.فردوسی.
بسان پزشکی پس ابلیس تفت
بفرزانگی نزد ضحاک رفت.فردوسی.
ببارید پیران ز مژگان سرشک
تن پیل سم درگذشت از پزشک.فردوسی.
پزشکی که باشد بتن دردمند
ز بیمار چون بازدارد گزند.فردوسی.
ز بینیش بگشاد یک روز خون
پزشک آمد از هر سوئی رهنمون
به دارو چو یک هفته بستی پزشک
دگر هفته خون آمدی چون سرشک.
فردوسی.
سه دیگر پزشگی که هست ارجمند
ز دانندگان نام کرده بلند.فردوسی.
سوم آنکه دارم یکی نو پزشک
که علت بگوید چو بیند سرشک.فردوسی.
سرآمد مرا روزگار پزشک
تو بر من مپالای خونین سرشک.فردوسی.
نه آن خستگان را به بالین پزشک
همه جای غم بود و خونین سرشک.
فردوسی.
بگرییم چونین بخونین سرشک
تو باشی بدین درد ما را پزشک.فردوسی.
هر آنکس که پوشید درد از پزشک
ز مژگان فروریخت خون سرشک.فردوسی.
همیشه همی ریخت خونین سرشک
بدان درد شطرنج بودش پزشک.فردوسی.
پزشکان فرزانه گرد آمدند
همه یک بیک داستانها زدند.فردوسی.
پزشکان گیتی بسام انجمن
همی چاره سازند از مرد و زن.فردوسی.
پزشکان که دیدند کردند امید
بخون دل و مغز دیو سپید.فردوسی.
به ایران زمین باز بردندشان
بدانا پزشکان سپردندشان.فردوسی.
بپزشکانت احتیاج مباد.
لبیبی (از فرهنگ خطی).
مثل زنند که آید پزشک ناخوانده
چو تندرستی تیمار دارد از بیمار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی ص281).
دار نکو مر پزشک را گه صحت
تات نکو دارد او به دارو و درمان.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی ص650).
چون زدستی خود تبر بر پای خود
خود پزشک خویش باش ای دردمند.
ناصرخسرو.
نباشد پزشکش کسی جز که شاه
که درمانش سازد بگنج و سپاه.
اسدی (گرشاسب نامهء کتابخانهء مؤلف ص54).
بیدوائی که دید آن بیمار
گشت چندین پزشک در تیمار.نظامی
-امثال: بزاهد فربه و پزشک نزار مگروید.
عقاقیریّ با سرمایه جراح جوان باید پزشک پیر کارافتاده می شاید مداوا را(2).
|| عرّاف.
-سرآمدن روزگار پزشک کسی را؛ از پزشک درگذشتن او. لاعلاج و بی درمان بودن درد او :
ببارید پیران ز مژگان سرشک
تن پیلسم درگذشت از پزشک.فردوسی.
سرآمد مرا روزگار پزشک
تو بر من مپالای خونین سرشک.فردوسی.
پزشک.
[پَ زَ] (اِ) جغد باشد و آن پرنده ای است معروف. (برهان قاطع).
(1) - این بیت به لبیبی نیز منسوب است.
(2) - Il faut avoir jeune chirurgien. Vieux medecin et riche apothecaire.

پزشک خانه.

[پِ زِ نَ / نِ] (اِ مرکب) جای پذیرائی پزشکان خارج از بیمارستان. (فرهنگستان). مطب. کلینیک(1).
(1) - Clinique.

پزشک دستیار.

[پِ زِ دَ] (اِ مرکب) طبیب معاون. (فرهنگستان).

پزشکی.

[پِ زِ] (حامص، اِ) پجشگی. طب. معالجه. اِساء. اَسو. مواسات :
اگر در پزشکیت بهره بدی
وگر نامت از دور شهره بدی.فردوسی.
پزشکی و درمان هر دردمند
در تندرستی و راه گزند.فردوسی.
پزشکی چون کنی دعوی که هرگز
نیابد راحت از بیمار بیمار.ناصرخسرو.
جز که گمراه و بتن رنجه نباشی چو همی
رهبر از گمره جوئی و پزشکی ز سقیم.
ناصرخسرو.
عرب بر ره شعر دارد سواری
پزشکی گزیدند مردان یونان.ناصرخسرو.
خورش باید از میزبان گونه گون
نه گفتن کز این کم خور و زان فزون
اگرچه بود میزبان خوش زبان
پزشکی نه خوب آید از میزبان.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء کتابخانهء مؤلف ص21).
پزشکی آزمایشی.
[پِ زِ یِ یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) طب تجربی. (فرهنگستان).

پزشکی کردن.

[پِ زِ کَ دَ] (مص مرکب)تطَبُّب. (زوزنی). اِسا. اِسو. مواسات.

پزغند.

[پُ غَ] (اِ)(1) بمعنی پزغنج است و آن پسته مانندی باشد بی مغز که بدان پوست را دباغت کنند. (برهان قاطع). بزغند. بزغنج. بزغن. بزغش. || صاحب فرهنگ شعوری آنرا بمعنی برگ سماق و برگی که با آن دباغت کنند آورده و گوید در بعض نسخ بمعنی آواز استر آمده است.
.
(فرانسوی)
(1) - Galle de pistachier

پزگر.

[پَ گَ] (ص) صاحب فرهنگ شعوری این کلمه را با شعر ذیل آورده و به آن معنی طباخ و آشپز و پزنده داده است:
تو را مهمان نوآیین(1) برو دیگی بنه زرین
بپز گر پروری داری و هم خرگوش کهساری.
شمس تبریزی (از فرهنگ شعوری).
ولیکن صاحب فرهنگ شعوری غلط خوانده است. «بپز» امر است از پختن و «گر» حرف شرط است و پروری بمعنی پرواری.
(1) - اصل: تو مهمانان نورآئین، و تصحیح متن حدسی است.

پزلاغ.

[ ] (اِ) مِشحذ. فسان. سنگ سو. رجوع به پزداغ شود.

پزناس.

[پِ زِ] (اِخ) کرسی کانتن هرولت در ساحل یمین رود هرولت، دارای 7364 تن سکنه.

پزندگی.

[پَ زَ دَ / دِ] (حامص) عمل پختن. عمل پزنده.

پزنده.

[پَ زَ دَ / دِ] (نف) طباخ. طأهی. خوالیگر. دیگ پز. آشپز. باورچی. خوراک پز. || آنچه بر زخم و جراحت نهند. پختن مادّه را مرهم(1). ملهم. (برهان).
.
(فرانسوی)
(1) - Onguent . Cataplasme

پزوائی.

[پُزْ] (ص) پزوایی. (در تداول عوام) سست. ضعیف به تن و بفکر و عقل. سخت ضعیف. بی حرکت و بی عمل. || بی حمیت.

پزوایی.

[پُزْ] (ص) رجوع به پزوائی شود.

پزوی.

[پَزْ / پَ] (ص) پژوی. فرمایه ترین مردمان را گویند و بعربی ارذل ناس خوانند. (برهان قاطع). و در فرهنگی بی نام پُزوی آمده است به ضمّ پی و به فتح واو، پست طبع. دنی طبع. مجهول النسب. (مؤید الفضلاء از فرهنگ شعوری).

پزه.

[پَ زَ / زِ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری این صورت را آورده است و به آن معنی ریشهء اَگیر و «وُج» میدهد. رجوع به پژ شود. والله اعلم. || پیدا کردن باشد. (فرهنگ اوبهی).

پزهان.

[پُ] (اِ) رجوع به پُژهان شود.

پزی.

[پَ] (حامص) مزید مؤخر که بدنبال بعض کلمات آید از فعل پختن و به کلمه معنی عَمَل پختن و محل پختن دهد: آجرپزی. کوره پزی. صابون پزی. کله پزی. شیرینی پزی. حلواپزی.

پزیدگی.

[پَ دَ / دِ] (حامص) حالت آنچه پخته باشد. پخته شدگی.

پزیدن.

[پَ دَ] (مص) پختن. پخته شدن:
هر میوه که در باغ جهان بد همه پخته ست
ای غورهء چون سنگ نخواهی تو پزیدن.مولوی.

پزیدن.

[پُ دَ] (مص) نشکنج گرفتن. (فرهنگ شعوری).

پزیدن.

[پُ زِ دُ] (اِخ) رب النوع دریا در اساطیر یونان قدیم و آن با نپتونس رومیان یکی است.

پزیدنی.

[پَ دَ] (ص لیاقت) قابل پختن. که پختن او ضرور است.

پزیلو.

[پِ یِلْ لُ] (اِخ)(1) جووانّی. آهنگساز ایتالیائی. مولد او به تارانت بسال 1741 م. و بسال 1816 م. درگذشته است.
(1) - Paisiello , Giovanni.

پزیونتن.

[پَ نِ تَ] (مص) بزبان زند و پازند بمعنی دادن باشد که در مقابل گرفتن است ویزیونمی یعنی میدهم و پزیونید یعنی بدهید. (برهان قاطع). و مراد صاحب برهان از کلمات زند و پازند غالباً هزوارش هاست.

پژ.

[پَ] (اِ) سر عقبه بود. (لغت نامهء اسدی). کُتل. بَش. گردنه. گریوه. بند. سرِ کوه :
سفر خوش است کسی را که با مراد بود
اگر سراسر کوه و پژ آیدش در پیش.
خسروانی (از لغت نامهء اسدی).
پنج روز ببود با شکار و پیلان از پژ غورک بگذشتند پس از بژ بگذشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 286). و امیر بتعجیل برفت و به پروان یک روز مقام کرد و از پژ غورک بگذشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص570).
ببزم [ کذا ] و به نخجیر بر کوه و دشت
چنین تا پژی بُرز دیدار گشت
بر آن تیغ پژ از بر کوهسار
تکین تاش با جنگیان ده هزار
ز تیغ پژ آمد بپائین کوه
بصد؟ صف کین با سپه هم گروه.اسدی.
در جناب تو وهم خاطر کژ
راست چون لاشه بر گریوه و پژ.عمید لوبکی.
پژ چو عقبه است و بوم و بر چو زمین
چو زمین لرز بومهن می بین.
(صاحب فرهنگ منظومه).
|| زمین پست و بلند. || کوچه :
از نشان دو کونهء منِ غُر
همه پژ پرنشان پای شتر.
سنائی (از فرهنگ شعوری).
اگر سنائی چنین شعری دارد معنی کوچه بخصوص از آن مفهوم نمیشود. || گل کهنه و نرم. (برهان قاطع). || کهنه. مندرس. || فژ. چرک. ریم. پلیدی.
- سر پژ گرفتن؛ ظاهراً بصورت سخریه و استهزاء کار را به کمال رسانیدن باشد از خوب یا زشت. مثل اینکه امروز گویند، معرکه کردی :
ویحک ای برقعی ای تلخ تر از آب فرژ
تا کی این طبع بد تو که گرفتی سَر پژ.منجیک.
پژ.
[پُ] (اِ) برف ریزها که از شدت هوای سرد مانند زرک از آسمان بریزد. (برهان قاطع). پشک و شبنم که بر زمین افتد. سقیط. (منتهی الارب). بشک. جلید.صقیع. || چوبی باشد زرد که بدان مداوا کنند و آن را بعربی وج خوانند(1). (برهان قاطع).
.(لاتینی)
(1) - Calamus Asiaticus

پژاگن.

[پَ گِ] (ص مرکب) فژاگن. پژوین. ناشسته. آلوده به ریم. پلید. چرکن. زشت. دَنِس:
لطیف و جوانم چو گل در بهار
پژاگن نیم سالخورده نیم.ابوشکور.
و رجوع به فژاگن شود.

پژاون.

[پَ وَ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری آنرا بمعنی پژاوند آورده است. رجوع به پژاوند شود.

پژاوند.

[پَ وَ] (اِ) چوبی ستبر باشد که از پس در افکنند. (لغت نامهء اسدی). چوبی بود که از جهت محکمی از پس در اندازند تا کس نتواند باز کرد. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). چوبی باشد که از پس در افکنند و بوقت جامه شستن جامه را بدو کوبند و آن را سکنبه(1) و جلنبه(2) و فدرنگ نیز گویند. (حاشیهء لغت نامهء اسدی). چوبی که پشت در برای باز نشدن اندازند و این مرکب است از پژ و آوند یعنی نسبت دارد بکوه در قوت و محکمی. آوند کلمه نسبت است و حسین وفائی پژوند به این معنی آورده... (فرهنگ رشیدی) :
دل از دنیا بردار و بخانه بنشین پست
دَرِ خانه فروبند(3) به فلج(4) و به پژاوند.
رودکی.
لیکن این گفتهء رشیدی بر اساسی نیست. || چوبی که جامه را بوقت شستن بر او زنند. (صحاح الفرس). چوب گازران. کدین.
(1) - در بعض نسخ: تنبهء در. تنددر.
(2) - در بعض نسخ: چنبه.
(3) - ن ل: فرابند دَرِ خانه.
(4) - ن ل: فلخ.

پژاوه.

[پَ وَ / وِ] (اِ) رجوع به پزاوه شود.

پژپژ.

[پُ پُ] (اِ صوت) کلمه ای باشد که شبانان بز را بدان نوازش کنند و بسوی خود خوانند و آنرا پژپژی هم گویند. پچ پچ :
نشود دل بحرف قرآن بِهْ
نشود بز به پژپژی فربه.سنائی.
و رجوع به پج پج شود.
پژخور.
(ص) یعنی سرخ رو. (لغت نامهء اسدی)(1). شاید مصحف فرفور و پرفور یا فرفیر باشد.
(1) - این لغت فقط در یک نسخه (ع) هست بدون مثال. ضبط آن معلوم نشد و در فرهنگها هم آنرا به این هیئت نیافتم. (حاشیهء لغت نامهء اسدی چ عباس اقبال).

پژردگی.

[پِ ژُ دَ / دِ] (حامص) پژرده شدگی.

پژردن.

[پِ ژُ دَ] (مص) (در تداول عامه) مروسیدن بیمار را. طفل را و پیر را پرستاری کردن. تر و خشک کردن طفل یا بیمار. تیمارداری. (و لفظ بَجرَمق آذری از این کلمه آید).

پژردنی.

[پِ ژُ دَ] (ص لیاقت) قابل پژردن.

پژرده.

[پِ ژُ دَ / دِ] (ن مف) پرستاری یافته.

پژرندگی.

[پِ ژُ رَ دَ / دِ] (حامص) عمل پژرنده.

پژرنده.

[پِ ژُ رَ دَ / دِ] (نف) آنکه بُپژرَد و پرستاری کند.

پژغند.

[پَ غَ] (اِ) بژغند. (شرفنامه از فرهنگ شعوری). عشقه. (تحفة السعاده). رجوع به پزغند شود.

پژ غورک.

[پَ ژِ رَ] (اِخ) بژ غورک. عقبهء غورک. و آن موضعی است نزدیک پروان بحوالی غزنی: امیر [ مسعود ] از این نامه اندیشمند شد جواب فرمود که اینک آمدیم و از راه پژ غورک می آئیم... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص569). و امیر [ مسعود ] بتعجیل برفت و بپروان یکروز مقام کرد و از پژ غورک بگذشت چون بچوگانی رسید دو سه روز مقام بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص570). و رجوع به پَژ شود.

پژگاله.

[پَ لَ / لِ] (اِ) پرگاله. حصه و بهره و لخت و پاره باشد از هر چیز و پاره و وصله را نیز گویند که بر جامه دوزند و در عربی رقعه خوانند. (برهان قاطع). و رجوع به پرگاله شود و ظاهراً یکی از این دو صورت تصحیف دیگریست. یا صحیح همان پرگاله است.

پژم.

[پَ] (اِ) بمعنی کوه باشد که بعربی جبل خوانند. (برهان قاطع). || پژ. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به پژ شود.

پژم.

[پُ ژُ] (ص) مردم فرومایه که بتازی رذل گویند. (فرهنگ رشیدی). این کلمه در جای دیگر دیده نشد.

پژم.

[پَ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری از المشکلات نقل میکند: هو مایسقط من الثلج فی اللیل. ظاهراً مصحف نزم است. ژاله. شب نم. صقیع. و رجوع به نزم شود.

پژم.

(اِخ) ناحیتی است بزرگ از دیلمان به دیلم خاصه. (حدود العالم).

پژمان.

[پَ / پُ / پِ] (ص) مرکب از پژم که بمعنی کوه است و الف و نون نسبت. (بهار عجم از غیاث اللغات). و این دعوی بر اساسی نیست. پژمرده. افسرده. غمناک. غمنده. غمگین. مغموم. از غم فروپژمرده. اندوهگین. اندوهگن. اندوهناک. بی رونق. دژم. اَسی. (نصاب الصبیان). آس. اسیان :
اندر این خانه بوده ام مهمان
کرده ام شاد از او دل پژمان.
عنصری (از اسدی در نسخهء خطی لغت نامهء اسدی).
از این هر زمان نو فرستم یکی
تو با درد پژمان(1) مباش اندکی.فردوسی.
چنان چون فرستاده پژمان(2) شود
ز دیدارتان سخت ترسان شود.فردوسی.
بدان ملک فرمانت هزمان روان
که دشمنت را دوست پژمان روان.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء خطی مؤلف ص360).
همی حیران و بی سامان و پژمان حال گردیدی
اگر دیدی بصفّ دشمنان سام نریمانش.
ناصرخسرو.
حمل سرود نوا شد [ کذا ] بمن همی شب و روز
چنانکه بختم از او گشت رنجه و پژمان.
مسعودسعد.
گاه بر فرزندگان چون بیدلان واله شویم
گه ز عشق خانمان چون غافلان پژمان شویم.
سنائی.
در بخارا دلی مدان امروز
که نه در فرقت تو پژمان است.سوزنی.
تو دور از من و غمهای تو بمن نزدیک
تو شاد بی من و من بی تو با غم و پژمان.
سوزنی.
در انتظار عهد شب قدر زلف تو
پژمان تر از چراغ به روزم زمان زمان.
سیف اسفرنگ (از فرهنگ جهانگیری).
|| پشیمان. || ناامید. || مخمور. (برهان قاطع). رجوع به بی پژمان شود.
(1) - در نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف که در حدود 850 ه . ق. کتابت شده است بجای پژمان «ویژه» آمده است.
(2) - و من گمان میکنم فردوسی این کلمه را نمی شناخته است و این دو بیت و دو سه بیت دیگر که ولف در نسخ دیگر از آن خبر میدهد مجعول یا مغلوط است.

پژمانی.

[پَ / پُ / پِ] (حامص)اندوهگینی. وحشت. نفرت. غمگینی. مسائه. خدوک. رجوع به بی پژمانی شود.

پژمایون.

[پَ] (اِخ) گاوی بوده است مر شاه افریدون را. (حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی) :
مهرگان آمد جشن ملک افریدونا
آن کجا گاو نکو بودش پژمایونا.دقیقی.
و ظاهراً پژمایون تحصیف پرمایون است و رجوع به برمایون و برمایه و پرمایه شود.
پژمران.
[پَ مُ] (نف) صفت فاعلی بیان حالت. در حال پژمریدن.

پژمراندن.

[پَ مُ دَ] (مص) پژمرانیدن. پژمرده کردن. اِذواء. اِذبال. اِلواء(1) :
همی پژمراند رخ ارغوان
کند تیره دیدار روشن روان.فردوسی.
پژمراننده.
[پَ مُ نَ دَ / دِ] (نف) که بپژمراند. پژمرده کننده.
(1) - الواء در معنی متعدی در کتب معتبره دیده نشده، معهذا یادداشتی در یادداشتهای من بود که بخاطر ندارم از کجا نقل کرده ام.

پژمرانیدن.

[پَ مُ دَ] (مص) پژمراندن. پژمرده کردن. اِذواء. اذبال. اِلواء(1) :
همی پژمراند رخ ارغوان
کند تیره دیدار روشن روان.فردوسی.
پژمردگی.
[پَ مُ دَ / دِ] (حامص) حالت آنکه پژمرده باشد.افسردگی. ذبول. || غمناکی :
بکار اندرآی این چه پژمردگی است
که پایان بیکاری افسردگی است.نظامی.
پژمردگیست در پی هر تازگی که هست
پیوسته روی تازه نباشد عروس را.
(از تاریخ گیلان مرعشی).
پژمردن.
[پَ مُ دَ] (مص) پژمریدن. پژمرده شدن. پلاسیدن. خوشیدن. خشکیدن. ترنجیدن. درهم کشیده شدن. انجوخ گرفتن. (لغت نامهء اسدی). اِلواء. ذَبّ. ذُبوب. ذَوی. ذبول. ذبل. کبْو. کُبو. ذَأو. ذَأی. قبوب. افسردن. فسردن. افسرده شدن. پخسیدن. فژولیدن :
چو دانست کامد بنزدیک مرگ
بپژمرد خواهد همی سبز برگ.فردوسی.
چو آن کرده شد روز برگشت و بخت
بپژمرد برگ کیانی درخت.فردوسی.
پیامش چو بشنید شاه یمن
بپژمرد چون زآب گنده سمن.فردوسی.
چو خاقان چین آن سخنها شنید
بپژمرد و شد چون گل شنبلید.فردوسی.
چو برخواند آن نامه را پهلوان
بپژمرد و شد تنگ(1) و تیره روان.فردوسی.
چو بشنید گفتار کارآگهان
بپژمرد شاداب شاه جهان.فردوسی.
چو برخواند آن نامه را شهریار
بپژمرد از آن لشکر بیشمار.فردوسی.
چو موبد ز شاه این سخنها شنید
بپژمرد و لب را بدندان گزید.فردوسی.
بپژمرد بر جای بوزرجمهر
ز شاه و ز کردار گردان سپهر.فردوسی.
چو سال اندر آمد بهشتاد و شش
بپژمرد سالار خورشیدفش.فردوسی.
سیاوش چو پاسخ چنین داد باز
بپژمرد جان دو گردنفراز.فردوسی.
از آن ماند بهرام یل در شگفت
بپژمرد و اندیشه اندر گرفت.فردوسی.
چو برزوی جنگ آور او را بدید
بپژمرد در جای و دم درکشید.فردوسی.
ترا زین جهان روز برخوردن است
نه هنگام تیمار و پژمردن است.فردوسی.
غمی گشت قیصر ز گفتارشان
بپژمرد از آن تیره بازارشان.فردوسی.
بپژمرد و برخاست لرزان ز جای
همانگه بزین اندر آورد پای.فردوسی.
هراسان شد از اژدها شاه جم
دلش پژمریده روان نیز هم.فردوسی.
فروماند مانی ز گفتار اوی
بپژمرد شاداب(2) بازار اوی.فردوسی.
که هرکس که دارد فزونی خورد
کسی کو ندارد همی پژمرد(3).فردوسی.
بپژمرد چون مار در ماه دی
تنش سست و رخساره همرنگ نی.
فردوسی.
ورا آن سخن بدتر آمد ز مرگ
بپژمرد و تیره شد آن تازه برگ.فردوسی.
تا چو گل در چمن بپژمردی
رویش از خون دیده گلگون شد.مسعودسعد.
کشت شد خشک اگر نبارد میغ
ملک پژمرد اگر نخندد تیغ.سنائی.
|| تبه گونه شدن. دگرگونه شدن :
دریغا که پژمرد رخسار من
چنین کژ چرا گشت پرگار من.فردوسی.
|| بی رونق شدن :
پژمرد بدین شعر من این شعر کسائی
«این گنبد گردان که برآورد بدین سان».
ناصرخسرو.
پژمردن یک مصدر بیش ندارد.
پژمردنی.
[پَ مُ دَ] (ص لیاقت) که پژمرده تواند شد. قابل پژمردن. پژمرده شونده. افسردنی. ذاوی.
(1) - رجوع به پاورقی قبل شود.
(1) - ن ل: کند.
(2) - ن ل: بر جای.
(3) - ن ل: بنگرد، و ظاهراً«بنگرد» اصح است.

پژمرده.

[پَ مُ دَ / دِ] (ن مف) روی بخشکی آورده. خشک شده. پلاسیده. ترنجیده. چین و شکم بهم رسانیده. خوشیده. ذَبِب. بی طراوت :
هر گلی پژمرده گردد زو نه دیر
مرگ بفشارد همه در زیر غن.رودکی.
ای غوک چنگلوک چو پژمرده برگِ کوک
خواهی که چون چکوک بپری سوی هوا.
لبیبی (از لغت نامهء اسدی).
شود برگ پژمرده و بیخ سست
سرش سوی پستی گراید نخست.فردوسی.
گیاهان ز خشک و ز تر برگزید
ز پژمرده و هرچه رخشنده دید.فردوسی.
چو اندر کنارش پسر مرده شد
گل زندگانیش پژمرده شد.فردوسی.
بهاری بدی چون نگار بهشت
نمانی کنون جز بپژمرده کشت.اسدی.
هر حصبه که بر ظاهر حیوان میدمید بقوت جاذبه در اندرون میکشید تا گل رخسارها پژمژده شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص295). روضهء مکارم پژمرده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص443). گفت هر یکی را دخلی معین است بوقتی معلوم و گهی تازه اند (درختان) و گاه پژمرده. (گلستان). || پژمان. افسرده. مغموم. غمناک. غمگین. اندوهگن. اندوهگین. بی رونق. نژند. خسته دل :
به ره گیو را دید پژمرده روی
همی آمد آسیمه و پویه پوی.فردوسی.
تو در جنگ مردان بسنده نه ای
که پژمردهء هیچ زنده نه ای.فردوسی.
همان زال کو مرغ پرورده بود
چنان پیر سر بود و پژمرده بود.فردوسی.
چنان گشته بی خواب و پژمرده ام
تو گوئی که من زندهء(1) مرده ام.فردوسی.
ورا دید پژمرده رنگ رخان
بدیبای زربفت برداده جان [ کذا ] .فردوسی.
دل گازر از درد پژمرده بود
یکی کودک زیرکش مرده بود.فردوسی.
چو دانا رخ شاه پژمرده دید
روانش بدرد اندر آزرده دید.فردوسی.
برادر چو طلحند را مرده یافت
رخ لشکر از درد پژمرده یافت.فردوسی.
چو باشد کجا باشد آن روزگار
که پژمرده گردد رخ شهریار.فردوسی.
تو خواهش کنی گر ترا بخشدم
مگر بخت پژمرده بدرخشدم.فردوسی.
ببالید قیصر ز گفتار اوی
برافروخت پژمرده رخسار اوی.فردوسی.
وزآن پس بروی سپه بنگرید
سپه را همی گونه(2) پژمرده دید.فردوسی.
کند تازه پژمرده کام ترا
برآرد بخورشید نام ترا.فردوسی.
چون بگوش آید از بربطی آن راهک نو
روی پژمرده ت چون گل شود و طبع گیا.
ناصرخسرو.
- پژمرده دل؛ افسرده. خسته دل. اندوهگن. پژمان.
(1) - ظ: زنده نه.
(2) - ن ل: همه گونه.

پژمرده شدن.

[پَ مُ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) و پژمرده گشتن. پژمردن. پژمریدن. افسرده شدن. فسردن. پژولیدن. پخسیدن. ذبل. ذبول. پلاسیدن. خوشیدن. درهم کشیده شدن. ترنجیدن. الواء. ذَبّ. ذَوی. کبو. کُبو. ذَأو. ذَأی. قَبوب. کدء. کُدوء :
چو پژمرده شد چهرهء آفتاب
همی ساخت هر مهتری جای خواب.
فردوسی.
چو پژمرده شد روی رنگین تو
نگردد کسی گرد بالین تو.فردوسی.
رز لاغر و پژمرده شد و گونه تبه کرد
غم را مگر اندر دل رز راه گذاریست.
فرخی.
تا گل رخسارها پژمرده شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص295).
پژمرده کردن.
[پَ مُ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) پژمراندن. پژمرانیدن. فسردن. افسرده کردن. اِذبال. کاهیده گردانیدن. تشزیب. || خشکاندن. خشک کردن (نبات). اِذواء. تَکدِئة.

پژمرده گردانیدن.

[پَ مُ دَ / دِ گَ دَ](مص مرکب) پژمرده کردن.

پژمرده گردیدن.

[پَ مُ دی دَ / دِ گَ دَ](مص مرکب) پژمرده شدن :
هر گلی پژمرده گردد زو نه دیر
مرگ بفشارد همه در زیر غن.رودکی.
پژمرندگی.
[پَ مُ رَ دَ / دِ] (حامص)چگونگی و حالت پژمرنده.

پژمریدگی.

[پَ مُ دَ / دِ] (حامص) پژمرده شدگی. حالت آنچه پژمرده باشد.

پژمریدن.

[پَ مُ دَ] (مص) پژمردن. پژمرده شدن :
ندانم چه چشم بد آمد بر اوی
چرا پژمرید آن چو گلبرگ روی.فردوسی.
بپرسید و گفتش چه دیدی بگوی
چرا پژمریدت دو گلبرگ روی.فردوسی.
بشکفی بی نوبهار و پژمری بی مهرگان
بگرئی بی دیدگان و بازخندی بی دهن.
منوچهری.
پژمریدنی.
[پَ مُ دَ / دِ] (ص لیاقت) قابل پژمریدن. که تواند پژمریدن. که باید پژمردن او را.

پژمریده.

[پَ مُ دَ / دِ] (ن مف) روی بخشکی آورده. خشک شده. خوشیده. افسرده. پلاسیده. بی طراوت. ذَبِب. ذباب :
چون برگ لاله بوده ام و اکنون
چون سیب پژمریده بر آونگم.رودکی.
از این دو همیشه یکی آبدار
یکی پژمریده شده برگ و بار.فردوسی.
گرانمایه سیندخت را خفته دید
رخش پژمریده دل آشفته دید.فردوسی.
روی تو چون سنبل تر برشکفته بامداد
وان من چون شنبلید پژمریده در چمن.
منوچهری.
چو کشتی بود مهرش پژمریده
امید از آب و از باران بریده.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
گلی تازه بودستی آری ولیک
شدستی کنون پژمریده زریر.ناصرخسرو.
پژن.
[پَ ژَ] (اِ) زغن. غلیواژ. گوشت ربا.

پژند.

[پَ ژَ] (اِ) در لغت نامهء اسدی آمده است: برغست باشد و آن گیاهی بود که خر بیشتر خورد و آنرا بتازی قنّابری خوانند و گلکی زرد دارد. و صاحب مهذب الاسماء در معنی قنابری پجند آورده است و صاحب برهان گوید: برغست و آن گیاهی است خودروی و خوشبوی مانند اسفناج که داخل آش کنند و آنرا عرب قُنّابری خوانند. بژند. موُجَه. (تحفهء حکیم مؤمن). مچه. و رجوع به این لفظ شود. || خیار. (لغت شاهنامهء عبدالقادر) (لغت شاهنامهء ولف). || خیار صحرائی. قِثاءالحمار. (فرهنگ نعمة الله). غملول. کملول. هجند. (فرهنگ رشیدی در لفظ پژند و هجند). و این سه کلمه اخیر بمعنی برغست است :
نه هم قیمت لعل باشد بلور
نه همرنگ گلنار باشد پژند.عسجدی.
پیرزنی دید و چیزی در بغل گرفته، گفتا زالا چه داری؟ گفت نکانک(1) و پژند. (تاریخ سیستان ص270). خصمان را بخواند و به دوازده هزار درم مرد را بازخرید. ازهر گفت من نکانک و پژند زال خورده ام عمرو سیم از خزینه بداد. (تاریخ سیستان ص 271). و چنان شد که عمرو را با همه لشکر به پژند مهمان کرد. (تاریخ سیستان ص271). بیرون شد پیرزن سوی سبزه (یا تَرّه) و آورد پژند چیده برتریان. (اسماعیل رشیدی از نسخه ای از لغت نامهء اسدی). || حنظل. (برهان قاطع) (جهانگیری) :
بوی خُلقت به هر زمین که گذشت
نیشکر آورد بجای پژند.
(از فرهنگ نعمة الله).
و رجوع به هجند شود.
پژواک.
[پَژْ / پِژْ] (اِ) آوازی که در کوه و گرمابه و دره و گنبد و مانند آن پیچد. صدا. آواز منعکس. عکس الصوت.
(1) - نکانک؛ معرّب آن نقانق است و آن رودهء آکنده بگوشت و پیه است. و مرادفها و یا انواع آن است: جهودانه و سختو و زونج و چرغند و چرب روده و زناج و جگرآکند و سغدو و ولوالی و زیجک و غازی و کدک و گاشاک و عصیب، و معادل Cervelas, Saucisson, Saucisseو غیره. رجوع به معالم القربة فی احکام الحسبه ص 94 شود.

پژول.

[پَ] (اِ) بژول. بجول. پجول. شتالنگ. اشتالنگ. کعب. غاب. قاب. قاپ. چنگالهء کوب. (زمخشری ص40) :
نه اقعس سرون و نه نقرس دوپای
نه اکفس پژول و نه شُم [ شاید: سم ] ز استر.
بوعلی الیاس (از لغت نامهء اسدی).
چه که بر تخت ناز خسبی خوش
چه که بر گل نهی دو دست و پژول.
|| پستان زنان. پستان نرم. || فندق. بندق. || گلوله ای که طفلان بدان بازی کنند. (برهان قاطع).

پژولانیدن.

[پَ دَ] (مص) رنجه کردن :
گر روان من پژولانند زود
صد در محنت بر ایشان برگشود.مولوی.
پژول باز.
[پَ] (نف مرکب) قاب باز. (فرهنگ شعوری).

پژول بازی.

[پَ] (حامص مرکب) بازی قاب. قاب بازی.

پژولش.

[پَ لِ] (اِمص) بژولش. پشولش. بشولش. و صاحب فرهنگ رشیدی گوید: صحیح در این کلمات بای تازی است و زایده است و اصل کلمه ژولش و ژولیدن است و شولش و شولیدن است... لیکن چون حرف با بسیار مستعمل شده گویا از اصل شده، بنابر آن در بای تازی مذکور شد و در پای فارسی خطاست - انتهی. (فرهنگ رشیدی). درهم شدگی. پریشانی. || پژمردگی.

پژولیدن.

[پَ دَ] (مص) پژمرده شدن. پژمرده کردن. || درهم شدن. درهم آمیختن. پریشان شدن. تداخل :
یکشب این دیوانه را مهمان آن زنجیر کن
ور پژولاند سر زلف تو را ژولیده گیر.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری در لغت پژولش).
|| نرم شدن. (مؤید الفضلاء از فرهنگ خطی). || نصیحت کردن. (برهان قاطع). || جستجو و بازپرسی و تفحص کردن. (برهان قاطع)(1).
(1) - ظ. معانی اخیر برای پژوهیدن است.

پژولیده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) پژمرده. بی آب و تاب. افسرده. درهم. پریشان. آشفته :
صبحدمان مست برآمد ز کوی
زلف پژولیده و ناشسته روی.سنائی.
زن کنیزک را پژولیده بدید
درهم و آشفته و دنگ و مرید.مولوی.
نبرده آن هوا آب گلش را
پژولیده نکرده سنبلش را.
جامی (از فرهنگ شعوری).
|| نرم گردیده. || ابترشده. || نصیحت کرده شده. || بازپرسی کرده شده (؟) (شاید مصحف پژوهیده). (برهان قاطع).

پژوم.

[پَ] (ص) درویش. گدا. فقیر. مسکین. بی چیز. بی نوا. || بی اعتبار. خوار. ذلیل.

پژوند.

[پَ وَ] (اِ) چوبی باشد که در پس در گذارند تا در گشوده نگردد و چوب گازران را نیز گویند و کنایه از مردم پس درنشین و دیوث باشد و به این معنی به فتح اول و ثانی هم آمده است. (برهان قاطع). و نیز رجوع به پژاوند شود.

پژوه.

[پِ / پَ] (اِمص) بازجستن بود. (لغت نامهء اسدی). تفحص. تجسس. || پرسش. بازخواست. || (نف) جوینده. طالب. خواهنده. تفحّص کننده. و به این معنی چون مزید مؤخر استعمال شود: افسون پژوه. دین پژوه. کین پژوه. گیتی پژوه. دانش پژوه. نهفته پژوه. خبرپژوه. لشکرپژوه :
یکی جادوی بود نامش ستوه
گذارنده راه و نهفته پژوه.دقیقی.
چو خورشید برزد سر از تیغ کوه
بیامد سبک مرد دانش پژوه.فردوسی.
بیامد یکی مرد دانش پژوه
کز ایشان خبر آورد زی گروه.فردوسی.
جام گیر و جای دار و نام جوی و کامران
بت فریب و کین گذار و دین پژوه و ره نمای.
منوچهری.
سپهبد برآمد بر آن تیغ کوه
بشد نزد آن پیر دانش پژوه.
(از لغت نامهء اسدی چ طهران ص514).
|| (فعل امر) امر از پژوهیدن یعنی بخواه و بطلب. || (اِ) پشتهء بلند. || آستر قبا و مانند آن. (برهان قاطع). و ظاهراً این صورت به معانی پشته و آستر قبا و مانند آن به فتح پی و فتح واو باشد.

پژوه.

[ ] (اِخ) صاحب ریاض الشعراء آنرا نام دهی از مضافات اصفهان دانسته و نام دیگر آن بقول مؤلف مذکور شقر است (؟). (تعلیقات لباب الالباب ج 1 ص359).

پژوهان.

[پِ / پَ] (نف) صفت فاعلی بیان حالت. در حال پژوهیدن. جویان.

پژوهش.

[پِ / پَ هِ ] (اِمص) اسم مصدر پژوهیدن. عمل پژوهیدن. پژهش(1). پی جوئی. جویائی. بازجستن. جستجو. بازجوئی. بازجست. فحص. تفحص. بحث. تجسس. رسیدگی. بررسیدن. تحقیق. استفسار. تتبع. تنقیب. تَفقه. تَعرّف. تَفقد :
اگر روزی از تو پژوهش کنند
همه مردمانت نکوهش کنند.ابوشکور.
دو دیگر که در جای ننگ و نبرد
پژوهش نجویند مردان مرد.فردوسی.
نه از پاک یزدان نکوهش بود
نه شرم از یلان چون پژوهش بود.فردوسی.
ز کردار خوب ار پژوهش بود
ترا این ستایش نکوهش بود.فردوسی.
همی جان من در نکوهش نهی
چرا دل نه اندر پژوهش نهی.فردوسی.
پژوهش نمای و بترس از کمین
سخن هرچه باشد بژرفی ببین.فردوسی.
جز از موی بر وی نکوهش نبود
بدی دیگرش را پژوهش [ کذا ] نبود.
فردوسی.
بپرسید کار سپه شاه ازوی
چنین گفت کای شه پژوهش مجوی [ کذا ] .
اسدی (گرشاسب نامه ص219).
پژوهش کنان پهلوان بلند
چه مردی، بدو گفت، سال تو چند؟.
اسدی (گرشاسب نامه ص233).
بجز بخدمت تو بنده التجا نکند(2)
به هر کجا که پژوهش رود به اصل و نژاد(3).
کمال اسماعیل.
|| سرپرستی. تیمار :
بدین بندگان نیز کوشش نبود
هم از شاه ما را پژوهش نبود.فردوسی.
|| بازپرسی. مؤاخذه. عِقاب :
بدین گیتی اندر نکوهش بود
بروز شمارت پژوهش بود.(4)فردوسی.
|| جاسوسی. خبرچینی.
- پژوهش حال؛ استفسار حال. احوالپرسی. استعلام حال.
(1) - آنکه او این سخن شنید ازش
باز پیش آر تا کند پژهش.
در حاشیهء لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی این لفظ بمعنی مقابله و روبرو کردن آمده لکن محتمل است که بمعنی خود کلمهء پژوهش باشد.
(2) - ن ل: بغیر خدمت من بنده انتما نکند.
(3) - ن ل: پژوهش کنند زاصل و نژاد.
(4) - ن ل:
همین را بدان سر پژوهش بود
بدان در چو رفتی پژوهش بود.

پژوهش کردن.

[پِ / پَ هِ کَ دَ] (مص مرکب) پژوهیدن. جویا شدن. پی جوئی کردن. بازجوئی کردن. بازجستن. جستجو کردن. تفحص کردن. تجسس کردن. تحقیق کردن. کاویدن. استفسار. تتبع. تفقد. تفتیش :
ز هر کشوری گرد کن مهتران
از اخترشناسان و افسونگران
سخن سر بسر مهتران را بگوی
پژوهش کن و راستی بازجوی.فردوسی.
وزین هرچه گویم پژوهش کنید
اگر خام باشد نکوهش کنید.فردوسی.
که گر بازیابی بپیچی ز درد
پژوهش مکن گرد رازش مگرد.فردوسی.
که دانم که چون این پژوهش کنید
بدین رأی بر من نکوهش کنید.فردوسی.
که دانم که چون این پژوهش کنید
وزین بند رأی گشایش کنید...فردوسی.
کنند انجمن پیش تخت بلند
ز کار سپهری پژوهش کنند.فردوسی.
همانا که ما را نکوهش کنند
چو از رزم جوئی پژوهش کنند.فردوسی.
پژوهش همی کرد و نگشاد راز
چنین تا ز خوان خوردن آمد فراز.
اسدی (گرشاسب نامه ص21 نسخهء خطی متعلق به مؤلف).
ز هر کدام پژوهش کنی ز باب و نیا
جواب ندهد جز نام مادر و خواهر
بدان صفت که تفاخر بنام مام کند
کس ار ز باب پژوهش نماید از استر.قاآنی.
پژوهشگر.
[پِ / پَ هِ گَ] (ص مرکب)پژوهش کننده.

پژوهندگی.

[پِ / پَ هَ دَ] (حامص) عمل پژوهنده. تفحص. تجسس. جستجو :
در او کرد باید پژوهندگی
که از ما ندارد شکوهندگی.نظامی.
پژوهنده.
[پِ / پَ هَ دَ / دِ] (نف)پژوهش کننده. جوینده. جستجوکننده. بازجست کننده. فاحص. باحث. متتبّع. محقق. مستفسر. متجسس :
پژوهندهء نامهء باستان
که از مرزبانان(1) زند داستان.فردوسی.
دگر گفت کز گردش آسمان
پژوهنده مردم شود بدگمان.فردوسی.
اگر در نهانی سخن دیگر است
پژوهنده را راز با مادر است.فردوسی.
پژوهندهء روزگار نخست
گذشته سخنها همه بازجست.فردوسی.
یکایک بدین بارگاه آمدند
پژوهنده نزدیک شاه آمدند.فردوسی.
شدند اندر آن مؤبدان انجمن
ز هر در پژوهنده و رای زن.فردوسی.
دبیر پژوهنده را پیش خواند
سخنهای آکنده را برفشاند.فردوسی.
چو یکسر بر این بارگاه آمدند
پژوهنده نزدیک شاه آمدند.فردوسی.
بگوهر سوی بچگان آمد او
ز تخم پژوهندگان؟ آمد او.فردوسی.
پژوهندهء رای شاه عجم
نصیحت گر شهریار زمن.فرخی.
پژوهنده ای بود و حجت نمای
در آن انجمن گشت شاه آزمای.نظامی.
همه کودکان را بیاموخت زند
به تندی و خشم و ببانگ بلند
یکی کودکی مهتر اندر برش
پروهندهء زند و استا سرش.فردوسی.
|| طالب. خواهان :
ترا ای پدر من (اسفندیار) یکی بنده ام
نه از بهر شاهی پژوهنده ام.فردوسی.
همی برد با خویشتن شست مرد
پژوهندهء روزگار نبرد.فردوسی.
|| جاسوس. مفتش. خبرچین. کارآگاه. منهی :
پژوهندهء راز پیمود راه
ببلخ گزین شد سوی کاخ شاه.فردوسی.
کدام است مردی پژوهنده راز
که پیماید این ژرف راه دراز.فردوسی.
پژوهندگان دار بر راهرو
همی دان نهان جهان نو به نو.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء کتابخانهء مؤلف ص197).
پژوهندهء دیگر آغاز کرد
که دارا نه چندان سپه ساز کرد.نظامی.
|| حکیم. خردمند. دانا. زیرک. (برهان قاطع).
(1) - ن ل: پهلوانان.

پژوهندهء اختر.

[پِ / پَ هَ دَ / دِ یِ اَ تَ](ترکیب اضافی) منجم. ستاره شناس :
بجوید سخنگوی و دانش پذیر
پژوهندهء اختر و یادگیر.فردوسی.
پژوهیدگی.
[پِ / پَ دَ / دِ] (حامص)حالت آنچه پژوهیده باشد.

پژوهیدن.

[پِ / پَ دَ] (مص) پژوهش کردن. جویا شدن. پی جوئی کردن. بازجوئی کردن. بازجستن دانستن را. جستجو کردن. فحص. تفحص. جسّ. (تاج المصادر بیهقی). تجسس. بحث. تحقیق. استفسار. تتبع. تفقد. تفتیش کردن. کاویدن زمین و سخن و جز آن. تنقیر :
چنین گفت پرسنده را راهجوی
که بپژوه تا دارد این ماه شوی.فردوسی.
یکایک ز ایران سر اندر کشید
پژوهید و هرگونه گفت و شنید.فردوسی.
بسی رایزن موبد نیکرای
پژوهید و آورد بازی بجای.فردوسی.
بر مادر آمد پژوهید و گفت
که بگشای بر من نهان از نهفت.فردوسی.
پژوهید بسیار و پرسید چند
نیامد ز خوبان کس او را پسند.فردوسی(1).
چنین گفت کاندر جهان این سخن
پژوهیم تا برچه آید ببن.فردوسی.
گمانی چنان برد کو را پدر
پژوهد همی تا چه دارد بسر.فردوسی.
سبک سوی خان فریدون شتافت(2)
فراوان پژوهید کس را نیافت.فردوسی.
ولی گر ترا رأی جنگ است و کوه
از ایدر برو پیش زال و پژوه.فردوسی.
جام گیر و جای دار و نامجوی و کامران
بت فریب و کین گذار و دین پژوه و رهنمای.
منوچهری.
در پژوهیدن اسرار علوم
شوی از کاهلی آخر محروم.مؤیدالدین.
|| طلب کردن :
بدو گفت اگر نیستش بهره زین
نه دانش پژوهد نه آئین و دین.فردوسی.
|| پرسیدن به جِد. (فرهنگ اوبهی). || خواستن. (برهان قاطع).
-با یکدیگر پژوهیدنِ علم؛ مباحثه. مفاقهه. (تاج المصادر بیهقی). و نیز رجوع به واپژوهیدن شود. این فعل یک مصدر بیش ندارد.
(1) - این بیت در گرشاسب نامهء اسدی نیز آمده است (نسخهء خطی مؤلف ص156).
(2) - سوی خانهء آفریدون شتافت.

پژوهیدنی.

[پِ / پَ دَ] (ص لیاقت) قابل پژوهیدن. سزاوار پژوهیدن. لایق پژوهیدن. که پژوهیدن آن ضروری است.

پژوهیده.

[پِ / پَ دَ / دِ] (ن مف) پژوهش کرده. بازجسته. کاویده :
سخن شد پژوهیده از هر دری
ز شاهی و تاج و ز هر کشوری.فردوسی.
|| خردمند. عاقل. دانا. زیرک:
پژوهیده سودابه را شاه گفت
که این رازت از من نباید نهفت.فردوسی.
بعض فرهنگها معانی فوق را آورده و بیت مذکور را هم شاهد آن قرار داده اند لیکن هم معنی و هم شعر درست نمی نماید.

پژوی.

[پَ ژَ] (ص) پزوی. مردم فرومایه. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). و امروز پُزوائی گویند.

پژوین.

[پَژْ] (ص) چرگن. چرکین. شوخگن :
پیشم آرد دوات بن سوراخ
قلم سست و کاغذ پژوین.سنائی.
|| چرکین داشتن؟. || چرکین شدن؟. (برهان).

پژه.

[پَ ژَ] (اِ) گریوه. گردنه. سرکوه. کُتل. عقبه. و رجوع به پَژ شود. || زمین پشته. (برهان قاطع). || آستر جامه و غیره.

پژه.

[پَ ژُهْ] (نف) مخفف پژوه است.

پژهان.

[پُ] (اِ) پزهان. آرزو. خواهش دل. آرزوی نیکیهای دیگران بی بریده شدن از او. غبطه. ظاهراً این صورت مصحف پُردهان (بمل ء فیه) است. رجوع به پروهان شود.

پژهان بردن.

[پُ بُ دَ] (مص مرکب)اغتباط. غبطه خوردن. رجوع به پژوهان شود.

پژهش.

[پُ هِ ] (اِمص) پژوهش. مقابله :
آنکه او این سخن شنید ازش
باز پیش آرد تا کند پژهش.
در حاشیهء لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی این لفظ بمعنی مقابله و روبرو کردن و شعر رودکی به شاهد آمده است در فرهنگ اوبهی نیز لغت پژهش بمعنی مقابله آمده است. لکن ظاهراً کلمه مخفف پژوهش است در همهء معانی آن.
پژیدن.
[پَ دَ] (مص) در فرهنگ شعوری بمعنی پزیدن و پختن و طبخ آمده است. و آن ظاهراً صورتی از پزیدن است.

پس.

[پَ] (اِ) پشت (مقابل پیش). پشت سر. از پشت. عقب. در عقب. دنبال. بدنبال. پی. در پی. خلف. وراء. ظهر :
چون رسنگر ز پس آمد همه رفتار مرا
بسغر(1) مانم کو بازپس اندازد(2) تیر(3).
ابوشکور.
ما برفتیم و شده نوژان و کحلان (؟) از پس ما
بشبی گفتی تو کش سلب از انقاس است.
منجیک.
مجاشع بن مسعود السلمی را پس یزدجرد بفرستاد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). چون لشکر از بیابان بیرون آمد بازرگانان هنوز از پس بودند و راه بیمناک نبود. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). زکریا علیه السلام از شهر بگریخت و روی سوی شام نهاد که از پس مریم برود و خلق از پس وی سر بیرون نهادند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). اردشیر سپاه برگرفت و از پس اردوان برفت و او را اندر یافت. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). مروان از سپاه خود سرهنگی را بیرون کرد و چهل هزار مرد بدو داد و بدان راه فرستاد که هزار طرخان همی آمد و خود از پس او همیرفت. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
بیامد پس او گزیده سوار
پس شهریار جهان نیوزار.دقیقی.
به ایران شویم از پس کار اوی
نترسیم از آزار و پیکار اوی.دقیقی.
بیا تا شویم از پس کار اوی
نگر تا نترسی ز پیکار اوی.دقیقی.
نرم نرمک ز پس پرده بچاکر نگرید(4)
گفتی از میغ همی تیغ زند گوشهء ماه.
کسائی.
پس منجنیق اندرون رومیان
ابا چرخ ها تنگ بسته میان.فردوسی.
پس اندر سواران برفتند گرم
که بر شیر جنگی بدرند چرم.فردوسی.
پس اندر دلیران زابلستان
برفتند با شاه کابلستان.فردوسی.
چو گودرز برخاست از پیش اوی
پس پهلوان تیز بنهاد روی.فردوسی.
براز ستاره چنو کس نبود
ز رای و بزرگی ز کس پس نبود.فردوسی.
پس هریک اندر دگرگون درفش
همه با دل (؟) و تیغ و زرینه کفش.
فردوسی.
گر او رفت ما از پس او رویم
بداد خدای جهان بگرویم.فردوسی.
همان تختِ[ طاقدیس ] پرویز ده لخت بود
جهان روشن از فرّ آن تخت بود
چو اندر بره خور نهادی چراغ
پسش دشت بودی و در پیش باغ.فردوسی.
یلان سینه آمد پس او دوان
بر اسب تکاور ببسته میان.فردوسی.
بیامد پسش لشکر بی شمار
نشستند جمله بگرد حصار.فردوسی.
به برگشتنت پیش در چاه باد
پست باد و بارانت همراه باد.فردوسی.
بیامد ز قلب سپه پیلتن
پس او فرامرز با انجمن.فردوسی.
پس ساوه بهرام چون پیل مست
کمانی به بازو کمندی به دست.فردوسی.
بیاورد چون آگهی یافت شاه
فرستاد مردم پس ما براه.فردوسی.
چو بشنید کامد پس او سپاه
تهمتن به پیش اندرون کینه خواه.فردوسی.
نرفتند ازیشان پس گوی کس
بماندند بر جای ناکام و بس.فردوسی.
ورا گفت بردار پا این زمان
بیا از پس ما به دل شادمان.فردوسی.
سپه رانی و ما ز پس برشویم
بگوئیم و زان در سخن بشنویم.فردوسی.
سوی کشتمند آمد اسب جوان
نگهبان اسب از پس او دوان.فردوسی.
گو پیلتن با سپاه از پس است
که اندر جهان کینه خواه او بس است.
فردوسی.
سواران ایران بکردار دیو
دمان از پسش برکشیده غریو.فردوسی.
شب آمد بر آن دشت سندی نماند
سکندر سپاه از پس اندر براند.فردوسی.
بر آئین شاهان پیشین رویم
همان از پس فرّه و دین رویم.فردوسی.
همی تاختند از پس اردشیر
به پیش اندرون اردوان با وزیر.فردوسی.
بگفت این و زان پس برانگیخت اسب
پس او همی تاخت ایزدگشسب.فردوسی.
اگر چند مانی بباید شدن
پس آن شدن نیست بازآمدن.فردوسی.
سه فرسنگ چون اژدهای دمان
همی شد تهمتن پس بدگمان.فردوسی.
سپهرم پس و بارمان پیش رو
خبر شد بدیشان ز سالار نو.فردوسی.
من اینک پس نامه برسان باد
بیایم بنزد تو ای پاکزاد.فردوسی.
برفتند با او سران سپاه
پس رستم اندر گرفتند راه.فردوسی.
پس اندر همی تاخت شاه اردشیر
ابا برق شمشیر و باران تیر.فردوسی.
پس اندر چو باد بزان اردوان
همی تاخت همواره تیره روان.فردوسی.
پس رومیان در همی تاختند
در و دشت از ایشان بپرداختند.فردوسی.
گریزان شد از گیو پیران شیر
پس اندر همی تاخت گیو دلیر.فردوسی.
پس اندر همی تاخت شاپور گرد
بگرد از هوا روشنائی ببرد.فردوسی.
هر آنکس کز ایشان گریزان برفت
پس اندر همی تاخت بهرام تفت.فردوسی.
پس اندر همی آمد اسفندیار
زره دار با گرزهء گاوسار.فردوسی.
پس لشکر اندر همی راندند
ابر شهریار آفرین خواندند.فردوسی.
چو هشیار گردد پدر بی گمان
سواران فرستد پس من دوان.فردوسی.
پس او سپاهی بکردار آب
سپهدارشان شاه افراسیاب.فردوسی.
من اینک پس اندر چو باد دمان
بیایم نسازم درنگ و زمان.فردوسی.
بره کنده پیش و پس اندر سپاه
پس کنده با لشکر و پیل شاه.فردوسی.
جهود آن در خانه از پس ببست
بیاورد خوان و بخوردن نشست.فردوسی.
سپهدار با چار پیل و سپاه
پس رستم اندر گرفتند راه.فردوسی.
گشاده نباید که دارید راه
دورویه پس و پیش آن رزمگاه.فردوسی.
همیرفت پیش اندرون زال زر
پس او بزرگان زرین کمر.فردوسی.
فرستاد سوی دژ گنبدان
گرفته پس و پیش اسپهبدان.فردوسی.
پس ما بیاید سپاهی گران
همه نامداران و جنگ آوران.فردوسی.
مر او را ستودند یک یک مهان
همان کز پس پرده بودش نهان.فردوسی.
پس از پیش تختش گرازید سام
پسش پهلوانان نهادند گام.فردوسی.
بفرمودمش تا بود بنده وار
چو آید پس پردهء شهریار.فردوسی.
من اینک پس نامه بر سان باد
بیابم دهم هرچه دارم بیاد.فردوسی.
زواره در این بود کز پس دوان
سواری درآمد چو شیر ژیان.فردوسی.
سواران جنگ از پس و پیل پیش
همه برگرفته دل از جان خویش.فردوسی.
جائی که برکشند مصاف از پی مصاف
و آهن سلب شوند یلان از پس یلان.فرخی.
دل پس تن رود و تن پس دل باید رفت
ای دل اینک تن من را بره خویش بیار.
فرخی.
جهان را ز پس انداز و ره خدمت او گیر
ترا راه نمودم ز حرامی بحلالی.فرخی.
همی دوم بجهان اندر از پس روزی
دو پای پرشغه و مانده با دلی بریان.
عسجدی.
سر و رویم شده چون نیل زبان گشت تمنده
ز بالا در باران ز پس و پیش بیابان.
عسجدی.
برکرده پیش جوزا و ز پس بنات نعش
این همچو باد بیزن و آن همچو باب زن.
عسجدی.
در رز بست بزنجیر و بقفل از پس و پیش.
منوچهری.
تن من جمله پس دل رود و دل پس تو
تن هوای دل و دل جمله هوای تو کند.
منوچهری.
دیگر خدمتکاران او را [ احمد ارسلان را ]گفتند... که هرکس پس شغل خویش روند. (تاریخ بیهقی ص68).
طلایه به پیش اندر ایرانیان
بنه از پس و لشکر اندر میان.
اسدی (گرشاسب نامهء خطی کتابخانهء مؤلف ص55).
بامروز ما باز کی در رسیم
که تا بیش تازیم بیش از پسیم.
اسدی (گرشاسب نامه).
هر کز پس تو آید، از مکر و از مرائی
گوئی که من تراام چونانکه تو مرائی.
ناصرخسرو.
صعب باشد پس هر آسانی
نشنیدی که خار با خرماست.مسعودسعد.
و همچون کسانی نباشند که مشت در تاریکی زنند و سنگ از پس دیوار می اندازند. (کلیله و دمنه). پس آن شب غلامان شمشیر کشیده از راه آب درآمدند از پس تخت متوکل. (مجمل التواریخ والقصص).
حکیم نو زده چون پیر خفته پشت شود
گهی که از پس خود کندهء جوان بیند.
سوزنی.
پیش و پسی ساخت صف کبریا
پس شعرا آمد و پیش انبیا.نظامی.
گروهی بماندند مسکین و ریش
پس چرخه نفرین گرفتند پیش.
سعدی (بوستان).
چه سود آفرین بر سر انجمن
پس چرخه نفرین کنان پیرزن.
سعدی (بوستان).
برگ عیشی بگور خویش فرست
کس نیارد پس تو پیش فرست.
سعدی (گلستان).
و لذت عیش دنیا را لذعة اجل در پس است و نعیم بهشت را دیوار مکاره در پیش. (گلستان). گفت ای برادر حرم در پیش است و حرامی در پس. (گلستان). ما در این حالت بودیم که دو هندو از پس سنگی سر برآوردند و آهنگ قتال ما کردند. (گلستان).
-امثال: آدمیان را سخنی بس بود گاو بود کش خله از پس بود.
امیرخسرو دهلوی.
از پا پس میزند با دست پیش میکشد.
بعد نومیدی بسی امیدهاست از پس ظلمت بسی خورشیدهاست.
در پس هر گریه آخر خنده ایست. مولوی.
گفتند کی آمدی گفت پس فردا، گفتند پس فردا هنوز نیامده گفت پیش افتادم تا پس نیفتم.
مال مرده پس مرده میرود. (از مجموعهء امثال چ هند).
یک خواب و ز پس اینهمه بیداریها! - پس بودن هوا؛ مساعد نبودن اوضاع و احوال و حوادث با مقصودی.
|| (ق) کلمهء موصول بمعنی بعد. گاهی برای تعقیب آید... و تعقیب آن است که ثانی را محض، تأخر در زمان باشد و اول را مدخلی در وجود ثانی نبود چنانکه گوئی اول زید آید پس مفرد پدرش پس برادرش. (غیاث اللغات). سپس. از پس. بعد از. من بعد. ثُمّ. مُؤخّر. آخر. (زمخشری) :
کنه را در چراغ کرد سبک
پس در او کرد اندکی روغن.رودکی.
پس تبیری دید نزدیک درخت
هر گهی بانگی بجستی تند و سخت.رودکی.
اندی که امیر ما بازآمد پیروز
مرگ از پس دیدنش روا باشد و شاید
پنداشت همی حاسد کو بازنیاید
بازآمد تا هر شفکی ژاژ نخاید.رودکی.
این آتش و این باد و سیم آب و ز پس خاک
هر چار موافق نه بیک جا و نه هامال.
خسروی (از لغت نامهء اسدی).
جامه برافکند بر رژه چو درآمد
پس بتماشای باغ زی شجر آمد.نجیبی.
پس از پسِ داود پسرش سلیمان بپادشاهی بنشست. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). جرجیس هم بایام ملوک طوایف بود از پس عیسی. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). و گویند که نخستین بنائی که از پس طوفان کرده اند این [ صنعا ] است. (حدود العالم).
بیامد پس از سروران سپاه
پس تهم جاماسپ دستور شاه.دقیقی.
از آن پس نشستند شاه و سپاه
بدیدار رستم یل رزمخواه.فردوسی.
بدان اژدها گفت برگوی نام
کزین پس نبینی تو گیتی بکام.فردوسی.
ز تختی که هستی فرود آرمت
از این پس بکس نیز نشمارمت.فردوسی.
نهادند خوان پیش یزدان پرست
گرفتند پس باژ و برسم بدست.فردوسی.
پس اندر نهادند ایرانیان
بدان لشکر بیمر چینیان.فردوسی.
بیادش یکی جام می درکشید
پس آن چرخ زه را به زه درکشید.فردوسی.
پس سام تا تو شدی پهلوان
نبودیم یکروز روشن روان.فردوسی.
بدرّند بر تنت بر پوست و رگ
سپارند پس استخوانت به سگ.فردوسی.
نبینی ز من یک سخن بیش و کم
تو زین پس مکن روی بر من دژم.فردوسی.
ز من هرچه گویند از این پس همان
ز تو بازگویند بر بدگمان.فردوسی.
بپوشید پس جامه را شهریار
بیاویخت آن تاج گوهرنگار.فردوسی.
پدر را بکشت از پی تاج و تخت
کز این پس مبیناد خود روی بخت.
فردوسی.
بدان تا زن و کودکانشان نگاه
بدارد پس از مرگ آن کشته شاه.فردوسی.
که من از پس پور کاوس شاه
فریبرز نازان بدو تاج و گاه.فردوسی.
از آن پس بپرسیدش از رنج راه
از ایران و از شاه و کار سپاه.فردوسی.
نخواهند از آن پس بشاهی ترا
بره و گاو او را و ماهی ترا.فردوسی.
ز پیشین سخن وانکه گفتی ز پس
بگفتار دیدم ترا دسترس.فردوسی.
فرستاد پس موبدان را بخواند
بر تخت شاهی بزانو نشاند.فردوسی.
حکیما چو کس نیست گفتن چه سود
از این پس بگو کافرینش چه بود.فردوسی.
نخستین که آتش ز جنبش دمید
ز گرمیش پس خشکی آمد پدید.فردوسی.
پس از تو هر آنکس که قیصر شود
جهانگیر و با تخت و افسر شود.فردوسی.
پس از هر دوان [ بوبکر و عمر ] بود عثمان گزین
خداوند شرم و خداوند دین.فردوسی.
پس از تو جهان را چه ماتم چه سور.
فردوسی.
پس آگاهی آمد به افراسیاب
که آمد سیاوش از این روی آب.فردوسی.
نگه کرد پس شاه هاماوران
همه کشته دید از کران تا کران.فردوسی.
پس ارجاسب شاه سواران چین
بیاراست لشکرش را همچنین.فردوسی.
زمین را ببوسید و دل شاد کرد
ز بند غمان پس دل آزاد کرد.فردوسی.
جهاندار پس گیو را پیش خواند
بر آن نامور تخت شاهی نشاند.فردوسی.
به ایران همی بود شنگل دو ماه
فرستاد پس مهتری نزد شاه.فردوسی.
تا بدین شادی و نشاط خوریم
قدحی چند باده از پس نان.فرخی.
همی از پس رنجهای دراز
بطرطاینوش اندر آمد فراز.عنصری.
بشب از پس رنجهای دراز
بیکّی جزیره رسیدند باز.عنصری.
همه را زاد به یک دفعه نه پیشی نه پسی.
منوچهری.
امیر مسعود... زمین بوسه داد و پس بنشست و گفت... (تاریخ بیهقی). پس از آنکه چون این سخنان به امیرمحمود بگفتند خجل شد. (تاریخ بیهقی). این نسخت بدست رکابداری فرستاده آمد سوی قدرخان که وی زنده بود هنوز و پس از این به دوسال گذشته شد. (تاریخ بیهقی). پس از وفات سلطان محمود صاحب دیوانی غزنه بدو داده آمد. (تاریخ بیهقی). پس اگر بگویند اینک جواب آنچه ترا باید داد در این مشافهه فرمودیم نبشتن. (تاریخ بیهقی). بدرون میدان شدم... پس دویت و کاغذ آوردند. (تاریخ بیهقی). و پس از او مثال داد آن مدت که بر درگاه بودیمی تا یکروز مقدم ما باشیم و دیگر روز برادر ما. (تاریخ بیهقی). بیاورم پس از اینکه بر هر یکی از اینها چه رفت. (تاریخ بیهقی). پس از وی [ اسکندر ] پانصد سال که ملک یونان در امان بماند در روی زمین از یک تدبیر راست بود که ارسطاطالیس استاد اسکندر کرد. (تاریخ بیهقی). پس از وفات وی (پیغمبر ص) چه کردند و اسلام را به کدام درجه رسانیدند. (تاریخ بیهقی). چون... شرط کردم که در اول نشستن هر پادشاهی خطبه بنویسم پس براندن تاریخ مشغول شوم اکنون آن شرط نگاه دارم. (تاریخ بیهقی). مودّب چون بازگشتی نخست آن دو تن بازگشتندی و برفتندی پس امیرمسعود پس از آن به یک ساعت. (تاریخ بیهقی). پس از آنکه حصار ستده آمد لشکر دیگر دررسید و همگان آفرین کردند. (تاریخ بیهقی). آنجا دو روز ببود... پس از آنجا ببار رفت. (تاریخ بیهقی). در این روزگار که امیرمسعود بر تخت ملک رسید پس از پدر این زن را سخت نیکو داشتی. (تاریخ بیهقی). قراتگین... بهرات نقابت یافت و پس از نقابت حاجب شد. (تاریخ بیهقی). ایشان را پس از نان خوردن چیزی بخشیدی. (تاریخ بیهقی). پس از این سوار من خیلتاش سلطانی خواهد رسید. (تاریخ بیهقی). خواجه بوسعید... آنچه در طلب آن بودم مرا عطا داد و پس بخط خویش نبشت. (تاریخ بیهقی). باید بیننده تأمل کند احوال مردمان را هرچه از ایشان وی را نیکو می آید بداند که نیکو است و پس حال خویش را با آن مقابله کند. (تاریخ بیهقی). پس از این عصر مردمان دیگر عصرها به آن رجوع کنند. (تاریخ بیهقی). بیاورده ام... آنچه بر دست وی رفت... پس از آنکه امیرمحمود از ری بازگشت. (تاریخ بیهقی). من [ مسعود ]میخواستم که وی را [ التونتاش را ] به بلخ برده آید و پس آنجا خلعت و دستوری دهیم تا سوی خوارزم بازگردد. (تاریخ بیهقی). از نشابور حرکت کردیم پس از عید دوازده روز نامه رسید از حاجب علی قریب. (تاریخ بیهقی). پس از رسیدن ما بنشابور رسول خلیفه دررسید. (تاریخ بیهقی). گفته آمد تا... جملهء لشکر بدرگاه حاضر آیند و پس از آن فوج فوج آمدن گرفتند. (تاریخ بیهقی). امیر بانگ بر ایشان زد و خوار و سرد کرد پس مرا بخواند و... گفت چنین مینماید که خوارزمشاه مستوحش رفته است. (تاریخ بیهقی). پس از آن چون خواجه بزرگ احمد دررسید مقررتر گردانید تا باد حاسدان یکبارگی نشسته آمد. (تاریخ بیهقی). آنچه... بفراغ دل بازگردد بباید نبشت... پس بسر کار شویم. (تاریخ بیهقی). پدر ما خواست که وی را ولیعهدی باشد... تا آن کار بزرگ با نام راست شد و پس از آن... ما را بمولتان فرستاد. (تاریخ بیهقی). بیاورده ام... آنچه برفت وی را از سعادت بفضل ایزد... پس از وفات پدرش. (تاریخ بیهقی). قصد شکارگاه کردم... یافتم سلطان را همه روز شراب خورده پس بخرگاه رفته. (تاریخ بیهقی). ایشان را به حرس بردند پس از آن نان خواست. (تاریخ بیهقی). خواجه... دو رکعت نماز بکرد و پس بیرون از صدر نشست. (تاریخ بیهقی). امیر سبکتکین مدتی بنشابور ببود... پس بسوی هرات بازگشت. (تاریخ بیهقی). امام بوصادق را نگاه داشتند... پس از آن به اندک مایه روزگار قاضی قضاتی ختلان وی را داد. (تاریخ بیهقی). پس از این مجلس نیز بوسهل البته باز نایستاد از کار. (تاریخ بیهقی). پس از برافتادن آل برمک جریدهء کهن بود نزد من بازنگریستم در ورقی دیدم نبشته... (تاریخ بیهقی). پس از حسنک این میکائیل بسیار بلاها دید و محنتها کشید. (تاریخ بیهقی). طاهر... بر آن سخت تازه و شادمانه شد پس از آن میان هر دو ملاطفات و مکاتبات پیوسته گشت. (تاریخ بیهقی). پس از الحاح که کردی ترا اجابتی کردیم در باب قاسم. (تاریخ بیهقی). سه روز بیاسود پس بدرگاه آمد. (تاریخ بیهقی). دانست تخت ملک پس از پدر وی را خواهد بود. (تاریخ بیهقی). فصلی خواهم نبشت در ابتدای این حال بر دار کردن این مرد و پس بشرح قضیه تمام کنم. (تاریخ بیهقی). پس از این هشیارتر و خویشتن دارتر باش. (تاریخ بیهقی). ایزد... سبکتکین را... مسلمانی عطا داد و پس برکشید. (تاریخ بیهقی). اردشیر بابکان... سنتی از عدل میان ملوک بنهاد و پس از وی گروهی بر آن رفتند. (تاریخ بیهقی). اسکندر مردی بود که آتش وار سلطانی وی نیرو گرفت... پس خاکستر شد. (تاریخ بیهقی). اگر بدرگاه عالی پس از این هزار مهم افتد و طمع آن باشد که من بتن خویش بیایم... (تاریخ بیهقی). بیارم پس از این که در باب علی چه رفت تا آنگاه که فرمان یافت. (تاریخ بیهقی). پس از آنکه این نامها گسیل کرده آمد امیر حرکت کرد... بر جانب بلخ. (تاریخ بیهقی). پس از این کس را زهره نباشد که سخن وی گوید. (تاریخ بیهقی). پس از این آشکارا گردید کار رضا علیه السلام. (تاریخ بیهقی). عاقبت وی آن حق را فراموش کرد پس بچند سال که در خراسان تشویش افتاد از جهت ترکمانان، دیو راه یافت بدین جوان کارنادیده تا سر بباد داد. (تاریخ بیهقی). مردیها و جدهای وی را اندازه نبود و پس از این بیاورم بجای خویش. (تاریخ بیهقی). آنرا خداوند بخط خویش جواب نویسد و پس از جواب توقیع کند. (تاریخ بیهقی). انگشتری... ملکست و بتو دادیم تا مقرر گردد که پس از فرمان و مثالهای ما مثالهای خواجه است. (تاریخ بیهقی). آن سوگندنامه پیش داشتند... پس خواجه بر آن خط خویش نبشت. (تاریخ بیهقی). یکی(5) بود از ندیمان این پادشاه... بگریست و پس بدیههء نیکو گفت. (تاریخ بیهقی). امیر... چون نامه بخواند سجده کرده پس برخاست و بر قلعت برفت. (تاریخ بیهقی). و هم از استاد عبدالرحمن قوال شنودم پس از آنکه این تاریخ شروع کرده بودم. (تاریخ بیهقی). و پس از این بیارم آنچه رفت در باب این بازداشتن بجای خویش. (تاریخ بیهقی). آن وقت پیغام آوردند از امیر و پس بپرسش خود امیر آمد. (تاریخ بیهقی). فضل ربیع را بخواند و وزارت او داشت از پس آل برمک. (تاریخ بیهقی).
پس تیرگی روشنی گیرد آب
برآید پس تیره شب آفتاب.
اسدی (گرشاسب نامه ص31).
نشود غره خردمند بدان کز پس من
چو پس میر نیاید نه تگین و نه بشیر.
ناصرخسرو.
تو که ندانی همیش روز پس او
من که بدانسته ام چگونه ندانم.ناصرخسرو.
و از پس او طهمورث بنشست. (نوروزنامه).
یارب ز دیو دین تو مرا در حصار دار
زین پس ممان بسلسلهء او مرا اسیر.سوزنی.
من غریب خواهم بود کز پس یک ماه
بر آن رباط مرا نیز میهمان بیند.سوزنی.
از پس هر مبارکی شومی است
وز پی هر محرّمی صفر است.خاقانی.
گر بدی کرد چون به نیکی خفت
از پس مرده بد نباید گفت.نظامی.
پس بگفتندش امیران کاین فنی است
از عنایتهاست، کار جهد نیست.مولوی.
پیش تو مردن از آن به که پس از من گویند
نه بصدق آمده بود آنکه به آزار برفت.
سعدی.
نوشیروان اگرچه فراوانش گنج بود
جز نام نیک از پس نوشیروان نماند.سعدی.
|| حرف عطف برای بیان نتیجه. گاه برای تفریع آید و تفریع آن است که اول را با وجود تقدم ذاتی و زمانی دخل در وجود ثانی بود چنانکه گفته شود که زید به اکل سقمونیا مبادرت کرد پس او را اسهال شد اکل سقمونیا علت و سبب است برای اسهال. (غیاث اللغات). از این رو. بنابراین. لذا. لهذا. بناء علیهذا. بناء علیه. علیهذا. معادل فاء تفریعیّهء عرب. در این صورت، در این حال :
گر او شهریار است پس من کیم
بدین تنگ زندان ز بهر چیم.فردوسی.
چرا پس تو ما را نجوئی همی
بشاهی ز خسرو نگوئی همی.فردوسی.
چو از یک تن این رنج شاید ترا
پس این پادشاهی چه باید ترا.فردوسی.
شنیدی که او گفت کاوس کیست
گر او شهریارست پس طوس کیست.
فردوسی.
نه لبسی نکو و نه مال و نه جاه
پس این غنجه کردن ز بهر چراست.
؟ (از حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی).
از جانب لشکر فور بانگی به نیرو آمد و فور را دل مشغول شد... اسکندر... وی را بزد و بکشت پس اسکندر مردی بوده است با طول و عرض. (تاریخ بیهقی). بازگرد و کار راست کن تا به نزدیک سلطان روی پس بازگشتم و کار رفتن ساختم. (تاریخ بیهقی).
ما را ز غم عشق تو ای دوست بس آخر
آن شادی وصل تو کجا رفت پس آخر
وصل تو ز من رفت و پس وی نگرانم
گر بازنگردد بکند روی پس آخر.سوزنی.
حسن [ بصری ] مریدی داشت که هرگاه کی آیتی از قران بشنودی خویشتن را بر زمین زدی، یکبار بدو گفت ای مرد اگر اینچ می کنی توانی که نکنی پس آتش نیستی در معاملهء جملهء عمر خود زدی و اگر نتوانی که نکنی ما را به ده منزل از پس پشت بگذاشتی. (تذکرة الاولیاء ج 1 ص28). هر کس که او را هرچه آید باید، پس هرچه او را باید آید. (اوصاف الاشراف خواجهء طوسی). || آنگاه. آنگه. آن وقت. آن زمان. اذن :
پس آمد بدان پیکر پرنیان
که یال یلان داشت و فر کیان.فردوسی.
رسیدند پس پیش سام سوار
بزرگان ابا نوذر نامدار.فردوسی.
بفرمود پس تا منوچهر شاه
نشست از بر تخت زر با کلاه.فردوسی.
بدیشان چنین گفت پس پیلتن
که با هم چه گفتید از من سخن.فردوسی.
بدان نامداران چنین گفت پس
کزینسان دلاور ندیده ست کس.فردوسی.
|| عاقبت. آخرالامر. بعد از همه. آخر کار. || (اِ) یکی از نهایت های طول را پیش نام است و دیگری پس. (التفهیم). || دُبُر. کون. عَوّاء. شرج :
آهی کن و ز جای بجه گرد برانگیز
کخ کخ کن و برگرد و بدر، بر پس ایزار.
حقیقی صوفی (از لغت نامهء اسدی نخجوانی).
|| چون مزید مقدم در اسماء و افعال بکار رود بمعنی عقب و پشت یا بعد: پس افتادن، پس افکندن، پس انداختن، پس رفتن، پس نشستن، پس گرفتن، پس انداز، پس اندیش، پس خورده، و از خواص لفظ پس یکی آن است که مقطوع الاضافت هم می آید چون پس کوچه و پس دیوار و پس فردا و پس نگاه. (غیاث اللغات).
- پس و پیش نگر؛ محتاط، حَذُور :
تا همی ساده دل خویش نگهداشتمی
بخدا بودمی از عشق پس و پیش نگر.
فرخی.
- از پس افکندن؛ بدنبال انداختن. بتأخیر انداختن.
- از پس انداختن؛ بدنبال انداختن.
-از پس کسی برنیامدن؛ از عهدهء او برنیامدن. با او برنیامدن. طاقت و توانائی مقاومت با کسی نداشتن.
- باز پس تر؛ عقب تر.
-بازپس دادن؛ بازگرداندن. رد کردن بدو :
گر تضرع کنی و گر فریاد
دزد زر بازپس نخواهد داد.سعدی.
- بازپس شدن؛ بازگشتن.
- بازپس نهادن؛ بجا نهادن، ماندن چیزی را پس از خود.
- پای پس؛ عوض : ضیافت پای پس هم دارد.
پس.
[پُ] (اِ) مخفف پسر، چه پسر به ضم «پ» باشد چنانکه در سامی معرب بنظر رسیده. (فرهنگ رشیدی). پور. ابن :
آن کرنج و شکرش برداشت پاک
واندر آن دستار آن زن بست خاک
این زن از دکان فرودآمد چو باد
پُس فلرزنگش بدست اندر نهاد.رودکی.
جز بمادندر نماند این جهان کینه جوی
با پسندر کینه دارد همچو با دختندرا.
رودکی.
نخستین کی نامدار اردشیر
پس شهریار آن نبرده دلیر.دقیقی.
بیامد پس از سروران سپاه
پُس تهم جاماسب دستور شاه.دقیقی.
پس آگاه کردند زان کارزار
پس شاه را فرخ اسفندیار.دقیقی.
پُس شاه لهراسب گشتاسپ شاه
نگهدار گیتی سزاوار گاه.دقیقی.
بیامد پس او گزیده سوار
پس شهریار جهان نیوزار.دقیقی.
بیامد نخست آن سوار هژیر
پس شهریار جهان اردشیر.فردوسی.
آنگه رزبانش را بخواند دهقان
دو پسر خویش را و دو پُس رزبان.
منوچهری.
پس آب.
[پَ] (اِ مرکب) مقابل سرآب، آب دوم که از انگور فشرده یا گوشت پخته و غیر آن گیرند که آنرا مزه و قوتی یا بوئی کم مانده باشد: پس آب گلاب.
(1) - ن ل: بشکر. شاید: بشتر.
(2) - ن ل: اندازم.
(3) - شاید: میز.
(4) - ن ل: از پس پرده نهانی سوی چاکر نگرید.
(5) - ظ. مکی بود، و این مرد قول سرای، بگمان من، آن است که منوچهری در بیت ذیل از او یاد کرده است:
یکی چون معبد مطرب دوم چون زلزل رازی
سیم چون ستّی زرین چهارم چون علی مکی.
منوچهری.
ستّی، ستّی زرین کمر است که ابوالفضل بیهقی در تاریخ ذکر او آورده است.

پس آمدن.

[پَ مَ دَ] (مص مرکب) پس آمدن با...؛ غلبه کردن بر. حریف شدن به. برابری کردن با : من از پس او برنمی آیم.
-پس آمدن (مطلق)؛ بازگشتن.
-امثال: سکهء شاه ولایت هرجا رود پس آید.

پس آنگاه.

[پَ] (ق مرکب) سپس :
برو کرد جوشن همه چاک چاک
پس آنگاه بر تارکش ریخت خاک.
فردوسی.
پس آنگاه بهرام و ایزد گشسب
نشستند با جنگجویان بر اسب.فردوسی.
پس آوردن.
[پَ وَ دَ] (مص مرکب)مراجعت دادن چیزی. رد کردن چیزی خریده به مالک اوّلی آن.

پس آهنگ.

[پَ هَ ] (اِ مرکب) ساقه و مؤخرهء لشکر. فوج پسین. (بهار عجم). و بیت ذیل را که معنی آن مفهوم نیست شاهد آورده است :
جناح از هوا در زمین برد بیخ
پس آهنگ شد در زمین چارمیخ.نظامی.
|| آهنی باشد که کفشگران در پس کفش نهند تا به آن کفش را فراخ کنند آنگاه که قالب را در کفش کنند و به تازی موئل گویند.

پسا.

[پَ] (ق) این پسا :
تا نسوزد نیز گیرد رنگِ کَش
این پسا از هیمه ها نیمی بکش.
دهخدا (دیوان ص51).
آن پسا. در این وقت. در آن وقت. در این نوبت. بدان نوبت.
پسا.
[پَ] (اِخ) نام شهری است به فارس و فسا معرب آن است. مؤلف حدود العالم آورده است: پسا شهری است بناحیت پارس خرم و بزرگ و او را قهندز است و ربض است و جای بازرگانان است و با خواستهء بسیار است و شهرکهای کردیان و خیر (؟) از پساست. و نیز رجوع به فسا شود.

پساپیش.

[پَ] (اِ مرکب) پس و پیش. قبل و بعد. اطراف. جوانب: چگونه است که کار خود را جد دانی و پساپیش کارهای خود را نگاه میداری. (کتاب المعارف).

پساپیش شدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب)تغییر محل دادن.

پساچین.

[پَ] (اِ مرکب) میوه ای که در باغها پس از چیدن میوه جابجا بر سر درخت ماند. سبدچین(؟). (برهان قاطع در ذیل کلمهء سبدچین).

پسادست.

[پَ دَ] (اِ مرکب) نسیه باشد (مقابل دستادست و پیشادست(1)، نقد) که بهاء متاع خریده در زمان خرید ندهند و بوقتی دیگر محوّل کنند :
ستد و داد مکن هرگز جز دستادست
که پسادست خلاف آرد و صحبت(2) ببرد.
ابوشکور.
پساروس.
[پْسا / پِ] (اِخ)(1) نام رودکی به ده فرسنگی تارس کرسی کیلیکیه(2).
(1) - پیشادست؛ نقد:
ستد و داد جز به پیشادست
داوری باشد و زیان و شکست. لبیبی.
(2) - ن ل: الفت.
(1) - Psarus. (2) - ایران باستان ج 2 ص1005.

پساسیری.

[پَ] (اِخ) رجوع به بساسیری شود.

پساک.

[پَ] (اِ) بساک. عمار. اکلیل ریحان. تاجی که از گلها و اسپرغمها و ریاحین ساختندی و پادشاهان و بزرگان بروزهای عید و جشن ها و دیگر مردمان روز دامادی و یا بازگشتن از فتحی و ظفری بر سر زدندی :
همه امیدش آنکه خدمت تو
بر سرش می نهد ز بخت پساک.
ابوالفرج رونی (از فرهنگ شعوری).
و فرهنگستان این کلمه را بجای آنتر(1) بمعنی قسمت بالای پرچمهای گل گرفته است. و رجوع به بساک شود.
پساکو.
[پَ] (اِخ) یکی از بلوک کلات خراسان است.
.
(فرانسوی)
(1) - Anthere

پساکلا.

[پَ کَ] (اِخ) نام دهی در سواد کوه مازندران. (مازندران و استراباد رابینو).

پسامتیک اول.

[پْسا / پِ مِ کِ اَوْ وَ](اِخ)(1) فرعون سائیس و منفیس. وی بیست و ششمین سلسلهء فراعنهء مصر را بسال 666 ق.م. تأسیس کرد و در 611 ق. م. درگذشت. کار عمدهء او احیاء قدرت نظامی مصر است.
(1) - Psammetique.

پسامتیک دوم.

[پْسا / پِ مِ کِ دُوْ وُ](اِخ) پادشاهی از بیست و ششمین سلسلهء فراعنهء مصر. وی از سال 594 تا 589 ق.م. از میلاد فرمانروائی مصر داشته است.

پسامتیک سوم.

[پْسا / پِ مِ کِ سِوْ وُ](اِخ) مؤلفین قدیم وی را پسامنیت(1) نیز نامیده اند. او فرعون مصر بود و بسال 525 ق.م. چون ایرانیان بر مصر دست یافتند خلع شد و نام این پادشاه در منابع شرقی فسمتیخ آمده است(2). هنگامی که کبوجیه به مصر حمله کرد آمازیس فرعون مصر بود ولی دیری نگذشت که وی وفات کرد و پسامتیک جانشین او شد. «این پادشاه کسی نبود که بتواند مصر را در این موقع مشکل و باریک از چنگ دشمنی نیرومند مانند کبوجیه، برهاند»(3). لشکر ایران از غَزَه که در ساحل دریای مغرب واقع است داخل کویر شد و در مدت سه روز آن را به کمک اعراب پیمود و پس از گذشتن از کویر به پلوزیوم(4) رسید و در مقابل قشون مصر صفوف خود را آراست... این جنگ به اعلی درجه سخت بود و هر دو طرف تلفات زیاد دادند ولی بالاخره مصریها روی بهزیمت نهادند... پس از تسخیر ارگ منفیس، کبوجیه پسامتیک را که فقط شش ماه سلطنت کرده بود در حومهء شهر نشاند و خواست مردانگی او را امتحان کند، توضیح آنکه دختر او را بر آن داشت که رخت کنیزان پوشد و با دختران خانواده های معروف، که نیز همان لباس را دربر داشتند، فرستاد آب بیاورند. وقتی که دختران مزبور از پیش پدران خود با ناله و زاری میگذشتند، این ها از مشاهدهء وضع ننگین دختران خود صبر و شکیبائی را از دست داده سخت می نالیدند و صدای ضجه و شیونشان بلند میشد فقط پسامتیک ساکت ایستاده به این وضع نظاره میکرد و بعد سر خود را بزیر می افکند. پس از آنکه دختران گذشتند، کبوجیه پسر پادشاه مصر را با دوهزار مصری دیگر که همسن او بودند به قتل گاه فرستاد این ها را با ریسمان به یکدیگر بسته بودند و میبایست بتلافی قتل سفیر کبوجیه و اهالی می تی لن کشته شوند... پسامتیک دید که پسر او را به مقتل می برند با وجود این خودداری کرد... پس از آن یک نفر مصری پیر، که ثروت خود را از دست داده و به فقر افتاده بود و از سربازان تکدی میکرد از پیش چشم پسامتیک گذشت. این شخص سابقاً از دوستان پادشاه مصر بود و وقتی که پسامتیک او را دید، سخت گریست و بسر خود زده او را به اسم بخواند. در اطراف پسامتیک مستحفظینی بودند، که از احوال او کبوجیه را آگاه میکردند این قضیه باعث تعجب او شد و پیامبری نزد پسامتیک فرستاد، تا این سؤال را بکند، شاه کبوجیه می پرسد: چرا، وقتی که دختر خود را به آن وضع دیدی و از بردن پسرت به قتل گاه آگاه شدی، گریه و زاری نکردی و وضع این مرد فقیر تو را برقت آورد، و حال آنکه او از اقربای تو نیست؟ پسامتیک جواب داد: مصائب و محن خود من نه به اندازه ای است که بتوانم گریه کنم، ولی وضع این مرد، که در پیری از سعادت و ثروت محروم و دچار فقر گشته، مرا برقت آورد.این جواب را کبوجیه صحیح دانست... و برقت آمده امر کرد پسر پادشاه را از دست جلاد نجات دهند و خود او را از حومهء شهر نزد وی آرند... پسامتیک را نزد کبوجیه آوردند. از این زمان او با کبوجیه بود و بی اعتدالی نسبت به او نمیشد، حتی اگر توانسته بود ساکت بنشیند و کنکاش بر ضدّ پارسیها نکند حکمرانی مصر به او برمیگشت، زیرا پارسیها عادتاً با نظر احترام به اولاد شاهان مینگرند اینگونه رفتار در نزد آنها قاعده ای است و موارد زیاد آنرا تأیید میکند... پسامتیک از جهت کنکاشی که برای شورانیدن مصریها کرد کشته شد، یعنی پس از این که کبوجیه بر قضیه اطلاع یافت، امر کرد به او خون گاو نر را خورانیدند و او فوراً بمرد(5).
(1) - Psammenite. (2) - ایران باستان ج 1 ص488.
(3) - ایران باستان ج 1ص 488.
(بر مصب اول شعبهء نیل از طرف
(4)
Pelusium
مشرق واقع بود.)
(5) - تاریخ هرودوت از ایران باستان ج 1 صص 488-491.

پسام من.

[سامْ مُ] (اِخ)(1) نام کاهنی مصری که در معبد آمون خدمت میکرد. (ایران باستان ج 1 صص488 -492). وی هنگامی که اسکندر به آن معبد رفت با وی ملاقات کرد و گفت: که خدا پادشاه مردمان است و بنابراین هر موجودی که بر مردمان حکم میکند، موجودی الهی است. اسکندر از این عقیده بسیار مشعوف شد بخصوص که خود نیز نظری در این باب داشت(2).
(1) - Psammon. (2) - ایران باستان ج 2 ص1356.

پسامنیت.

[مِ] (اِخ) رجوع به پسامتیک شود.

پسان پریروز.

[پَ پَ] (ق مرکب) سه روز پیش از دیروز.

پسان پریشب.

[پَ پَ شَ] (ق مرکب) سه شب پیش از شب گذشته.

پسان پیرارسال.

[پَ] (ق مرکب) سه سال پیش از پار.

پسانتن.

[پَ تَ] (مص) بلغت زند و پازند بمعنی افشاندن باشد و به این معنی به اضافهء ها نیز بنظر آمده است که پسهانتن باشد و پسانمی و پسهانمی بمعنی افشانم و پسانید و پسهانید یعنی بیفشانید. (برهان قاطع). ظاهراً این صورت تصحیف فشاندن است.

پسان فردا.

[پَ فَ] (ق مرکب) دو روز بعد از فردا.

پسان فرداشب.

[پَ فَ شَ] (ق مرکب)دو شب بعد از فرداشب.

پسانیدن.

[پَ دَ] (مص) آب دادن کشت و باغ. سقایت. مشروب کردن :
ای روزی دلها رسان جان کسان و ناکسان
ترکاری و باغی پسان هموار و ناهمواره ای.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
پساوند.
[پَ وَ] (اِ مرکب) قافیهء شعر را گویند. (برهان قاطع). و بیت ذیل را مثال آورده اند :
همه یاوه(1) همه خام و همه سست
معانی باژگونه(2) تا پساوند.لبیبی.
لکن در این بیت که در لغت نامهء اسدی به شاهد آمده است پساوند بمعنی مقطع قصیده و غزل و غیر آن بنظر می آید و مصراع ثانی نیز ظاهراً بدین صورت بوده است: معانی از چکاده تا پساوند. صاحب فرهنگ رشیدی گوید: معنی ترکیبی [ پساوند ] آنکه نسبت به آخر دارد چه آوند کلمهء نسبت است چنانکه در مقدمه گذشت. || مزید مؤخر. پسوند.
(1) - ن ل: پوچ. برج.
(2) - ن ل: معانی با حکایت. ن ل: معانی با چکامه:
همه باد و همه خام و همه سست
معانی با چکامه تا پساوند. (از صحاح الفرس).
شاید:
همه یافه همه خام و همه سست
معانی از چکاده تا پساوند.

پساویدن.

[پَ دَ] (مص) بساویدن. دست مالیدن. دست سودن. لمس کردن :
مر گوهر خرد را نپساود
نه هیچ مدبّری نه شیطانی.ناصرخسرو.
|| مستی کردن. (برهان قاطع). اما در این معنی ظاهراً مصحف مس کردن است.

پس استاندن.

[پَ اِ دَ] (مص مرکب)بازپس گرفتن. واستدن.

پس استدن.

[پَ اِ تَ دَ] (مص مرکب)مخفف پس استادن. واستدن.

پس افت.

[پَ اُ] (ن مف مرکب) ذخیره. یخنی. اندوخته. || آنچه از اقساطِ بدهی و قرضی در موعد خود پرداخته نشده باشد.

پس افتادگی.

[پَ اُ دَ / دِ] (حامص مرکب) عقب افتادگی. تأخیر. || نُکس. بازگشت بیماری در حال نقاهت. || غش کردن یا مردن. افتادن به پشت و مردن.

پس افتادن.

[پَ اُ دَ] (مص مرکب) عقب افتادن. تأخیر :
چونکه گله بازگردد از ورود
پس فتد آن بز که پیش آهنگ بود.مولوی.
|| نکس. عود مرض در حال نقاهت. || غش کردن یا مردن. افتادن به پشت و مردن.

پس افتاده.

[پَ اُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کسی را گویند که در راه از رفقا بازمانده باشد. (برهان قاطع). || پس افت. اندوخته. پس انداز. ذخیره. پس افکند. پس اوگند.

پس افکند.

[پَ اَ کَ] (ن مف مرکب)پس اوگند. پس افگند. ذخیره. پس افتاده. پس انداز. اندوخته. مانید. یخنی:
هم بعلم خودش بده پندی [ کذا ]
که ندارد جز این پس افکندی.اوحدی.
|| میراث. (برهان قاطع).

پس افکندن.

[پَ اَ کَ دَ / دِ] (مص مرکب) چیزی از درآمد خود ذخیره کردن. اندوخته ساختن. ذخیره کردن. || تأخیر. بعقب انداختن. || میراث گذاشتن. (برهان قاطع). || پس افکندن کار را، مساوَفه.

پس افکنده.

[پَ اَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)چیزی که از درآمد و دخل کنار نهاده باشند برای زمانهای دیگر. ذخیره. اندوخته. پس انداز. پس افتاده. || پیخال طائران و سرگین دواب. (غیاث اللغات).

پس انداختن.

[پَ اَ تَ] (مص مرکب)تعویق. تأخیر. تَلکُّؤ. || قسطی از دین را بموعد ندادن. || ... زن، حیض را دیر کردن. || در تداول عوام، بلغت اهریمنی، زادن. زائیدن. تولید کردن : سه بچه پس انداخته است. سه تا کره پس انداخته است.
پس انداز.
[پَ اَ] (ن مف مرکب) ذُخر. ذخیره. پس افکند. پس اوگند. یخنی. نهاده. چیز نهادن کرده. اندوخته. الفغده. دست پس. پس دست. پستائی.
-صندوق پس انداز(1)؛ صندوقی که در آن نقد حاصل از صرفه جوئی در خرج نهند.
.
(فرانسوی)
(1) - Caisse d'epargne

پس انداز کردن.

[پَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) یخنی نهادن. ذخیره کردن. اندوختن. پس دست نگاه داشتن. پستائی کردن. پس افکندن. اذّخار.

پس اندازی.

[پَ اَ] (حامص مرکب)عمل پس انداختن و پس انداز کردن.

پس اندوز.

[پَ اَ] (ن مف مرکب)پس اندوخته. پس انداز :
گر ملک فریدونت پس اندوز بود
روزت ز خوشی چو عید نوروز بود
در کار خود ار بخواب غفلت باشی
ترسم که چو بیدار شوی روز بود.
وزیر سلطان طغرل بن ارسلان بن طغرل (از تاریخ گزیده).
پس اوفتادن.
[پَ دَ] (مص مرکب)رجوع به پس افتادن شود.

پس اوگند.

[پَ اَ گَ] (ن مف مرکب) رجوع به پس افکند شود.

پس باختن.

[پَ تَ] (مص مرکب) در قمار برده را باختن.

پس بال.

[پَ] (اِ مرکب) پری که در عقب شهپر است. خافیه.

پس بردار.

[پَ بَ] (نف مرکب) پَسه بردار. خادمه که دامان بلند خاتون را گاه رفتن بدست برداشتی تا بزمین نساید.

پس برداری.

[پَ بَ] (حامص مرکب)عمل پس بردار.

پس بردن.

[پَ بُ دَ] (مص مرکب) بعقب بردن. || بازگردانیدن. رجعت دادن.

پس بودن.

[پَ دَ] (مص مرکب) عقب بودن. || دون مرتبه یا درجهء کسی یا چیزی بودن.

پس پا شدن.

[پَ سِ شُ دَ] (مص مرکب)پس پایکی رفتن. بقهقرا رفتن. پس پسکی رفتن. پس رفتن. نکص. نکوص. منکص: اَحجم عَنه؛ پس پا شد از بیم. (منتهی الارب).

پس پای.

[پَ سِ] (اِ مرکب) پشتِ پای یا شاید بمعنی تیپا و اردنگ : در جمله نزدیک آمد که این هراس فکرت و ضجرت بر من مستولی گرداند و به یک پس پای در موج ضلالت افکند. (کلیله و دمنه).
پس پایگی.
[پَ یَ / یِ] (حامص مرکب)پس پسکی. بقهقرا.

پس پایگی رفتن.

[پَ یَ / یِ رَ تَ](مص مرکب) پس پا شدن. پس پسکی رفتن. (منتهی الارب). نکص. نکوص. منکص.

پس پرده.

[پَ سِ پَ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پشتِ پرده. شبستان. سرای. خانه. حَرَم :
پس پردهء ما یکی دختریست
که از مهتران در خور مهتریست.فردوسی.
کرا در پس پرده دختر بود
اگر تاج دارد بداختر بود.فردوسی.
پس پردهء شهریار جهان
سه ماهست با زیور اندر نهان.فردوسی.
پس پردهء نامور کدخدای
زنی بود پاکیزه و پاکرای.فردوسی.
پس پردهء او یکی دختر است
که رویش ز خورشید روشن تر است.
فردوسی.
پس پردهء او بسی دختر است
که با برز و بالا و با افسر است.فردوسی.
|| عالم غیب :
ناامیدم مکن از سابقهء لطف ازل
تو چه دانی که پس پرده که خوبست و که زشت.
حافظ.
|| در نهان :
پس پرده بیند عملهای بد
هم او پرده پوشد به آلای خود.سعدی.
پس پرس.
[پَ پَ رَ] (اِخ) نام دهی در کجور مازندران. (مازندران و استراباد رابینو).

پس پریروز.

[پَ پَ] (ق مرکب) دو روز پیش از دیروز.

پس پریشب.

[پَ پَ شَ] (ق مرکب)پرندوش. دو شب پیش از شب گذشته.

پس پسان پریروز.

[پَ پَ پَ] (ق مرکب) چهار روز پیش از دیروز.

پس پسان پریشب.

[پَ پَ پَ شَ] (ق مرکب) چهار شب پیش از شب گذشته.

پس پسان پیرارسال.

[پَ پَ] (ق مرکب) چهار سال پیش از پار.

پس پسان فردا.

[پَ پَ فَ] (ق مرکب)سه روز بعد از فردا.

پس پسان فرداشب.

[پَ پَ فَ شَ] (ق مرکب) سه شب پس از فرداشب.

پس پسکی.

[پَ پَ سَ] (حامص مرکب)قهقرا. عقب.
-پس پسکی رفتن؛ پس پایگی رفتن. پس پا شدن. سپسایگی رفتن. (منتهی الارب در لغت نکص). نکص. نکوص. مَنکص.

پس پشت.

[پَ سِ پُ] (اِ مرکب) عقب. دنبال. پشت سر. عقب سر. در عقب. ظهریّ. (مهذب الاسماء) : مروان را سپاه صدوپنجاه هزار تمام شد و با سپاه اندر تعبیه همیرفت تا به شهرستان سمندر آنکه ملک خزران آنجا نشستی و خاقان بگریخت و مروان از آنجا برگذشت و آن شهر را پس پشت خویش کرد و به رود سقلاب فرود آمد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
پس پشت لشکر به نستور داد
چراغ سپهدار فرخ نژاد.دقیقی.
همی تاخت تا پیش آن کاخ اسب
پس پشت او بود ایزد گشسب.فردوسی.
پس پشت او چند از ایرانیان
به پیکار آن گرگ بسته میان.فردوسی.
پس پشتشان ژنده پیلان مست
همی کوفتند آن سپه را بدست.فردوسی.
سپاهی کشیدند بر چار میل
پس پشت گردان و در پیش پیل.فردوسی.
پس پشت و پیش اندر آزادگان
بشد تیز تا آذر آبادگان.فردوسی.
نگه کرد خسرو پس پشت خویش
از آن چار، بهرام را دید پیش.فردوسی.
غلامی پدید آمدی خوب روی
سپاهی گران از پس پشت اوی.فردوسی.
بدست اندرون نیزهء جان ستان
پس پشت خود کرد آنگه سنان.فردوسی.
پس پشت گودرز گستهم بود
که فرزند بیدار گژدهم بود.فردوسی.
سپاهی پس پشت او نیزه دار
سپهبد بکردار شیر شکار.فردوسی.
شهنشاه نوذر پس پشت اوی
جهانی سراسر پر از گفتگوی.فردوسی.
برفتند سوی سیاوش گِرد
پس پشت و پیشش سپه بود گِرد.فردوسی.
بیاید پس آن فرخ اسفندیار
سپاه از پس پشت و یزدانش یار.فردوسی.
به پیش سپه رستم پهلوان
پس پشت او سرکشان و گوان.فردوسی.
پس پشت پنجه هزار از یلان
پیاده همه تنگ بسته میان.فردوسی.
وزانجا بیامد سوی طیسفون
سپاهی پس پشت و پیش اندرون.فردوسی.
پس پشت لشکر گیومرث شاه
نبیره به پیش اندرون با سپاه.فردوسی.
سپه سازی و ساز جنگ آوری
که اکنون دگرگونه شد داوری
که بختش پس پشت او درنشست
از این تاختن باد ماند بدست.فردوسی.
کنیزک پس پشت ناهید شست
از آن هر یکی جام زرین بدست.فردوسی.
دگر پیشتر کشته و خسته بود
پس پشتشان نیزه پیوسته بود.فردوسی.
بدام آیدش ناسگالیده میش
پلنگ از پس پشت و صیاد پیش.فردوسی.
پس پشت گرسیوز کینه خواه
که دارد سپه را ز دشمن نگاه.فردوسی.
کشیدند لشکر بدشت نبرد
الانان دریا پس پشت کرد.فردوسی.
به پیش اندرون کاویانی درفش
پس پشت گردای زرینه کفش.فردوسی.
برون رفت تازان بمانند گرد
درفشی پس پشت او لاژورد.فردوسی.
پس پشت او اندر آمد چو گرد
سنان بر کمربند او راست کرد.فردوسی.
یکی مؤبدی طوس یل را بخواند
پس پشت تو گفت لشکر نماند.فردوسی.
به پیش اندرون خون همی ریختند
یلان از پس پشت بگریختند.فردوسی.
دلیران ایران پس پشت او
بکینه دل آکنده و جنگجوی.فردوسی.
فریبرز را داد پس میمنه
پس پشت لشکر هجیر و بنه.فردوسی.
درفشی درفشان پس پشت اوی
یکی کابلی تیغ در مشت اوی.فردوسی.
وزان روی کندر سوی میمنه
پیاده پس پشت او با بنه.فردوسی.
پس پشت شاه اندر ایرانیان
یکایک بکردار شیر ژیان.فردوسی.
پس پشت شاه اندر ایرانیان
دلیران و هر یک چو شیر ژیان.فردوسی.
نهادند بر گردنش پالهنگ
دو دست از پس پشت بسته چو سنگ.
فردوسی.
دو دست از پس پشت بستش چو سنگ
گره زد بگردنش بر پالهنگ.فردوسی.
یکی گرگ پیکر درفش سیاه
پس پشت گیو اندرون با سپاه.فردوسی.
هزاران پس پشت او سرفراز
عنان دار با نیزه های دراز.فردوسی.
پس پشت شیدوش بد با درفش
زمین گشته زان شیر پیکر بنفش.فردوسی.
درفش از پس پشت آن شیر [ گودرز ] بود
که جنگش بگرز و بشمشیر بود.فردوسی.
سواران ترکان پس پشت طوس
روان پر ز کین و زبان پرفسوس.فردوسی.
همی گرز بارید گفتی ز ابر
پس پشت پرجوشن و خود و گبر.فردوسی.
شهنشاه نوذر پس پشت اوی
جهانی سراسر پر از گفت و گوی.فردوسی.
دمان از پس پشت پیکر همای
همی رفت چون کوه رفته ز جای.فردوسی.
پس پشتشان زال با کیقباد
بیکدست آتش بیکدست باد.فردوسی.
دوان بیژن اندر پس پشت اوی
یکی تیغ برّنده در مشت اوی.فردوسی.
یلان با فریبرز کاوس شاه
درفش از پس پشت در قلبگاه.فردوسی.
پس پشت و دست چپ و دست راست
همیرفت با او از آنسو که خواست.فردوسی.
همه کوه یکسر سپاه است و کوس
درفش از پس پشت گودرز و طوس.
فردوسی.
بیکروی گودرز و یکروی طوس
پس پشت او پیل با بوق و کوس.فردوسی.
پس پشت ایشان سواران جنگ
بیاکنده ترکش به تیر خدنگ.فردوسی.
سپاهی کشیدند بر چار میل
پس پشت گردان و از پیش پیل.فردوسی.
سپاه اندر آمد پس پشت پیل
زمین شد بکردار دریای نیل.فردوسی.
پس پشت او اندر آمد سپاه
ستاره شد از پر و پیکان سیاه.فردوسی.
تلی بود خُرّم یکی جایگاه
پس پشت آن رنج دیده سپاه.فردوسی.
سپه دید چون کوه آهن روان
همه سر پر از گرد و تیره روان
پس پشت گردان درفشان درفش
بگرد اندرون سرخ و زرد و بنفش.فردوسی.
ز ترکان بسی در پس پشت اوی
یکی کابلی تیغ در مشت اوی.فردوسی.
چو بر لشکر ترک بر حمله برد
پس پشت او خود نماند ایچ گرد.فردوسی.
به پیش سپاه اندرون بوق و کوس
درفش از پس پشت گودرز و طوس.
فردوسی.
سپاه از پس پشت و گردان ز پیش
نهاده بکف بر، همه جان خویش.فردوسی.
پس پشتشان رستم گرزدار
دو فرسنگ برسان ابر بهار.فردوسی.
تهمتن برانگیخت رخش از شتاب
پس پشت جنگ آور افراسیاب.فردوسی.
پس پشت او پور گشواد بود
که با جوشن و گرز پولاد بود.فردوسی.
پس پشت او را نگه داشته
همی نیزه از میغ بگذاشته.فردوسی.
به آئین پس پشت لشکر چو کوه
همی رفت گودرز خود با گروه.فردوسی.
پس پشتش اندر سپاهی گران
همه نیزه داران و جوشن وران.فردوسی.
بگرد اندرش خیمه ز اندازه بیش
پس پشت پیلان و شیران به پیش.فردوسی.
عماری بماه نو آراسته
پس پشت او اندرون خواسته.فردوسی.
پس پشتشان ژنده پیلان مست
همی کوفتند آن سپه را بدست.فردوسی.
پس پشتش اندر یکی حصن بود
برآورده سر تا بچرخ کبود.فردوسی.
نبینی مرا جز بروز نبرد
درفشی پس پشت من لاجورد.فردوسی.
قباد از پس پشت پیروز شاه
همیراند چون باد لشکر براه.فردوسی.
پس پشت بد شارسان هری
به پیش اندرون تیغ زن لشکری.فردوسی.
پس پشت ایشان یلان سینه بود
سپاهی که در جنگ دیرینه بود.فردوسی.
که من بی گمانم که پیران بجنگ
بیاید پس پشتمان بیدرنگ.فردوسی.
بدینسان همی تاخت فرسنگ سی
پس پشت او قارن پارسی.فردوسی.
ز هر سو سپه بازچید اردشیر
پس پشت او بد یکی آبگیر.فردوسی.
چو بهرام یل گشت بی توش و تاو
پس پشت او اندرآمد تژاو.فردوسی.
امیر بدین خبر سخت شاد شد که شغل دلی از پس پشت برخاست. (تاریخ بیهقی ص441). و چنین میگویند که سه جای کمین سوی بنه و ساقه ساخته است که از لب رود درآیند و از پس پشت مشغولی دهند. (تاریخ بیهقی ص351). و زن و بچه... گسیل میکردند بحصاری قوی و حصین که داشتند در پس پشت. (تاریخ بیهقی). حسن [ بصری ] مریدی داشت که هرگاه کی آیتی از قرآن بشنودی خویشتن را بر زمین زدی یکبار بدو گفت ای مرد اگر اینچ میکنی توانی که نکنی پس آتش نیستی در معاملهء جمله عمر خود زدی و اگر نتوانی که نکنی ما را به ده منزل از پس پشت بگذاشتی. (تذکرة الاولیاء عطار ج 1 ص28).
پس پشت افکندن.
[پَ سِ پُ اَ کَ دَ](مص مرکب) فراموش کردن. اِظهار. اظّهار. تظهیر. || ترک گفتن. مهمل گذاردن. اهمال کردن. از دست نهادن.

پس پشت افکنده.

[پَ سِ پُ اَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) فراموش کرده شده. || ظِهْریّ.

پس پشت انداختن.

[پَ سِ پُ اَ تَ](مص مرکب) رجوع به پس پشت افکندن شود.

پس پشت انداخته.

[پَ سِ پُ اَ تَ](ن مف مرکب) رجوع به پس پشت افکنده شود.

پس پشت گذاشتن.

[پَ سِ پُ گُ تَ](مص مرکب) بعقب گذاشتن: پس پشت گذاشتن دشمن را.

پس پیرار.

[پَ] (ق مرکب) سال پیش از پیرار. دو سال پیش از پار. سه سال پیش.

پست.

[پَ] (ص) مقابل بالا. پائین. تحت. سفل. زیر. مقابل بالا و روی. مقابل علو و فوق :
بیامد چو گودرز را دید، دست
بکش کرد و سر پیش بنهاد پست.فردوسی.
بکش کرده دست و سرافکنده پست
همی رفت تا جایگاه نشست.فردوسی.
پراندیشه بنشست بر سان مست
بکش کرده دست و سرافکنده پست.
فردوسی.
کسی کو جوان بود تاجی بدست
بر قیصر آمد سرافکنده پست.فردوسی.
بکش کرده دست و سرافکنده پست
بر تخت شاهی بزانو نشست.فردوسی.
توانا خداوند بر هر چه هست
خداوند بالا و دارای پست.فردوسی.
گرفته سپر پیش و ژوبین بدست
ببالا نهاده سر از جای پست.فردوسی.
برآوردش از جای و بنهاد پست
سوی خنجر آورد چون باد دست.فردوسی.
همه دستهاشان فرومانده پست
در زور یزدان بریشان ببست.فردوسی.
برستم درآویخت چون پیل مست
برآوردش از جای و بنهاد پست.فردوسی.
فرویاختی سوی خورشید، پست
سر خویش، چون مردم خورپرست.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء خطی مؤلف ص117).
تو بودی به پیشم سرافکنده پست
چنان چون منم پیش تو بسته دست.
اسدی (ایضاً ص81).
ز کشته چنان گشت بالا و پست
که هامون ز مرکز فروتر نشست.
اسدی (ایضاً ص222).
فراوان کس از پیل افتاد پست
بسی کس نگون ماند بی پا و دست.
اسدی (ایضاً ص183).
سپر نیمی و سرش با کتف و دست
بزخمی بیفکند هر چار پست.
اسدی (ایضاً ص77).
ز شبدیز چون شب بیفتاد پست
برون شدش چوگان سیمین ز دست
بزد روز بر چرمهء تیزپوی
بمیدان پیروزه زرینه گوی...
اسدی (ایضاً ص75).
امیر اگره چیپال از سر گنبد
فرودوید و به پست آمد از بلند حصار.
مسعودسعد.
آب کم جو تشنگی آور بدست
تا بجوشد آبت از بالا و پست.مولوی.
بعزت هر آنکس فروتر نشست
بخواری نیفتد ز بالا به پست.سعدی.
اگر بصورت و ترکیب هستی از اجسام
چرا به بالا تازی ز پست چون ارواح.؟
|| (اِ) پستی. فرود :
چون آب ز بالا بگراید سوی پستی
وز پست چو آتش بگراید سوی بالا.
عنصری.
|| نشیب. قنوع. (منتهی الارب). || (ص) دون. دانی :
گشاده شود کار چون سخت بست
کدامین بلندی است نابوده پست.ابوشکور.
ابا سپهر کجا همت تو باشد پست
ابا بهشت کجا مجلس تو باشد خوار.فرخی.
ای که با همت تو چرخ برافراشته پست
ای که با حلم گران تو گران کوه چو کاه.
فرخی.
جدا مانده بیچاره از تاج و تخت
بدرویشی افتاد و شد شوربخت
سر تخت پستش برآمد بماه
دگرباره شد شاه و بگرفت گاه.عنصری.
همتی دارد چنان عالی که چرخ برترین
با فرودین پایگاه همتش دون است و پست.
سوزنی.
|| (ص) کوتاه. کوتاه و پهن شده. (لغت نامهء اسدی). کم ارتفاع. قصیر :
چراش ریش دراز آمده ست و بالا پست
محال باشد بالا چنان و ریش چنین.
منجیک (از لغت نامهء اسدی).
بپرسیدند صفت پیغامبر. علی گفت : ببالا میانه بود نه درازی دراز و نه کوتاهی کوتاه پست. (مجمل التواریخ والقصص).
در نعل سمند او شکل مه نو پیدا
وز قد بلند او بالای صنوبر پست.حافظ.
از این رباط دودر چون ضرورتست رحیل
رواق و طاق معیشت چه سربلند و چه پست.
حافظ.
قُرزُحة؛ زن پست قد. قَرارَة؛ مرد پست قامت. اَهنع؛ پست گردن و خمیده قامت کوتاه. (منتهی الارب). || آنچه با زمین راست باشد. هموار. یکسان با خاک. برابر با خاک. برابر با زمین :
چو هامون دشمنانت پست بادند
چو گردون دوستان والا همه سال.رودکی.
ز تیر خدنگ اسب هومان بخست
تن بارگی گشت با خاک پست.فردوسی.
ببالا برآمد بکردار مست
خروشش همی کوه را کرد پست.فردوسی.
اگر تان ببیند چنین گل بدست
کند بر زمین تان همانگاه پست.فردوسی.
سرانشان بگرز گران کرد پست
نشست از بر تخت جادوپرست.فردوسی.
نهاد آن سرش پست بر خاک بر
همی خواند نفرین بضحاک بر.(1)فردوسی.
فرمود تا آن حصار با زمین پست کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص114).
سم اسب سنبان زمین کرد پست
گروها گره را گراهون شکست.
اسدی (گرشاسب نامهء خطی مؤلف ص82).
ببردند نزد پدر هم بجای
فکندند دژ پست در زیر پای.
اسدی (ایضاً ص174).
بیامد بهو دید هر سو شکست
کز ایران سپه خیمه ها گشته پست.
اسدی (ایضاً ص67).
بهر سو نگون هندوئی بود پست
چه افکنده بی سر چه بی پا و دست.
اسدی (ایضاً ص79).
گیابد که چون سوی او مرد دست
کشیدی شدی خفته بر خاک پست.
اسدی (ایضاً ص113).
یکی را فکنده ز تن پا و دست
یکی را سر و مغز از گرز پست.
اسدی (گرشاسب نامه).
یکی درع در بر سر از گرز پست
یکی را سر افتاده خنجر بدست.
اسدی (گرشاسب نامه)
زمانی بکردار مست اشتری
مرا پست بسپرد زیر سپل.ناصرخسرو.
|| (اِ) زمین هموار. (برهان قاطع). || گو. مغاک. منخفض. فیج؛ گو پست و نزدیک تک از زمین. حَیر؛ جای پست. قرار، قرارة؛ زمین پست هموار. هبطه؛ زمین هموار پست. خَبز؛ جای پست و هموار. هبر؛ هموار و پست از زمین. هجل؛ زمین هموار پست میان کوه یا عام است. هضم؛ زمین پست و هموار. (منتهی الارب) || گودی. گو. || (ص) خراب (در مقابل آباد). (برهان قاطع) :
بگودرز فرمود پس شهریار [ کیخسرو ]
که رفتی کمربستهء کارزار
نگر تا نیازی به بیداد دست
نگردانی ایوان آباد پست.فردوسی.
جهانی ز بیداد او گشت پست
ز دستش بسر برنهاده دو دست.فردوسی.
بسی باره و دژ که کردیم پست
نیاورد کس دست من زیر دست.فردوسی.
بند گسسته گشت و سیل اندرآمد و همه زمین یمن پست گشت و هامون و هیچ عمارت نماند مگر جائی که بر بلند بود. (مجمل التواریخ والقصص).
نگر تا نیازی به بیداد دست
که آباد گردد ز بیداد پست.
سراج الدین سکزی (از فرهنگ خطی).
|| ذلیل. زبون. بیمقدار. بی اعتبار. خوار. مغلوب :
کنون کین سپاه عدو گشت پست
از این پس ز کشتن بدارید دست.دقیقی.
ورا بر زمین هوم افکند پست
چو افکنده شد بازوی او ببست.فردوسی.
پس از جنگ پیشین که آمد شکست
بتوران پر از درد بودند و پست.فردوسی.
سرش را بفتراک شبرنگ بست
تنش را بخاک اندر افکند پست.فردوسی.
هر آنکس که شاعر ورا کرد پست
نگیردش گردون گردنده دست.
فردوسی (نسخهء خطی مؤلف؟).
کنون بندهء ناسزاوار پست
بیامد بتخت کیان برنشست.فردوسی.
کنون گیو را ساختی پیل مست
میان یلان گشت نام تو پست.فردوسی.
برآشفت و گیسوی او را بدست
گرفت و بروی اندر افکند پست.فردوسی.
به تخت من و جای من برنشست
مرا سر بخاک اندرون کرد پست.فردوسی.
جزین تا بخاشاک ناچیز و پست
نیازد کسی ناسزاوار دست.فردوسی.
بینداختندش بشمشیر دست
فکندند بی جانش بر خاک پست.
اسدی (گرشاسب نامهء خطی مؤلف ص179).
|| نابود. معدوم :
سپهری که پشت مرا کرد گوز
نشد پست گردون [ ووارون؟ ] بجایست نوز.
فردوسی.
سخنها که گفتی تو بر گست باد
دل و جان آن بدکنش پست باد.فردوسی.
|| سفله. فرومایه. لئیم. خسیس. بخیل. (لغت نامهء اسدی و برهان قاطع). خس. دون. دون همت. دنی. دنیه. رذیل. رذل. مرذول. رُذال. ماخ. بی ارج. حقیر. ناکس. رَدّی. هیچکاره. مهین. بی سروپا. درخور استخفاف و توهین. توهین کردنی. || تنگ چشم. اندک بین. کاسد. کاسده. || نزد محققین آنکه نتواند به بال همت پرواز عروج به مدارج کمالات حقانی یا مرتبه ای از مراتب دیگر کند. (برهان قاطع). || نبهره. || (ق) از بن و بیخ :
فرستاده را سر ببرید پست
ز گردان چینی سواری بجست.فردوسی.
ز لشکر هر آنکس که آید بدست
سران شان ببرم بشمشیر پست.فردوسی.
یکی دشنه بگرفت رستم بدست
که از تن ببرد سر خویش پست.فردوسی.
که بگرفت ریش سیاوش بدست
سرش را برید از تن پاک پست.فردوسی.
بباید بریدن سر خویش پست
بخون غرقه کردن تن و تیغ و دست.
فردوسی.
سرانشان بخنجر ببرید پست
بفتراک شبرنگ سرکش ببست.فردوسی.
سرش را بفرجام ببرید پست
بیفکند پیش و بخوردن نشست.فردوسی.
بفرمود تا گوش و بینیش پست
بریدند و بر بارگی برنشست.فردوسی.
سر کرگ را پست ببرید و گفت
بنام خداوند بی یار و جفت.فردوسی.
که بودند با من همه دوش مست
سران شان بخنجر ببرید پست.فردوسی.
به پیش اندرون سرخه را بسته دست
بریده ورازاد را یال پست.فردوسی.
زدند آتش اندر سرای نشست
هزار اسب را دم بریدند پست
فردوسی.
چو ببرید رستم سر دیو پست [ اکوان ]
بر آن بارهء پیل پیکر [ رخش ] نشست.
فردوسی.
ببرند ناگه سر شاه پست
بگیرند شهر و برآرند دست.
اسدی (گرشاسب نامهء خطی مؤلف ص227).
|| آسان. سهل. تند. چابک. چالاک :
گرازه چو از باد بگشاد دست
بزین بر شد آن ترک بیدار پست.فردوسی.
|| ساده. سهل التناول. آسان :
پست میگویم به اندازه یْ عقول
عیب نبود این بود کار رسول.مولوی.
|| فارغ بال. آسوده. مستریح. راحت. آرام. بی حرکت :
دل از دنیا بردار و بخانه بنشین پست
فروبند در خانه(2) به فلج و به پژاوند.رودکی.
بر این گونه بیهش بیفتاد و پست
همه خلق را دل برو بر بخست.فردوسی.
پست نشسته تو در قبا و من اینجا
کرده ز غم چون رکوک بوق چو آهن.
پسر رامی.
ابر کوههء پیل در قلب گاه
بلورین یکی تخت چون چرخ ماه
بَهو از بر تخت بنشسته پست
بسر بر یکی تاج و گرزی بدست.
اسدی (گرشاسب نامهء خطی مؤلف ص80).
دویدند هر کش همی دید پست [ زنگی را ]
گرفت آفرین بر چنان زور دست
اسدی (ایضاً ص174).
خروشی بزد پیل و بفتاد پست
سبک پهلوان جست و بفراخت دست.
اسدی (ایضاً ص225).
بیفشرد با دشنه چنگش بدست
بیک مشتش از پای بفکند پست.
اسدی (ایضاً ص84).
که تو چون روانی چنین پست منشین
که با تو نماند بسی این روانی.ناصرخسرو.
پست منشین که ترا روزی از این قافله گاه
گرچه دیر است همان آخر بر باید خاست.
ناصرخسرو.
بمن بر گذر داد ایزد ترا
تو در رهگذر پست بنشسته ای.ناصرخسرو.
بخانه یْ کسان اندری پست منشین
مدان خانهء خویش خانه یْ کسان را.
ناصرخسرو.
این آسیا دوان و در او من نشسته پست
ایدون سپیدسار در این آسیا شدم.
ناصرخسرو.
ای فکنده امل درازآهنگ
پست منشین که نیست جای درنگ.
ناصرخسرو.
نبینی کز خراسان من نشسته پست در یمکان
همی آید سوی من یک بیک هر چم همی باید.
ناصرخسرو.
پست بنشین و چشم دار و بدانک
زود زیر و زبر شود نیرنگ.ناصرخسرو.
پست بنشستی و ز بی خردی
نیستی آگه که در ره اجلی.ناصرخسرو.
جمله رفیقانت رفته اند و تو نادان
پست نشستستی و کنار پر ارزن.
ناصرخسرو.
شکم مادرت زندان اول بودت
که آنجا روزگاری پست بنشستی.
ناصرخسرو.
من بکنجی در، پست خفته بودم سرمست
... در زده دست از برای جلقو.سوزنی.
در بحر بلا فتاده ام پست
حیران چو صدف نه پا و نی دست.
خاقانی (تحفة العراقین).
بر کنار بامی ای مست مدام
پست بنشین یا فرودآ والسلام.مولوی.
|| هراسان. مضطرب. مشوش :
همان جام زرین گرفته بدست
همه دل ز بیم شهنشاه پست.فردوسی.
|| ناگوار. تلخ :
گر افراسیاب از رهی بی درنگ
به ایران یکی لشکر آرد بجنگ
بیابد بر آن پیر کاوس دست
شود کام و آرام ما جمله پست.فردوسی.
|| سست. ضعیف :
شگفت است کامد بر ایشان شکست
سپهبد مباد ایچ با رای پست.فردوسی.
|| بیهوش. بی خبر از خود :
بفرمود [ منیژه ] تا داروی هوش بر
پرستنده آمیخت با نوش بر
بدادند و چون خورد و شد مرد [ بیژن ] مست
ابی خویشتن سرش بنهاد پست.فردوسی.
برین گونه بیهش بیفتاد و پست
همه خلق را دل بر او بر بخست.فردوسی.
چون بلندیِّ سخن میداد دست
مستمع بیهوش می افتاد و پست.عطار.
|| سخت خرد و ریزه و نرم (لِه در تداول عوام) :
چو بگرفت شاه اردشیر آن [ جام ] بدست
ز دستش بیفتاد و بشکست پست.فردوسی.
بچاه اندر افتاد و بشکست پست
شد آن نیکدل مرد یزدان پرست.فردوسی.
شکسته خرد بر شمشاد سنبل
فشانده پست بر یاقوت عنبر.عنصری.
پیلان جنگی بخرطوم سواران درمی ربودند و در زیر پای پست می کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص121). || در اصطلاح موسیقی، بم (مقابل زیر و تیز) :
زخمهء رودزن نه پست و نه تیز
زلف ساقی نه کوته و نه دراز.فرخی.
|| بیزار. نفور :
که پشت سپه شان بهم برشکست
دل پهلوانان شد از جنگ پست.فردوسی.
- اندیشه پست کردن؛ مأیوس و ناامید شدن :
به یک رزم اگر باد ایشان بجست(3)
نشاید چنین کرد اندیشه پست.فردوسی.
- پست بالا، پست قامت، پست قد؛ کوتاه بالا. کوتاه قامت. کوتاه قد: امرأةُ ضِررة؛ زن پست بالای ناکس. سِنداو؛ مرد پست بالا، باریک تن، پهناسر. ضکضاک و ضکضاکة؛ پست بالای فربه پرگوشت. قلهمَس؛ پست بالا گرداندام. (منتهی الارب). قزعملة؛ زن پست بالا. (دهار). قُلّی؛ دختر پست بالا. کعنب؛ پست بالا. کُواکیة و کوکاة؛ پست بالا. قُنبُع، قُفعدَد، قَنثر، کرتَع، کُنتع، کُنافث، کُنفُث، کَوالَل؛ پست قامت. قَلیل؛ پست قامت لاغر. قُفّة؛ مرد ریزه اندام یا پست قد. (منتهی الارب).
- پست پریدن؛ نزدیک زمین پریدن: اسفاف؛ پست پریدن مرغ. سف الطائر علی وجه الارض سفیفاً؛ پست پرید مرغ و مرور کرد بر روی زمین و رفت. (منتهی الارب).
- پست رفتار؛ سست رفتار: بعج؛ پست رفتار. مرد سست رفتار گویا معوّج البطن است. (منتهی الارب).
- پست سرین؛ آنکه سرین کوچک دارد. ثَطّاء؛ زن پست سرین. (منتهی الارب).
- پست همت؛ کوتاه همت. سست عنصر.
- پست و بلند دنیادیده؛ مجرب و آزموده. صاحب تجربت. سرد و گرم چشیده.
(1) - ن ل:
نهاد آن دو رخساره بر خاک بر
همی خواند نفرین بضحاک بر.
(2) - ن ل: در خانه فروبند.
(3) - یعنی ایرانیان غالب شدند.

پست.

[پِ / پَ] (اِ) هر آردی را گویند عموماً و آردی که گندم و جو و نخود آن را بریان کرده باشند خصوصاً و آنرا بعربی سویق خوانند چه سویق الشعیر آرد جو بریان کرده و سویق الحنطه آرد گندم بریان کرده را گویند... (برهان قاطع). کبیدهء آرد. آرد گندم یا جو یا نخود. صویق. (منتهی الارب). آرد بریان کرده که بترکی تلقان گویند و به لهجهء مازندرانی پیه خوانند. و بهندی ستو. (غیاث اللغات) (رشیدی). تلخان. قاووت. آرد بوداده با شکر و هردانه و مغز کوبیده. جشیش. قَمیحَة. قِلدَة. (منتهی الارب) : ابوسفیان چون بگریخت با گروه قریش زادی که از مکّه برگرفته بودند و انبانهای ایشان، پست که داشتند چون میگریختند می افگندند از بهر سبکباری و بتعجیل که میکردند پس مسلمانان انبانهای ایشان پر از پست می یافتند و از راه برمیگرفتند و این غزو را از بهر آن غزوالسویق گفتند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). پس ایشان پیغام کسری به پیغمبر صلی الله علیه و سلم بگفتند ایشان را اجابت نکرد و رد کرد و ایشان را بخانهء سلمان فرود آورد و قوت ایشان فراخ کرد از پست جو و خرما... (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). پرویز گفت... ما را زود چیزی ده تا بخوریم و برویم، ایاس کاسه ای برگرفت و پر از پست کرد و خرما و گفت بخورید ایشان لختی بخوردند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). و اگر کسی اندر حج بماندی او را اجری داد و بر قبائل عرب توزیع کردی و نفقه دادی و نیز از آن خویش خرما در شیر افکندی یا بشیر بیامیختی و عرب آنرا جشیش خوانند و نیز طعام بسیار بساختی و پست و خرما بیک جای بیامیختی بسیار... (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). بابک او (افشین) را از حصار خروارهای ماست و روغن گاو و خیار بادرنگ (قثد) بفرستاد و او را رسولان فرستاد و گفت افشین را بگوئید که شما بمهمان من آمدید و از ده روز باز، براهها اندر رنجه باشید و دانم که جز کعک و پست چیزی دیگر نخوردید و ما را بحصار اندر جز این چیزی نبود. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
بیاور جامی ز یاقوت زرد
پر از شکر و پست با آب سرد
بیامیخت با شکر و پست زهر
که بهمن مگر یابد از کام بهر.فردوسی.
بفرمود تا خانگی مرغ چار
پرستنده آرد بر شهریار
چون آن مرغ بر پست بگذاشتند
گمانی همی خیره پنداشتند
هم آنگاه مرغ آن بخورد و بمرد
گمان بردن از راه نیکی ببرد.فردوسی.
والله که همی نخورد خواهم
با شکر بت پرست پستم.ناصرخسرو.
هر گه که مرا شکر شماری
من پِست از آن پَست شمارم.ناصرخسرو.
و اگر تب نباشد آشامه ای از کشک بریان کرده سازند یا از پست جو. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و پست غبیر او پست نبق و پست اناردانک سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). یا با کشکاب که از پست جو پخته باشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر پست جو و پوست عدس بدین آبها بسرشند روا باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). پست جو. پست عدس؟. پست گاورس؟. (ذخیرهء خوارزمشاهی).عبدالله دانست که حجاج با وی چنان خواهد کردن چهل روز طعام از خویشتن باز گرفته بود و بقدر اندکی پست قناعت کرده بود با مشک و عبیر آمیخته تا اندامش بوی نکردی و چون بیاویختندش هیچ اثر نمی کرد از بوی ناخوش. (مجمل التواریخ والقصص).
داغ داری بسرین بر نتوانی شد حُر
پست داری بدهان در نتوانی زد وای(1).
انوری.
اشک چشمم در دهان افتد گه افطار از آنک
جز که آب گرم و پستی نگذرد از نای من.خاقانی.
چاره نداشتم الاّ آنک با من بقایای قدری پست که بهر ذخیرهء مطبخ داشتم مانده بود آن جماعت را در آن مساهم و مشارک کردم... (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء مؤلف ص17).
منم روی از جهان یک گوشه کرده
کفی پست جوین را توشه کرده.نظامی.
تن اینجا به پست جوین ساختن
دل آنجا به گنجینه پرداختن.نظامی.
چون خلافت به ابوجعفر منصور رسید از ابوالجهم کینه ای در دل داشت. در پست بادام او را زهر داد. (تجارب السلف هندوشاه). خُرنوب، نباتی است بری خاردار ثمر آن مانند سیب لیکن بدمزه باشد و قسم دیگر آن بستانی است ثمر آن مانند خیار شنبر، مگر نسبت بخیار شنبر اندک عریض باشد و از آن رب گیرند و پست سازند. سویق الرمان؛ پست انار. سختیت؛ پست ناآمیخته و کم روغن. خضخضه؛ جنبانیدن آب و پست و مانند آن. قشدة؛ و قشاده؛ دُردِ مسکه و ته نشین آن چون با پست و خرما پخته شوند. سویقُ قفازُ؛ پست ناشورانیده. مهمق؛ پست سائیده. (منتهی الارب). || سبوس. سبوسه. نخاله.
چه کردم چون نسازد طبع تو با من
بدان ماند که گوئی آبم و پستی.ناصرخسرو.
|| مرکبی باشد که بعضی از چله نشینان و فقیران و جوکیان هندوستان از جگر آهو و مغز بادام و امثال آن سازند که هرگاه مقدار پسته ای از آن بخورند تا چند روز محتاج بطعام نشوند. (برهان قاطع).
- پست سنجد؛ سویق الغبیرا. آرد سنجد.
- پست سیب؛ سویق التفاح.
- پست فروش؛ آنکه پست بمعرض بیع گذارد. سَواق. (دهار).
- پست کورَ؛ سویق کَبر.
(1) - ن ل: نای.

پست.

[پُ] (اِ) مخفف پوست. رجوع به پوست شود:
ناخن ز دست حرص بخرسندی
چون نشکنی و پُست نپیرائی.ناصرخسرو.

پست.

[پُ] (فرانسوی، اِ) اداره ای که نامه ها و امانات از جائی بجائی برد و رساند. چاپارخانه. || شخصی که نامه ها و امانات رساند: چاپار. چپر. پیک. برید. || منازلی در راه شهرها که در آن مرکوب برای حمل مسافر و بار نگاه دارند. || محل خدمت مأمورین انتظامی. || شغل. پایگاه. در ادارات دولتی. || پاسگاه. (از لغات فرهنگستان).
- غلام پُست؛ مأموری که با بسته های پستی و نامه ها از شهری به شهری همراه رود.
- فراش پست؛ آنکه نامه و بسته های امانات به صاحبان آن برد. پیک. گسی بنده. و رجوع به گسی بنده شود.

پست.

[پَ] (اِخ) نام وادئی به اربل.

پست.

[پِ] (اِخ) پایتخت مجارستان که اردوی مغول در عصر اوکتای قاآن (متوفی بسال 639 ه . ق.) آنرا گشودند و تا نزدیک وینه از طرفی و تا سواحل بحر ادریاتیک از طرفی دیگر پیش رفتند ولی از آن جهت که مردم مجارستان یعنی مجارها (هنگریها) با مغول از یک نژاد بودند پس از یک سال [ مغول ] مملکت ایشان را رها کرده بهمان تبعیت رسمی قناعت کرد. (تاریخ مغول عباس اقبال ج 1 ص148). پایتخت مجارستان بوداپست است و آن دو جزء است: بودا و پست و مجموع آن دو را چون مفردی استعمال کرده بوداپست گویند و رود دانوب این دو جزء را از هم جدا کند. رجوع به بوداپست شود.

پستا.

[پَ] (اِ) بر سر کاری رفتن که قبل از این شروع در آن شده باشد. (برهان قاطع). || ذخیره. اندوخته. || بار. کرت. دفعه: این پستا سیرآهک بساز. || نوبت: من از آسیا می آیم تو می گوئی پستا نیست؟. آسیا و پستا.

پستائی.

[پَ] (اِ)(1) اندوخته. ذُخر. ذخیره. یخنی. دستِ پس. پس انداز.
(1) - این لفظ در تکلم عوام «پسا» گفته میشود.

پستائی کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)برنهادن. اندوخته کردن. پس انداز کردن. ذخیره کردن.

پستادست.

[پَ دَ] (اِ مرکب) بمعنی نسیه باشد و آن خریدن اسباب و اجناس است که بعد از چند روز قیمت بدهند. (برهان قاطع). خریدی که پول آنرا بهنگام دیگر گذارند نسیه باشد و پیشادست نقد بود... (فرهنگ خطی). پسادست.

پستالوجی.

[پِ لُ] (اِخ)(1) یا پستالودزی (ژان هانری). یکی از علمای تعلیم و تربیت از مردم سویس. متولد در زوریخ بسال 1746 م. وی به اصلاح و بهبود تعلیم و تربیت کودکان فقیر همت گماشت و بسال 1827 م. درگذشت. یکی از علمای نوع دوست سویس است او را در بسیاری از علوم و فنون و بالخاصه در السنهء مختلفه و امر زراعت یدی طولی بود. در یکی از مزارع ارگویا با خرج شخصی خویش مکتبی تأسیس کرد و اطفال فقرا و ایتام را در آن گرد آورد و خود بشخصه بی عوضی بتعلیم و تربیت آنان پرداخت و او را در فن تربیت و تعلیم اصولی مخصوص بود علوم ریاضیه و طبیعیه و السنه و زراعت و پاره ای صنایع با یکدیگر در یک وقت بطفل تعلیم میداد و پیش از شروع به هر علمی سعی میکرد تا غایت و مقصود آن علم را برای طفل روشن کند. دولت سویس حسن طریقهء او را دریافت و تقدیر کرد لکن از سوء حظ این مؤسسه در زمان خود او از میان برفت. او را در فن تربیت اطفال بعض تحقیقات فنیه هست و تألیفاتی نیز دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pestalozzi. Pestalodzi.

پستان.

[پِ] (اِ) دو غدهء بزرگ بر سینهء آدمی که نزد زنها بزرگتر است و از آن شیر برای بچه می تراود. غده های برآمده بر شکم حیوانات که از آن شیر بیرون می آید. عضوی از حیوان ماده که شیر دهد «پستانها دو عضو غددیند مخصوص بترشح شیر که در قدام و وسط صدر مابین ضلع سیم و هفتم در قدام عضلهء کبیر صدر واقع نسج حجروی رخوی که دارای صفات کیسهء مصلی است میان آنها و عضلهء مذکوره فاصله شده است (شاسیناک) در دختران قبل از بلوغ و در مردان مادام العمر کوچک در هنگام حمل و مخصوصاً پس از وضع حمل بسیار بزرگ میشوند حجمشان نسبت به اشخاص و اسنان زیاده مختلف است به اعتقاد «ساپی» حد وسط آن قطر عرضی یازده تا دوازده عمودی ده قدام و خلفی پنج تا شش صد یک مطر است بعضی هم در زن و هم در مرد پستانهای اضافیه قائل شده اند. جلد ساتر پستانها از بابت شدت لطافت شایان ملاحظه و دقت است. در دور حلمه های ثدی قرصی است که در دختران کوچک گلی و در زنان زائیده اسمر است و آنرا هاله یا دائر نامیده اند عرض آن چهار الی پنج صد یک مطر است پست و بلندی آن بواسطه غده های شحمیهء عدیده و اغلب بسبب بعض جرابهای شعری است. (تشریح میرزاعلی ص685) بر. دیس، لغت عراقی است. ثَدی. ثِدی. ضرع.کُعب. ضَرّه. لابنة. عدانه (در زن). خلف (در شتر). ثندوه، گوشت پستان مرد و بن آن. (منتهی الارب) :
یاد کن زیرت اندرون تن شوی
تو برو خوار خوابنیده ستان
جعد مویانت جعد کنده همی
ببریده برون تو پستان.رودکی.
تذرو تا همی اندر خرند خایه نهد
گوزن تا همی از شیر پرکند پستان.
ابوشکور.
چگونه جدری (؟) جدری کجا ز پستانش
هنوز هیچ لبی به وی ناگرفته لبن.منجیک.
ایدون فروکشی بخوشی آن می حرام
گوئی که شیر مام ز پستان همی مکی.
کسائی.
تهی دید پستان گاوش ز شیر
دل میزبان جوان گشت پیر.فردوسی.
ببرّد ز پستان نخجیر شیر
شود آب در چشمهء خویش قیر.فردوسی.
به پستان چنین خشک شد شیر اوی
دگرگونه شد رنگ و آژیر اوی.فردوسی.
پرورده اندر خانهء مملکت
پستان دولت روز و شب در دهن.فرخی.
چو مشک بویا لیکنش نافه بوده ز غژم
چو شیر صافی پستانش بوده از پاشنگ.
عسجدی.
چو بچه را کند از شیر خویش مادر باز
سیاه کردن پستان نباشد از پیکار.
ابوحنیفهء اسکافی.
شیر عاشقت به پستان در جغرات شده ست
چشم دارد که فروریزد در کیفر تو.طیان.
زمین است چون مادری مهرجوی
همه رستنیها چو پستان اوی.
اسدی (گرشاسب نامه).
از آنکه در دهنش این زمان نهد پستان
دگر زمان بستاند بقهر پستان را.
ناصرخسرو.
خوردم ز مادران سخن هر یک
شیری دگر ز دیگر پستانی.ناصرخسرو.
این سخن شیر است در پستان جان
بی کشنده خوش نمیگردد روان.مولوی.
عقل دوراندیش بر ما راه روزی بسته ست
ورنه هر انگشت پستانی است طفل شیر را.
صائب تبریزی (از فرهنگ شعوری).
اجماع؛ جملهء پستان اشتر ببستن. (زوزنی).
ز شیر ابر شود غنچه سیر و خنده زند
به روی مادر بستان چو طفل پستان خوار.
طاهر دکنی.
طِبی، طُبی؛ سر پستان مادیان سباع و خر و اسب و ناقه و جز آن. ثَدیُ مُکعب، ثَدیُ کاعبُ؛ پستان برآمده. خنضرف؛ زن سطبر پرگوشت کلان پستان. ذأر. ذئار. مالیدن پستان ناقه را. ذمیم؛ شیری که از پستان گوسپند چکد. عزّ؛ پستان شتر. (تاج المصادر بیهقی). مُقعد؛ پستان فرونشسته. ناقّةُ مجددُالاخلاف؛ ناقه ای که پستانش از پستان بند ریش گردیده. لَهس؛ پستان لیسیدن کودک بی مکیدن. مرد؛ پستان مالیدن کودک بدست. ثدیُ مُتکعب؛ پستان نو برآمده. اهتجام؛ همهء شیر پستان دوشیدن. طَرُطب و طُرُطب؛ پستان بزرگ فروهشته. ضرعٌ لحضٌ؛ پستان بسیارگوشت که شیرش بدشواری برآید. تهکک؛ کلان گردیدن پستان زن چون بزادن نزدیک گردد. اهتشام؛ همه شیر پستان دوشیدن. لفاع؛ پستان پیشین ستور. نهود ثدی؛ برخاستن و بیرون آمدن پستان زن. (منتهی الارب). || برآمدگی جای برگ در شاخ : و یک پستان ببرند از آنکه [ از پوستی که ] در کاسه ای آب انداخته باشند [ پیوند کردن درخت را ] . (فلاحت نامه). چنانکه حوالی پوست آن پستان در زیر پوست آن شکافته بود. (فلاحت نامه).
- پستان دادن؛ شیر دادن.
- پستان سر دست گرفتن؛ عملی است که زنان گاه دعا یا نفرین کردن کنند.
- پستان سفید کردن؛ بازکردن طفل از شیر. فطام. بر روی پستان چیزی بدمزه مالیدن :
الفتی میدید با بخت سیاهم زان سبب
کرد در روز نخستین دایه ام پستان سفید.
قاسم مشهدی.
- پستان سیاه کردن؛ سر پستان را رنگ سیاه زدن با اندک تلخی گاه بازگرفتن طفل از شیر (فطام) تا طفل به شیر بی رغبت گردد.
- پستان مادرش را گاز گرفته یا پستان مادر -را گزیده یا پستان مادر بریده؛ کنایه از ناسپاس و حق ناشناس و کافرنعمت و حریص و بی حمیت و بی وفا. (برهان قاطع).
- سر پستان؛ نوک پستان. قُراد. اَسحم. (منتهی الارب).
- سگ پستان؛ سپستان. رجوع به سپستان شود.
- سیه پستان؛ فرزندکش :
از خون دل طفلان سرخاب رخ آمیزد
این زال سیه ابرو وین مام سیه پستان.خاقانی.
- شش پستان؛ زنی را گویند که پستانهای او نرم و بزرگ و افتاده باشد و کنایه از زن پیر هم هست و بفتح اول دشنامی باشد زنان را چه ایشان را به سگ نسبت کنند و سگ را نیز گویند که بتازی کلب خوانند. (برهان قاطع).
- نارپستان؛ آنکه پستان برآمده و سخت و خوش هیئت دارد :
بتی نارپستان بدست آورد
که بر نار بستان شکست آورد.فردوسی.
کاعب؛ دختر نارپستان. (منتهی الارب).
پستان بند.
[پِ بَ] (اِ مرکب) جامه ای که زنان پستان را دارند و آنرا به بر سوی بندند، تا پستان کلان نماید. پارچه ای که پستان را زنان زیر پیراهن بدان بندند تا برجسته نماید. پیراهن کوتاهی بی آستین که زنان بر روی تن پوشند و جای پستان در آن برجسته باشد :
چون یکی چغبوت(1) پستان بند اوی
شیر دوشی زو، بروزی یک سبوی(2).طیان.
صرار؛ پستان بند ناقه. (منتهی الارب).
پستان دار.
[پِ] (نف مرکب)(1) (حیوان...) جانوری که صاحب پستان است و بچهء خود را بدان شیر دهد. پستانداران. دودهء حیواناتی که بچه های خود را شیر دهند. ذوات الثدی.
(1) - ن ل: جغبوت.
(2) - یعنی از او شیر توانی دوشیدن هر روزی به مقدار سبوئی.
.
(فرانسوی)
(1) - Mammiferes

پستان درد.

[پِ دَ] (اِ مرکب) بیمارئی که پستان را رسد و آنرا دردناک کند.

پستانک.

[پِ نَ] (اِ مصغر)(1) ظرفی از بلور یا غیر آن شبیه به پستان که مادران بی شیر، شیر حیوان یا زنی دیگر در آن کرده بدهان طفل نهند. || پستنک. جیلان. سنجد گرگانی. سنجد. غبیراء. غبیده بادام(2). || پستانک تفنگ(3)؛ آهنی سوراخ دار که بر روی انتهای سفلای تفنگ و امثال آن است و چاشنی بر وی نهند که با تصادم شیطانک آتش از آن بر باروت جهد.
.
(فرانسوی)
(1) - Biberon
(2) - Elaeagnus angustifolia Sorbus .(لاتینی)
.
(فرانسوی)
(3) - Chien de fusil

پستان کردن.

[پِ کَ دَ] (مص مرکب)برآمدن و آماسیدن پستان زن یا حیوان آبستن از شیر، کمی پیش از زادن: ارداد؛ پستان کردن گوسپند و جز آن پیش از زادن. (منتهی الارب). زَهو، ... و پستان کردن میش نزدیک زادن. (صراح اللغة). رمدّت الناقه ترمیداً؛ پستان کرد شتر ماده. الماع؛ پستان کردن مادیان و ماده خر و ماده شتر. (منتهی الارب). || شیر به پستان آوردن. پرشدن پستان از شیر.

پست امدادی.

[پُ تِ اِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یاریگاه. (از لغات فرهنگستان). پست امدادی آموزشگاهها، شفاخانه. (از لغات فرهنگستان).

پست بادام.

[پُ تِ] (اِخ) موضعی در جنوب بیابانک. ظاهراً صورتی از پشت بادام باشد. رجوع به پشت بادام شود.

پست بالا.

[پَ] (ص مرکب) رجوع به پست شود.

پست بریدن.

[پَ بُ دَ] (مص مرکب) از بن و بیخ بریدن. رجوع به پست شود.

پست پست.

[پَ پَ] (ق مرکب)نرم نرمک. آهسته آهسته:
عشق میگوید بگوشم پست پست
صید بودن بهتر از صیادی است.مولوی.

پستچی.

[پُ] (ص مرکب، اِ مرکب) پیک. برید. فراش. پست. نامه رسان.

پستخانه.

[پُ نَ / نِ] (اِ مرکب) محل صدور و ورود نامه ها و بسته های امانات. اداره ای که مراسلات و امانتها را گرفته به مقصد میرساند. ادارهء پست. پیک خانه. پیک کده. بریدخانه. بریدکده. چاپارخانه. چپرخانه. چپرچی خانه.

پست دادن.

[پُ دَ] (مص مرکب) کشیک دادن بنوبت.

پس تر.

[پَ تَ] (ص تفضیلی) دیرتر. عقب تر. از عقب. از دنبال. اختباء؛ تعمیه کردن بر کسی چیزی پس تر؛ پرسیدن او را از آن. (منتهی الارب) :
سپه رانی و ما ز پس تر شویم
بگوئیم و زین در سخن بشنویم.فردوسی.
|| ادنی.

پس ترک.

[پَ تَ رَ] (اِ مصغر، ص، ق مرکب) بُعیدَ هذا. اندکی متأخر : و او (یعنی کوکب علوی) مستقیم است تا آنگاه که بوقت برآمدن آفتاب آنجا رسد که اگر آفتاب آنجا بجای او بودی از پس ترک از نماز پیشین بودی. (ابوریحان از التفهیم). || هر چیز صیقلی که در لای کاغذ گذارند تا محفوظ ماند. || فواتی که شخص در دم مردن زند. (ناظم الاطباء).

پسترم.

[پَ تُ رَ / رُ] (اِ) یخ. || ژاله. || زاغ. کلاغ. (ناظم الاطباء).

پس ترین فردا.

[پَ تَ فَ] (ق مرکب)سه روز بعد.

پست شدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب)فرود شدن. سَفال. سُفول. هُفات. انهفات. (منتهی الارب). || ویران شدن. منهدم گشتن. فرود آمدن. خراب شدن :
دیوار کهن گشته نه بردارد پادیر(1)
یک روز همه پست شود رنجش بگذار.
رودکی.
شدی بارهء دژ هم آنگاه پست
نماندی در او جایگاه نشست.فردوسی.
در باغهای پست شده هم بدین امید
نونو همی بنفشه نشانند و نسترن.فرخی.
پست شمردن.
[پَ شِ مُ دَ] (مص مرکب)تحقیر. ترذیل.
(1) - ن ل: پادیز.

پست شور.

[پَ] (نف مرکب) کبچه ای که بدان پست آشورند: مِجدَح؛ کبچهء پست شور. مخوض؛ کبچه یا چیزی که بدان شراب زنند تا آمیزد و مِجدَح پست شور باشد. نبّاج؛ کبچهء پست شور. مِزهَف؛ کبچهء پست شور. (منتهی الارب).

پست فطرت.

[پَ فِ رَ] (ص مرکب)ناکس. دون. دنی. سفله. فرومایه. رذل.

پست فطرتی.

[پَ فِ رَ] (حامص مرکب)پستی. فرومایگی. ناکسی. دنائت.

پست قامت.

[پَ مَ] (ص مرکب) رجوع به پست شود.

پست قد.

[پَ قَ] (ص مرکب) رجوع به پست شود.

پستک.

[پَ تَ] (ص مصغر) کوتاه قد. کوتاه بالا. قصیر. قُصقُص. قُصقُصه. قَلاش؛ پستک ترنجیده. قَلمّزَه؛ زن پستک ناکس. کعل؛ مرد پستک ناکس. وَحرَه؛ زن سرخ رنگ پستک. قَعْل؛ پستک زفت نافرجام. کیص و کیّص؛ پستک نازک اندام پرگوشت. اکوئلال؛ پستک شدن. مُکعَظّ؛ پستک سطبراندام. کوَألل؛ پستک مع فحج گه رفتاریست یعنی پیش پایها نزدیک و پاشنه ها دور. (منتهی الارب). || (اِ مرکب) قسمی نیم تنه از نمد خشن که بیشتر ستوربانان یعنی مهتران اصطبل و چابک سواران پوشند. جامه ای از نمد بی آستین یا از پارچهء پشمین زفت. نیم تنهء نمدین سخت خَشن. نیم تنه. یَلک. اشتربانه. زُرمانِقه.

پست کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)فرود آوردن. فرود افکندن. پائین آوردن. بزیر افکندن. تنزل دادن. هبت. (منتهی الارب): خداوند این علت را باید که... در خواب بقفا بازخسبد و بالین پست کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و امروز زیر سر را کوتاه کردن گویند: تدمیح؛ فرود آوردن و پست کردن سر خود را. تَطأطُؤ؛ پست کردن سر را. طَأْطَأَة. طَأْطَأَ رَأسَهُ؛ پست کرد سر را. طَمأنَ ظَهرهُ؛ پست کرد پشت سر را. قَبع؛ پست کردن سر در سجده. (منتهی الارب). || آهسته گردانیدن: استهلال؛ پست کردن متکلم آواز را. (منتهی الارب). || خوار کردن. ذلیل و زبون کردن. بی قدر و بی اعتبار کردن :
که رستم که باشد که پیمان من
کند پست و پیچد ز فرمان من.فردوسی.
|| بریدن :
بخنجر زبانش ز بن پست کرد
ز مویش زنخ چون کف دست کرد.
اسدی (گرشاسب نامهء خطی مؤلف ص216).
|| با زمین یکسان کردن. با زمین هموار کردن. با زمین مساوی کردن :
به تیغ، طرّه ببرّد ز پنجهء خاتون
بگرز پست کند تاج بر سر چیپال.منجیک.
شغ گاو و دنبال گرگی بدست
بکوپال سر هر دو را کرد پست.فردوسی.
چو شیر اندرافتاد و چون پیل مست
همی کشتشان و همی کرد پست.فردوسی.
به پیری بسی دیدم آوردگاه
بسی بر زمین پست کردم سپاه.فردوسی.
بشمشیر بران چو بگذاشت دست
سر سرفرازان همی کرد پست.فردوسی.
ازیشان [ از دیوان ] دو بهره به افسون ببست
دگرشان بگرز گران کرد پست.فردوسی.
بپای پست کند برکشیده گردن شیر
بدست رخنه کند لاد آهنین دیوار.عنصری.
فرمود تا آن حصار با زمین پست کردند تا بیش هیچ مفسدی آنجا مأوی نسازد. (تاریخ بیهقی).
صف زنده پیلان همه کرد پست
سوار و پیاده بهم برشکست.
اسدی (گرشاسب نامه ص64).
ترا به هر جا فرمان برند و مأمورند
اگرچه دارند اقدام منکر آتش و آب
مثل ز باختر و خاور ار بجوئیشان
دوند پست کنان کوه و کر در، آتش و آب.
مسعودسعد.
چون اردشیر او را [ اردوان را ] بدست خویش بکشت اندر حرب خونش بخورد و بر گردنش بایستاد بعد از آنکه سرش به لگد پست کرد. (مجمل التواریخ والقصص). آنگاه [ متوکل ]بفرمود تا گور حسین بن علی رضی الله عنهما با زمین پست کردند چنانکه هیچ اثرش نماند. (مجمل التواریخ والقصص). و امان طلبید بجهت اصحاب قلعه و تسلیم کردند، اصفهبد آنرا خراب و پست کرد. (تاریخ طبرستان). و کوشک جاولی من دیدم شاه اردشیر پست کرد. (تاریخ طبرستان).
که چرا بر من زد و دستم شکست
یا چرا بر من فتاد و کرد پست.مولوی.
قولهم، طَاً بن هَذِه الحَفیرة، علی صیغة الامر؛ یعنی پست کن گو آتش خوابانیدن را. (منتهی الارب). || کوتاه کردن. کاستن: گفتند اَمَرنا خدایگان بقص اللحیّ و عفو الشارب؛ یعنی که ما را خدایگان فرمود که ریش پست کنیم و سبلت بگذاریم. (مجمل التواریخ والقصص). || خراب کردن. زائل کردن. نابود کردن. معدوم کردن. از میان بردن. دور کردن :
نخستین به می ماه را مست کن
ز دل بیم و اندیشه را پست کن.فردوسی.
که از تف آن کوه آتش برست [ سیاوش ]
همه کامهء دشمنان کرد پست.فردوسی.
سپاهی ز توران بهم برشکست [ رستم ]
همه کامهء دشمنان کرد پست.فردوسی.
بگیو آنگهی گفت مندیش از این
که رستم نگرداند از رخش زین
مگر دست بیژن گرفته بدست
همه بند و زندان او کرده پست
به نیروی یزدان و فرمان شاه
برآرم من او را ز تاریک چاه.فردوسی.
روز و مه و سالش نکند پست ازیراک
پاینده بدویست شده روز و مه و سال.
ناصرخسرو.
|| کشتن :
چو آمد بر آن مرز بگشاد دست [ ارجاسب ]
کسی را که دیدی همی کرد پست.فردوسی.
فرود آوریدش شه تازیان
بدان تا کند پست شاه کیان.فردوسی.
دو کس را بزخم لگد کرد پست
یکی را سر از تن بدندان گسست.فردوسی.
خبر شد بضحاک بد روزگار
ازان بیشه و گاو و آن مرغزار
بیامد پر از کینه چون پیل مست
مر آن گاو پرمایه را کرد پست
همه هرچه دید اندرو چارپای
بیفکند وزیشان بپرداخت جای.فردوسی.
بدین برز و بالا و این زور دست
کنی اژدها را بشمشیر پست.فردوسی.
- پست کردن آتش؛ فرونشاندن آن :
آتشی را که همه روزه کند روزه بلند
شامگاهان بیکی لحظه کند پست فقاع.
سوزنی.
پستگان.
[پُ تَ] (اِخ) نام قریه ای به مرو فستقان.

پست گردیدن.

[پَ گَ دی دَ] (مص مرکب) پائین آمدن. تنزل یافتن :
هستم من آن بلند که گشتم ز چرخ پست
هستم من آن عزیز که ماندم ز دهر خوار.
سنائی.
|| خراب شدن :
که گفتی جهان سر بسر گشت پست
پس آنگه یکی گفت کایوان شکست.
فردوسی.
|| با زمین هموار شدن. یکسان شدن با زمین.

پست گشتن.

[پَ گَ تَ] (مص مرکب)پست گردیدن. || تنزل کردن :
امروز پست گشت مرا همت بلند
زنگار غم گرفت مرا تیغ غمزدای.مسعودسعد.
پستم.
[پِ تُ] (اِخ)(1) نام شهر قدیم ایتالیا در 40 هزارگزی ناپل دارای اطلال تاریخی ازجمله معبد زیبای نپتون(2).
(1) - Pastum.
(2) - Neptune.

پست نشستن.

[پَ نِ شَ تَ] (مص مرکب)آسوده نشستن. راحت بودن. آرام داشتن. فارغ بال بودن. مستریح بودن. و نیز رجوع به پست شود.

پستنک.

[پِ تَ نَ] (اِ) پستانک. سنجد. سنجد گرگان. جیلان. غبیده بادام. غبیرا. سه گونه از این درخت در ایران یافت شود، دو گونه در جنگلهای خزر و یک گونه در نواحی خشک. و نیز رجوع به غبیرا و پستانک شود.

پستو.

[پَ] (اِ مرکب) صندوق خانهء کوچک.

پسته.

[پِ / پُ تَ / تِ] (اِ)(1) نام میوه ای است که درخت آن در نقاط مختلف ایران ازجمله دامغان و قزوین و رفسنجان و اردستان غرس شود و در مراوه تپه بحال وحشی است و پوست آن برای رنگ کردن مصرف میشود. مؤلف قاموس مقدس گوید که آن در اصل از آسیای صغیر بسایر امکنهء مشرق و اروپای جنوبی انتشار یافت. فِستق. بُطم اخضر :
دهان دارد چو یک پسته لبان دارد به می شسته
جهان بر من چنین بسته بدان پسته دهان دارد.(2)
شهید(3) (از لغت نامهء اسدی).
منم خوکرده با بوسش چنان چون باز برمسته
چنان بانگ آرم از بوسش چنان چون بشکنی پسته.
رودکی.
تو شادمانه و بدخواه تو ز انده و رنج
دریده پوست به تن بر، چو مغز پسته، سفال.
منجیک.
هم از خوردنیها و هر گونه ساز
که ما را بباید بروز دراز...
همان ارژن و پسته و ناردان
بیارد یکی مؤبد کاردان...فردوسی.
دو چشمش چو دو نرگس آبگون
لبانش چو پسته رخانش چو خون.
فردوسی.
جز خوی بد فراخ جهانی را
بر تو که کرد تنگ تر از پسته.ناصرخسرو.
گرچه کشف چو پسته بود سبز و گوژ پشت
حاشا که مثل پستهء خندان شناسمش.
خاقانی.
بنگر این هر سه ز خامی رسته را
جوز را و لوز را و پسته را.(مثنوی).
نخود و کشمش و پسته خرک و میوهء تر
قصب انجیر(4) و دگر سرمش اسفید بیار.
بسحاق.
|| دهان معشوق.
- پسته بن(5)؛ درخت پسته.
- پستهء خندان؛ پستهء دهان باز :
مهرزن بر دهن خنده که در باغ جهان
سر خود میخورد آن پسته که خندان باشد.
صائب (از فرهنگ شعوری).
- پسته دهان؛ لقب معشوق :
ای بت بادام چشم پسته دهان قندلب
در غم عشق تو چیست چارهء این مستمند.؟
سوزنی.
- پستهء زمینی(6)؛ کازو.
- پستهء شکرفشان؛ کنایه از لب و دهان معشوق است. (برهان قاطع).
- پستهء غالیه؛ حب البان. (بحر الجواهر).
- پسته لب؛ کنایه از معشوق.
- پسته مغز؛ مغز پسته.
(1) - Pistacia vera. Pistacia Narbonensis pistacia reticielata
.
(فرانسوی)Pistache ،(لاتینی)
(2) - این بیت در لغت نامهء اسدی چ پاول هورن به ابوشکور منسوب است.
(3) - در متن چاپی: چو یک بسته آمده است، و صورت متن تصحیح مؤلف است.
(4) - این کلمهء قصب انجیر که شاید بمعنی انجیر به رشته کشیده باشد در غیر این بیت بسحاق دیده نشده است و احتمال قوی میرود که قصب الجیب گلستان سعدی در جملهء «ذکر جمیل سعدی که در افواه عوام افتاده و صیت سخنش که در بسیط زمین رفته و قصب الجیب حدیثش که چون نیشکر میخورند» همین قصب انجیر باشد. و این حدس را دوست فاضل من آقای دکتر صدیقی در این مورد زدند.
.
(فرانسوی)
(5) - Pistachier .(گل گلاب)
(6) - Arachis

پسته.

[پُ تِ] (اِ) حریر بود که عطاران مشک در او بندند :
از نقش و از نگار همه جوی و جویبار
پستهء حریر دارد و وشی معمدا(1).معروفی.
پسته ای.
[پِ تَ / تِ] (ص نسبی) منسوب به پسته. از پسته. مثل پسته. فِستقی. || برنگ درون مغز پسته. سبزی روشن چنانکه سبزهء اول بهار. سبزی خوش. رنگی سبز که کمی بزردی زند. سبز پسته ای. || پسته فروش. || (اِ) دکان پسته فروش.
(1) - در متن چ طهران مغمد آمده و آن خطاست. وشی مُعَمَّد نوعی است از نگار جامه. (منتهی الارب).

پستهء وحشی.

[پِ تَ / تِ یِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) بَنَه. بَن. وَن. دو گونه از این درخت در ایران یافت شود که بعلت شباهت تمامی که باهم دارند به هر دو نامهای زیرین دهند: خجک. بطم. حبة الخضراء. بانقش. بوکلک. کلخنگ. نانکش(2). بنک. چتلانقوش.
.
(فرانسوی)
(1) - Terebinthe pistacia (2) - ظ. مصحف بانکش باشد که معرب آن بانقش است.

پستی.

[پَ] (حامص) پائینی. فرود. سِفل. سُفل. سفح. حضیض. مقابل بالا و بالائی :
چو آگاه شد رستم نامجوی
ز پستی ببالا نهادند روی.فردوسی.
ز جنگش به پستی بپیچید [ گیو ] روی
گریزان همی رفت پرخاشجوی.فردوسی.
کمی و فزونی و نیک اختری
بلندی و پستی و کندآوری.فردوسی.
وگر خوار گیرد تن ارجمند
به پستی نهد روی، سرو بلند.فردوسی.
چون آب ز بالا بگراید سوی پستی
وز پست چو آتش بگراید سوی بالا.
عنصری.
تا در بر هر پستی پیوسته بلندیست
تا در پس هر لیلی آینده نهاریست.فرخی.
گه ز بالا سوی پستی بازگردد سرنگون
گه ز پستی برفروزد سوی بالا برشود.
فرخی.
آخر فزون شود که فزونی ز کاستی است
وز پستی آردش به بلندی ده و چهار.
مسعودسعد.
هدهدة؛ فرود آوردن چیزی را از بلندی به پستی. (منتهی الارب).
-امثال: هر پستی یک بلندی دارد.
|| انحطاط. انخفاض. || نشیب. قنوع. (منتهی الارب). || گودی. لحج، پستی و تک چاه و پستی وادی. (منتهی الارب). || کوتاهی. کم ارتفاعی. || همواری زمین. مسطح بودن. جای مسطح. || خواری. زبونی. ذلت. بی اعتباری :
ای درم از دست تو رسیده به پستی
زرّ ز بخشیدنت فتاده بخواری.فرخی.
|| دنائت. رذالت. سفالت. خست. خساست. لاَِمت. پست فطرتی. نانجیبی. ناکسی. هیچ کسی. فرومایگی. دونی :
نکند مستی دانا نخورد عاقل می
ننهد مرد خردمند سوی پستی پی.سنائی.
|| کوته نظری. تنگ چشمی.

پس تیکر.

[پَ سِ رَ] (اِخ) پاسی تیکریس. نام رود کارون در نزد پارسیان قدیم، معنی آن پس دجله است زیرا چنانکه از کتیبهء بیستون داریوش معلوم است دجله را پارسی های قدیم تیگر میگفتند. (کتیبه های بیستون چ موزهء بریطانی، ستون 6 بند 18)(1).
(1) - ایران باستان ج 2 صص1409-1410 و 1546 و ج 3 ص 2012 و 2020.

پستی گرفتن.

[پَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)فرود آمدن. تنزل. نزول کردن. نازل شدن :
چو شب رفت و بر دشت پستی گرفت
هوا چون مغ آتش پرستی گرفت.
عنصری.
نالم به دل چو نای من اندر حصار نای
پستی گرفت همت من زین بلندجای.
مسعودسعد.
|| پست گشتن(1). کوتاه شدن. انحطاط. دنائت.
(1) - امروز پست گشت مرا همت بلند
زنگار غم گرفت مرا تیغ غم زدای.
مسعودسعد.

پس جانشین.

[پَ نِ] (نف مرکب) کنایه از شخصی است که چون صاحب دکان برخیزد او بجای صاحب دکان بنشیند و کالا بفروشد. (برهان قاطع).

پسچنیوس نیژر.

[پِ چِ ژِ] (اِخ) یکی از سرداران روم. او در ابتدا والی سوریه بود و پس از مرگ پرتی ناکس در 193 م. سپاهیان او را به امپراطوری برگزیدند و در ایلیریا، سپتیم سور نیز بهمین دعوی برخاست و مدتی برای جمع بین این دو دعوی مساعی بکار رفت لکن موافقتی دست نداد و کار به محاربه کشید و صاحب ترجمه هرچند در چند نوبت در میدان جنگ غالب آمد ولی در آخر مغلوب شد و در ابتدا به آنتیکوس و سپس به شاهنشاه ایران پناهنده شد و در 195 م. یکی از کسان وی او را بکشت. (از قاموس الاعلام ترکی). و نیز رجوع به پس سن نیوس نیگر شود.

پس خانه.

[پَ نَ / نِ] (اِ مرکب) پشت خانه. داخل و اندرون سرای. || بُنه و اسباب شاهی یا امیری که از پس آرند، از آنکه در راه محتاج الیه نباشد. مقابل پیشخانه.

پس خریدن.

[پَ خَ دَ] (مص مرکب) باز خریدن چیز فروختهء خویش.

پس خزیدن.

[پَ خَ دَ] (مص مرکب)واپس خزیدن. خزیدن بعقب:
برگرفت آن آن آسیاسنگ و بزد
بر مگس تا آن مگس واپس خزد.
مولوی.

پس خم زدن.

[پَ خَ زَ دَ] (مص مرکب)گریختن. فرار. دررفتن (در تداول عوام). (غیاث اللغات).

پس خم گرفتن.

[پَ خَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) پس سر کردن. روگردانیدن. (از مصطلحات از غیاث اللغات).

پس خواستن.

[پَ خوا / خا تَ] (مص مرکب) باز خواستن. خواستن چیزی را داده. طلبیدن فرستاده ای را.

پس خواندن.

[پَ خوا / خا دَ] (مص مرکب) خواندن کسی را که بازگردد. مراجعت خواستن از کسی. دعوت به بازگشت کردن.
- پس خواندن صیغه؛ فسخ کردن عقدی. فسخ کردن با عبارات رسمی.

پس خور.

[پَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)آنکه بازماندهء غذای دیگران خورد. || (ن مف مرکب) مخفف پس خورده یا بازمانده یا فضلهء طعام و غذا. سُؤر.

پس خورد.

[پَ خوَرْ / خُرْ] (ن مف مرکب)رجوع به پس خورده شود.

پس خورده.

[پَ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پس مانده. باقی ماندهء طعام یا شراب پس از خوردن و آشامیدن کسی آنرا. سُؤر. نَغبه. غُمجَه، اسار: پس خورده بازگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی). اِشتفّ فی الاناء کله؛ خورد تمامهء آب آوند را که پس خورده نماند. دِعِرم؛ شتری که آب پس خوردهء شتران را خورد. (منتهی الارب).

پس خیز.

[پَ] (نف مرکب) شاگرد و نومشق کشتی گیران چرا که بعد از تعلیم همهء شاگردان استاد بجهت تعلیم با او کشتی گیرد. (بهار عجم و شرح از غیاث اللغات).

پس دادن.

[پَ دَ] (مص مرکب) بازدادن چیزی را که از کسی گرفته باشند. رد کردن چیزی گرفته از کسی را به او. خریده را بفروشنده بازگردانیدن و بهای داده را ستدن. ردّ. باز او دادن. وادادن. (زوزنی). استرداد. (زوزنی). || زهیدن. از برون سوی بیرون دادن به تراوش: این کوزه آب پس میدهد. این مشک نم پس میدهد. || خواندن متعلم درس فراگرفته را نزد مُعلم تا معلم داند که او آموخته است. درس را روان کرده به استاد خواندن. مقابل پیش دادن.

پس داکوه.

[پَ] (اِخ) نام قسمتی از مصیف (ییلاق) مردم نِشتر و زوار و لنگا از توابع تنکابن مازندران. پس داکوه و پیش داکوه دو جزء داکوه شمرده میشود. (مازندران و استراباد رابینو ص25).

پس درد.

[پَ دَ] (اِ مرکب) اوجاعی که زن را پس از وضع حمل پدید آید و آنرا عرب حِسّ گوید. دردی که زاهو را باشد پس از ولادت.

پس دست.

[پَ سِ دَ] (اِ مرکب) ذخیره. پس انداز. یخنی. ذخر.
- پس دست خود داشتن و پس دست نگاه -داشتن؛ ذخر. اذخار. ذخیره کردن برای موقع احتیاج. پس انداز کردن. یخنی نهادن.
- پس دست کردن؛ پنهان کردن. اندوختن. ذخیره نهادن:
وگر بخانه زری ماند زن کند پس دست.
امیرخسرو دهلوی (از فرهنگ رشیدی).

پس دوزی.

[پَ] (حامص مرکب) دوخت پشت لباس و امثال آن با دست و آن نوعی دوختن باشد در اصطلاح خیاطان.

پسر.

[پُ / پَ سَ] (اِ)(1) پور. پوره. (برهان قاطع). پُس. فرزند نرینه. ریکا. ابن. ولد. ریمن؟. (برهان قاطع). واد؟. (برهان قاطع). ابنم. (منتهی الارب) :
پسر بُد مر او را یکی خوبروی
هنرمند و همچون پدر نامجوی.فردوسی.
بخوردن نشستند با یکدگر
سیاوش پسر گشت و پیران پدر.فردوسی.
کنون کارگر شد که بیکار گشت
پسر پیش چشم پدر خوار گشت.فردوسی.
پدر کشته گردد بدست پسر
پسر هم بدانسان بدست پدر.فردوسی.
چنین گفت مر زال را ای پسر
نگر تا نباشی جز از دادگر.فردوسی.
چو آگاه شد شاه کامد پسر
کلاه کئی برنهاده بسر.فردوسی.
خنک آن میر که در خانهء آن(2) بارخدای
پسر و دختر آن میر بود بنده و داه.فرخی.
پسر آن ملکی تو که بمردی بگشاد
ز عدن تا جروان و ز جروان تا ککری.
فرخی.
سوی پسر کاکو و دیگران... نامه ها فرمودیم بقرار گرفتن این حالها بدین خوبی و نیکوئی. (تاریخ بیهقی). و پسر علی را و سرهنگ محسن را بمولتان فرستادند(3). (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 88). چون آنجا رسید یکسر تا سرای پسرم مسعود شود. (تاریخ بیهقی).
که پسر بود دو، مر آدم را
مِه قابیل و کهترش هابیل.ناصرخسرو.
فخر بر عالم ارواح و بر ارواح کند
آنکه در عالم اجسام چنینش پسر است.
ناصرخسرو.
پسر گرچه کور است زین خانه دور
بچشم پدر شب چراغست و نور.
مذکار؛ زن که همه پسر زاید و عادتش پسر زادن باشد. (منتهی الارب). اذکار؛ پسر زادن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). مُذکِر؛ زن که همه پسر زاید. اِطابَة؛ پسران نیک سیرت زادن. دعوة؛ بپسری خواندن. اِستلاطَة؛ پسر خواندن غیری را. التیاط؛ پسر خواندن کسی را. (منتهی الارب). || فرزند. طفل. صَبیّ. جوان. غلام. خطاب است به کودکی یا جوانی خواه پسر متکلم باشد یا پسر دیگری :
جمله صید این جهانیم ای پسر
ما چو صعوه مرگ بر سان زغن.رودکی.
گفت خیز اکنون و ساز ره بسیج
رفت بایدت ای پسر ممغز تو هیچ.رودکی.
اُترور؛ پسر خرد. کودک. طِشَّة؛ پسر خردسال. (منتهی الارب). || یکی از سه اقنوم اهل تثلیث. عیسی. یکی از اقانیم ثلثه نزد نصاری. ابن.
- پسران؛ ابناء. ذکره. (منتهی الارب). بنین. بنون. اغلمه.
- پسران خدای؛ بعضی برآنند که قصد از این لفظ یا ملائکه یا ارواح طاهره می باشند لکن بعضی دیگر گویند که قصد از این لفظ اشخاص مقدس و محترمی هستند که پسران اشخاص مقدس و محترم بوده در تقوی و پرهیزکاری و خداشناسی شهرت داشتند. (قاموس کتاب مقدس).
- پسران عنبر؛ بلعنبر یعنی بنوالعنبر و آن قبیله ای است از بنی تمیم. (منتهی الارب).
- پسراندر، پسندر؛ پسر شوی از زن دیگر یا پسر زن از شوی دیگر. ربیب.
- پسربچه؛ پسری که از مرحلهء طفلی گذشته و به مرحلهء جوانی نرسیده باشد. مراهق. مؤلف فرهنگ شعوری بنقل از مؤیدالفضلا گوید (ج1 ص269): بمعنی پسران بدکار و ناخلف باشد.
- پسر برادر؛ برادرزاده. فرزند برادر.
- پسرِ پسر؛ نوه. سبط.
- پسرچه؛ پسر کوچک.
- پسرخواندگی؛ متقدمین و اشخاص زمان حال را عادت این بوده و هست که بچگان غیر را برای خود برمیگزیدند و بجای اولاد خود شمرده حقوق وراثت و غیره را آن طرز که باید در حق ایشان مرعی میداشتند. (قاموس کتاب مقدس). قوم اسرائیل لفظ پسر را بسیار توسیع داده اند چنانکه گاهی برای نبیره و گاهی برای خویش بسیار دور استعمال کرده اند. - انتهی. (قاموس کتاب مقدس).
- پسرخوانده؛ آنکه بجای پسر گیرند. متبنّی. دَعیّ. زنیم. مزنَّم. مزنَد. ازیب. مُسبع. مُلَصَّق. مُلَسَّق. سنید. مُسند. لموس. مُدخل. مُذعذع. حمیل. (منتهی الارب)(4).
- پسر خواهر؛ خواهرزاده.
- پسرزاده؛ پسر پسر. دختر پسر. اَمرد؛ پسر ریش نیاورده.
-پسرزن (با سکون راء) ناپسری؛ پسندر. ربیب. مادرش را بگیر تا پسرش به دو معنی پسرزنت باشد.
- پسرشوهر (با سکون راء پسر)؛ ناپسری. پسندر.
- پسرگیر؛ پسرخوانده را گویند.
- پسرمرده؛ آنکه پسر وی درگذشته است.
(1) - اصل این لفظ پوثره است و امروز به کسر «پ» مستعمل است جز نزد مردم آذربایجان که اصل آنرا محفوظ داشته اند و پُسر به ضم «پ» تلفظ کنند.
(2) - ن ل: خانهء تو.
(3) - در چ فیاض: و پسر علی را، سرهنگ محسن بمولتان فرستادند.
(4) - در مرادف های عربی که برای پسرخوانده آمده است با آنکه در لغت نامه های عربی بفارسی از قبیل منتهی الارب و غیره ضبط شده است لکن جز در کلمهء متبنّی، در دیگر کلمات معنی زشتی نیز در آنها ملحوظ است.

پسراک.

(اِ) لفظ ترکی است بمعنی استر که از جفت شدن خر نر و اسب ماده پیدا میشود. (از مصطلحات از غیاث اللغات).

پس ران.

[پَ] (اِ مرکب) جانب پسین ران. گوشت پسین ران.

پس ران.

[پَ] (نف مرکب) حادّ. رانندهء شتر.

پس راندن.

[پَ دَ] (مص مرکب) بعقب راندن. عقب زدن.

پسرانه.

[پِ سَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق)منسوب به پسر.

پسر بکر.

[پِ سَ رِ بَ] (اِخ) ابن حمران.(1)بروایت اصح وی مسلم بن عقیل را در کوفه شهید کرده سرش را به پیش عبیداللهبن زیاد حاکم کوفه برد و تنش را از بام قصر بزیر انداخت. (روضة الشهداء از حبیب السیر جزء 1 از ج 2 در حالات امام حسین علیه السلام).
(1) - این نام بهمین صورت در حبیب السیر آمده است.

پسرخالو.

[پِ سَ] (اِ مرکب) پسر برادر مادر. پسردائی. پسرخال. دائی زاده.

پسرخاله.

[پِ سَ لَ / لِ] (اِ مرکب) پسر خواهر مادر. خاله زاده.
- پسرخالهء دسته دیزی؛ در تداول عوام به مزاح و سخریه، خویشاوند نزدیک : او پسرخالهء دسته دیزی من نیست.
پسردائی.
[پِ سَ] (اِ مرکب) پسر برادر مادر. پسر نیا. (نیا بمعنی خالوست. برهان قاطع). پسرخال. پسرخالو. || پسر نیای پدری.

پسر داود.

[پِ سَ رِ وُو] (اِخ) مؤلف قاموس کتاب مقدس گوید: این لغت بواسطه نبوّات وارده در عهد عتیق قصد از نسل داود است که سلطنت پایدار مستقبل [ ظ: مستقل ]و با جلالی داشته باشد - انتهی.

پسر درغوش.

[ ] (اِخ) یکی از شعرای دربار خضرخان بن طفغاج خان ابراهیم از ملوک ترک خانیهء ماوراءالنهر بوده است. آقای قزوینی حدس میزنند که کلمهء درغوش چنانکه صاحب میزان الافکار شرح معیارالاشعار خواجهء طوسی گفته است لحنی است از درویش. - انتهی. ولی کتیبهء داریوش و صور آن را اهالی آن نواحی نام صورت درویشان دهند و از مجموع این دو روایت بگمان من مانند میرزاآقاخان کرمانی باید گفت درویشان سکنهء نواحی کتیبهء داریوش و هم چنین درغوش در پسر درغوش شاید صورت مصحف و مکسّر نام دارایاوش باشد. والله اعلم.

پسر رامی.

[پِ سَ رِ] (اِخ) قَصّار اُمّی. شاید یکی از این دو تصحیف دیگری است و آن نام شاعری است باستانی و از او ابیات ذیل در فرهنگ اسدی شاهد آمده است از جمله: در لفظ قُبا که نام شهری است:
پست نشسته تو در قبا و من اینجا
کرده ز غم چون رکوک بوق چو آهن (؟).
و در لفظ رکوک (کرباس) گوید:
بار ببسته ست در رکوک من اینجا
کرده رخم چون رکوک و بوق (؟) چو آهن.
در لغت کفا (بمعنی سختی و رنج) بیت ذیل بنام قصار(1) امی بشاهد آمده است:
میر ابواحمد محمد خسرو ایران زمین
آنکه شاد است او و دور است از همه رنج و کفا(2).
(1) - ن ل: فصار.
(2) - ن ل: آنکه پیش آرد در شادی چو پیش آید کفا. و مراد از ابواحمد ظاهراً محمد بن محمود سبکتکین باشد چه کنیت محمد، ابواحمد بوده است. والله اعلم.

پسر رومی.

[پِ سَ رِ] (اِخ) نامی است که ابوالفضل بیهقی به علی بن عباس بن الرومی شاعر معروف داده است(1). رجوع به ابن رومی شود.
(1) - چ ادیب ص371.

پس رس.

[پَ رَ] (نف مرکب) آنچه از میوه که دیررسد. میوه ای که دیر بدست آید (مقابل پیش رس).

پسر عباس.

[پِ سَ رِ عَ ب ب] (اِخ) مؤلف مجمل التواریخ (ص 12) عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب را چنین نامیده است. رجوع به ابن عباس شود.

پسرعم.

[پِ سَ عَ] (اِ مرکب) پسر نیای پدری. عم زاده. پسرعمو. عموزاده. ابن عَمّ. قِتل. (منتهی الارب): کلاله؛ پسران عم دورتر. (منتهی الارب).

پسرعمو.

[پِ سَ عَ] (اِ مرکب) رجوع به پسرعمّ شود.

پسرعمه.

[پِ سَ عَ م مَ] (اِ مرکب) پسر خواهر پدر. عمه زاده.

پس رفتن.

[پَ رَ تَ] (مص مرکب) عقب رفتن. || تنزل (مقابل پیش رفتن و پیش آمدن، ترقی): دَعَسقَة...؛ پس رفتن. دغنجة؛ پس رفتن. (منتهی الارب).

پسر فولاد.

[پِ سَ رِ] (اِخ)(1) رجوع به ابن فولاد شود.
(1) - ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء چاپی ص385.

پسرک.

[پِ سَ رَ] (اِ مصغر) فرزند خرد. بُنَیّ: یا بُنَیّ؛ پسرک من.

پسرک.

[پِ سَ رَ] (اِخ) نام یکی از دیه های کوهسار استراباد. (مازندران و استراباد رابینو ص129 و 162).

پسر کاکو.

[پِ سَ رِ] (اِخ) محمد بن ابوالعباس دشمنزیار کاکویه مکنی به ابی جعفر و ملقب به علاءالدوله از دیالمهء کاکویه صاحب اصفهان و مضافات. وی پسرخال والدهء مجدالدولة بن فخرالدوله بود و کاکویه بفارسی خال است(1). وی در زمان سلطان محمود غزنوی از جانب سیده مادر مجدالدوله حکومت اصفهان داشت چون مادر مجدالدوله از پسر جدا شد در کار ابوجعفر خللی پدید آمد و او قصد بهاءالدولهء دیلمی کرد و مدتی نزد وی بماند آنگاه که سیده مادر مجدالدوله با پسر اصلاح کرد و به ری بازگشت ابوجعفر از نزد بهاءالدوله بگریخت و نزد سیده آمد و او وی را دیگر بار به اصفهان فرستاد(2). ابوجعفر در آنجا استقرار یافت و شأن و اعتبار حاصل کرد و ابتداء دولت دیالمه کاکویه چنان بود که محمد بن دشمنزیار یکی از نزدیکان خویش ابوالفضل بن نصرویه را به رسالت بخدمت خلیفه القادر بالله فرستاد و رسول در سال 409 ه . ق. از بغداد بیامد و از خلیفه تاج و طوق و لوا و لقب علاءالدوله آورد و منشور بمخاطبت عضدالدین علاءالدولة و فخرالملة و تاج الامة ابی جعفر محمد بن دشمنزیار حسام امیرالمؤمنین(3). علاءالدوله در سال 414 ه . ق. بر همدان استیلا یافت و آن شهر و حوالی آنرا تملک کرد و سبب این که سماءالدوله ابوالحسن بن شمس الدوله بن بویه صاحب همدان بقصد فرهادبن مرداویج دیلمی که اقطاع بروجرد داشت برخاست و او را محاصره کرد پس فرهاد به علاءالدوله پناه برد و علاءالدوله او را حمایت کرد و هر دو بسوی همدان رفتند و آن شهر را محاصره و خواربار را بر مردم شهر تنگ کردند پس لشکریان از شهر بیرون شدند و جنگ درگرفت بعد علاءالدوله به گلپایگان (جرفاذقان) رفت و سیصد تن از لشکر وی بسبب شدت سرما هلاک شدند تاج الملک(4)کوهی رئیس (مقدم) لشکر همدان بسوی وی آمد و علاءالدوله را در گلپایگان محاصره کرد علاءالدوله با کردانی که همراه تاج الملک بودند بساخت، کردان از گرد او بپراکندند و علاءالدوله از حصار رهائی یافت و بار دیگر به آرایش لشکر برای محاصرهء همدان پرداخت و سوی آن شهر حرکت کرد سماءالدوله با تاج الملک و لشکریان خویش با لشکر علاءالدوله تلاقی کرد و دو گروه جنگ کردند و عسکر همدان منهزم گشت و تاج الملک به قلعه(5) پناه برد و علاءالدوله سوی سماءالدوله رفت. سماءالدوله از اسب فرود آمد و وی را خدمت کرد و به خیمهء خویش فرود آورد و مال و مایحتاج لشکر را نزد وی آوردند و هر دو به سوی پناهگاه تاج الملک رفتند. علاءالدوله تاج الملک را محاصره کرد و آب را بر قلعه ببست بعد تاج الملک امان خواست و علاءالدوله وی را امان داد و او نزد وی آمد و با وی به همدان رفت علاءالدوله پس از تصرف همدان به دینور و سپس به شاپورخواست رفت و آن دو شهر را بقلمرو ملک خویش افزود و بر امراء دیلم که به همدان بودند دست یافت و آنان را در قلعه ای نزدیک اصفهان زندانی کرد و اموال و اقطاع دیلمیان را بگرفت و هرکس از آنان را که اهل شر بود دور گردانید و آنان را که اهل شر نبودند نزد خویش نگاهداشت و چون بسیاری از مردم را بکشته بود هیبت وی در دلها جا گرفت و مردم از وی بترسیدند و مملکت به ضبط درآمد و قصد حسام الدوله ابوالشوک کرد و او سلطان مشرف الدوله ابوعلی بن بهاءالدوله را بشفاعت نزد علاءالدوله فرستاد و وی شفاعت مشرف الدوله بپذیرفت(6). در سال 415 ه . ق. سلطان مشرف الدوله دختر علاءالدوله بن کاکویه را بزنی خواست بصداق پنجاه هزار دینار و سید مرتضی خطبه نکاح بخواند(7). در سال 417 میان لشکر علاءالدوله و کردان جوزقان جنگی شدید روی داد و سبب آن که علاءالدوله پسرعم خویش ابوجعفر را بر شاپورخواست و آن نواحی عامل گردانید و کردان جوزقان را به وی منضم ساخت و ابوالفرج البابونی را که منسوب به بطنی از آن کردان بود بر آنان رئیس گردانید و با وی همراه کرد سپس میان ابوجعفر و ابوالفرج مشاجره درگرفت و کار به منافرت کشید پس علاءالدوله آنان را آشتی داد و هر یک را بکار خود فرستاد اما کینه قوی گشت و شر تجدید شد و ابوجعفر ابوالفرج را به لتی که در دست داشت بزد و بکشت. کردان جوزقان بجملگی برآشفتند و به نهب و فساد پرداختند. علاءالدوله لشکری به ریاست ابومنصور پسرعم خویش که برادر مهتر ابوجعفر بود به دفع آنان فرستاد و فرهادبن مرداویج و علی بن عمران را همراه کرد. چون کردان جوزقان این امر بدانستند بنزد علی بن عمران فرستادند و از وی درخواستند تا میان آنان را با علاءالدوله بصلاح آرد و جماعتی از کردان پیش علی رفتند و او به امر اصلاح آغاز کرد پس ابوجعفر و فرهاد از علی بن عمران خواستند که جماعتی را که نزد وی رفته بودند به آنان تسلیم کند و خواستند که آنان را به قهر از وی بازگیرند پس علی بن عمران به جوزقان رفت و میان دو طایفه چند بار جنگ روی داد و آخر کار فتح علی بن عمران و کردان جوزقان را بود پس فرهاد منهزم گشت و ابومنصور و ابوجعفر پسران عم علاءالدوله اسیر گردیدند و ابوجعفر را بقصاص ابوالفرج بکشتند و ابومنصور را بزندان افکندند پس چون ابوجعفر کشته شد علی بن عمران دانست که میان او با علاءالدوله کار تباه گشته است و اصلاح بار دیگر میسر نتواند بود پس با وی راه حزم و احتیاط پیش گرفت(8) و در ربیع الاول سال 418 ه . ق. بین علاءالدوله و اسپهبد جنگی سخت درگرفت و سبب آن که علی بن عمران از طاعت علاءالدوله بیرون شد و به اسپهبد صاحب طبرستان که در ری با ولکین بن وندرین مقیم بود نامه نوشت و او را به تسخیر بلاد جبل تحریض کرد و مکتوبی نیز به منوچهربن قابوس بن وشمگیر نگاشت و ازو استمداد کرد و به آنان چنان نمود که بلاد مذکور را در تصرف خویش دارد و آنها را مدافعی نیست. اسپهبد که با علاءالدوله دشمن بود با ولکین بسوی همدان رفت و آن شهر و اعمال جبل را بتصرف آورد و عمال علاءالدوله را از آن نواحی براند و لشکر منوچهر نیز با علی بن عمران به آنان پیوست و قوت اسپهبد افزون گشت و همگی بجانب اصفهان رفتند علاءالدوله در شهر متحصن گشت و آنان وی را محاصره کردند و بین آنان قتال روی داد و علاءالدوله به کسانی که از لشکر مخالف نزد وی می آمدند مال فراوان می بخشید و به ایشان احسان میکرد اسپهبد و یاران وی چهار روز بماندند و خواربار بر ایشان تنگ شد سپس بازگشتند و علاءالدوله آنان را دنبال کرد و از کردان جوزقان استمالت کرد و بعض آنان بوی پیوستند علاءالدوله بدنبال دشمنان بنهاوند شد و نزدیک آن شهر جنگی سخت درگرفت که بسیاری کشته و اسیر شدند و علاءالدوله پیروز گشت و دو پسر ولکین در جنگ کشته شدند و اسپهبد با دو پسر وی و وزیرش اسیر گردیدند و ولکین با چند تن بجرجان رفت و علی بن عمران به قلعهء کنگور پناهنده شد پس علاءالدوله بسوی وی حرکت و او را محاصره کرد و اسپهبد نزد علاءالدوله محبوس بماند تا آنکه در رجب سال 419 ه . ق. بمرد و ولکین بن وندرین پس از خلاصی از آن وقعه نزد منوچهربن قابوس شد و او را بگرفتن ری تطمیع کرد و امر تصاحب بلاد را خاصه با اشتغال علاءالدوله بمحاصرهء علی بن عمران سهل و آسان جلوه داد و چیزی که بر این مزید شد این بود که پسر ولکین شوی دختر علاءالدوله بود و علاءالدوله شهر قم را بوی به اقطاع داده بود پس وی عصیان آورد و با پدر همرای شد و نزد وی فرستاد و او را به تسخیر بلاد تحریض کرد پس ولکین با لشکر خویش و آن منوچهر قصد بلاد کردند و به ری آمدند و با مجدالدوله و یارانش بجنگیدند و میان دو گروه حوادثی روی داد و اهل ری ظفر یافتند پس چون علاءالدوله چنین دید با علی بن عمران صلح کرد ولکین این خبر بشنید و بدون کامیابی بترک ری گفت و علاءالدوله سوی ری آمد و بمنوچهر نامه نوشت و وی را سرزنش و تهدید کرد و اظهار قصد بلاد وی کرد لکن چون شنید که علی بن عمران بمنوچهر نامه فرستاده و او را تطمیع کرده و وعدهء یاری داده و به بازگشت ری تشجیع کرده است علاءالدوله از حرکت بسوی بلاد منوچهر درگذشت و خود را بدفع علی بن عمران آماده ساخت علی از منوچهر استمداد کرد و منوچهر ششصد تن سوار و پیاده با قائدی از قائدان خویش بمدد وی فرستاد و علی بن عمران جملهء ذخائر خویش گرد کرد و در کنگور متحصن گشت علاءالدوله او را محاصره کرد و بر وی سخت گرفت علی صلح خواست و علاءالدوله شرط کرد که او قلعهء کنگور و کشندگان ابوجعفر (پسرعم علاءالدوله) و قائدی را که منوچهر نزد علی فرستاده بود تسلیم کند علی آن شروط بپذیرفت و آنان را نزد وی فرستاد علاءالدوله قاتلان پسرعم خویش را بکشت و قائد را بزندان افکند و قلعه را بتصرف آورد و بعوض آن شهر دینور را به اقطاع به علی سپرد منوچهر سوی علاءالدوله فرستاد و صلح خواست پس علاءالدوله قائد وی را آزاد گردانید(9). در سال 420 ه . ق. پس از آنکه سلطان محمود ری و بعض بلاد جبل را بتصرف آورد علاءالدوله در اصفهان خطبه بنام سلطان خواند و محمود به خراسان بازگشت و امیر مسعود را در ری بجانشینی خویش بگذاشت پس مسعود قصد اصفهان کرد و آنرا از علاءالدوله بگرفت و یکی از کسان خویش را آنجا بنشاند و اهل اصفهان بر او بشوریدند و او را بکشتند پس مسعود بازگشت و جمعی از آنان را قریب به پنج هزار تن بکشت و به ری رفت و آنجا مقام کرد(10). در همین سال محمود غزان را از خراسان براند و دوهزار خرگاه از آنان به اصفهان رسیدند پس محمود به علاءالدوله مکتوبی فرستاد که آنان یا سر آنان را نزد وی فرستد علاءالدوله به نائب خویش دستور داد که طعامی بسازد و آنان را بخواند و بقتل رساند. پس نزد غزان فرستاد و گفت که وی قصد دارد اسامی آنان را برای دخول به خدمت خویش ثبت کند و دیلمان در بستانها کمین کردند پس جمعی کثیر از غزان حاضر شدند و مملوکی ترک از آن علاءالدوله آنان را بدید و حقیقت حال را به آنان اعلام کرد غزان بازگشتند و نائب علاءالدوله خواست آنان را از مراجعت بازدارد غزان نپذیرفتند. یکی از قائدان دیلم به یکی از آنان حمله برد وی او را با تیر بزد و بکشت دیلمان بشنیدند و خروج کردند و اهل شهر نیز به آنان پیوستند و جنگ میان غزان و دیلمان درگرفت پس دیلمان غزان را منهزم ساختند و ایشان خیمه های خویش بکندند و بشدند و بر هر ده که بگذشتند آنرا غارت کردند تا به آذربایجان به وهسودان پیوستند(11). در سال 420 چون علاءالدوله دانست که طائفهء غز از ری بسوی آذربایجان رفته اند به ری شد و به امیرمسعود اظهار اطاعت می کرد و نزد ابوسهل حمدوی فرستاد و از وی درخواست که مالی را که وی باید [ در ازای عمل ری ] بپردازد معلوم کند تا وی به تأدیه آن اقدام کند ابوسهل از ترس [ تخلف و غدر ]او به وی پاسخ نداد پس علاءالدوله نزد غزان فرستاد و از آنان خواست که اقطاعاتی به ایشان بدهد و آنان وی را به ضد ابوسهل حمدوی مدد کنند قریب به هزاروپانصد تن از غزان به ریاست قزل بازگشتند و بقیه به آذربایجان رفتند چون آن گروه به نزد علاءالدوله رسیدند او به آنان احسان کرد و آن قوم نزد وی بماندند سپس بر یکی از قائدان خراسانی که نزد علاءالدوله بودند معلوم شد که علاءالدوله غزان را برای خروج و عصیان بر بوسهل خواسته است علاءالدوله او را حاضر کرد و بگرفت و در قلعهء طبرک بزندان افکند پس غزان از این امر بترسیدند و از وی دور شدند علاءالدوله در تسکین آنان بکوشید ولی سود نبخشید و آنان به فساد و غارت و راهزنی پرداختند وی بار دیگر به بوسهل حمدوی که در طبرستان بود نامه نوشت و دربارهء ری با وی قرار داد که آن ناحیت به اختیار او باشد و او به امیرمسعود اطاعت کند ابوسهل به این امر رضا داد و به نیشابور رفت و علاءالدوله در ری بماند(12). طائفه ای از غزان که به آذربایجان رفته بودند به ریاست منصور و گوکتاش به همدان شدند و آن شهر را که در اختیار ابوکالیجاربن علاءالدولة بن کاکویه بود محاصره کردند ابوکالیجار با اهل بلاد بر دفع آنان متفق گشت و جنگ میان آنان درگرفت و جماعتی کثیر از دو جانب کشته شدند و غزان همچنان در همدان باقی ماندند پس چون ابوکالیجار ضعف خویش را در برابر آنان بدید نزد گوکتاش فرستاد و با وی صلح و خویشی کرد و طائفه ای دیگر از غزان که قصد ری کرده بودند آن شهر را که علاءالدولة بن کاکویه در وی بود محاصره کردند و فناخسروبن مجدالدوله و کامرو دیلمی صاحب ساوه نیز بغزان پیوستند و جمع آنان فزونی یافت و شوکتشان بسیار شد پس چون علاءالدوله قوت آنان و ضعف خویش بدید بترسید و در رجب این سال شبانه از شهر بیرون شد و به فرار سوی اصفهان رفت(13). چون غزان بر ری دست یافتند از ری به همدان رفتند تا بحصار آن شهر پردازند ابوکالیجار این بشنید و در خود تاب مقاومت ندید و از شهر با وجوه بازرگانان و اعیان به کنگور رفت و آنجا متحصن گشت. غزان به سال 430(14) ه . ق. بهمدان شدند و از مقدمان آن قوم گوکتاش و بوقا و قزل آنجا جمع آمدند و فناخسروبن مجدالدلة بن بویه با عده ای کثیر از دیلم با آنان بود چون داخل شهر شدند آنرا بصورتی منکر غارت کردندد بنحوی که در جای دیگر آن چنان نکرده بودند... پس به ابوکالیجاربن علاءالدوله پیغام فرستادند و با وی صلح کردند و از وی خواستند که نزد آنان آید تا به تدبیر کار ایشان پردازد و زوجهء وی را که از غزان به زنی گرفته بود نزد او فرستادند ابوکالیجار نزد آنان شد پس به وی حمله بردند و مال و دواب او را غارت کردند و او بگریخت چون این خبر به علاءالدوله رسید از اصفهان بجبال رفت و با طائفه ای کثیر از غز ملاقی شد و با آنان جنگ کرد و فاتح شد و جماعتی از آنان را بکشت و اسیر کرد و پیروز به اصفهان بازگشت(15). در سال 421 مسعودبن محمود با لشکری به همدان رفت و آن شهر را بگرفت و نواب علاءالدوله را از آنجا خارج کرد و روی به اصفهان نهاد و چون به اصفهان نزدیک شد علاءالدوله از شهر بیرون رفت و مسعود ذخائر و دواب و سلاح وی را بغنیمت گرفت زیرا علاءالدوله چون در ترک شهر عجله داشت نتوانست جز قسمتی از اموال خود را با خویش ببرد علاءالدوله به شوشتر (تستر) رسید تا از ملک ابوکالیجار و از ملک جلال الدوله یاری خواهد و به بلاد خویش بازگردد و آنرا مستخلص سازد پس مدتی نزد ابوکالیجار ببود و ابوکالیجار با آنکه پس از انهزام از جلال الدوله ضعیف شده بود وعده داد که پس از صلح با جلال الدوله با علاءالدوله یاری کند و لشکر دهد در همین وقت خبر مرگ یمین الدوله محمود (ربیع الاول 421 ه . ق.) و حرکت مسعود به خراسان به وی رسید(16). هنگام مرگ محمود، مسعود به اصفهان بود چون آن خبر بشنید یکی از کسان خویش را با دسته ای از لشکر بجانشینی به اصفهان گذاشت و آن شهر را ترک کرد اهل شهر به والی حمله کردند و او را با لشکریان وی بکشتند این خبر به مسعود رسید و به اصفهان بازگشت و آنرا محاصره کرد و به قهر بگشود و جمعی را بکشت و اموال را غارت کرد و مردی کافی بدانجا بنشاند و قصد خراسان کرد(17). علاءالدوله که در خوزستان بود و لشکریانش پراکنده شده بودند و خود می ترسید که مسعود از اصفهان قصد وی کند چون خبر مرگ محمود بشنید شاد شد و آنرا فرجی شمرد و قصد اصفهان کرد و آن شهر بگرفت و همدان و بلاد دیگر را تا ری و حدود ملک انوشیروان(18)بن منوچهربن قابوس مسخر کرد و خوار ری و دماوند را نیز از قلمرو حکومت وی بتصرف آورد پس انوشیروان به مسعود مکتوبی فرستاد و به وی تهنیت گفت و در امر مالی که بایست به وی فرستد بپرسید امیرمسعود به او پاسخ نوشت و لشکری از خراسان به مدد وی فرستاد و آنان دماوند را بازپس ستدند و عازم ری شدند و به ایشان مدد رسید از آن جمله علی بن عمران بود چون جمع آنان بسیار شد ری را که علاءالدوله در آن بود محاصره کردند و جنگی شدید روی داد و لشکر به قهر با فیلان وارد شهر شدند و جماعتی از اهل ری و دیلم را بکشتند و شهر را غارت کردند و علاءالدوله منهزم گشت و جمعی از لشکر بدنبال وی رفتند و سر و شانهء او را زخم زدند وی مبلغی دینار سوی آنان پراکند بجمع آن مشغول شدند و او نجات یافت و به قلعهء فردجان به پانزده فرسنگی همدان رفت و آنجا بماند تا جراحت وی بهبود یافت و در ری و ملک انوشروان بنام مسعود خطبه خواندند(19). ابوالفضل بیهقی در تاریخ خویش آورده است: امیرمسعود [ هنگام مرگ پدر خویش محمود بسال 421 در اصفهان بود ] رسولی نامزد کرد سوی بوجعفر کاکو علاءالدوله فرستاده آمد و مسافت نزدیک بود سوی وی و پیش از آنکه این خبر [ مرگ سلطان محمود ] رسد امیرالمؤمنین [ القائم بالله ] بشفاعت نامه نوشته بود تا سپاهان بدو [ پسر کاکو ] بازداده آید و او خلیفت شما [ سلطان ] باشد و آنچه نهاده آید از مال ضمانی میدهد، و نامه آور برجای بماند و اجابت می بود و نمی بود بدو، لکن اکنون بغنیمت داشت امیرمسعود این حال را، و رسولی فرستاد و نامه و پیغام بر این جمله بود که ما شفاعت امیرالمؤمنین را بسمع و طاعت پیش رفتیم که از خداوند بندگان را فرمان باشد نه شفاعت و با آنکه مهمات بزرگتر از مهمات سپاهان در پیش داشتیم، و هیچ خلیفه شایسته تر از امیرعلاءالدوله یافته نیاید و اگر اول که ما قصد این دیار کردیم و رسول فرستادیم و حجت گرفتیم آن ستیزه و لجاج نرفته بودی، این چشم زخم نیفتادی لیکن چه توان کرد، بودنی میباشد، اکنون مسئله دیگر شد و ما قصد کردن بر آن سو، یله کردیم که شغل فریضه در پیش داریم و سوی خراسان میرویم که سلطان بزرگ گذشته شد... اکنون باید که امیر [ علاءالدوله ] این کار را سخت زود بگذارد و در سؤال و جواب نیفکند تا بر کاری پخته ازینجا بازگردیم. پس اگر عشوه دهد کسی نخرد که او را گویند با سستی باید ساخت که مسعود بر جناح سفر است و اینجا مقام چند تواند کرد، نباید خرید و چنین سخن نباید شنید که وحشت ما بزرگ است و ما چون بوحشت بازگردیم دریافت این کار از لونی دیگر باشد. والسلام. این رسول برفت و پیغامها بگزارد و پسر کاکو نیکو بشنید و به غنیمتی سخت تمام داشت و جوابی نیکو داد و سه روز در مناظره بودند تا قرار گرفت بدانک وی خلیفت امیر باشد در سپاهان در غیبت که وی را افتد و هر سالی دویست هزار دینار هریوه و ده هزار طاق جامه از مستعملات آن نواحی بدهد بیرون هدیهء نوروز و مهرگان از هر چیزی و اسبان تازی و استران با زین و آلت سفر از هر دستی و امیر رضی الله عنه عذر او بپذیرفت و رسول را نیکو بنواخت و فرمود تا بنام بوجعفر کاکو منشوری نبشتند به سپاهان و نواحی و خلعتی فاخر ساختند و گسیل کردند. و پس از گسیل کردن رسول امیر [ مسعود ] از سپاهان حرکت کرد با نشاط و نصرت پنج روز باقی مانده بود از جمادی الاخر [ سال 421 ه . ق. ] »(20). بعد از چندی نامه از ری رسیده بود که اینجا سالاری باید محتشم و کاردان امیرمسعود با خواجه احمد حسن و اعیان و ارکان دولت در این باب رای زدند خواجه احمد حسن گفت: «بنده را خوش تر آن آید که آن نواحی [ ولایت ری ] را به پسر کاکو داده آید که مرد هرچند نیم دشمنی است از وی انصاف توان ستد و به لشکری گران و سالاری آنجا ایستانیدن حاجت نیاید، و با وی مواضعتی نهاده شود مال را که هر سالی میدهد و قضات و صاحب بریدان درگاه عالی با وی و نائبان وی باشند در آن نواحی، امیر گفت این اندیشیده ام و نیک است اما یک عیب بزرگ دارد و آن عیب آن است که وی سپاهان تنها داشت و مجدالدوله و رازیان دائم از وی به رنج و دردسر بودند، امروز که ری و قم و قاشان و جملهء آن نواحی بدست وی افتد یک دو سال از وی راستی آید پس از آن باد در سر کند و دعوی شاهنشاهی کند و مردم فراز آورده باشد و ناچار حاجت آید که سالاری محتشم باید فرستاد با لشکر گران تا وی را برکنده آید. و آن سپاهان وی را بسنده باشد بخلیفتی ما، و سالار و کدخدائی که امروز فرستیم بر سر و دل وی باشد و ری و جبال ما را باشد و پسر کاکو از بن دندان سر بزیر میدارد خواجه گفت اندرین رای حق بدست خداوند است...»(21). در سال 422 مسعودبن محمود امارت ری و همدان و جبال را به تاش فراش داد و وی به محل حکومت خویش رفت و آنجا سیرت بد گردانید(22) پس از آنکه علاءالدوله از ری منهزم شد و به قلعهء فردجان رسید و آنجا چندی برای التیام جراحت بماند بسال 423 فرهادبن مرداویج به مدد وی آمد و هر دو از قلعه به بروجرد رفتند پس تاش فراش رئیس لشکر خراسان سپاهی به ریاست علی بن عمران به دفع علاءالدوله فرستاد چون علی نزدیک بروجرد رسید فرهاد به قلعهء سلیموه [ کذا ] رفت علاءالدوله بشابورخواست نزد کردان جوزقان شد لشکر خراسان بروجرد را تصرف کردند و فرهاد نزد کردانی که با علی بن عمران بودند پیغام فرستاد و آنان را بخویش مایل گردانید و آنان با وی یار شدند و خواستند که علی را بناگاه بگیرند و کارش را بسازند علی از این قصد آگاه گردید و شبانه با خاصان خویش بسوی همدان رفت و در راه به دیهی منیع بنام «کسب» فرود آمد و آنجا استراحت کرد فرهاد و لشکریان وی با کردان که به وی پیوسته بودند دررسیدند و او را در قریه محاصره کردند علی چاره ندید پس امان خواست و به هلاک خویش یقین کرد قضا را در این روز باران و برف ببارید و برای فرهاد و همراهانش مقام در آنجا دشوار گشت زیرا چادر و خرگاه و لوازم زمستانی نداشتند پس علی را بگذاشتند و برفتند و علی با میرتاش فراش پیغام فرستاد و از وی خواست تا لشکری بمدد وی به همدان فرستد فرهاد و علاءالدوله به بروجرد آمدند و هر دو قصد همدان کردند علاءالدوله به اصفهان فرستاد و برادرزادهء خویش را که آنجا بود بخواند تا با سلاح و مال نزد وی آید برادرزادهء علاءالدوله دستور عم خویش را اطاعت کرد و براه افتاد علی بن عمران چون این خبر بشنید از همدان بجریده قصد وی کرد و بناگاه در گلپایگان بر وی درآمد و او را با بسیاری از لشکریانش اسیر کرد و بکشت و آنچه از صلاح و مال و غیر آن با ایشان بود بغنیمت بگرفت هنگامی که علی از همدان بیرون شد علاءالدوله بشهر درآمد و آنرا تصرف کرد و چنان پنداشت که علی از آن شهر گریخته است علاءالدوله از همدان به کرج رسید و آنجا خبر برادرزادهء خویش بشنید و سست گشت. علی بن عمران بعد از آن وقعه به سوی اصفهان رهسپار شد به طمع آنکه بر آن شهر و بر مال و اهل علاءالدوله دست یابد لکن اهل شهر و لشکری که در آن بود وی را منع کردند و او از آنجا بازگشت. علاءالدوله و فرهاد با وی تلاقی کردند و جنگی درگرفت و علی شکسته شد و اسیران را از وی بگرفتند جز ابومنصور(23)برادرزادهء علاءالدوله را زیرا علی او را نزد تاش فراش فرستاده بود علی از میدان جنگ به فرار سوی تاش فراش رفت و با او در کرج تلاقی کرد و به وی در تأخیر عتاب نمود و هر دو بسوی علاءالدوله و فرهاد حرکت کردند علاءالدوله به کوهی نزدیک بروجرد تحصن جسته بود پس تاش و علی از دو سو یکی از پشت و دیگر از راه مستقیم قصد وی کردند و علاءالدوله این ندانست تا هنگامی که لشکر در وی افتادند پس او با فرهاد بگریختند و جمعی بسیار از مردان آن دو فریق کشته شدند علاءالدوله به اصفهان رفت و فرهاد بر قلعهء سلیموه صعود کرد و آنجا متحصن گشت(24). در سال 424 ه . ق. مسعود بسبب گرفتاری در خراسان و هند نزد علاءالدوله فرستاد و امارت اصفهان را به وی داد بشرط آنکه هر سال مالی به سلطان بپردازد و علاءالدوله نیز از وی همین را خواسته بود(25). و نیز در این سال مسعود ابوسهل حمدوئی را به ری فرستاد تا به امور آن بلاد رسیدگی و به حفظ آن قیام کند و چون ابوسهل به ری آمد به مردم عدل و نیکی نمود و اقساط و مصادرات را برداشت و پیش از وی تاش فراش بلاد را پر از ظلم و جور کرده بود تا آنکه مردم رهائی از آنان و از دولت آنان را تمنا میکردند شهرها خراب شده بود و اهل آنها بپراکنده بودند چون حمدوی(26) ولایت یافت و بساط احسان و عدل بگسترد شهرها آبادان شد و مردم ایمنی یافتند. ابوالفضل بیهقی در این باب آورده است: «سال اربع و عشرین و اربعمائه درآمد، غرهء ماه و سال روز پنجشنبه بود. در راه نامهء صاحب برید ری رسید که اینجا تاش فراش حشمتی بزرگ نهاده است و پسر کاکو و همگان که به اطراف بودند سردرکشیدند... و هیچ خللی نیست.»(27) چون در همین سال (424 ه . ق.) «نامه ها پیوسته گشت از ری که طاهر دبیر کدخدای ری و آن نواحی بلهو نشاط و آداب آن مشغول می باشد... و اگر این اخبار به مخالفان رسد که کدخدائی اعمال و اموال و تدبیر برین جمله است و سپاه سالارتاش نیز و دیگران در لهو و طرب بدو اقتدا می کنند چه حشمت ماند و جز در درد و شغل دل نیفزاید... امیر [ مسعود ] سخت تنگدل شد... امیر خادمی را که پرده نگاه میداشت آواز داد و فرمود که بوسهل حمدوی را بخوان، بر حکم فرمان بخواندند و بیامد و پیش رفت و بنشست امیر گفت ما ترا آزموده ایم در همه کارها و شهم و کافی معتمد یافته، شغل ری و آن نواحی مهم تر شغلهاست و از طاهر آن می نیاید، و حال وی بگفت و آنگاه بازنمود که اختیار ما بر تو می افتد، بازگرد و کار بساز تا بروی، آنچه باید فرمود تا بفرمائیم...(28). دیگر روز امیر رضی الله عنه بار داد و پس از بار خالی کرد با وزیر و بوسهل حمدوی و بونصر مشکان، امیر بوسهل را گفت دوش در حدیث ری و جبال عراق اندیشه کردیم صواب چنان نمود ما را که فرزند امیرسعید را با تو بفرستیم ساخته با تجملی بسزا تا وی نشانه بود و تو بکدخدائی قیام کنی چنانکه حل و عقد و خفض و رفع و امر و نهی بتو باشد و فرزند گوش به اشارت تو دارد و حشمتی بزرگ باشد بوسهل گفت رأی عالی برتر رأیهاست و خداوند را احوالی که آنجاست مقررتر است و فرمان خداوند راست، اگر دستوری باشد بنده به مقدار دانش خویش و آنچه دیدار افتاده است وی را و داند بازگوید و پس از آن بفرمان عالی کار میکند. امیر گفت بشرح بازباید نمود که مناصحت تو مقرر است، گفت زندگانی خداوند دراز باد، حال ری و جبال امروز برخلاف آن است که خداوند بگذاشته بود و آنجا فترتها افتاده است و بدین قوم که آنجا رفتند بس قوتی ظاهر نگشت چنانکه مقرر است که اگر گشته بودی بنده را بتازگی فرستاده نیامدی و ری و جبال پر از مخالفان است و خراسانیان را مردم آن دیار دوست ندارند و خزائن آل سامان همه در سر ری شد تا آنگاه که بوالحسن سیمجور با ایشان صلحی نهاد میان خداوندان خویش و آل بویه و مدتی مخالفت برخاست و شمشیرها در نیام شد. و پسر کاکو که امروز ولایت سپاهان و همدان و بعضی از جبال وی دارد مخالفی داهی است و گربز، هم مال دارد و هم لشکر و هم زرق و حیلت و مکر، تا دندانی بدو نموده نیاید چنانکه سزای خویش بیند و بر نعمت ولایت نماند و یا سر بر خط آرد و پسر را بدرگاه عالی فرستد و بنده و طاعت دار باشد و مال قوی که با وی نهاده آید سال بسال میدهد و اصحاب اطراف بدو نگرند و دم درکشند؛ جز چنین کار ری و جبال نظام نگیرد. و طاهر و تاش و آن قوم که آنجااند بشراب و نشاط مشغولند و غافل نشسته کار چون پیش رود؟ و من بنده که به ری رسیدم آنجا یک ماه بباشم و قصد سپاهان و پسر کاکو کنم و تا از شغل وی فارغ دل نگردم دل به ری ننهم، و اگر خداوندزاده با من باشد بهیچ حال روا ندارم که وی را به ری مانم که بر رازیان اعتماد نتوانم کرد و ناچار وی را با خویشتن برم و چشم از وی برنتوانم داشت، و چون روی بخصمی نهاده ندانم که صلح باشد یا جنگ اگر صلح باشد خود نیک و اگر جنگ باشد چون من بنده بسیار بندگان در خدمت و رضای خداوند روان شوند در طاعت خویش باشد (؟) ندانم تا حال خداوندزاده چون شود، و ازان مسافت دور تا به نشابور رسد صدهزار دشمن بیش است، اگر خداوند بیند نام ولایت ری و عراق بر وی نهاده شود و بنده به خلیفتی وی برود و بنام وی خطبه کند و یک ماهی به ری بباشد تا عمال بر کار شوند و کار تاش و لشکری که آنجاست بسازد و هم چنین کار لشکری که از درگاه با بنده نامزد شود، و ساخته قصد پسر کاکو کنیم و کار او را به صلح یا بجنگ بر قاعدهء راست بداریم و فارغ دل سوی ری بازگردیم و خداوند را آگاه کنیم آنگاه خداوندزاده بر قاعدهء درست حرکت کند و به ری آید و مشغولی دل نمانده باشد، بنده را آنچه فراز آمد بازنمود رأی عالی برتر است. امیر خواجهء بزرگ و بونصر را گفت شما چه گویید؟ احمد گفت رأی سخت درست است و خود جز این نشاید، واجب است امضا کردن، بونصر گفت هرچند این نه نبشتهء(29) من است من باری از این سخن بوی فتح سپاهان یافتم. امیر بخندید و گفت رأی من هم چنین بود که بوسهل گفت و صواب جز این نیست، و آنجا لشکر قوی است و زیادت چند باید و عمال را اختیار باید کرد از این قوم که بدرگاهند. بوسهل گفت هرچند آنجا لشکری بسیار است بنده باید که ازینجا ساخته رود با لشکری دیگر [ تا ] هم جانب بنده را حشمتی افتد در دل موافق و مخالف و هم پسر کاکو و دیگران بدانند که از جانب خراسان لشکری دمادم است و حشمتی تمام افتد. امیر گفت نیک آمد، و اعیان و مقدمان لشکر را شناسی، نسختی کن و در خواه تا نامزد کنیم، بوسهل دوات و کاغذ خواست، از دیوان رسالت بیاوردند، بوسهل نبشتن گرفت، پسر ارسلان جاذب را بخواست و گفت هم نام دارد و هم بتن خویش مرد است، اجابت یافت. و دو سرهنگ سرایی محتشم نیز بخواست با دویست غلام سرایی گردن کش مبارزتر بریش نزدیک، اجابت یافت، و بوسهل بگرم، ساختن گرفت و تجمل و آلت بسیار فراز میاورد و کار میساخت... تا باری رفت... و دیگر روز امیر... بار داد اولیا و حشم بخدمت آمدند و خواجه بوسهل حمدوی و قومی که با وی نامزد بودند جامهء راه پوشیده پیش آمدند و خدمت وداع کردند امیر ایشان را نیکوئی گفت و تازه بنواخت و سوی ری برفتند پس از نماز روز آدینه غرهء رجب این سال اربع و عشرین و اربعمائه (424 ه . ق.). و کارها رفت سخت بسیار در این مدت که این مهتر بزرگ به ری بود بر دست وی از هر لونی پسندیده و ناپسندیده آنچه مثال وی نگاه داشتند و آنچه بر طریق استبداد رفتند تا آنگاه که بنشابور بازآمدند نزدیک این پادشاه که پس از آن حادثهء دندانقان اتفاق افتاد(30)...» در سال 425 علاءالدوله و فرهادبن مرداویج بجنگ با لشکر سلطان مسعود اتفاق کردند و لشکرهای سلطان بریاست ابوسهل حمدوی از خراسان بیرون آمدند و جنگی شدید بین دو گروه روی داد و از هر دو جانب پایداری شد سپس علاءالدوله منهزم گشت و فرهاد کشته شد علاءالدوله بجبال میان اصفهان و گلپایگان پناه برد و لشکر مسعود بکرج رسید و ابوسهل نزد علاءالدوله فرستاد که مالی بدهد و بطاعت بازگردد تا بر حکومت بقیت بلاد مستقر گردد و رابطه اش با مسعود اصلاح شود رسولان از دو جانب آمد و شد کردند ولی کار بجائی نرسید پس ابوسهل به اصفهان رفت و اصفهان را تصرف کرد و علاءالدوله چون از بازجست وی بترسید از پیش او بگریخت و به ایذج که متعلق به مَلِک ابوکالیجار بود برفت و چون ابوسهل بر اصفهان مستولی گشت خزائن و اموال علاءالدوله را غارت کرد و ابوعلی بن سینا در خدمت وی بود کتب وی را بغنیمت بگرفتند و بغزنه حمل کردند و در خزائن کتب آن شهر نهادند تا آنکه لشکریان حسین بن حسین غوری آنرا بسوختند(31). در ربیع الاول سال 426 امیرمسعود بدهستان رفت تا بخوارزم و بلخان کوه نزدیک باشد و به ری و جبال خبر رسد که امیر از نشابور بر آن جانب حرکت کرد و بوسهل و تاش و حشم که آنجا بودند قوی دل گردند و پسر کاکو و دیگر عاصیان سر بخط آرند و تاش تا همدان برود که آنجا منازعی نبود و آنچه گرد شده بود به ری از زر و جامه بدرگاه آرند(32) و در جمادی الاخری سال 426 ه . ق. «ملطفه ای از صاحب برید ری بونصر بیهقی برادر امیرک بیهقی پس از قاصدی رسید... نبشته بود در ملطفه که سپاه سالارتاش فراش را مالشی رسید از مقدمهء پسر کاکو، و جواب رفت که «در کارها بهتر احتیاط باید کرد و ما از شغل گرگان و طبرستان فارغ شدیم و اینک از آمل بر راه دماوند می آییم سوی ری که بخراسان هیچ دل مشغولی نیست و این از بهر تهویل نبشتیم تا مخالفان آن دیار بترسند که بخراسان چندان مهم داشتیم که ری و پسر کاکو یاد نمیامد»(33). در سال 427 طائفه ای از لشکریان خراسانی که با وزیر ابوسهل حمدوی در اصفهان بودند بطلب خواربار پرداختند علاءالدوله کس بگماشت که آنان را بجمع آوری غله در نواحی نزدیک مقام وی تطمیع کند آنان بی آنکه بدانند که علاءالدوله به آنان نزدیک است بحوالی محل اقامت وی رفتند چون علاءالدوله این بشنید بر آنان بتاخت و آنچه با ایشان بود بغارت ببرد و جمع وی افزون گردید و دسته ای از دیلم و دیگر مردم را گرد کرد و بسوی اصفهان آمد. ابوسهل با لشکریان مسعود از شهر بیرون آمد و با وی بجنگید پس ترکان به علاءالدوله غدر کردند و او منهزم گشت و متاع و اسباب وی را غارت کردند او به بروجرد و از آنجا به طارم [ در متن الطرم ] رفت ابن السلار او را نپذیرفت و گفت من قدرت مخالفت با خراسانیان ندارم پس علاءالدوله از نزد وی بازگشت(34). «و روز پنجشنبه هشتم ذی القعده [ سال 427 ] نامه رسید از ری با سه سوار مبشر که علاءالدوله پسر کاکو را از لشکر منصور هزیمت افتاد و آن نواحی جبال آرام گرفت و سواری چند ترکمانان کز خراسان سوی خود نواخته بود و زر داده سوی خراسان بازگشتند بر راه طبس. امیر برسیدن این خبر شادمانه شد و بوق و دهل زدند و مبشران را خلعت دادند و بگردانیدند و بسیار چیز یافتند و جوابها نبشته آمد با حماد خواجه عمید عراق بوسهل حمدوی و تاش سپاه سالار و گفته شد که اینک رایت ما حرکت خواهد نمود جانب بست و از آنجا به هرات آییم و حالها دریافته آید، و مبشران بازگشتند.و وصف این جنگها از آن نمی نویسم که تاریخ از نسق نیفتد»(35). «در صفر سال 428 نامه ها رسید از بوسهل حمدوی عمید عراق که چون پسر کاکو را سر بدیوار آمد و بدانست که بجنگ می برنیاید عذرها خواست و التماس میکند تا سپاهان را بمقاطعه بدو داده آید و بنده بی فرمان عالی این کار برنتوانست گزارد رسول او را نگاه داشت. و نامه ها که وزیر خلیفه راست محمد ایوب به مجلس عالی و به بنده که در این باب شفاعت کرده است تا این مرد را بجای بداشته آید آن را فرستاده آمد و بنده منتظر است فرمان عالی را در این باب تا برحسب فرمان کار کرده آید. بونصر این نامه ها را بخط خویش نکت بیرون آورد تا این عارضه [ بیماری امیرمسعود ]افتاده بود بیش چنین میکرد و از بسیار نکته چیزی که در آن کراهیتی نبود میفرستاد فرود سرای بدست من و من به اغاجی خادم میدادم و خیرخیر جواب میاوردم و امیر را هیچ ندیدمی، تا این نکته بردم و بشارتی بود آغاجی بستد و پیش برد پس از یک ساعت برآمد و گفت ای بوالفضل ترا امیر می بخواند پیش رفتم...
و امیر را یافتم آنجا بر زبر تخت نشسته پیراهن توزی [ بر تن ] و مخنقه در گردن، عقدی همه کافور، و بوالعلاء طبیب [ را ] آنجا زیر تخت نشسته دیدم گفت «بونصر را بگوی. جواب بوسهل بباید نبشت که این مواضعت را امضا باید کرد سپس آنکه احکام تمام کرده آید و حجت بر این مرد گیرد که این بار دیگر این مواضعت ارزانی داشتیم حرمت شفاعت وزیر خلیفه را و اگر پس از این خیانتی ظاهر گردد استیصال خاندانش باشد، و جواب وزیر خلیفه بباید نبشت چنانکه رسم است به نیکوئی در این باب، آن نامه که به بوسهل نبشته آید تو بیاری تا توقیع کنیم که مثال دیگر است.» من [ بوالفضل ] بازگشتم و اینچه رفت با بونصر بگفتم سخت شاد شد و سجدهء شکر کرد خدای را عز و جل بر سلامت سلطان و نامه نبشته آمد نزدیک آغاجی بردم و راه یافتم تا سعادت دیدار همایون خداوند دیگر باره یافتم و آن نامه را بخواند و دوات خواست و توقیع کرد و بمن انداخت و گفت دو خیلتاش معروف را باید داد تا ایشان با سوار بوسهل بزودی بروند و جواب بیارند»(36). «و روز یکشنبه بیست و یکم این ماه [ جمادی الاولی ] نامه ها رسید از بوسهل حمدوی و صاحب برید ری که سخن پسر کاکو زرق و افتعال بود و دفع الوقت، و مردم گرد کرد از اطراف و فراز آمدند و بعضی از ترکمانان قزلیان و یغمریان و بلخان کوهیان نیز که از پیش سلجوقیان بگریخته اند بدو پیوستند که مرد زر بسیار دارد و خزانه و اصناف نعمت، و ساخته روی به ری نهاد و بیم از آن است که میداند که خراسان مضطرب است از سلجوقیان و مدد بما نتوانند رسانید و آنچه جهد است بندگان می کنند تا ایزد عز ذکره چه تقدیر کرده است امیر سخت اندیشمند شد و جوابها فرمود که «وزیر و حاجب بزرگ و لشکرها بخراسان است کفایت کردن کار سلجوقیان را و ما نیز قصد خراسان داریم، دل قوی باید داشت و مردوار پیش کار رفت که بدین لشکر که با شماست همهء عراق ضبط توان کرد و این جوابها به اسکدار و هم با قاصدان برفت و در بابی فرد بحدیث ری این احوال بتمامی شرح کنم»(37). «و روز شنبه نیمهء رمضان وزیر بغزنین رسید و امیر را بدید و خلوتی بود با وی و صاحب دیوان رسالت تا نماز پیشین، هرچه رفته بود و کرده همه باز نمود و امیر را سخت خوش آمد و وزیر را بسیار نیکویی گفت و وزیر بازگشت و دیگر روز خلوتی دیگر کردند وزیر گفته بود که اگر خداوند بهرات آمدی در همهء خراسان یک ترکمان نماندی و مگر هنوز(38) مدتی سپری نشده است بودن ایشان را باری تا حاجب بزرگ و لشکرها در شهرها باشند از ایشان فسادی نرود اما دل بنده بحدیث ری و بوسهل و آن لشکر و حمل زر و جامه که با ایشان است و خصمی چون پسر کاکو سخت مشغول است که از ناآمدن رایت عالی بخراسان نتوان دانست تا حال ایشان چون شود. امیر گفت نباشد آنجا خللی که آنجا لشکری تمام است و سالاران نیک و بوسهل مردی کاری، ندارند بس حمیتی پسر کاکو و دیلمان و کردان، ایشان را دیده ام و آزموده و آن احوال پیش چشم من است وزیر گفت انشاءالله که به دولت خداوند همه خیر و خوبی باشد»(39). در ذوالحجهء 428 «امیر [ مسعود ] گفت... چنانکه بوسهل حمدوی نبشته است پسر کاکو را بس قوتی نیست و از مردم او هیچ کاری نیاید و ترکمانان بر گفتار وی اعتماد نمی کنند، نباشد آنجا خللی...»(40). «و روز سه شنبه سوم جمادی الاَخر (429) نامه ها رسید از خراسان و ری سخت مهم و در این غیبت [ امیرمسعود ] ترکمانان در اول زمستان بیامده بودند و طالقان و فاریاب غارت کرده... و ری خود حصار شده بود و امیر رضی الله عنه پشیمان شد از رفتن بهندوستان و سود نداشت... دیگر روز نامه رسید از نشابور که بوسهل حمدوی اینجا آمد که به ری نتوانست بود چون تاش فراش کشته شد و چندان(41) از اعیان بگرفتند و مدتی دراز وی بحصار شد(42) و ترکمانان مستولی شدند... تا فرصت یافت و بگریخت و در این وقت که بوسهل بنشابور رسید حاجب بزرگ سباشی آنجا بود(43). - انتهی. در سال 432 مهلهل برادر ابوالشوک نزد علاءالدوله رفت و از وی از تعدی برادر خویش دادخواهی و استعانت کرد علاءالدوله با وی حرکت کرد و چون به کرمانشاه رسید ابوالشوک بحلوان بازگشت. علاءالدوله وی را دنبال کرد تا به مرج و نزدیک ابوالشوک رسید پس ابوالشوک عزم قلعهء سیروان کرد تا بدانجا تحصن جوید و به تجلد نزد علاءالدوله فرستاد که من از نزد تو برای نگاهبانی تو و اعظام قدر تو و استعطاف از تو بازگشتم پس اگر مرا وادار بکاری کنی که مرا از آن چاره نباشد معذور خواهم بود اگر من بر تو ظفر یابم دشمنان در تو طمع کنند و اگر تو بر من ظفر یابی قلاع و بلاد خویش را بملک جلال الدوله تسلیم خواهم کرد. پس علاءالدوله با وی صلح کرد بشرط آنکه دینور از آن وی باشد و خود از آنجا بازگشت و در راه بیمار گردید و در محرم سال 433 درگذشت و پسر بزرگ وی ظهیرالدین ابومنصور فرامرز در اصفهان جانشین پدر گردید(44). دو پسر دیگر او ابوکالیجار گرشاسب و ابوحرب نام داشتند علاءالدوله محمد بن دشمنزیار کاکویه همان امیر است که خواجه ابوعلی سینا یک چند در دربار وی میزیست ولی بخلاف آنچه در بعض مآخذ آمده است هیچگاه وزیر وی نبوده است(45). و نیز رجوع به ابن کاکویه و ابوعلی بن سینا شود.
(1) - و خال را بلغت دیلم کاکو یا کاکویه گویند. (حواشی چهارمقاله ص251).
(2) - ابن الاثیر، حوادث سال 398 ه . ق. (جزء 9 ص86).
(3) - مجمل التواریخ والقصص صص402-403.
(4) - در ذیل ترجمهء ابوعلی سینا در همین لغت نامه تاج الدوله آمده و آن خطاست.
(5) - نام این قلعه در ترجمهء ابوعلی سینا بردان ذکر شده است و صحیح آن فردجان است و ذکر آن بیاید.
(6) - ابن الاثیر، حوادث سال 414 ه . ق. (جزء 9 ص137).
(7) - ابن الاثیر، حوادث سال 415 (جزء 9 ص141).
(8) - ابن الاثیر، حوادث سال 417 (جزء 9 ص146).
(9) - ابن الاثیر، حوادث سال 418 ه . ق. (جزء 9 صص 148-149).
(10) - ابن الاثیر، حوادث سال 420 (جزء 9 ص 155).
(11) - ابن الاثیر، حوادث سال 420 (جزء 9 ص 157).
(12) - ابن الاثیر، حوادث سال 420 (جزء 9 صص 158-159 چ مصر).
(13) - ابن الاثیر، حوادث سال 420 (جزء 9 ص 159).
(14) - ابن الاثیر، حوادث سال 420، و عجیب است که مؤلف در حوادث این سال ذکر وقایع سال 430 کرده است.
(15) - ابن الاثیر، حوادث سال 420 (جزء 9 ص 160).
(16) - ابن الاثیر، حوادث سال 421 (جزء 9 ص 165).
(17) - ابن الاثیر، حوادث سال 421 (جزء 9 ص 166).
(18) - منوچهربن قابوس بن وشمگیر در سال 420 بمرد و پسر وی انوشیروان بپادشاهی رسید. (ابن الاثیر، حوادث سال 420).
(19) - ابن الاثیر، حوادث سال 421 (جزء 9 ص 168 چ مصر).
(20) - تاریخ بیهقی چ فیاض صص 15-17.
(21) - تاریخ بیهقی صص262-264.
(22) - ابن الاثیر، حوادث سال 422 (جزء 9 ص 176).
(23) - ابومنصور کنیهء فرامرز پسر علاءالدوله نیز هست و از مطالبی که بیهقی در حوادث سال 431 ه . ق. آورده است معلوم میشود که فرامرزبن علاءالدوله در زمان حیات پدر در لشکر سلطان مسعود به اسیری بسر می برده، بنابراین ممکن است که این ابومنصور همان فرامرز پسر علاءالدوله باشد نه برادرزادهء وی، خاصه که بگرفتاری فرامرز در لشکر سلطان ابن الاثیر اشارتی نکرده است. از طرف دیگر ملاحظه میکنیم که ابومنصور فرامرز هنگام مرگ پدر بسال 433 جانشین وی گردید پس محتمل است که بعد از وقعهء دندانقان (431) چنانکه در تاریخ بیهقی اشاره شده است ابومنصور فرامرز بوسیلهء لشکریان طغرل آزاد گشته باشد.
(24) - ابن الاثیر، حوادث سال 423 (جزء 9 صص 176-177).
(25) - ابن الاثیر، حوادث سال 424 (جزء 9 ص 178).
(26) - در اصل همه جا حمدونی آمده است و آن خطاست. رجوع به تاریخ بیهقی شود.
(27) - تاریخ بیهقی ص361.
(28) - تاریخ بیهقی صص387-389.
(29) - ظ: پیشه. (حاشیهء مصحح).
(30) - تاریخ بیهقی صص392-395.
(31) - ابن الاثیر، حوادث سال 425 (جزء 9 صص 181-182).
(32) - تاریخ بیهقی ص444 (نقل باختصار).
(33) - تاریخ بیهقی صص466-467.
(34) - ابن الاثیر، حوادث سال 427 (جزء 9 ص 186).
(35) - تاریخ بیهقی چ فیاض ص 501.
(36) - تاریخ بیهقی صص510-511.
(37) - تاریخ بیهقی ص521.
(38) - شاید: که هنوز.
(39) - تاریخ بیهقی ص523.
(40) - تاریخ بیهقی ص530.
(41) - شاید: چند تن. (حاشیهء مصحح).
(42) - در تاریخ بیهقی (ص 546) آمده است که پسر کاکو در اواخر رمضان در ری بود.
(43) - تاریخ بیهقی ص535.
(44) - کتاب الکامل تألیف ابن الاثیر، حوادث سال 432 و 433 (جزء 9 صص205-206).
(45) - حواشی چهارمقاله ص251. و آنچه در لغت نامه در ذیل نام ابوعلی در این باب آمده است باید اصلاح شود.

پسر کاکو.

[پِ سَ رِ] (اِخ) فرامرزبن محمد بن دشمنزیاربن کاکویه مکنی به ابی منصور و ملقب به ظهیرالدین از امرای دیالمهء کاکویه. که از 433 تا 443 ه . ق. در کردستان و اصفهان حکومت میکرد و چون در سال 443 سلاجقه این نواحی را مسخر کردند دیالمهء کاکویه از استقلال افتادند(1). در تاریخ بیهقی آمده است: «... به غور آمدیم [ در رمضان 431 ه . ق. ] و بر منزلی فروآمدیم گروهی دیگر میرسیدند و اخبار تازه تر می آوردند اینجا آشنایی را دیدم [ یعنی مؤلف کتاب، بیهقی ] سکزی مردی جلد هرچیزی می پرسیدم، گفت آنروز که سلطان برفت [ بفرار از دندانقان ] و خصمان [ ترکمانان ]چنان چیره شدند و دست بغارت بردند... میان دو نماز علامتها دیدم که دررسید گفتند طغرل و یبغو و داود است و پسر کاکو که با بند بر سر اشتری بود دیدم که وی را از اشتر فروگرفتند و بندش بشکستند و بر اشتری نشاندند که از آن خواجه عبدالصمد گرفته بودند و نزدیک طغرل بردند(2)». و نیز مؤلف تاریخ بیهقی گوید: «آنجا که این حال افتاده بود خیمه ای بزدند و تخت بنهادند و طغرل بر تخت بنشست و همه اعیان بیامدند و به امیری خراسان بر وی سلام کردند و فرامرز پسر کاکو را پیش آوردند و طغرل او را بنواخت و گفت رنجها دیدی دل قوی دار که اصفهان و ری بشما داده آید»(3). چون علاءالدوله محمد بن کاکویه پدر وی بسال 433 درگذشت ابومنصور فرامرز جانشین او شد فرامرز فرزند ارشد وی بود ابوکالیجار کرشاسف فرزند دیگر علاءالدوله محمد به نهاوند رفت و به ضبط اعمال ولایت جبال پرداخت. فرامرز او را در کار خویش آزاد گذاشت و نزد مردی که از جانب پدر او مستحفظ قلعهء نطنز بود کس فرستاد و چیزی از اموال و ذخائر که پیش وی بود درخواست مستحفظ مذکور از دادن امتناع کرد و عصیان آورد فرامرز با برادر کوچک خود ابوحرب سوی قلعهء نطنز رفت که آنرا متصرف شود ابوحرب به قعله شد و با مستحفظ به ضد برادر سازش کرد فرامرز به اصفهان بازگشت و ابوحرب به ری نزد غزان سلجوقی فرستاد و از آنان مرد و لشکر خواست طائفه ای از آنان به قاجان [ ظ: قاسان = کاشان ] آمدند آن شهر را غارت کردند و به ابوحرب دادند و خود به ری بازگشتند فرامرز لشکری فرستاد که شهر را از برادر بازگیرد ابوحرب از کردان و غیرآنان جمعی به اصفهان فرستاد تا آن شهر را تصرف کنند فرامرز نیز لشکری به دفع آنان فرستاد. شکست بر لشکر ابوحرب افتاد و جماعتی از آنان اسیر شدند لشکر فرامرز پیش رفتند و ابوحرب را محاصره کردند چون وی چنین دید بترسید و بخفا از قلعه بزیر آمد و به شیراز نزد ملک ابوکالیجار صاحب فارس و عراق رفت و او را برفتن اصفهان و گرفتن آن شهر از برادر خویش ترغیب کرد ابوکالیجار به اصفهان رفت و آنرا محاصره کرد فرامرز سر از تسلیم باززد و آخر کار ابوکالیجار و فرامرز صلح کردند مشروط بر اینکه فرامرز به اصفهان بماند و مالی به ملک ابوکالیجار بدهد و ابوحرب به قلعهء نطنز بازگشت و محاصره بر او تنگ و سخت گردید پس پیش برادر فرستاد و از وی صلح خواست دو برادر با یکدیگر صلح کردند مشروط بر اینکه ابوحرب بخشی از آنچه در قلعه گرد آمده بود به برادر دهد و در قلعه باقی ماند. بعد سیف الدوله ابراهیم ینال [ برادر طغرل بیک ][ از خراسان(4) ] به ری آمد [ و بر آن مستولی شد ] و نزد فرامرز فرستاد و از وی صلح و آشتی خواست لکن فرامرز دعوت وی نپذیرفت و به همدان و بروجرد رفت و آن دو شهر را تصاحب کرد بعد با برادر خویش ابوکالیجار کرشاسپ صلح کرد و همدان را به اقطاع به وی داد و بر منابر بلاد کرشاسپ بنام فرامرز خطبه خواندند و میان دو برادر یگانگی و اتفاق حاصل شد و در حصول این اتفاق کیا ابوالفتح حسن بن عبدالله کوشش کرد و او مدبّر کار آنان بود.(5) در سال 435 فرامرز پیمانی را که با ملک ابوکالیجار دیلمی داشت بشکست و لشکری بنواحی کرمان فرستاد لشکر دو حصن آنجا را بگرفتند پس ابوکالیجار پیش وی فرستاد که آنها را بازپس دهد فرامرز نپذیرفت ابوکالیجار لشکری بیاراست و به ابرقوه فرستاد و آن جا را بگرفت فرامرز مضطرب گشت و لشکری بزرگ بیاراست و بسوی آنان فرستاد ملک ابوکالیجار لشکری دیگر به مدد لشکر اول گسیل کرد میان دو قوم جنگ درگرفت و پس از قتال و پایداری، مقدم لشکر فرامرز امیراسحاق بن ینال اسیر شد و نوّاب ابوکالیجار آنچه را که فرامرزیان از کرمان گرفته بودند بازستدند(6). در سال 437 بنام ملک ابوکالیجار دیلمی به اصفهان و اعمال آن خطبه خواندند و امیر ابومنصور فرامرز بطاعت وی درآمد و سبب آن بود که چون فرامرز بر ابوکالیجار عصیان آورد و قصد کرمان کرد و بطاعت طغرل بک التجاء نمود آنچه که از طغرل بک چشم داشت بدو نرسید پس چون طغرل به خراسان بازگشت فرامرز از ابوکالیجار بترسید و بازگشت به طاعت به وی نامه نوشت ابوکالیجار بپذیرفت و صلح میان آن دو برقرار گردید(7). در سال 438 طغرل مدینهء اصفهان را محاصره کرد و فرامرز به اصفهان بود طغرل بر او تنگ گرفت لکن بالاخره بر شهر دست نیافت و آن دو با یکدیگر صلح کردند مشروط بر آنکه فرامرز مالی به طغرل دهد و در اصفهان و اعمال آن بنام طغرل خطبه بخوانند(8). لکن فرامرز با طغرل بر طریق ثابت سلوک نمیکرد گاه به اطاعت می پرداخت و گاه خلاف میورزید چون طغرل بیک بسال 442 از خراسان به بلاد جبال آمد که آن شهرها را از برادرش ابراهیم ینال بازگیرد و آن کار را انجام داد به اصفهان رفت تا آنجا را از ابومنصور فرامرز بستاند. فرامرز این خبر بشنید و در شهر متحصن شد و به باره های آن حمایت جست و طغرل در محرم سال مذکور به اصفهان رسید و قریب به یک سال به محاصره پرداخت و جنگهای متعدد میان آن دو وقوع یافت. طغرل بر سواد شهر مستولی شد و چون حصار بطول انجامید و اعمال شهر ویران گشت کار بر فرامرز و اهل شهر سخت شد سوی طغرل فرستادند و بطاعت و پرداخت مال رضا دادند اما طغرل خواهش آنان را اجابت نکرد و جز به تسلیم شهر قانع نشد آنان پایداری کردند تا آنکه خواربار و توشه نماند و صبر و توان مردم بپایان رسید و مواد منقطع گردید و مردم مضطر شدند تا آنجا که چوبهای مسجد جامع را از شدت حاجت بکار سوختن بردند چون حال سختی به این پایه رسید سر به اطاعت فرود آوردند و شهر را به وی تسلیم کردند طغرل با مردم بخوشی رفتار کرد و ناحیت یزد و ابرقویه را به اقطاع به فرامرز داد و خود در اصفهان تمکن جست و در محرم سال 443 به شهر درآمد و مال و ذخائر و سلاح وی را از ری به اصفهان آوردند(9) و کار ابومنصور فرامرز و دولت دیالمهء کاکویه در آن شهر پایان پذیرفت. مؤلف مجمل التواریخ والقصص آورده است: رایت سلطان معظم ابوطالب محمد بن میکائیل بن سلجوق پیدا شد بخراسان از جانب شمال مشرق، و لقب او طغرل بک و از آن وقت باز که ابتداء دولت بود و سلطان مسعودبن محمود را به دندانقان بشکست، در سنهء احدی و ثلاثین و اربعمائة (431 ه . ق.)، از آن پس ری و اصفهان بگرفت بعد از انک با فرامهر [ ظ: فرامرز ]بن علاءالدوله صلح کرد، و او را اقطاعی معین کرد در جملهء یزد و ابرقوه، که آنجا مقام گرفت. - انتهی(10). و نیز رجوع به ظهیرالدین فرامرز شود.
(1) - ترجمهء طبقات سلاطین اسلام تألیف استانلی لین پول ص 130.
(2) - تاریخ بیهقی چ فیاض صص 626-627.
(3) - تاریخ بیهقی ص628. و از این مطالب معلوم میشود که او قبلاً در لشکر سلطان مسعود به اسیری بسر میبرد لکن چنانکه در کتاب الکامل ابن الاثیر دیده میشود علاءالدوله محمد پدر وی در 433 ه . ق. درگذشت و فرامرز پس از او جانشین وی گردید. (ابن الاثیر، در وقایع سال 433).
(4) - الکامل ج 9 ص211.
(5) - الکامل ج 9 صص206-207.
(6) - الکامل ج 9 ص216.
(7) - الکامل ج 9 ص220.
(8) - الکامل ج 9 ص222.
(9) - الکامل ج 9 ص234.
(10) - مجمل التواریخ والقصص ص407.

پسرکشته.

[پِ سَ کُ تَ / تِ] (ن مف مرکب) آنکه فرزند ذکور وی بقتل رسیده باشد.

پسر مهران.

[پِ سَ رِ مِ] (اِخ) وزیر ابواحمد محمد بن سلطان یمین الدوله محمودبن سبکتکین. سلطان در حیات خویش پسر مهران را بوزارت محمد معین کرد(1) و ظاهراً محمد هنگامی که بجوزجان رفت وزیر را با خود بدانجا برد.
(1) - ترجمهء تاریخ یمینی چ طهران ص397.

پسر نوح.

[پِ سَ رِ] (اِخ) پسران نوح چند تن بودند بنام سام و حام و یافث و کنعان و کنعان کافر بود و چون پسر نوح مطلق در شعر و غیر آن گویند غرض کنعان است. مؤلف مجمل التواریخ والقصص گوید: پس طوفان برآمدن گرفت از بالا و زیر پسر نوح، کنعان و بدیگر روایت نام او یام، در کشتی ننشست و با خود گفت چون آب غلبه گیرد، بر کوه گریزم، نوح گفت: لاعاصم الیوم من امرالله الا من رَحِم، اندرین سخن بود که موج آب طوفان او را درگردانید - انتهی :
پسر نوح با بدان بنشست
خاندان نبوتش گم شد.سعدی (گلستان).
و نیز رجوع به حام و سام و یافث و کنعان و یام شود.
پسرنیا.
[پِ سَ] (اِ مرکب) پسرنیای پدری. ابن عم. پسرعمو. || پسرنیای مادری. ابن خال. پسرخاله. || پسرنیای نزدیک. ابن عم لحّ. || پسرنیای دور. ابن عم کلاله. (مهذب الاسماء در لفظ ابن). صاحب برهان قاطع در لفظ نیا گوید: بمعنی جد باشد مطلقاً خواه پدر پدر و خواه پدر مادر و بمعنی برادر مادر که خالو باشد و برادر بزرگ هم بنظر آمده است... - انتهی.

پس رو.

[پَ رَ / رُ] (نف مرکب) مخفف پس رونده. پی رو. تَبع. تابع. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (صراح اللغة). تبیع. (دهار) (منتهی الارب). آثف. (مهذب الاسماء). تألی. (منتهی الارب). مقتدی، مأموم :
همه گر پس رو و گر پیشوائیم
در این حیرت برابر می نمائیم.عطار.
سَتِه. پس رو قوم. استتلاء؛ پس رو چیزی شدن خواستن کسی را. تلو؛ پس رو چیزی. (منتهی الارب). || دنبال :
دعای خالص من پس رو مراد تو باد
که به ز یاد توام نیست پیشوای دعا.خاقانی.
- پس روان؛ اتباع. اخلاف. قَطین. حشم. (دهار). امت. توابع. اعقاب. آل. تبع. سَتل. داجَة؛ پس روان لشکر. (منتهی الارب).

پسرو.

[پِ سَ] (اِ مصغر) مصغر پسر. پسرک. پسر خرد. پسر کوچک. پسرچه. نیمچه پسر :
چشم خوش تو که آفرین باد بر او
بر ما نظری نمیکند ای پسرو.
پسروار.
[پِ سَ] (ص مرکب) مانند پسر. || (اِ مرکب) سهم پسری (در ارث).

پس رودک.

[پِ] (اِخ) (ده...) قریه ای در هجده فرسخی میانهء شمال و مغرب کله وار است. (جغرافیای سیاسی کیهان).

پس رونده.

[پَ رَ وَ دَ / دِ] (نف مرکب)پس رو. پی رو. تَبع. تابع. تبیع : و دبران را نیز تابع النجم خوانند، ای پس رونده پروین. (التفهیم).
پسروی.
[پَ رَ] (حامص مرکب) پیروی. اِتباع. اتبّاع. تبعیت. متابعت :
نیکخو گشتی چو کوته کردی از هر کس طمع
پیشرو گشتی چو کردی عاقلان را پس روی.
ناصرخسرو.
پسروی کردن.
[پَ رَ کَ دَ] (مص مرکب)پیروی کردن. تابعیت کردن. متابعت. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). تبع. اتباع. اتبّاع. تباعة. اقتداء. اقتفاء. مساتلة: استتباع؛ پس روی کردن خواستن. تباع؛ پس روی عمل کسی کردن. تتابع؛ پس روی کردن با یکدیگر. تکاتع؛ پس روی کردن با یکدیگر. (منتهی الارب).

پسر هند.

[پِ سَ رِ هِ] (اِخ) معاویه :
داستان پسر هند مگر نشنیدی
که از سرکشی او به پیمبر چه رسید.
پسرهندو.
[پِ سَ رِ هِ ] (اِخ) پسر هند. نام وی در ترجمهء یمینی آمده است: ابونصربن محمودالحاجب به سببی از اسباب به ولایت شمس المعالی افتاد و شمس المعالی او را به مال مدد کرد و به مناصبت نصربن الحسن بن فیروزان به قومس فرستاد و او بارها بر سر نصر دوانید تا او را و سپاه وی را متفرق و آواره کرد و جستان بن داعی و پسر هند(1) را با چند کس از اخوان او بگرفت و نصر از پیش او بهزیمت به سمنان افتاد.(2)
(1) - در نسخهء خطی مؤلف: پسر هندو.
(2) - نسخهء چاپی ص269.

پسری.

[پِ سَ] (حامص) حالت و چگونگی پسر. بُنوَّت.

پسریچه.

[پُ / پِ چَ /چِ / پُ / پِ سَ چَ / چِ] (اِ مصغر) پسر کوچک. || پسر بدکاره. (برهان قاطع) (فرهنگ رشیدی). در فرهنگ پسریچه بوزن جنبیده آورده بمعنی پسران بدکار. (در لغت نامهء خطی مجهول). || مردم سفله. (برهان قاطع). بدکار و سفله باشد. کذا فی المؤید. مردم پست فرومایه. دون. رذل.

پسری کرده.

[پِ سَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پسرخوانده. دَعیّ: پسر و دختر بر حقیقت آنرا باشد که آنرا اهل و آفریده باشد و پسری کرده آن گیرد که او محتاج باشد. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج3 ص34).

پسرینه.

[پِ سَ نَ / نِ] (ص نسبی)منسوب به پسر، نرینه در فرزند آدمی: چنین گویند که در این ایام حمزه آذرک در سبزوار زیادت از سی هزار مرد و کودک پسرینه بکشت. (تاریخ بیهق). اطفال پسرینه را جمله خارجیان بکشتند. (تاریخ بیهق). و آنچ پسرینه بودند از فرزندان سلطان هرچند خرد بودند بکشتند. (جهانگشای جوینی).

پس زانو نشستن.

[پَ سِ نِ شَ تَ](مص مرکب) زانوها را به سینه چسبانیده و نشیمن بر زمین نهاده هر دو زانو را در میان دو دست محاط کردن. چمباتمه نشستن و مجازاً اندوه بردن و غم خوردن :
پس زانو منشین و غم بیهوده مخور
که ز غم خوردن تو رزق نگردد کم و بیش.
؟
پس زدن.
[پَ زَ دَ] (مص مرکب) دور کردن چنانکه خاشاک را از روی آب و امثال آن عقب زدن. || بدنبال گذاردن. پیش افتادن از همکاران: همهء هم درسان خود را پس زده است.
-امثال: از پا پس میزند با دست پیش میکشد؛ چیزی را که بزبان از قبول آن سر میزند در معنی طالب آن است و با کنایات و دیگر کارها خواستاری خود را می نماید. و نیز رجوع به پس... شود.

پس ستاندن.

[پَ سِ دَ] (مص مرکب)پس ستدن. بازپس گرفتن.

پس ستدن.

[پَ سِ تَ دَ] (مص مرکب)رجوع به پس ستاندن شود.

پس سر.

[پَ سِ سَ] (اِ مرکب) پشت سر. عقب سر. قفا. قذال. قمحدوه. ذِفری؛ پس سر و گردن. (منتهی الارب).
- پس سر کسی بد گفتن؛ غیبت او کردن.

پس سر نمودن.

[پَ سِ سَ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) کنایه از روگردانیدن بخجالت باشد و کسی را که مخل طبیعت باشد بلطایف الحیل از سر وا کردن. (برهان قاطع). روگردانیدن از خجالت. (فرهنگ رشیدی).

پس سرین.

[پَ سِ سُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کفل. (منتهی الارب).

پس سن نیوس نیگر.

[پُ سِ گِ] (اِخ)(1)نام سردار رومی که پس از قتل پِرتی ناکس(2)امپراطور روم خود را امپراطور خواند و تفصیل آن بدین قرار است که کمودوس(3)قیصر روم را در 192 م. کشتند و پس از او پرتی ناکس نامی امپراطور شد، ولی چون میخواست اصلاحاتی در دولت روم کند، سلطنتش بیش از سه ماه اول سال 193 م. طول نکشید و او را نیز بکشتند. جانشین او تازه معین شده بود که سه سردار رومی در جاهای مختلف ممالک روم نخواستند از او تمکین کنند و هر یک خود را امپراطور خواند یکی از آنها کلودیوس آلبی نوس بود که در بریطانیا اقامت داشت، دیگری سپتیموس سوروس در پان نونینا بود و سومی پس سن نیوس نیگر در سوریه. وقتی که نیگر خود را امپراطور خواند و قبل از اینکه معلوم شود که او باید با اسلحه این مقام خود را به رومیها بقبولاند دولت پارت و پادشاهانی که دست نشاندهء شاهان اشکانی بودند سفرائی نزد نیگر فرستاده او را تبریک گفتند و نیز اظهار داشتند که اگر کمکی لازم داشته باشد حاضرند قوه ای برای او بفرستند. نیگر، چون تصور میکرد، که او بی جنگ به امپراطوری روم شناخته خواهد شد، این تکلیف را با ادب رد کرد ولی پس از آن بزودی دانست که مدّعی پرزوری دارد و سِوروس که به امپراطوری شناخته شده است با لشکری نیرومند به آسیا می آید، تا او را از میان بردارد. بنابراین او سفرائی نزد شاه اشکانی و پادشاهان ارمنستان و الحضر، که تابع شاهان اشکانی بودند، فرستاده کمک آنها را طلبید. (هرودیان کتاب 3، بند 1). در این وقت بلاش در موقع مشکلی واقع شد، زیرا نمیخواست کمکی به نیگر بکند و از طرف دیگر ملاحظه داشت جواب ردّ بدهد. بالاخره او جواب داد که به وُلات خود امر خواهد کرد قوائی جمع کنند ولی عجله در اجرای این وعده نکرد و از طرف دولت پارت قوه ای برای نیگر فرستاده نشد. پس از آن مشاهده میشود که برسمیوس پادشاه الحضر فرستادگان نیگر را می پذیرد و دسته ای از کماندارانش را به کمک او میفرستد. (هرودیان، کتاب 3، بند 1 و 27). چون الحضر در این وقت دست نشاندهء پارت بود و بی اجازه یا تصویب بلاش نمی توانست چنین اقدامی کند باید به این عقیده باشیم که چون شاه اشکانی در موقعی مشکل واقع شده، به این پادشاه دست نشانده اجازه داده است کمکی به نیگر بکند با این مقصود که اگر نیگر فائق آمد، بگوید به وعده اش وفا کرده و اگر شکست خورد و سِوروس بهره مند گردید، در مقابل شکایت یا خصومت او بتواند اظهار کند که دولت پارت بیطرف بود و پادشاه الحضر از پیش خود بی اجازهء بلاش اینکار کرده... جنگ بین نیگر و سِوروس یعنی بین دو مدعی امپراطوری روم بطول انجامید و در 194 م. هنوز دوام داشت لکن عاقبت در همین سال سوروس بر رقیب خود یعنی نیگر غالب آمد(4).
(1) - Pescennius Niger.
(2) - Pertinaxe.
(3) - Commode. (4) - ایران باستان ج 3 ص2176 و 2504-2506.

پس شاشیدن.

[پَ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام، تنزل کردن. عقب رفتن. بد شدن پس از نیکوئی: مثل شتر پس میشاشد. روز بروز پس میشاشد.

پس شام.

[پَ] (اِ مرکب) بمعنی سحور باشد و آن طعامی است که در ایام رمضان نزدیک به صبح خورند. (برهان قاطع). طعام سحری که بتازی سحور گویند. (فرهنگ رشیدی). چیزی که روزه گیران پیش از بامداد خورند.

پس طلبیدن.

[پَ طَ لَ دَ] (مص مرکب)بازخواستن داده ای یا فرستاده ای را.

پسغده.

[پَ سَ دَ / دِ] (ص) آماده و مهیا ساخته باشد. (برهان قاطع). آراسته.ساخته. سیجیده. چیره. (لغت نامهء اسدی نخجوانی). بسیجیده. (برهان قاطع در همین لفظ).

پس غیژیدن.

[پَ دَ] (مص مرکب)بسوی عقب غیژیدن.

پس فتادن.

[پَ فُ / فِ دَ] (مص مرکب)مخفف پس افتادن. عقب ماندن. بدنبال افتادن :
چونکه گله بازگردد از ورود
پس فتد آن بز که پیش آهنگ بود.مولوی.
|| بازگشتن مریض به مرض پس از آنکه رو به بهبود نهاده بود. رجوع به پس افتادن شود.

پس فردا.

[پَ فَ] (ق مرکب) یک روز بعد از فردا. بعد غَد.

پس فرداشب.

[پَ فَ شَ] (ق مرکب)یک شب بعد از فرداشب.

پس فرستادن.

[پَ فِ رِ دَ] (مص مرکب)عودت دادن. بازگردانیدن.

پس فروختن.

[پَ فُ تَ] (مص مرکب)فروختن خریده ای را به فروشنده.

پس فکند.

[پَ فَ / فِ کَ] (ن مف مرکب)مخفف پس افکند. پس انداز. ذخیره. ذخر. یخنی :
زر و درم بنماند نظر بمعنی دار
که پس فکند بزرگان بجز ثنا نبود(1).
کمال خجندی یا کمال اسماعیل؟.
و نیز رجوع به پس افکند شود.
پس فکندن.
[پَ فَ / فِ کَ دَ] (مص مرکب) رجوع به پس افکندن شود.
(1) - ن ل: که پس فکند بزرگان به از ثنا نبود.

پس قراول.

[پَ قَ وُ] (اِ مرکب) (مقابل پیش قراول) مُؤَخرةُالجیش. بنگاه لشکر و مؤخر آن. (منتهی الارب در کلمه ساقه). ساقه.

پس قلعه.

[پَ قَ عَ] (اِخ) نام قریه ای محقر در کوهستان شمالی تهران از دیه های شمیران و اکنون از ییلاقهای پایتخت است و آبشار آن معروف میباشد. کوههای پس قلعه دارای معدن سرب است. سابقاً اطلاع بر وجود این ده بعلت کوچکی و دورافتادگی و صعوبت طریق مشکل بود و بهمین سبب در مَثَل گویند: اگر فضول نباشد شاه چه میداند پس قلعه کجاست(1)؛ مراد اینکه اگر شاه بر این قریهء محقر و صعب الطریق خراج نهاده به سعایت نمامان است.
(1) - نظیر این مثل است نزد مردم اصفهان: اگر فضول نباشد شاه چه داند گج و هاردنگ کجاست.و گج و هاردنگ نیز گویا اسم دو قریه در حوالی اصفهان است بهمین صفت. (امثال و حکم).

پسقوپی.

[پِ] (اِخ) نامیست که ترکان به اپیسکوپی دهند و آن قصبهء کوچکی است در ساحل جنوب غربی جزیرهء قبرس، در مصب رودی کوچک. (از قاموس الاعلام ترکی).

پسک.

[پَ] (اِخ) موضعی نزدیک ماکوی آذربایجان.

پسکادر.

[پِ دُ] (اِخ)(1) نام گنگباری به مغرب فُرمز که فرانسویان آنرا در 1885 م. اشغال کردند و از 1895 م. ژاپون آن را بتصرف آورد و دارای 54 هزار تن سکنه است.
(1) - Pescadores.

پس کار بنشستن.

[پَ سِ بِ نِ / نْ شَ تَ] (مص مرکب) ترک مقصود خود کردن و از کار درگذشتن. (سراج اللغات از غیاث االلغات).

پس کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب) بعقب گذاردن. طی کردن. پیمودن :
راهی دراز و دور ز پس کردم ای ملک
تا من بکام دل برسیدم بدین مکان.فرخی.
|| کنار زدن. یکسو کردن.
-پس کردن برگها و خاشاک را از روی آب -و غیره.؛
-پس کردن لحاف از رو.؛
- پس کردن مردم را برای پیش رفتن.؛

پس کشیدن.

[پَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) بعقب بازگشتن. بقهقرا شدن.

پسکلایه.

[پَ کَ یَ] (اِخ) نام یکی از دیه های تنکابن مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص107).

پسکل تارکی.

[پِ کَ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری گوید نوعی پسته در دیار مغول (؟)(1).
(1) - صاحب فرهنگ شعوری برحسب غالب احتمالات بازیچهء چند تن ایرانی مقیم ترکیه شده است و این اشخاص برای او لغات و شواهد مجعول بسیار ساخته اند و او با سادگی و سلیم دلی همهء آنها را پذیرفته و در تألیف خویش آورده است بحدی که هیچ صفحه از چندین کلمهء مجعول با اشعاری مجعول تر که نه وزن و نه قافیه و نه معنی دارد خالی نیست و شعرهای امیرنظمی و ابوالمعالی و امثال آن چند شاعر منحوت و مصنوع این کتاب را پر کرده است، عجب تر اینکه مننسکی و لکلرک و حتی دزی در دام سلامت نفس این ترک افتاده اند.

پسکله.

[ ] (اِخ) ظاهراً نام محلی است: و از عباس آباد کوچ کرد و به پسکله نزول فرمود. (جهانگشای جوینی)(1).
(1) - از سوءحظ یادداشت فوق بهمین صورت بود و از جوینی ظاهراً مراد جهانگشاست لکن چون شمارهء صفحهء آن نوشته نشده بود تحقیق میسر نگردید.

پسکو.

[پِ کُ] (اِخ) نام شهری است کرسی و مرکز ایالتی بهمین نام در ملتقای رود پسکوه و لیکایه دارای 52 هزار تن سکنه. خانه های این شهر از چوب است و ایالت پسکو از شمال به ایالت پطرزبورگ و نووگراد محدود است و از جانب شرق به توار و اسملینسک و از سمت جنوب به ایالت وی توسک و از غرب به ایالت ریگا، طول آن 340 و عرض 225 هزارگز است و سکنهء آن نزدیک 800 هزار تن است. و چون اراضی آنجا نهایت حاصل خیز است می توان محصولات بسیار از آنجا بدست آورد. (از قاموس الاعلام ترکی).

پس کوچه.

[پَ چَ / چِ] (اِ مرکب) کوچهء کوچکتری که به کوچهء دیگر پیوسته است.

پسکوه.

[پَ سِ] (اِخ) نام یکی از دیه های ناحیهء سراوان بلوچستان. (جغرافیای سیاسی ایران کیهان). و آن در مغرب دزک مکران واقع است. و نام شعبه ای است از طائفهء ناحیهء سراوان از طوایف کرمان و بلوچستان، مرکب از پانصد خانوار.

پس کوهک.

[پَ هَ ] (اِخ) نام دهی است در حومهء شیراز و در سه فرسنگ و نیمی میانهء شمال و مغرب شیراز واقع است. (فارسنامهء ناصری).

پسکوهه.

[پَ هَ / هِ] (اِخ) عقب زین. قسمت خلفی زین. آخرهء سرج. مؤخره. (مقابل قربوس. پیش کوهه). قیقب.
- پسکوههء پالان؛ عقب پالان. آخرة الرَحل.

پسکی.

[ ] (اِخ) محلی در شمال غربی اوچ آجی حوالی جنوبی چهارجوی.

پسکی ارا.

[پِ اِ] (اِخ)(1) نام شهری مستحکم در ایتالیا واقع در ناحیت ونِسی بر کنار رود مینچیو(2) و دریاچهء گارد و دارای 2800 تن سکنه.
(1) - Peschiera.
(2) - Mincio.

پس گذاشتن.

[پَ گُ تَ] (مص مرکب)بعقب گذاردن: همه مسابقه کنندگان را پس گذاشت.

پس گردن.

[پَ سِ گَ دَ] (ترکیب اضافی)پشت گردن. پس سر. عقب سر. قفا. مؤخر عنق. قفلة. قافیه. قفن. (منتهی الارب). قذال.

پس گردنی.

[پَ سِ گَ دَ] (اِ مرکب) اسم است زخم کف دست را بر قفا. زدن با کف به پشت گردن کسی. پی سر. پشت گردنی. کاج. قفا.

پس گرفتن.

[پَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)گرفتن چیزی بعد از آنکه داده باشند. بازستدن چیزی که داده باشند. فرازگرفتن. بازگرفتن. واستدن. استرداد (ابداً تسترد ماوهب الدهر فیالیت جوده کان بخلا).
- پس گرفتن بایع سلعة را از مشتری و غیره؛بازگرفتن بایع متاع فروخته را از مشتری و ردّ بهای آن.
- پس گرفتن درسِ طفل و غیره؛ شنیدن معلم سبق خوانده و آموخته طفل را از طفل.
|| پاداش و بادافراه یافتن. بمکافات رسیدن.
-امثال: از هر دست بدهی پس میگیری، یا از هر دست دادی پس میگیری.

پس گفتن.

[پَ گُ تَ] (مص مرکب)جواب گفتن. پاسخ دادن، خاصه دشنام را: دشنامهای او را پس گفتن.

پس گوش افکندن.

[پَ سِ اَ کَ دَ](مص مرکب) کنایه از فراموش کردن باشد. (برهان قاطع). فراموش کردن. (فرهنگ رشیدی). گذراندن هنگام در کار و بدور و درازا کشانیدن آن. دفع الوقت. مُماتَله. مَتَل.

پسلس.

[پْسِ / پِ سِ لُ] (اِخ)(1) میشل. مرد سیاسی و نویسنده بیزانسی. مشاور ایساک کمنن و میشل هفتم. مجدّد فلسفهء افلاطونی. مولد بسال 1018 م. و وفات 1078 م.
(1) - Psellos.

پس لشکر.

[پَ سِ لَ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عقبهء سپاه. ساقه:
درفش و پس لشکر و جای خویش
برادرش را داد و خود رفت پیش.دقیقی.

پسله.

[پَ سَ لَ / لِ] (اِ) در تداول عامه جای نهانی. نهان جای. نهان. پنهان. پشت. نهفت. پشت و پسله و کنج پسله از اتباع است.
- در پسله؛ در خفا. نهانی. سرّاً.

پسله خور.

[پَ سَ لَ / لِ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) آنکه در حضور دیگران کم خورد و به نهانی بسیار.

پسله خوری.

[پَ سَ لَ / لِ خوَرْ / خُرْ](حامص مرکب) حال و چگونگی پسله خور.

پس ماندن.

[پَ دَ] (مص مرکب) سپس ماندن. عقب ماندن. بدنبال افتادن. دیری کردن. (منتهی الارب در لفظ تقاعس). تَقاعس. تأخر. اِلیاء. صری. اِساعة؛ یکساعت پس ماندن. اسرق عنهم؛ پس ماند از آنها. خدر؛ پس ماندن آهو از گله. طَزَع الجندی؛ پس ماند لشکری. (منتهی الارب).
- پس ماندن از قافله یا از لشکر؛ عقب افتادن از آن. تلحّز. (منتهی الارب).

پس مانده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آنکه در عقب ماند. سپس مانده. عقب مانده. بدنبال مانده. دیری کرده :
بساخت از پی پس ماندگان و گمشدگان
میان بادیه ها حوضهای چون کوثر.فرخی.
خیز ای پس ماندهء دیده ضرر
باری این حلوای یخنی را بخور.مولوی.
|| طعامی که پس از سیر خوردن کس یا کسانی برجای ماند. طعام یا شراب که پس از سیری مرد بماند. پس خورده. ته مانده. ته سفره. پیش مانده. نیم خورده. سؤر. فضلهء طعام.
- امثال: پس ماندهء گاو را به خر باید داد. (جامع التمثیل).
|| بقیهء هر چیزی: لُفاظَة؛ پس مانده از هر چیزی. مجاعَة؛ پس ماندهء خرما. (منتهی الارب). || وامانده. ترکَه. مُخلَّفَه.

پس مانده خور.

[پَ دَ / دِ خوَرْ / خُرْ](نف مرکب) آنکه بر سفرهء بزرگان نتواند حاضر آمدن و لکن پس از آنکه آنان صرف طعام کنند جزو چاکران و خدمتکاران بقیهء طعام تواند خوردن. باقی خوار. سؤرخوار.

پس میختن.

[پَ تَ] (مص مرکب) پس شاشیدن. رجوع به پس شاشیدن شود.

پسند.

[پَ سَ] (ن مف مرخم) مخفف پسندیده. مقبول. پذیرفته. قبول کرده. (برهان قاطع). خوش آمد. مطبوع. مرضیّ. خوش آیند :
پسند بزرگان فرّخ نژاد
ندارد جهان چون تو شاهی بیاد.فردوسی.
پسند من آن است کو را پسند.؟
|| ستوده. ممدوح. || نغز. خوب. نیک. نیکو. || پسندافتاده، گزیده. مختار. مجتبی. || دلخواه. قبول. استحسان. (فرهنگ شعوری) :
نگه کن کنون تا پسند تو چیست
وزین خواسته سودمند تو چیست.فردوسی.
به پسند تو سخن گفتن کاریست بزرگ
اندرین میدان این باره نگردد بعنان
وز دبیران جهان هیچ کسی نیست که او
نامه ای را بپسند تو نویسد عنوان.فرخی.
|| مرغوبیت :
هر آن چیز کان دور گشت از پسند
بدان چیز نزدیک باشد گزند.فردوسی.
|| (نف مرخم) مخفف پسندنده. قبول کننده. (برهان قاطع). پذیرنده. و مخفَّف پسندیده و به این معنی چون مزید مؤخر در بعض الفاظ استعمال شود مانند نعت فاعلی و مفعولی: ایرانی پسند. بازارپسند. بدپسند. جاهل پسند(1). چوپان پسند. خاطرپسند. خبره پسند. خداپسند. خواری پسند. خلق پسند. خودپسند. درشت پسند. دژپسند. دشوارپسند. دنیاپسند. دل پسند. دوست پسند. دیرپسند. رذل پسند. روستائی پسند. شاه پسند. طبع پسند. شرع پسند. عامه پسند. عقل پسند. عوام پسند. فرنگی پسند. قاضی پسند. گوش پسند. محکمه پسند. مشتری پسند. مشکل پسند. نظاره پسند. || (اِمص) اختیار (مقابل آئین یعنی جبر) :
بپرسید مؤبد ز کار جهان
سخن برگشای آشکار و نهان
که آیین گزینیم از او گر پسند
اگر گردش کار ناسودمند.فردوسی.
و شاید در این بیت نیز پسند بمعنی مختار باشد :
بگیتی درون جانور گونه گون
بسند از گمان وز شمردن فزون
ولیک از همه، مردم آمد پسند
که مردم گشاده ست و ایشان به بند.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| (فعل امر) امر از فعل پسندیدن.
- پسند دل؛ مطبوع خاطر.
(1) - از جاهل مراد جوان است، عوام گویند بعض حِرَف جاهل پسند است یعنی مردم آن حِرَف همیشه جوان باشند یعنی در جوانی میرند و به پیری نرسند چون طبق کشی و زه تابی و کناسی و شیشه سازی و چینی سازی و سیمان سازی.

پسند آمدن.

[پَ سَ مَ دَ] (مص مرکب)خوش آمدن. مطبوع افتادن. مقبول گشتن. گزیده آمدن. احساب. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) :
نیاید جهان آفرین را پسند
بفرجام پیچان شویم از گزند.فردوسی.
چو بشنید رومی(1) پسند آمدش
سخنهای او سودمند آمدش.فردوسی.
نیاید پسند جهان آفرین
نه نیز از بزرگان روی زمین.فردوسی.
نگه کن بدین تا پسند آیدت
به پیران سر این سودمند آیدت.فردوسی.
بگیتی نگه کن رستم بسی
ز گردان نیامد پسندش کسی.فردوسی.
همی گشت چندان که آمد ستوه
پسندش نیامد یکی زان گروه.فردوسی.
نگه کرد خسرو به هر کس بسی
نیامد ز گردان پسندش کسی.فردوسی.
از این بد نباشد تنت سودمند
نیاید جهان آفرین را پسند.فردوسی.
هر آن چیز کانت نیاید پسند
دل و دست دشمن بدان درمبند.فردوسی.
پسند تو آمد؟ [ سیاوش ] خردمند هست؟
از آواز به یا ز دیدن بهست؟.فردوسی.
ندارم من از شاه خود باز پند
وگرچه نیاید مر او را پسند.فردوسی.
نیاید جهان آفرین را پسند
که جویند بر بی گناهان گزند.فردوسی.
چو از کار آن نامدار بلند
براندیشم آنم نیاید پسند.فردوسی.
از آن گفتم این کم پسند آمدی
بدین کارها فرهمند آمدی.فردوسی.
چو دید اردوان آن پسند آمدش(2)
جوانمرد را سودمند آمدش.فردوسی.
یکی نامه فرمود پس پهلوی
پسند آیدت چون ز من بشنوی.فردوسی.
نیامدش [ تور را ] گفتار ایرج پسند
نه نیز آشتی نزد او ارجمند.فردوسی.
چو بهرام را آن نیامد پسند
همی بد ز گفتار خواهر نژند.فردوسی.
پسند آمدش سخت بگشاد روی
نگه کرد و بشنید گفتار اوی.فردوسی.
اگر شاه بیند پسند آیدش
هم آواز من سودمند آیدش.فردوسی.
از ایشان پسند آمدش کارکرد
به افراسیاب آن زمان نامه کرد.فردوسی.
فروماند سیندخت زین گفتگوی
پسند آمدش زال را جفت اوی.فردوسی.
پسند آمدش کار پولادگر
ببخشیدشان جامه و سیم و زر.فردوسی.
بگیتی درون جانور گونه گون
بسند از گمان وز شمردن فزون
ولیک از همه، مردم آمد پسند
که مردم گشاده ست و ایشان به بند.
(گرشاسب نامه نسخهء خطی مؤلف ص8).
کاری که ز من پسند نایدت
با من مکن آن چنان و مپسند.ناصرخسرو.
بر کسی مپسند کز تو آن رسد
کت نیاید خویشتن را آن پسند.ناصرخسرو.
آن ده و آن گوی ما را کت پسند آید به دل
گر بباید زانت خورد و گر ببایدت آن شنید.
ناصرخسرو.
قاضی را نصیحت یاران یکدل پسند آمد. (گلستان).
ز حادثات زمانم همین پسند آمد
که خوب و زشت و بد و نیک درگذر دیدم.
ابن یمین.
تقییظ؛ پسند آمدن چیزی کسی را به گرما. (منتهی الارب).
پسند بودن.
[پَ سَ دَ] (مص مرکب)مطبوع بودن. مقبول بودن :
پسند باشد مر خواجه را پس از ده سال
که بازگردد پیر و پیاده و درویش(1).رودکی.
شب تیره و پیل جسته ز بند
تو بیرون شوی کی بود این پسند.فردوسی.
چنین گفت کیخسرو هوشمند
که هر چیز کان نیست ما را پسند
نیارم کسی را همان بد بروی
اگر چند باشد دلم کینه جوی.فردوسی.
نبیند همی دشمن از هیچ سو
پسندش بود زیستن بآرزو.فردوسی.
پسند منست امشب این چنگ زن
تو این فال بد تا توانی مزن.فردوسی.
نباشد پسند جهان آفرین
که بیداد جوید جهاندار و کین.فردوسی.
نباشد پسند جهان آفرین
که تو سر بپیچی ز مهر و ز دین.فردوسی.
نباشد پسند جهان آفرین
نه نزدیک آن پادشاه زمین.فردوسی.
پسندش نبودی جز او در جهان
ز خوبان و از دختران شهان.فردوسی.
کسی کز بدش بر تو ناید گزند
چو با او کنی بد نباشد پسند.اسدی.
پسند داشتن.
[پَ سَ تَ] (مص مرکب)پسندیدن. قبول کردن: و در عقد نکاح و عروسی وی [ طغرل ] تکلف هاء بی محل نمود چنانکه گروهی از خردمندان پسند نداشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 254). || ستودن. حمد.
(1) - ن ل: قیصر.
(2) - ن ل: بدید اردوان و پسند آمدش.
(1) - ن ل:
روا مدار که از خدمت تو برگردد
پس از زمانی پیر و پیاده و درویش.

پسندر.

[پُ / پِ سَ دَ] (اِ مرکب) مخفف پسراندر است که پسر زن باشد از شوی دیگر یا پسر شوهر باشد از زن دیگر. (برهان قاطع). پسر پدر باشد یعنی برادر پدری. (اوبهی). ناپسری. پسرشوهر. پسرشوی. پسرزن. ربیب :
جز بمادندر نماند این جهان کینه جوی
با پسندر کینه دارد همچو با دختندرا.
رودکی (از لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی)(1).
پسندرود.
[پَ سَ دَ] (اِخ) نام یکی از نهرهای مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص6 و 24 و 25).
(1) - در بعض فرهنگها این بیت منسوب به عنصری است.

پسند شدن.

[پَ سَ شُ دَ] (مص مرکب)مقبول افتادن. مطبوع گردیدن :
چو خواهی که بانوی ایران شوی
بگیتی پسند دلیران شوی...فردوسی.
بزد گرز و بشکست زنجیر و بند
چنین زخم زان نامور شد پسند.فردوسی.
پسند کردن.
[پَ سَ کَ دَ] (مص مرکب)پسندیدن. قبول کردن :
ازو هرچه یابی به دل کن پسند
گر ایدون که جان را نخواهی گزند.
فردوسی.
مکن دلت را بیشتر زین نژند
تو داد جهان آفرین کن پسند.فردوسی.
بر این کار باشم ترا یارمند
ز دیوان کنم هرچه باید پسند.فردوسی.
بدین بخششت کرد باید پسند
مکن جانت نسپاس و دل را نژند.فردوسی.
نکردی پسند ایچکس را بهوش
همی داشتی راز این روز گوش.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء کتابخانهء مؤلف ص17).
|| گزیدن. || اکتفا(1).
-پسند کردن بر؛ ترجیح دادن:
که یارد آنجا رفتن مگر کسی که کند
پسند بر گه شاهنشهی چه ارژنگ.فرخی.
(1) - ظ. با این معنی بسنده کردن باشد.

پسندندگی.

[پَ سَ دَ دَ / دِ] (حامص)حالت و چگونگی پسندنده. || عمل پسندنده.

پسندنده.

[پَ سَ دَ دَ / دِ] (نف) آنکه بپسندد.

پسنده.

[پَ سَ دَ / دِ] (ن مف مرخم)پسندیده. مقبول. مطبوع. مرغوب. خوش آیند. سزاوار. برگزیده. (برهان قاطع). مختار :
آن چیست ز کردار پسنده که ترا نیست
آن چیست ز نیکوئی و خوبی که نداری.
فرخی.
به نیزه هر یک از ایشان ستودهء غزنین
به تیر هر یک از ایشان پسندهء بلغار.فرخی.
پسنده ست با زهد عمّار و بوذر(1)
کند مدح محمود مر عنصری را؟.
ناصرخسرو.
نیک بخت آنکسی که بندهء اوست
در همه کارها پسندهء اوست.سنائی.
|| نغز. خوب. نیکو. نیک. || (اِ) نوعی از کباب و آن قرصهای قیمه باشد که در روغن بریان کنند و گاهی بی روغن بریان کنند. (غیاث اللغات).
(1) - ن ل: عمّار یاسر.

پسنده.

[پَ سَ دِ] (اِخ) نام یکی از دیه های تنکابن مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص106)(1).
(1) - در متن انگلیسی «پسندده» آمده است و ظاهراً همین صحیح باشد.

پسندیدگی.

[پَ سَ دی دَ / دِ] (حامص)حالت و چگونگی آنچه پسندیده باشد :
گوهری نیست پسندیده تر از گوهر تو
با پسندیدگی گوهر فخر گهری.فرخی.
پسندیدن.
[پَ سَ دی دَ] (مص) پذیرفتن. قبول کردن. راضی شدن به. رضا دادن. ارتضاء (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). رضوان. خوش آمدن. مطبوع داشتن. گزیدن بر. صواب شمردن. تصویب. برگزیدن. (برهان قاطع در لغت پسنده) :
گرنه بدبختمی مرا که فکند
بیکی جاف جاف زود غرس
او مرا پیش شیر بپسندد
من نتاوم بر او نشسته مگس.رودکی.
عاشقی خواهی که تا پایان بری
بس که بپسندید باید ناپسند.
رابعهء بنت کعب قزداری.
مخاعه گفت خواسته به چهار یک باید کردن خالد گفت پسندیدم. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
اگر شاه پیروز بپسندد این
نهادیم بر چرخ گردنده زین.فردوسی.
همه کار یزدان پسندیده ام
همان شور و تلخی بسی دیده ام.فردوسی.
بدیشان چنین گفت سام سوار
که این کی پسندد ز ما کردگار.فردوسی.
به مهراب گفت ای هشیوار مرد
پسندیده ای در همه کار کرد.فردوسی.
برآن است کاکنون ببندد ترا
بشاهی همی بد پسندد ترا.فردوسی.
من این را پسندم که بر تخت عاج
ندارد بتن یاره و طوق و تاج.فردوسی.
پسندیدم آن هدیه های تو [ قیصر ] نیز
کجا رنج بردی ز هر گونه چیز
بشیروی بخشیدم آن برده رنج
پی افکندم او را یکی تازه گنج.فردوسی.
من او را یکی چاره سازم که شاه
پسندد از این بندهء نیکخواه.فردوسی.
بمالید رخ را بر آن تیره خاک
چنین گفت کای داور دادپاک
تو دانی که گر من ستمدیده ام
بسی روز بد را پسندیده ام
مکافات کن بدکنش را بخون
تو باشی ستمدیده را رهنمون.فردوسی.
پسندی و هم داستانی کنی
که جان داری و جان ستانی کنی.فردوسی.
سر تاجداری مبر بیگناه
که نپسندد این داور هور و ماه.فردوسی.
ز شاهان مرا دیده بر دیدن است
ز تو داد و از من پسندیدنست.فردوسی.
وزان پس بدو گفت چون دیدمت
بمشکوی زرین پسندیدمت.فردوسی.
چنین کی پسندد ز من کردگار
کجا بر دهد گردش روزگار.فردوسی.
فرستم به نیکی بنزد پدر
چنان چون پسندد همی دادگر.فردوسی.
مگر نام گرگین تو نشینده ای
کزینگونه خود را پسندیده ای.فردوسی.
بدو گفت بهرام را دیده ای
سواری و رزمش پسندیده ای.فردوسی.
نه از من پسندد جهان آفرین
نه شاه و نه گردان ایران زمین.فردوسی.
ببینند گردان لشکر ترا
بمردی پسندند یک یک مرا.فردوسی.
بگیتی همه کام دل دیده ام
به هر رزم میدان پسندیده ام.فردوسی.
تو از ما گسسته بدینگونه مهر
پسندد چنین کردگار سپهر.فردوسی.
بدو گفت این نزد بهرام بر
بگو ای سبک مایهء بدگهر
تو خاقان چین را ببندی همی!
گزند بزرگان پسندی همی!.فردوسی.
اگر داد باید که ماند بجای
بیارای زان پس بدانا نمای
چو دانا پسندد پسندیده گشت
بجوی تو در آب چون دیده گشت.فردوسی.
ز خوبیّ خوی و خردمندیم
بهانه چه سازی که نپسندیم(1).فردوسی.
زلف او حاجب لبست و لبش
نپسندد بهیچکس بیداد.فرخی.
خواجه گفت این دیگران را خداوند میداند کرا فرماید. امیر گفت بوالفتح رازی را می پسندم چندین سال پیش خواجه کار کرده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص341). امیر اندران بدید و آنرا سخت پسندید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص403). ما [ سه تن از امراء طاهری ]در دست امیریم و خداوند ما برافتاد با ما آن کند که ایزد عزّ ذکره بپسندد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص248). خدای عزّوجل نپسندد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص27). خواست [ خواجه احمد ] که بر جراحت دلش [ احمد ینالتکین ] را مرهمی کند چون امیر وی را پسندید. (تاریخ بیهقی ص268). گفت ایشان را بپسندید. (تاریخ بیهقی ص101). گفتم [ احمدبن ابی دؤاد ] الله الله یا امیرالمؤمنین که این خونی است ناحق و ایزد عزّ ذکره نپسندد. (تاریخ بیهقی ص170). حضرت رضا علیه السلام از آنچه او بکرد وی را [ طاهر را ]بپسندید و بیعت کردند. (تاریخ بیهقی ص137). پیلان را عرض کردند هزاروششصدوهفتاد نر و ماده بپسندید سخت فربه و آبادان بودند. (تاریخ بیهقی ص285).
یکی درد و یکی درمان پسندد
یکی وصل و یکی هجران پسندد
من از درمان و درد و وصل و هجران
پسندم آنچه را جانان پسندد.باباطاهر.
پسندید و گفت از تو چونین سزید
که زشتیست بند بدان را کلید.اسدی.
چنان بود پیمانش با ماهروی
که جفت آن گزیند که بپسندد اوی.
اسدی (گرشاسب نامهء نسخهء خطی مؤلف ص17).
نه میر خراسان پسندد او را
نه شاه سجستان نه میر ختلان.ناصرخسرو.
گر یار بخون من کمر دربندد
ای دل مکن آنچه اش خرد نپسندد.
مجیر بیلقانی.
گر خود همه عیب ها بر این بنده در است
هر عیب که سلطان بپسندد هنر است.
(گلستان).
حاکم این سخن را عظیم پسندید و اسباب معاش یاران فرمود تا بر قاعدهء ماضی مهیا دارند. (گلستان).
کسانی که بد را پسندیده اند
ندانم ز نیکی چه بد دیده اند.سعدی.
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند
گر تو نمی پسندی تغییر کن قضا را.حافظ.
|| روا داشتن. سزاوار دانستن : اگر خواهی تمام مرد باشی آنچه بخود نپسندی بدیگران مپسند. (منسوب به انوشروان، از قابوسنامه).
ستم مپسند از من بر تن خویش
ستم از خویش بر من نیز مپسند.
ناصرخسرو.
بر کسی مپسند کز تو آن رسد
کت نیاید خویشتن را آن پسند.ناصرخسرو.
مر مرا آنچه نخواهی که بخرّی مفروش
بر تنم آنچه تنت را نپسندی مپسند.
ناصرخسرو.
و هر کار که مانند آن بر خویشتن نپسندد در حق دیگران روا ندارد. (کلیله و دمنه).
حسادت را در دل و در پشت شکست است
جز پشت و دل حاسد مپسند شکسته.
سوزنی.
یاد دارم ز پیر دانشمند
تو هم از من بیاد دار این پند
هرچه بر نفس خویش نپسندی
نیز بر نفس دیگری مپسند.سعدی.
هر بد که بخود نمی پسندی
با کس مکن ای برادر من
گر مادر خویش دوست داری
دشنام مده بمادر من.سعدی.
|| ستودن. حمد. || نیک شمردن. مستحسن داشتن. استحسان : و همه ارکان و اعیان دولت وی را بپسندیدند بدان راستی و امانت و خدمتی که کرد در معنی آن خزانهء بزرگ. (تاریخ بیهقی).
این جور مکن که از تو نپسندد
سلطان زمانه خسرو والا.مسعودسعد.
|| گزیدن. انتخاب کردن. ترجیح دادن :
قند جدا کن ز وی دور شو از زهر دند
هرچه به آخر به است جان ترا، آن پسند(2).
رودکی.
بر دل مکن مسلط گفتار هر لتنبر
هرگز کجا پسندد افلاک جز ترا سر.
شاکر بخاری.
|| آزمودن؟ :
وگر خود کشندت جهان دیده ای
همه نیک و بدها پسندیده ای.فردوسی.
پسندیده.
[پَ سَ دَ / دِ] (ن مف) پسند. پسنده. مقبول. پذیرفته. خوش آمد. خوش آیند. قبول کرده. (برهان قاطع). مطبوع. مرضی. مرضیه. مرتضی. (مهذب الاسماء). رضیّ. رضیه. راضیه : میان پیغمبر صلی الله علیه و سلم و ابوبکر دوستی بود و ابوبکر اندر میان قریش پسندیده و بزرگوار بود و مال بسیار داشت و مردمان او را استوار داشتندی. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
چنینم گوانند و اسپهبدان
گزیده(1) پسندیده ام موبدان.دقیقی.
چنین دان که آن دختران منند
پسندیده و دلبران منند.فردوسی.
وزانجایگه بازگشتند شاد
پسندیده داراب با رشنواد.فردوسی.
یکی مرزبان بود با سنگ و رای
بزرگ و پسندیده و رهنمای.فردوسی.
که خرم بهشت است آنجای او
پسندید هم جای و هم رای او.فردوسی.
همان کین و رشکش بماند نهان
پسندیده او باشد اندر جهان.فردوسی.
بدو گفت ما را ستایش به چیست
بنزدیک هر کس پسندیده کیست.فردوسی.
بر دادگر نیز و بر انجمن
نباشد پسندیده پیمان شکن.فردوسی.
همه ساله خرم ز کردار خود
پسندیدهء مردم پرخرد.فردوسی.
صد و شصت یاقوت چون ناردان
پسندیدهء مردم کاردان.فردوسی.
چو شد هفت سال آمد ایوان [ مدائن ] بجای
پسندیدهء خسرو [ پرویز ] نیک رای.فردوسی.
چو با ما یکایک بگفت این بمرد
پسندیده جانش بیزدان سپرد.فردوسی.
پسندیده تر کس ز فرزند نیست
چو پیوند فرزند پیوند نیست.فردوسی.
کنون خلعت آمد سزاوار تو
پسندیده و در خور کار تو.فردوسی.
چه گوئی پسندیده آید ترا؟
بجفتی فریبرز شاید ترا؟.فردوسی.
پسندیده باد آن نژاد و گهر
همان مام کو چون تو زاید پسر.فردوسی.
دَ دیگر که پیمان شکستن ز شاه
نباشد پسندیدهء نیکخواه.فردوسی.
مردی کافی و پسندیده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص379). امیر احمد را گفت بشادی خرم و هشیار باش و قدر این نعمت بشناس و شخص ما را پیش چشم دار و خدمت پسندیده نمای تا مستحق زیادت نواختن گردی. (تاریخ بیهقی ص272). اگر این دزدیها و خیانتها که بوالقاسم کثیر و شاگردان وی کرده اند دریابی و به بیت المال بازآری خوب پسندیده خدمتی کرده باشی. (تاریخ بیهقی ص342). و این خبر به امیر بردند پسندیده آمد. (تاریخ بیهقی ص260). بر ایشان واجب و فریضه گردد که چون یال برکشند خدمتهای پسندیده نمایند. (تاریخ بیهقی). بوسعید سهل روزگار گذشتهء وی را خدمتهای پسندیده از دل کرده بود. (تاریخ بیهقی). استعانت از دیگران عیب نباشد یاری و مدد به دیگران پسندیده است. عیشة راضیة؛ ای مرضیة یعنی زیست پسندیده و خوش. (منتهی الارب). تقییظ؛ پسندیده بودن چیزی برای گرمای تابستان. || نغز. خوب. نیکو. نیک. مستحسن. زکی :
یکی جای خرم بپیراستند
پسندیده خوانی بیاراستند.فردوسی.
آفرین باد بر آن رای پسندیده کزو
شاه شاد است و سپه شاد و جهان آبادان.
فرخی.
بسیجیده چون کار هر نیکخو
پسندیده چون مهر هر مهربان.فرخی.
پس نیکوتر و پسندیده تر آن است که میان ما دو دوست [ مسعود و قدرخان ] عهدی باشد و عقدی بدان پیوسته گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص210).
هنر آن پسندیده تر دان ز پیش
که دشمن پسندد بناکام خویش.اسدی.
تا از وی شیری پسندیده تولد کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شیر پسندیده از خون صافی تولد کند و شیر ناپسندیده یا از خون صفرائی تولد کند یا از خون بلغمی یا از خون سودائی. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و بسیار باید نوشت تا خط نیکو و پسندیده آید. (نوروزنامه). شتربه آنرا [ مرغزار را ] پسندیده و لازم گرفت. (کلیله و دمنه). || برگزیده. (برهان قاطع). گزیده. منتخب. مختار. پسند افتاده. ممتاز :
دبیری که کار جهان دیده بود
خردمند و دانا پسندیده بود.فردوسی.
بدو پیرزن گفت کاین مرد کیست
که از زخم او بر تو باید گریست
پسندیده هوش تو بر دست اوست
که نه مغز بادش بگیتی نه پوست.فردوسی.
دبیر پسندیده را پیش خواند
سخن هرچه بایست با او براند.فردوسی.
بروز چهارم چو بر تخت عاج
بسر برنهاد آن پسندیده تاج.فردوسی.
که او بود از ایران سپه پیش رو
پسندیده و خویش سالار نو.فردوسی.
به رستم سپردش دل و دیده را
جهانجوی پور پسندیده را.فردوسی.
دبیری بلیغی پسندیده ای
خردمند و دانا جهاندیده ای.فردوسی.
جهاندیدگان را منم خواستار
جوان پسندیده و بردبار.فردوسی.
بدین دوده اندر کدامست مه
جز از تو پسندیده و روزبه.فردوسی.
بگشتاسب گفت ای پسندیده شاه
ترا کرد باید به بهمن نگاه.فردوسی.
ای پسندیدگان خسرو شرق
همنشینان او ببزم و بخوان.فرخی.
و داود از همهء فرزندان سلیمان را پسندیده تر داشت. (مجمل التواریخ والقصص).
فریدون وزیری پسندیده داشت
که روشن دل و دوربین دیده داشت.
سعدی (بوستان).
حکایت شنو، کودک نامجوی
پسندیده پی بود و فرخنده خوی.
سعدی (بوستان).
نه همه گفتار ز انسان خوش است
هرچه پسندیده بود آن خوش است
گفته که رمزیش نباشد ز بن
لحن بود زمزمهء بی سخن.امیرخسرو.
|| ستوده (مقابل نکوهیده).ممدوح. محمود. حمید :
ای برآوردهء سلطان و پسندیدهء خلق
ای ز فضل تو رسیده بهمه خلق خبر.فرخی.
چند آثار ستوده و سیرتهای پسندیده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص385). و او سیرتی سپرد سخت پسندیده. (فارسنامهء ابن البلخی). نیکوئی بهمهء زبانها ستوده است و بهمهء خردها پسندیده. (نوروزنامه).
از همه چیزهای بگزیده
هست جودالمقل پسندیده.سنائی.
بر آنچه ستودهء عقل و پسندیدهء طبع است اقبال کنم. (کلیله و دمنه). پسندیده تر سیرتها آن است که بتقوی و عفاف کشد. (کلیله و دمنه). و پسندیده تر افعال و اخلاق مردمان تقوی است. (کلیله و دمنه).
هر چه بر لفظ پسندیدهء او رفت ورود
پادشاهان جهان را به از آن نیست تحف.
سوزنی.
کار لشکرشکنی دارد و کشورگیری
در چنین کار پسندیده چرا این تأخیر.
سوزنی.
|| محمود :
بر آن نامها مهر بنهاد شاه
بخواند آن پسندیدهء نیکخواه.فردوسی.
- پسندیده حریم؛ نیک پیرامون :
در حریم تو امانست و ز غمها فرج است
شاد زی ای هنری حُرّ پسندیده حریم.
فرخی.
- پسندیده خوی؛ نیکخوی. پاکیزه خوی. خوشخوی :
شادمان باد و بکام دل خویش
آن پسندیده خوی خوب سیر.فرخی.
برهمن ز شادی برافروخت روی
پسندید و گفت ای پسندیده خوی.سعدی.
رگت در تن است ای پسندیده خوی
زمینی در آن سیصد و شصت جوی.
سعدی (بوستان).
- پسندیده رای؛آنکه رای و عقیدهء وی را تحسین کنند. نیکرای.نیکورای. خوب رای :
پسندیده رائی که بخشید و خورد
جهان از پی خویشتن گرد کرد.
سعدی (بوستان).
- پسندیده سیر؛ آنکه سیرت و کردار وی نیک بود. نیکوسیر :
جاودان شاد و تن آزاد زیاد
آن نکوروی پسندیده سیر.فرخی.
شکر باید کند ایزد را سلطان که کند
بچنین شاه نکو رسم پسندیده سیر.فرخی.
- پسندیده کار؛ آنکه کارهای وی نیک و مستحسن باشد. نیکوکار :
پسندیده کاران جاوید نام
تطاول نکردند بر مال عام.سعدی.
مُتطرِّس؛ مرد ریزه کار و پسندیده کار. (منتهی الارب).
- پسندیده کیش؛ آنکه رفتار یا آئین نیکو دارد :
کله دلو کرد آن پسندیده کیش
چو حبل اندر آن بست دستار خویش.
سعدی (بوستان).
- پسندیده گوی؛ آنکه گفتار وی نیکو و مطبوع و خوش آیند باشد.
- پسندیده مرد؛ نیکمرد :
فرستاده گفت ای پسندیده مرد
سخنهای دانا توان یاد کرد.فردوسی.
به بهرام گفت ای پسندیده مرد
برآید بدست تو این کار کرد.فردوسی.
بدو گفت شاه ای پسندیده مرد
کلیله روان مرا زنده کرد.فردوسی.
ز لهراسب شاه آن پسندیده مرد
که ترکان بکشتندش اندر نبرد.فردوسی.
بدو گفت شاه ای پسندیده مرد
سخن گوی و از راه دانش مگرد.فردوسی.
بیامد به ایوان پسندیده مرد
ز هرگونه اندیشه ها یاد کرد.فردوسی.
- پسندیده هوش؛ عاقل :
چنین گفت پیری پسندیده هوش...
سعدی (بوستان).
پسندیده بودن.
[پَ سَ دی دَ / دِ دَ](مص مرکب) پسند بودن. مطبوع بودن. مقبول بودن :
سخن گرچه دارد ز اختر فروغ
پسندیده باشد چو نبود دروغ.فردوسی.
و نیز رجوع به پسند بودن شود.
پسندیده داشتن.
[پَ سَ دی دَ تَ](مص مرکب) پسند داشتن. پسندیدن. قبول کردن. مصاب شمردن رای او. تصدیق کردن. مقبول شمردن : آن استاد که این عمارت همی کرد چون دیوارها تمام برآورد و بجای خم رسانید اندازهء ارتفاع آن با ابریشمی بگرفت و در حقه ای نهاد و به مهر کرد بخزانه دار شاه سپرد و روی درکشید و پنهان شد... تا بعد از دو سه سال بازآمد و پیش شاه رفت و گفت بفرمای تا حقه ای که به مهر من خزینه دار را سپردم بیارد که آن اندازه و قامت دیوار است چون بیاوردند پیمودند چند ارش از اندازه کمتر بود دیوارها، از آنچه دیوارها در این مدت فرونشسته بود. گفت اکنون از این عیب ایمن شدم و پایه ها قرار گرفت باکی نیست و او را بدان پسندیده داشتند و تمام کرد. (نزهت نامهء علائی). از آنجا که کمال سخن شناسی و تمیز پادشاهانه بود آنرا پسندیده داشت. (کلیله و دمنه). و ملک و جملگی حاضران آنرا پسندیده داشتند. (کلیله و دمنه). و نیز رجوع به پسند داشتن شود.
پس نشاندن.
[پَ نِ دَ] (مص مرکب) پس نشانیدن. لشکر خصم را بعقب نشستن داشتن.
(1) - ن ل: ز خوشی و خوی خردمندیم
بهانه چه داری که نپسندیم.
این بیت به اسدی نیز منسوب است. (گرشاسب نامهء خطی نسخهء مؤلف ص25).
(2) - پسند در این بیت امر است از پسندیدن.
(1) - ن ل: ستوده.

پس نشانیدن.

[پَ نِ دَ] (مص مرکب)رجوع به پس نشاندن شود.

پس نشستن.

[پَ نِ شَ تَ] (مص مرکب)بعقب رفتن لشکر در جنگی. عقب نشستن. عقب نشینی کردن.

پس نشین.

[پَ نِ] (نف مرکب) ردیف. (السامی).

پس نشینی.

[پَ نِ] (حامص مرکب)عقب نشینی.

پس نشینی کردن.

[پَ نِ کَ دَ] (مص مرکب) بعقب کشیدن. عقب نشینی کردن چنانکه لشکری از برابر خصم.

پسنگک.

[پَ سَ گَ] (اِ)(1) تگرگ. || ژاله. (برهان قاطع). حب الغمام. سنگچه. شخ کاسه.
(1) - ظ. این صورت مصحف کلمهء بشک، است یا مصحف سنگک و سنگجه.

پسنگیکا.

[پَ سَ] (اِخ) نام محلی در لاریجان مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص115).

پس نماز.

[پَ نَ] (اِ مرکب) آنکه پشت امام یعنی پیشنماز نماز گزارد. مأموم : تقلب تو در نماز جماعت با پس نمازانت. (تفسیر ابوالفتوح ج 4 ص141).
پس نهاد.
[پَ نِ / نَ] (ن مف مرکب) ذخیره. پس انداز. یخنی. || میراث. ترکه. تراث. || گنج.

پس نهادن.

[پَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)ذخیره کردن. اندوخته کردن. پس اندازه کردن. یخنی نهادن.

پسنی.

(اِخ) نام موضعی به مشرق بحر عمان.

پسنیوس نیژر.

[پُ سِنْ نیو ژِ] (اِخ)رجوع به پس سن نیوس نیگر شود.

پس وازنک.

[پَ زَ نَ] (اِ مرکب)(1)بازگشت مرض. رجعت بیماری. پس افتادگی. نکس. نُکاس. عود. نکس و عود.
(1) - Rechute. Retour d'une maladie .
(فرانسوی)

پس و پیش.

[پَ سُ] (اِ مرکب) یا پیش و پس. پس و پیش یکی شدن. دو مجرای شرم زن بهم پیوستن. افضاء: اِمراة مفضاة؛ زن که پیش و پس او یکی گردیده باشد. (منتهی الارب).

پس و پیش کردن.

[پَ سُ کَ دَ] (مص مرکب) تغییر جا دادن بصورتی که آنچه پیش است بعقب برند و عقب را پیش آرند. || ... مردم را برکنار کردن. به یکسو زدن راه جستن را.

پس و پیش نگر.

[پَ سُ نِ گَ] (نف مرکب) مآل بین. عاقبت اندیش :
من همه ساله دل از عشق نگه داشتمی
بخدا بودمی از عشق پس و پیش نگر.
فرخی.
پس و پیش نگریستن.
[پَ سُ نِ گَ تَ] (مص مرکب) یا پس و پیش نگه کردن. گذشته و آینده را بنظر داشتن. به قبل و بعد اندیشیدن. عاقبت اندیشیدن :
شنیدم که راهی [ دین زرتشت ] گرفتی تباه
بخود روز روشن بکردی سپاه...
تبه کردی آن پهلوی کیش را
چرا ننگریدی پس و پیش را.دقیقی.
بلشکر بترسان بداندیش را
بژرفی نگه کن پس و پیش را.فردوسی.
پسودن.
[پَ دَ] (مص) دست مالیدن. لمس کردن. دست زدن. (برهان قاطع در لفظ پسوده). ببسودن. ببساویدن. مَس.

پسوده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) دست زده. دست رسیده. و دست مالیده باشد و سوراخ کرده را نیز گویند. (برهان قاطع).

پس وردار.

[پَ وَ] (نف مرکب) پَسه بردار. رجوع به پَس بردار شود.

پسوم.

[پْسُمْ / پِ سُمْ] (اِخ)(1) نام کتابی از عهد عتیق مرکب از 150 مزمور مقدس که کاتولیکها آنرا بداود نسبت کنند و آنها از حیث زیبائی شعر و خیالات عالی شاهکار شعر تغزلی بشمار است و یهود آن مزامیر را هنوز عالیترین سرود مذهبی دانند و در نزد کاتولیکها نیز آن مزامیر اساس ادب و مراسم دینی قرار گرفته است. آن کتاب را بزبان ما زبور خوانند و مزامیر نیز گویند. در قاموس کتاب مقدس آمده است: مزامیر، اشعار روحانی است که با آواز محض تمجید و تقدیس حضرت اقدس الهی بتوسط آواز مزمار و نی خوانده میشد. کتاب مزامیر به پنج کتاب منقسم و در آخر هر قسمتی لفظ آمین مکرر گشته و اغلب برآنند که این لفظ را جمع کنندگان کتاب در آخر هر کتاب افزوده اند. و ابداً دخلی به مصنف ندارد. خلاصه کتاب اول دارای 41 مزمور است که 37 از آنها منسوب به داود و 4 که اول و دوم و دهم و سی وسوم باشد به مؤلفان نامعلوم منسوب است. کتاب دومین دارای 31مزمور است یعنی از 44 الی 72 که 7 عدد از آنها منسوب به بنی قورح و یک مزمور به آساف و 18 به داود و سه مزمور به مؤلفان غیرمعروف منسوب است و یک مزمور از برای سلیمان یا از خود سلیمان است و در آخر همین قسم است که میگوید «و تمامی زمین از جلال او پر بشود آمین و آمین دعاهای داودبن یستی تمام شد». کتاب سومین دارای 17 مزمور می باشد یعنی از 73 الی 89 که 11عدد از آنها به آساف و 3 عدد به بنی قورح و یک مزمور به داود و یکی به هیمان از راحی و بنی قورح و یکی به ایثان از راحی منسوب است. کتاب چهارمین دارای 17 مزمور است یعنی از مزمور 90 الی 106 و باقی به مؤلفان غیرمعلوم منسوب است. کتاب پنجمین دارای 44 مزمور می باشد یعنی از 107 الی 150 که پانزده تا به داود و یکی به سلیمان و باقی به مؤلفان غیرمعروف منسوب است و تمامی سرودهای صعود مخصوصاً به اشخاصی که به شهر مقدس بالا میرفتند اختصاص دارد. در این کتاب است مز 120-134 و نیز تمامی مزامیر تهلیلیه یعنی 146 الی 150 در این کتاب است و همچو خاتمهء کتاب مزامیر می باشد. و تقسیم مزمور فوق به عصر نحمیا منسوب می باشد و در 1 تو 16:35 و 36 از تسبیحات کتاب چهارمین مزامیر اقتباس شده و همین تقسیم در ترجمهء هفتگانه نیز وارد است لکن برخی از مسیحیان متقدمین آنرا رد نموده گفتند چون با آنچه که در اعمال 1:20 میباشد مخالف است لهذا این تقسیم مناط اعتبار نیست چونکه در آنجا نمیگوید (اسفار یا کتابها) بلکه «لفظ در کتاب زبور» نوشته شده است. بعضی از علما عقیده بر این دارند که تقسیم مسطور فوق، محض مشابهت به اسفار خمسهء موسی می باشد و یا بواسطهء نظام تاریخی یا بواسطهء متابعت و پی درپی آمدن مؤلفین و یا بواسطهء موضوعات و منضمات آنها یا بواسطهء مناسبت از برای پرستش و غیره و غیره می باشد اما بخوبی واضح است که این تقسیم بطور محتاج الیه پرستش و عبادت تقسیم یافته. بعضی از مزمورها که اشاره شد مکرر گشته اند مثل مزمور 14 که در 53 تکرار شده و مزمور 40 در 70 و تتمهء 57 و 60 در 108 تکرار شده است و از این دلایل معلوم میشود که کتب منقسمهء پنجگانه بطور مختلف جمع گشته و معین نمودن وقت جمع کردن تمام آنها در یک مجلد خالی از اشکال نیست بلکه امکان ندارد ولی از بعضی از مطالب کتاب چهارم و پنجم مزمور چنان مستفاد میشود که بعد از اسیری بابل جمع شده اند. بهر صورت کتاب مزامیر متدرجاً در یک مجلد جمع و فراهم گشته و متضمن مطالب سالهای عدیده می باشد یعنی از زمان حکومت الهی تا زمان مراجعت نمودنشان از اسیری بابل.
عنوانات: هر مزموری را عنوانی است الا 34 مزمور که تلمود آنگونه مزامیر را مزامیر یتیمه نامیده برخی را عقیده بر آن است که عبارت «هللویا خدا را تسبیح بخوانید» که در ابتدای بعضی از مزامیر دیده میشود همان عنوان آن مزامیر است. در این صورت شمارهء مزامیر یتیمه 24 میشود و اصل این عنوانات بهیچ وجه معلوم نیست لکن بعضی را عقیده این است که جمع کنندگان کتاب آن عنوانات را افزوده اند چنانکه عنوانات اناجیل و تتمهء رساله ها را افزودند. علی ایّ حال عنوانات مزامیر خیلی قدیم و از برای تفسیر مفید و در جمیع نسخه های عبرانی موجود می باشد لکن معنای بعضی بقدری نامعلوم است که ترجمهء هفتگانه آنرا ترجمه نکرده خلاصه آنچه ما از آنها می فهمیم آن است که بر وضع تقالید مشهوره که قبل از ترجمهء مذکوره شهرت تامی داشته و بر وضع آن اسبابی که در وقت خواندن مستعمل بوده و بر طور خواندن و وضع تاریخی و شخصی می آگاهاند و ملاحظات اخیره اختصاص به مزامیر داود دارد و اغلب آنها اشاره به حوادث و وقایع حیات او می باشد و بیشتر آنها حرف به حرف و کلمه به کلمه از اسفار تاریخی استنساخ شده مثل عنوان مزمور 52 که با اشمو 22:9 و مز 54 که با اشمو 23:19 و مز 56 که با اشمو 21:11-15 مطابق است. و علماء در خصوص معنی لفظ سلاه اختلاف بسیار دارند و قول معتبر آن است که اشاره به اسبابی است که مختص خواندن میباشد. امری غریب و بسیار عجیب است که مزامیری را که اسرائیلیان متقی و پرهیزکار قرنهای متعدده قبل از مسیح نگاشتند فع در عبادت کلیسای مسیحی معمول و مناسب ذوق جمیع طوایف مسیحی می باشد و همین مطلب دلیل قوی بر صحت آنها می باشد که الهامی و از جانب خداست(2) و از اعماق قلب انسانی صادر شده از تمامی احساس بنی نوع بشر اخبار می نماید و از شکر و حمد و توبه و حزن و غم و امید و شادی عمومی مطلع میسازد بطوری که در هر زمان و مکان هر نفس ذکیه و متقی مناسبت آنها را ملتفت میشود. و اگر چنانچه بطور شایسته قوت و اثر هر مزموری را احساس نکنیم سببش آن است که جهات و موجبات و اسباب تألیف آنها را ندانسته و نفهمیده ایم چه که مزامیر کلیةً شعر می باشند. علیهذا مفسر شعر نیز باید بطوری احاطه بر احساسات شاعر پیدا نماید که اشعار او را کما هو حقه بتواند تعبیر و تفسیر کند زیرا که بعضی از این مزامیر را جز در اوقات رودادن تجربه و تنگی نتوان فهمید و بعضی را در موقع زحمت و مرارت و غیره و بعضی را در وقت شادی و سرور میتوان فهمید. و هر قدر ما در امر دین اطلاع تام و کامل حاصل نمائیم تعجب و حیرت ما در مناسبت مزامیر میافزاید که چگونه از برای اقسام مختلفهء حیات بنی نوع بشر موافق و مناسب است بدین لحاظ هیچیک از اسفار الهامی جز اناجیل بقدر مزامیر خوانده نمی شود. مزامیر اساس و بنیاد اغلب سرودهای مسیحیان است و در عبادت بالانفراد شخصی و هم در عبادت جماعتی که در تمام جهان بجا آورده می شود مستعمل بوده و هست. و شخص مسیحی بسیار خوشحال خواهد شد وقتی که ببیند که همین مزامیر است که در موسی و داود و آساف مؤثر بوده است. تألیف مزامیر در مدت هزار سال یعنی از ایام موسی تا مراجعت از اسیری تا به ایام عزرا کرده شد ولیکن اکثر آنها در زمان داود و سلیمان تألیف و بر حسب عنوانات آنها هفتادوسه مزمور به داود منسوب است و از آنهاست 3-9 و 11-41 و 51-65 و 68-70 و 101 و 103 و 108-110 و 122 و 124 و 131 و 133 و 138-140. و چون او مشهورترین مؤلفین و رئیس ترنم کنندگان اسرائیل بوده بدان واسطه تمام مزامیر «مزامیر داود» گفته شده و این مزامیر تماماً بسیط و دارای عبارت محکم می باشد که دلسوزی طفل و ایمان شخص شجاع را داراست، و ظاهراً صورت انسانی را بنظر ما می آورد که بر ضدّ موانع خارجی و داخلی شهر خدا ساعی است و دوازده مزمور به آساف منسوب است یعنی 73-83 و 50 و آساف شخصی لاوی و یکی از رؤسای آلات طرب و سرود داود بود. اتو 16:17 و 19 و 2 تو 29:30. و یازده مزمور به بنی قورح منسوب است و اینان خانواده و سلسلهء شعرائی می باشند که در ایام داود به وظیفهء کهانت سرافراز بودند. اتو 6:22 و 9:19 و 26:1 و 2 تو 20:19. و آن مزامیر از قرار تفصیل است. مز 42: و 44: و 49: و 84: و 85: و 87: و 88: و هفت تا از این مزامیر مخصوصاً به ایام داود و سلیمان اختصاص دارد. و مزامیر بواسطهء نیکوئی شعر و خیالات عالی به داود و مزمور 72 و 127 به سلیمان و مزمور 90 به موسی نبی منسوب است و تقسیمات مزامیر از قرار تفصیل است: (1) مزامیر حمد و تسبیح است که مزمور 8 و 19 و 24 و 33 و 34 و 36 و 96 و 100 و 103 و 107 و 121 و 146-150 باشد. (2) مزامیر شکرانه است که از برای مراحم و الطاف خدائی نسبت به اشخاص معینه گفته شده یعنی مزمور 9 و 18 و 22 و 30 و یا از برای قوم اسرائیل انشاء گشته یعنی 46 و 48 و 65 و 98. (3) مزامیر توبه آمیز است یعنی مزمور 6 و 25 و 32 و 38 و 51 و 102 و 130 و 143. (4) مزامیر سیاحت یعنی مزمور 110-124. (5) مزامیر تاریخی که رفتار خدا و الطاف و مرحمتی را که دربارهء قوم خود داشته است بیان می کند. مز 78 و 105 و 106 و 114. (6) مزامیر نبوّتی و مسیحی می باشد که کلیةً مبنی بر وعدهء خدا به داود و اولاد او میباشد. 2 شمو 7:12-16 مز 2 و 16 و 22 و 40 و 45 و 68 و 69 و 72 و 97 و 110 و 118. (7) مزامیر تعلیمی است که شخص را از قرار تفصیل ذیل تعلیم میدهد: 1 - در خصایص عادلان و شریران و بهره و نصیب ایشان. مز 1 و 5 و 7 و 9-12 و 14 و 15 و 17 و 24 و 25. 2 - در تقدیس و پاکی و نیکی شریعت الهی است. مز 19 و 119. 3 - در بطالت زندگانی انسان. مز 39 و 49 و 90. 4 - در تکالیف واجبهء حکام. مز 82 و 101. (8) مزامیریست که شامل دعا بر گناه کاران می باشد و اکثر آنها منسوب به داود است. مز 35 و 52 و 58 و 59 و 69 و 109 و 137.
(1) - Psaumes. (2) - باید بیاد داشت که قاموس کتاب مقدس از انتشارات تبلیغاتی مسیحی است.

پسوه.

[ ] (اِخ) مرکز ایل پیران در ساوجبلاغ آذربایجان.

پسهانتن.

[پُ نِ تَ] (هزوارش، مص) بلغت زند و پازند بمعنی افشاندن باشد و پسهانمی بمعنی افشانم و پسهانید یعنی بیفشانید. (برهان قاطع). و ظاهراً این لفظ تحریف فشاندن باشد.

پسه بردار.

[پَ سَ / سِ بَ] (نف مرکب)پسه وردار و رجوع به پس بردار شود.

پسه برداری.

[پَ سَ / سِ بَ] (حامص مرکب) پس برداری. عمل پسه بردار.

پس هشتن.

[پَ هِ / هَ تَ] (مص مرکب)(به...) به پس گذاشتن. بعقب گذاردن.

پس هشه.

[ ] (اِخ) نام دهی، هفت فرسخ میانهء جنوب و مشرق شهر لار است. (فارسنامهء ناصری).

پسه وردار.

[پَ سَ / سِ وَ] (نف مرکب)خادمه که دامان بلند خاتون را گاهِ حرکت بردارد تا بزمین نساید :
آن کسان را که تو بینی پسه وردار لباس
جامه شان بنده و خود خواجهء خدمتکارند.
نظام قاری (دیوان البسه ص63).
پسی.
[ ] (اِ) حرفی از حروف یونانی که پسی تلفظ میشود و آن بیست و سیمین از حروف یونان قدیم است و نیز رجوع به اِپسی شود.

پسی.

[پَ] (حامص) تأخر. مقابل پیشی. تقدم :
تو بر نصیحت آن پیس جاهل پیشین
شده ستی از شرف مردمی بسوی پسی.
ناصرخسرو.
|| تنگی. نیازمندی : گفت خاموش که در پسی مردن به که حاجت پیش کسی بردن. (گلستان).
- در پسی ماندن؛ در تداول عوام، کامیاب نگردیدن و عقب ماندن.

پسی.

[ ] (اِخ) نام موضعی به شمال شهرزور.

پسیت تالی.

[پْسی / پِ] (اِخ)(1) نام جزیره ای کوچک که بین سالامین و قارّه واقع بود و نام آن در تاریخ جنگهای ایران و یونان ذکر میشود. ایرانیها در جنگ خشیارشا با یونان قوه ای به آن جزیره فرستادند تا بر طبق نقشهء آنان یونانیان نتوانند فرار کنند. جنگ می بایست در بوغازی روی دهد که این جزیره در آن واقع بود و داشتن قوه در این جا برای کشتی های آسیب یافته لازم بود ولی در اواخر جنگ بگفتهء هرودوت، آریستید عدهء بسیار از آتنی های سنگین اسلحه با خود برداشته وارد آن جزیره گردید و پارسیهائی را که در آن جزیره بودند ریزریز کرد(2).
(1) - Psyttalie. (2) - ایران باستان ج 1 ص810 و 816 .

پسیج.

[پَ] (اِ)رجوع به بسیج شود.

پسیجیدن.

[پَ دَ] (مص) رجوع به بسیجیدن شود.

پسیجیده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) رجوع به بسیجیده شود.

پسیچیدن.

[پَ دَ] (مص) رجوع به بسیجیدن شود.

پسی خان.

[پَ] (اِخ) رودی است در گیلان که موازی را از فومن جدا میکند و از مشرق فومن میگذرد. (جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان ص 275).

پسیدونیوس.

[پُ دُ] (اِخ)(1) عالم معروف یونانی در ریاضیات و هیأت. مولد او آپامهء سوریه در 135 ق. م. و او در 50 ق. م. در روم درگذشت. و مدتی در جزیرهء ردس سکنی داشت. و معلم سیسرون خطیب معروف روم بشمار میرود و معروف است از این حیث، که دوم شخصی بوده که خواسته بزرگی کرهء زمین را معلوم دارد. نتیجهء کار او چنین است که محیط کرهء زمین از 180 هزار تا 240 هزار استاد است ولی چون نمیدانند استاد یونانی صحیحاً چند متر است طول این مسافت را هم نمی توانند صحیحاً معین کنند (استاد را از 49 تا 85 متر میدانند ولی محققاً معلوم نیست) بطور کلی روشن است که اسلوب اراتُستن عالی تر از اسلوب پسیدونیوس بوده است. از کارهای دیگر پسیدونیوس نیز این است که میخواسته مسافت زمین را تا ماه و آفتاب معلوم کند و به این نتیجه رسیده است که مسافت اولی مساوی 52 و یک هشت یک شعاع زمین است و مسافت دومی معادل 13098 برابر همان شعاع ولی معلوم نیست که بچه وسیله و با کدام اسلوب به این نتیجه رسیده است این عالم تحریراتی هم راجع به تاریخ دارد زیرا وقایع را از فوت اسکندر تا چند سال قبل از اینکه درگذرد نوشته است، ولی فقط قسمت هائی از این تألیف مانده است و باقی مفقود است. از نوشته های او برای تاریخ ایران پس از اسکندر نیز می توان اطلاعاتی بدست آورد. (ایران باستان ج 3 ص2178).
(1) - Posidonius.

پسیرا.

[پْسی / پِ] (اِخ)(1) نام جزیره ای است کوچک نزدیک ساحل در شمال خلیج میرابله به ساحل شرقی اقریطش (کِرت). (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Psyra.

پسیشه.

[پْسی / پِ شِ] (اِخ)(1) در اساطیر یونان نام دختری زیبا زوجهء اِرُس یا کوپیدن رب النوع عشق و تجسم نفس. افسانهء پسیشه ظاهراً از اختراعات افلاطونیان و ممثل سرنوشت نفس است که از محل رفیع خویش هبوط کرده و پس از رنج و محنت بسیار برای ابد با عشق الهی اتحاد خواهد یافت افلاطونیان جدید آن داستان را اشارتی دانند به تجدید حیات آینده که با سعادت دائم مقرون خواهد بود. جمع کثیری از هنرمندان قدیم و جدید از افسانهء پسیشه ملهم شده اند. مشهورترین آنان در نقاشی رفائیل و ژِرار و داوید و پرودن و روبنس است. و در ادبیات لافنتن و کرنی و مُلیر.
(1) - Psyche.

پسیل.

[پِ] (اِخ)(1) نام رواقی در شهر آتن (اثینه) که در آنجا شاهکارهای نقاشی را محفوظ میداشتند.
(1) - Pecile . Poecile.

پسیل.

[پْسی / پِ] (اِخ)(1) نام ساکنان قدیم لیبی است و آنان به مارافسائی مشهور بودند.
(1) - Psylles.

پسیل توسیس.

[پْسی / پِ] (اِخ)(1) نام جزیره ای در رود سند که اسکندر در آن فرود آمد و قربانی کرد. جزیرهء مذکور بگفتهء آرّیان چشمه ها و بندر مناسبی داشت و آریان آنرا سیلوت یا کیلّوت نامیده است. (کتاب 6 فصل 6 بند 2). پلوتارک آنرا سیلّوس تیس نوشته ولی گوید که بعضی آنرا پسیل توسیس نامند (اسکندر، بند 87). (ایران باستان ج 2 صص1846-1848).
(1) - Psiltucis.

پسیلوریتیس.

[پْسی / پِ لُ] (اِخ)(1) نام قدیم ایدا. کوهی واقع در اقریطش. ارتفاع قلهء آن 2500 گز است و بر طبق اساطیر یونانی آن کوه مولد پدر خدایان ژوپیتر (مشتری) است.
(1) - Psiloritis.

پسین.

[پَ] (ص نسبی) (خلاف نخستین و پیشین) بازپسین. واپسین اخیر. آخرین. مُؤخر. آخرة. اُخری. آخر. متأخر :
نخستین فطرت(1) پسین شمار
توئی خویشتن را ببازی مدار.فردوسی.
ندانم که دیدار باشد جز این
یک امشب بکوشیم دست پسین.فردوسی.
فراوان ز گردان گردنفراز
ز بهر پسین حمله را دار باز.اسدی.
ز پیغمبران او [ محمد ص ] پسین بد درست
ولیک او شود زنده زیشان نخست.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء مؤلف ص2).
پسین مردم آمد که از هر چه بود
بدش بهره و بر همه برفزود.
اسدی (گرشاسب نامه ایضاً ص102)
و اصحاب ابوحنیفه... بدین قول پسینند. (هجویری از کشف المحجوب).
اندر جهان نخواهد بودن پس از تو شاه
ای شاه تا قیامت شاه پسین توئی.
مسعودسعد.
ابن هرمه؛ پسین فرزندان و مرد که کلانسال باشد. (منتهی الارب). اهزع؛ پسین تیر که در کیش ماند ردی باشد یا جید یا آن بهترین تیرها باشد که جهت شداید و پیکار سخت نگاه دارند یا ردی تر. (منتهی الارب). || مابین ظهر و غروب و عصر. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی).
- پسین خلیفه؛ یعنی امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب رضی الله عنه. خاقانی گوید :
بهتر خلف از پسین خلیفه.
(از فرهنگ رشیدی).
- روز پسین؛ قیامت. یوم الاَخر :
پرستش همان پیشه کن یا نیاز
همه کار روز پسین را بساز.فردوسی.
ای پسر وامخواه روز پسین
جان ستاند برهن و پایندان.نزاری.
آن نیست که حافظ را رندی بشد از خاطر
کاین سابقهء پیشین تا روز پسین باشد.
حافظ.
- صبح پسین؛ صبح صادق:
گرچه بهین عمر شد روز به پیشین رسید
راست چو صبح پسین از همه خوشدم تریم.
خاقانی.
- نماز پسین؛ نماز عصر. صلوة عصر. صلوة وسطی. نماز دیگر.
(1) - ن ل: خلقت.

پسین فردا.

[پَ فَ] (ق مرکب) دو روز بعد از فردا. سه روز بعد.

پسین فرداشب.

[پَ فَ شَ] (ق مرکب)دو شب بعد از فرداشب.

پسینونت.

[پِ نُنْ] (اِخ)(1) شهری است قدیمی در جهت غربی شهر باستانی گُردیُم بر ساحل نهر سنگاریوس در خطهء گالاسیای قدیم واقع در اناطولی و از پیش در آنجا معبدی بوده الههء یونانی قدیم را موسوم به سیبل(2) و قبر آتیس نیز بدانجا بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pessinonte.
(2) - Cybele.

پسینه.

[پَ نَ / نِ] (اِ مرکب) صندوق خانه. پستو (بلهجهء قزوین). پَسنه. || (ص نسبی) پسین. آخرین. مقابل پیشینه.

پسینیان.

[پَ] (ص مرکب، اِ مرکب) (مقابل پیشینیان) آخریان. متأخران. آیندگان :نیکبختان بحکایت و امثال پیشینیان پند گیرند از آن پیشتر که پسینیان بواقعهء ایشان. (گلستان).
پش.
[پَ] (اِ) موی گردن و کاکل اسب را گویند... (برهان قاطع). یال. عرف (در اسب) :
کفلهاش گرد و پش و دم دراز
بر و بال فربی و لاغر میان.
پوربهای جامی (از فرهنگ جهانگیری).
بجای نعل نومه بسته بر پای
بجای درّ پروین بسته بر پش.
لطیفی (از فرهنگ شعوری).
ظفر چو تیغ بدست تو دید گفت به تیغ
همه سلامت آن روی چون نگار تو باد
چو دید فتح پش اسب تو به اسبت گفت
همه سعادت آن زلف چون نگار تو باد.
|| طره که بر سر دستار و کمر گذارند و فش معرب آن است. || پست. ناقص و فرومایه از هر چیز. || شبیه و نظیر و مانند. (برهان قاطع). || و بمعنی بش و فش است یعنی بند آهنین و سیمین که بر صندوق و در زنند. آهن جامه. ضَبّه. هر بندی آهنین که به تخت و تخته های رخت دان برای سختی بندند. بندهائی بود از آهن یا از مس نیک پهن کرده که بر درها و تختها و صندوقها زنند و بندی که کاسه بندان بر کاسهء چینی و چوبین و غیره زنند و حلقه و کمر که بر میان بندند. و بند آن چیز را پش گویند :
از آبنوس دری اندر او فراشته بود
بجای آهن، سیمین همه پش و مسمار.
ابوالمؤید.(1)
بر دل هر شکسته زد غم تو
چون طبق بند از صنیعت، پش.شهید.
مرا گفت بگرفتمش زیر کش
همی بر کمر ساختم بند و پش.فردوسی.
|| بند. وصل: التضبیب؛ پش برزدن چیزی را و به آهن بستن. (زوزنی). || هر بند و گیره.
- پای پش؛ جمعاً بمعنی آواز پای باشد گاهِ رفتن :
باز کرد از خواب زن را نرم و خوش
گفت دزدانند و آمد پای پش.رودکی.
پش.
[پُ] (اِ) جغد را گویند و آن پرنده ای است نامبارک. (برهان قاطع). بوم. پَشَک. و رجوع به پشک شود.
(1) - به نام منجیک نیز هست.

پش.

[پِ] (ق) مخفف پیش است. (برهان قاطع). رجوع به پیش شود.

پشاپویه.

[پَ یَ] (اِخ) فشافویه. نام بلوکی در جنوب شرقی طهران. دو بلوک غار و پشاپویه از شمال محدود است به کوه سه پایه و حومهء طهران و کن و از مغرب به شهریار و از جنوب به دریاچهء قم و کویر و از مشرق به ورامین، قسمت شمالی آن موسوم به غار و قسمت جنوبی پشاپویه است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص358). ناحیت فشافویه، و در او سی پاره دیه است. کوشک و علی آباد و کیلین [ ظاهراً کلین ] و جرم و قوج اغاز(1)، معظم قرای آنجاست. (نزهة القلوب حمدالله مستوفی ص54). و هم چنین در ولایت نشابوریه [ ظ. پشاپویه ] و [ در ] شهریار، پشتهء سرخی است در زیر آن پشته غاریست و در آن غار مثال پستانهای شتر آویخته است و ازو قطرات میچکد و در اکثر اوقات آن غار از آن قطرات پرآب است و مردم معلول را مفید است و به تبرک بجایها برند و گویند از برکت امامزاده است که در آن نواحی آسوده است. (نزهة القلوب ص287 از تحفة الغرایب).
(1) - در جغرافیای سیاسی کیهان (ص 349) «قرج آغاز» ضبط شده است.

پشام.

[پَ] (ص) هر چیز تیره رنگ را گویند. (برهان قاطع). تیره فام. سیه چرده.

پشان.

[پَ] (اِ) بمعنی چشان است و معنی چشان را در یک فرهنگ لفظ گذر نوشته بودند با ذال نقطه دار و در دو فرهنگ دیگر گزر با زای نقطه دار. والله اعلم. (برهان قاطع). گرز که از سلاح جنگ است. عمود. و ظاهراً هیچ یک از دو معنی که صاحب برهان به پشان داده است صحیح نیست چه خود او در کلمهء هزارجشان یعنی کرمة البیضاء میگوید معنی آن هزارگز است چه چشان بمعنی گز باشد و اگر این دعوی صاحب برهان که میگوید پشان چشان است صحیح باشد نه لفظ گذر و نه لفظ گرز هیچیک صحیح نیست، بلکه هر دو مصحف گز است والله اعلم.

پشاور.

[پِ وَ] (اِخ) نام شهری از هندوستان (در قسمت پاکستان کنونی) در ایالت شمال غربی. این شهر چون در معبر هند به افغانستان قرار دارد موقع نظامی آن مهم است. سکنهء آن بالغ بر 105 هزار تن است و آنرا پیشاور نیز نامند.

پش بلاند.

[پِ بْلا / بِ] ((اِخ)(1) اورانات طبیعی اکسیددورادیوم.
.ednelbhceP - (1)

پش پش خوران افشار.

[پِ پِ خُ نِ اَ](اِخ) نام رودی به خرهء خزل تویسرکان.

پشت.

[پُ] (اِ) قسمت خلفی تن از کمر به بالا. ظهر. اَزْر. قرا. قری. قَروان و قَرَوان. حاذ. مطا. قصب. سَراة. قَرقَر. قِرقریّ. (منتهی الارب) :
پشت خوهل سر تویل و روی بر کردار قیر(1)
ساق چون سوهان و دندان بر مثال دستره.
غواص (از لغت نامهء اسدی).
بسته کف دست و کف پای شوخ
پشت فروخفته چو پشت شمن.کسائی.
همی دوختشان سینه ها تا به پشت
چنین تا بسی سرکشان را بکشت.فردوسی.
نگه کرد گو اندر آن دشت جنگ
هوا دید چون پشت جنگی پلنگ.فردوسی.
خم آورد پشت و سنان ستیخ
سراپرده برکند و هفتاد میخ.فردوسی.
چو پیش آمد این روزگار درشت
ترا روی بینند بهتر که پشت.فردوسی.
بدو گفت کسری که رامش کراست
که دارد بشادی همی پشت راست.فردوسی.
کنون شد مرا و ترا پشت راست
نباید جز از زندگانیش خواست.فردوسی.
خداوند تاج آفریدون کجاست
که پشت زمانه بدو بود راست.فردوسی.
کنون چنبری گشت پشت یلی
نتابد همی خنجر کابلی.فردوسی.
دل و پشت بیدادگر بشکنید
همه بیخ و شاخش ز بن برکنید.فردوسی.
از آن لشکر روم چندان بکشت
که یک دشت سر بود با پای و پشت.
فردوسی.
همه پشت پیلان به رنگین درفش
بیاراسته سرخ و زرد و بنفش.فردوسی.
چنین است رسم سرای درشت
گهی پشت زین و گهی زین به پشت.
فردوسی.
یکی کفشگر دید بر پشت شیر
نشسته چو بر خر سوار دلیر.فردوسی.
ز کوزی پشت من چون پشت پیران
ز سستی پای من چون پای بیمار.فرخی.
مرد را کرد گردن و سر و پشت(2)
کوفته سربسر بکاج و بمشت.عنصری.
از دل و پشت مبارز می برآید صد تراک
کز زه عالی کمان خسرو آید یک ترنگ.
عسجدی.
وی... اثرهای فرزانگی فراوان نمود و از پشت اسب مبارز بزد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 109). امیر چنان کلان شد که همه شکار بر پشت پیل کردی. (تاریخ بیهقی).
ای خواجه ازین مار و ازین باز حذر کن
زیرا الف پشت تو زینهاست شده دال.
ناصرخسرو.
دوتات شده ست پشت یکتا کن
زان پس که فزودی و همی کاهی.
ناصرخسرو.
تو غافلی و بهفتاد پشت، شد چو کمان
تو خوش بخفته و عمرت چو تیر رفته ز شست.
عطار.
برائی لشکری را بشکنی پشت
بشمشیری یکی تا ده توان کشت.
گفت کز چوب خدا این بنده اش
میزند بر پشت دیگر بنده خوش.مولوی.
پارسایان روی در مخلوق
پشت بر قبله می کنند نماز.سعدی.
|| نشستنگاه. مقعد :
کسی را کش تو بینی درد کولنج
بکافش پشت و زو سرگین برون لنج.
طیان (از لغت نامهء اسدی).
-امثال: اگر پشت گوشت را دیدی فلان کس یا فلان چیز را خواهی دید.
کس نخارد پشت من جز ناخن انگشت من.
گل پشت و رو ندارد.
مهاصاة؛ پشت شکستن. هدم؛ پشت شکستن. ظَهرُ اَقطن؛ پشت خم و منحنی. قَردَد؛ اعلای پشت. (منتهی الارب). اسناد؛ پشت بکسی واگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی). سند الیهُ سنوداً؛ پشت بازنهاد بسوی آن. استناد؛ پشت بازنهادن بسوی چیزی. تسانَدَ الیه؛ پشت بازنهاد بسوی آن. قَلَبَ الشّی ء؛ پشت آن بجانب شکم گردانید. (منتهی الارب). ارکاح؛ پشت بجای بازنهادن. استناد؛ پشت بچیزی واگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی). سند، تساند؛ پشت بچیزی بازنهادن. تدبیخ؛ کوز کردن پشت. ادبار؛ پشت دادن. تبرقط؛ بر پشت افتادن. تمخُر؛ پشت بسوی باد کردن. (منتهی الارب). تولیه؛ پشت بگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). تقلیب؛ پشت چیزی بسوی شکمش کردن. صَلامطاط؛ پشت دراز. صَ مُطائط؛ پشت دراز. هزر؛ بعصا سخت زدن بر پهلو و پشت کسی. (منتهی الارب). || مقابل روی :
از باد روی خوید چو آب است موج موج
وز نوسه پشت ابر چو جزع است رنگ رنگ.
خسروانی (از لغت نامهء اسدی).
|| بالا. زبر :
کمربند بگرفت وز پشت زین
برآورد و زد ناگهان بر زمین.فردوسی.
شنید آنکه شد شاه ایران درشت
برادرش بندوی ناگه بکشت
چو بشنید دستش بدندان بکند
فرود آمد از پشت زین سمند.فردوسی.
گو پیلتن را چو بر پشت زین
ندیدند گردان در آن دشت کین...فردوسی.
چنین است رسم سرای درشت
گهی پشت زین و گهی زین به پشت.
فردوسی.
بر و یال و کتف سیاوش جز این
نخواهد همی نیز بر پشت زین.فردوسی.
فرود آوریدند از پشت زین
بر آن مهتران خواندند آفرین.فردوسی.
|| بام. سقف :
نشسته روز و شب بر پشت ایوان
نهاده چشم بر راه خراسان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
خروش من بدرّد پشت ایوان
فغان من ببندد راه کیوان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
نعمان منذر او را از پشت سدیر بزیر افکند. (لغت نامهء اسدی).
|| روی :
برآمد ز لشکر ده و دار و گیر
بپوشید روی هوا پرّ تیر
چو خورشید را پشت تاریک شد
بدیدار شب روز نزدیک شد.فردوسی.
از آن پوست کآهنگران پشت پای
بپوشند هنگام زخم درای.فردوسی.
|| وراء. پس. سپس. خلف :
نگاهش همی داشت پشت سپاه
همی کرد هر سو به لشکر نگاه.دقیقی.
به پیش اندرون شهر و دریا به پشت
دژی بر سر کوه و راهی درشت.فردوسی.
سپرد آن زمان پشت لشکر بدوی
که بد جای گردان پرخاشجوی.فردوسی.
همی گشت با او به آوردگاه
خروشی برآمد ز پشت سپاه.فردوسی.
به پشت سپه گیو گودرز بود
که پشت و نگهبان هر مرز بود.فردوسی.
|| آن سوی: خانهء ما پشت بانک ملی است. پشت دیوار. || بیرون هر چیز را گویند. (برهان قاطع). جانب خارج. || پی. دنبال. متعاقب. در تِلو. تالی. || صلب (مقابل شکم. رحم). هر نسلی از طرف اجداد یا اولاد. طبقه. سبط. نژاد. تبار. دودمان. تخمه. نَسب. اصل. دوده :و فرزندان را بگیرم به گناه پدران تا پشت چهارم. (توراة). جبرئیل گفت یا ابراهیم مردمان بحج خوان و علی کُل ضامر یأتینَ مِن کُلّ فجّ عمیق. (قرآن 22 / 27)، تا آخر آیه آنجا که فرماید وَ لله عاقبة الامور. پس ابراهیم علیه السلام گفت کرا خوانم بدین کوهها اندر که هیچکس نیست جبرئیل گفت تو بخوان تا خدای عزوجل بشنواند آن کسی را که خواهد ابراهیم آواز کرد ایهاالناس قد بناالله لکم بیتاً و دعاکم الی حجه فاجیبوه. خدای عزوجل آن آواز ابراهیم همه خلق جهان بشنوانید و ایشان که در پشتهای پدران نیز اندر بودند هر آن کسی که خدای عزوجل مرو را حج روزی کرده است آن روز پاسخ کردند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
کرا پشت و شمشیر و دینار باشد
ببالا تن نیزه [ شاید: ببالا و تن برز و ] پشت کیانی(3).
دقیقی (از تاریخ بیهقی فیاض ص387).
برادر ز یک کالبد بود و پشت
چنان پرخرد بی گنه را بکشت.فردوسی.
پسر کو ز راه پدر بگذرد
دلیرش ز پشت پدر نشمرد.فردوسی.
بتوران یکی شهریار نو است
کجا نام او شاه کیخسرو است
ز پشت سیاوش یکی شهریار
هنرمند وز گوهر نامدار.فردوسی.
بدو داد پاسخ که من بهمنم
ز پشت جهاندار روئین تنم.فردوسی.
ز پشت من است این و نام اورمزد
درخشنده چون لاله اندر فرزد...
گرانمایه [ اورمزد ] از دختر مهرک است
ز پشت من [ شاپور ] است این مرا بیشک است.
فردوسی.
یکی کودکی دارم اندر نهان
ز پشت تو ای شهریار جهان.فردوسی.
دو کودک ز پشت کسی دیگرند
نه از پشت شاهند و زین مادرند.فردوسی.
چو خم در دوال کمند آورم
سر جاودان را به بند آورم
همان من نه از پشت اهریمنم
که با فر و برز است جان و تنم.فردوسی.
بدو [ سیاوش ] گفت [ کاوس ] کز کردگار جهان
یکی آرزو دارم اندر نهان
که ماند ز تو نام تو یادگار
ز پشت تو آید یکی شهریار.فردوسی.
همی خواند او زند زردشت را
بیزدان سپرده کئی پشت را.فردوسی.
گر این کودک از پاک پشت من است
نه از تخم بدگوهر آهرمنست.فردوسی.
از ایشان هر آنکس که دهقان بدند
از ایران و پشت دلیران بدند
تهمتنش خوانند و رستم بنام
پدر زال و از پشت دستان سام.فردوسی.
نبیره پسر خسرو زادشم
ز پشت فریدون و از تخم جم.فردوسی.
نبیره پسر پشت کاوس پیر
تبه شد بدین جایگه خیرخیر.فردوسی.
که از پشت تو شهریاری بود
که اندر جهان یادگاری بود.فردوسی.
رزبان گفت که این لعبتکان بی گنهند
هیچ شک نیست که آبست ز خورشید و مهند
از سوی ناف و ز پشت دو گرانمایه شهند
عیبشان نیست گر آن مادرکانشان سیهند.
منوچهری.
اگر ایدونکه بکشتن نمرند این پسران
آن خورشید و قمر باشند این جانوران
زان کجا نیست مه روشن و خورشید مران
به نسب باز شوند این پسران با پدران
وگر ایدونکه بباشند ز پشت دگران
از پس کشتن زنده نشوند ای و ربی!(4).
منوچهری.
کهنه گفتند از پشت تو بیرون آید فرزندی. (تاریخ سیستان).
ده آزادهء پاک پیکر همه
ز یک پشت فرخ برادر همه.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بی فضل کمتری تو ز گنجشکی
گرچه ز پشت جعفر طیاری.ناصرخسرو.
از پشت اتابک چو تو شاهی زاید
زیرا که ز شیر بچه هم شیر آید.
مجیر بیلقانی.
ای که بر روی زمینی همه وقت آن تو نیست
دیگران در رحم مادر و پشت پدرند.سعدی.
بهفت پشت ما هم بس است. || (ص) مدد. قوت. یار. یاریگر. یاور. معاضد. معین. حامی. پناهگاه. پناه. کمک. پشتیبان. (برهان قاطع). ظهیر. ملاذ. ملجأ. سرپرست. ولی. مولی. نیرودهنده :
چو پشت است مر مرد را خواسته
کرا خواسته کار[ ش ] آراسته.ابوشکور.
سپهدار لشکر نگهبان کار
پناه جهان بود و پشت سوار.دقیقی.
زریر سپهبد برادرش [ گشتاسب ] بود
که سالار گردان لشکرش بود...
پناه جهان بود و پشت سپاه
نگهدار کشور سپهدار شاه.دقیقی.
نگهدار شاهان ایران منم
به هر جای پشت دلیران منم.فردوسی.
همی گفت کاین اژدها را که کشت
مگر آنکه بودش جهاندار پشت.فردوسی.
بدو گفت زال ای دلیر جوان
سر نامداران و پشت گوان.فردوسی.
همی گفت پشت دلیران منم
یکی پهلوانی ز ایران منم.فردوسی.
یکی نامه باید نوشتن درشت
ترا فر و نام و نژاد است و پشت.فردوسی.
برو [ رستم ] آفرین کرد خسرو بمهر
که جاوید بادا بکامت سپهر...
توئی تاج ایران و پشت مهان
نخواهیم بی تو زمانی جهان.فردوسی.
توئی از نیاکان مرا یادگار
همیشه کمربستهء کارزار
دل شهریاران و پشت کیان
بفریاد هر کس کمر بر میان.
فردوسی.
تهمتن بپوشید رومی زره
برافکند بند زره را گره
به پیش خداوند خورشید و ماه
بیامد ورا کرد پشت و پناه.فردوسی.
بدو گفت اگر شاه ایران توئی
نگهدار و پشت دلیران توئی.فردوسی.
شهنشاه ایران و توران منم
سپهدار و پشت دلیران منم.فردوسی.
ترا پشت باشم بهر کارزار
به هر انجمن خوانمت شهریار.فردوسی.
به پشت سپه گیو گودرز بود
که پشت و نگهبان هر مرز بود.فردوسی.
قباد آن زمان چون بمردی رسید
سر سوفرای از در تاج دید
بگفتار بدگوهرانش بکشت
که او بود در پادشاهیش پشت.فردوسی.
سپهدار چون قارن رزم خواه
چو شاپور نستوه پشت سپاه.فردوسی.
کرا پشت و یاور جهاندار نیست
ازو خوارتر در جهان خوار نیست.فردوسی.
مرا پشت بودی گر ایدر بدی
بقنوج و بر کشورم سر بدی.فردوسی.
تو پدرود باش ای جهان پهلوان
که بادی همه ساله پشت گوان.فردوسی.
نگوئی مرا کاین ددان را که کشت
که او را خدای جهان باد پشت.فردوسی.
توانی مگر کردن او را تباه
که اویست سالار و پشت و پناه.فردوسی.
چنان دان که این گنج ما پشت تست
زمانه کنون پاک در مشت تست.فردوسی.
توئی تاج ایران و پشت سران
سرافراز و ما پیش تو کهتران.فردوسی.
دل و پشت گردان ایران توئی
بچنگال و نیروی شیران توئی.فردوسی.
جهاندار خسرو گرفتش ببر
که ای پشت مردی و کان هنر.فردوسی.
که اکنون چه سازیم از این رزمگاه
چو شد پهلوان پشت توران سپاه.فردوسی.
بدو [ سیاوش ] گفت پیران که ای سرفراز
مکن خیره اندیشه بر دل دراز
که افراسیاب از بلا پشت تست
بشاهی نگین اندر انگشت تست.فردوسی.
ستون کیان پشت ایران سپاه
چو کاوه نبد هیچکس نیکخواه.فردوسی.
ز هر بد بزال و برستم پناه
که پشت سپاهند و زیبای گاه.فردوسی.
بدین کار پشت تو یزدان بود
هماواز تو بخت خندان بود.فردوسی.
ستون گوان پشت افراسیاب
کنون شاه را تیره شد آفتاب.فردوسی.
گزین کیانی و پشت سپاه
نگهدار ایران و لشکر پناه.فردوسی.
که اهرن بود مر مرا یار و پشت
ندارد مگر باد دشمن به مشت.فردوسی.
بدو گفت سیندخت کای پهلوان
سر پهلوانان و پشت گوان.فردوسی.
بگیو آنگهی گفت [ کیخسرو ] رستم کجاست
که پشت بزرگان و تخم وفاست.فردوسی.
نگهدار ایران و پشت مهان
سر تاجداران و شاه جهان.فردوسی.
دریغ آن برادر فرود جوان
سر نامداران و پشت گوان.فردوسی.
پناه گوان پشت ایرانیان
فرازندهء اختر کاویان.فردوسی.
چو خسرو نباشد ورا یار و پشت
ببیند ز من روزگار درشت.فردوسی.
خنک آنکه باشد ورا چون تو پشت
بود ایمن از روزگار درشت.فردوسی.
نگهدار ایران و مکران توئی
بهر جای پشت دلیران توئی.فردوسی.
لشکری را که چنو پشت بود
از همه خلق نباشد تیمار.فرخی.
ای شهریار ملوک عالم
ای روی دنیی و ای پشت اسلام.فرخی.
پشت اهل ادب است او و خریدار ادب
زین همی تیز شود اهل ادب را بازار.فرخی.
تیغ او چیست بنام و تیر او چیست بفعل
تیغ او بازوی فتح و تیر او پشت ظفر.
فرخی.
هر که چون محمود پشتی دارد اندر روز جنگ
چون سرلشکر مقدم باشد اندر کارزار.فرخی.
مردمان گویند سلطان لشکری دارد قوی
پشت لشکر اوست در هیجا بحق کردگار.
فرخی.
بشرف تاج ملوکی بسخا فخر ملوک
بلقا روی سپاهی به هنر پشت سپاه.فرخی.
اندر نبرد پشت و پناه تو کردگار
واندر سریر مونس جان تو ماه تو.فرخی.
جاودان شاد زیاد و بهمه کام رساد
پشت و یاری گر او باد هماره یزدان.فرخی.
پشت سپه میر یوسف آنکه برویش
روز بزرگان خجسته گشت و همایون.
فرخی.
سر سران سپه باش و پشت پشت ملک
خدایگان زمین باش و پادشاه زمان.فرخی.
ناصر دین خدای و حافظ خلق خدای
نایب پیغمبر و پشت امیرالمؤمنین.فرخی.
میر آزاده سیر یوسف بن ناصر دین
پشت اسلام و هم از پشت پدر ایران شاه.
فرخی.
معین دین نبی باد و پشت و بازوی حق
به تیغ و دولت مؤمن فزا و کافر کاه.فرخی.
سپیدروئی ملک از سیاه رایت اوست
سیاه رایت او پشت صدهزار عنان.فرخی.
بهمه کار ترا یار و قرین باد خرد
در همه حال ترا پشت و معین باد الَه.
فرخی.
امیر یوسف را با ده سرهنگ و فوجی لشکر بقصدار فرستاد تا پشت جامه دار باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص250).
بدان ای دلاور یل پهلوان
که بادی همه ساله پشت گوان.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء خطی مؤلف ص246).
همواره پشت و یار من پوینده بر هنجار من
خارا شکن رهوار من شبدیز خال و رخش عم.
لامعی.
بدو گفت ای داور داد من
امید من و پشت و فریاد من.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چنین گفت کای جمله همزاد من
چراغ دل و پشت و فریاد من.
شمسی (یوسف و زلیخا).
سخت بی پشت بوند و ضعفا قومی
که تو پشت سپه و قوت ایشانی.
ناصرخسرو.
خداوند زمان و قبلهء حق
مرا پشت است و حصن از شر شیطان.
ناصرخسرو.
آباد و خرم است ز جاه تو ملک و دین
زیرا که این و آنرا پشت و معین توئی.
مسعودسعد.
ایا پناه و دل و پشت لشکر توران
که هست لشکر توران بتو گرفته جهان.
سوزنی.
پشت صد لشکر سواری میشود.مولوی.
چو دولت مساعد بود بخت پشت
برهنه نشاید بساطور کشت.(از العراضه).
خرد رهنمون بزرگ و پشت قویست. (تحفة الملوک).
-امثال: برادر پشت برادرزاده هم پشت.
یکی را چوب بپا میزدند میگفت وای پشتم، گفتند چرا چنین گوئی گفت اگر پشت داشتمی کس مرا بر پای زدن نتوانستی.
یا مشت یا پشت؛ یعنی یا زور یا حامی و مددکار.
|| یاوری. حمایت. مدد. پشتی :
دل شاه ترکان پر از خشم و جوش
ز تندی نبودش بگفتار گوش
برانگیخت اسب از میان سپاه
بیامد دمان تا به آوردگاه
ز ایرانیان چند نامی بکشت
چو خسرو بدید اندر آمد بپشت.فردوسی.
بقوت نعم و پشت نعمت (کذا) اویست
امید یافته بر لشکر نیاز ظفر.
مسعودسعد (دیوان چاپی ص203).
|| تکیه. محل اتکاء. اتکاء :
پشت احکام قران بود بشمشیر خدای
بهتر از تیغ سخن را نبود هیچ ظهیر.
ناصرخسرو.
از روزگار و خلق ملولم کنون از آنک
پشتم بکردگار و رسول است و ملتش.
ناصرخسرو.
گر ترا پشت بسلطان خراسان است
هیچ غم نیست ز سلطان خراسانم.
ناصرخسرو.
نیم یار دنیا بدین است پشتم
که سخت و بلند است محکم حصارش.
ناصرخسرو.
- پشت هشتن به؛ تکیه کردن به :
سخن ها دراز است و کاری درشت
بیزدان کنون باز هشتیم پشت.فردوسی.
|| مقابل دمه و لبه: با پشت قمه زدن. کل؛ پشت شمشیر. (منتهی الارب). || هزیمت :
سپاهی بکردار کوچ و بلوچ
سگالندهء جنگ مانند غوچ
که کس در جهان پشت ایشان ندید
برهنه یک انگشت ایشان ندید.فردوسی.
نبیند کسی پشت ما روز جنگ
اگر چرخ جنگ آرد و کوه سنگ.فردوسی.
|| باطن. || دنباله. بقیه. بازمانده: این باران پشت دارد؛ دیری خواهد بارید. || هر چیزی که برای تقویت سُکر داخل شراب کنند. (غیاث اللغات). || فوجی از اهل خانه. (قاموس کتاب مقدس). || یک دوره از حیات و عمر بنی نوع بشر که طولش مساوی عمر یک نفر باشد و یا مدت یکصد سال. (قاموس کتاب مقدس). || صنفی از بنی نوع بشر(؟). (قاموس کتاب مقدس). || وقتی از اوقات(؟). (قاموس کتاب مقدس). || آنکه شهوت غیرطبیعی انفعالی دارد. جنایت ضد طبیعت. بدکار. مخنث. حیز. (برهان قاطع). پسر بد :
تو که خم گشته مگر پشتی.
|| چون مزید مؤخر در دنبال بعض الفاظ درآید که گاه بمعنی ظهر است مانند آزرده پشت. خارپشت. سنگ پشت. کاسه پشت. کوزپشت. گوژپشت. لاک- پشت. و گاه بمعنی روئیده مانند پرپشت. کم پشت (در موی و در کشت). || و این کلمه در اسامی امکنهء ذیل نیز چون مزید مؤخری آمده است: اثران پشت آب. بابل پشت. پهپشت. تالارپشت. جوب پشت. رودپشت. رودپشت پائین. کته پشت. گته پشت. لته پشت. ماچک پشت. هتکاپشت. هلی پشت.
- بر پشتِ (پشتِ نامه یا رقعه یا سند)؛ ظهر آن: عبدالله چون جواب بر این جمله دید سخت غمناک شد رقعه را با جواب بر پشت آن بدست معتمدی از آن خویش سخت پوشیده نزدیک فضل [ بن ربیع ] فرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص29). صد ریال که پرداخته ای در پشت سند بنویس. (لغت فرهنگستان).
- بر پشت خفتن؛ بر قفا خفتن. استلقاء. کنایه از فارغ البال و آسوده خاطر بودن است. آسوده خفتن :
جهان نو شد از داد نوشین روان
بخفتند بر پشت پیر و جوان.فردوسی.
بخت داری برو به پشت بخواب.
- بقدر پشت خاک انداز؛ در تداول عوام، خانه ای بقدر پشت خاک انداز یا خانه ای بقدر پشت غربال. خانه ای بسیار کوچک.
- به پشت افتادن؛ ستان افتادن. طاق باز خفتن.
- به پشت افکندن یا به پشت باز افکندن؛ستان خوابانیدن. طاق باز افکندن: عبدالله بن مسعود او را به پشت باز افکند و نیک بدیدش تا بشناختش. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
- به پشت اندرآمدن؛ از دنبال آمدن :
تهمتن از ایشان فراوان بکشت
فرامرز و طوس اندرآمد به پشت.فردوسی.
- به پشت خفتن و به پشت بازخفتن؛ طاق باز خفتن. بر قفا خفتن. استلقاء. مستلقی خفتن :واندر زکام گرم و سرد به پشت نشاید خفت تا ماده به سینه فرونرود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). خداوند علت مستلقی بخسبد، یعنی به پشت بازخسبد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
-پس پشت.؛ پشت. دنبال. قفا :
ز خورشید تابان نهان کرد روی
همی رفت خور در پس پشت اوی.
فردوسی.
عماری به ماه نو آراسته
پس پشت او اندرون خواسته.فردوسی.
یکایک بنه در پس پشت کرد
بیامد نگه کرد جای نبرد.فردوسی.
سراپرده زد گرد گیتی فروز
پس پشت او لشکر نیمروز.فردوسی.
و نیز رجوع به پس پشت در همین لغت نامه شود.
- پشت اندر پشت یا پشت در پشت یا پشت -به پشت؛ پدر بر پدر. پدر در پدر. نسلا بعد نسل. نسلی بعد نسلی. همهء پدران و جدان :
والامنشی که پشت در پشت آگاه
بر شاه جهان عزیز و بر حاجب شاه.
منوچهری.
- پشت باد خوردن کسی را یا پشت کسی باد -خوردن؛ در مورد کسی گویند که چندی بیکار گذرانیده و اکنون تحمل کار بر وی دشوار است.
- پشت بچیزی دادن؛ اتکاء بدان کردن.
- پشت بر دیوار ماندن؛ کنایه از بی رونق و خالی از جلوه گشتن :
گر ز روی خود براندازی نقاب
پشت بر دیوار ماند آفتاب.صائب.
- پشت به آفتاب؛ آنجا که آفتاب نتابد.
- پشت پنجه؛ ظاهر کف.
- پشت پیش کردن جامه؛ جامه را وارونه کردن تا نو نماید و در مثلی عامیانه آمده است: قبام را پشت و پیش کردم و سرم را رشک و شپش کردم.
- پشت تاپو بار آمده بودن؛ هنوز معاشرت با مردمان نکرده بودن.
- پشت جامه؛ آن سوی که به تن ساید.
- پشت چشمها بازماندن؛ در تداول عوام، پشت چشمهایم باز میماند، به طعن و تعریض، از این معنی هیچ مضطرب یا متأثر نخواهم شد.
- پشت چمن؛ کنایه از صحن چمن باشد. (برهان قاطع).
- پشت چوگان؛ پشت خمیده. کوزپشت :
بار چون برگرفت پرده ز روی(5)
کِرو دندان و پشت چوگانست(6).رودکی.
و در بیت ذیل معنی کلمه بر ما مجهول است :
بدانگه که گیرد جهان گرد و میغ
کل پشت چوگانت گردد ستیغ.ابوشکور.
- پشت خم؛ کنایه از مردم کوژ و راکع و خاضع باشد. (برهان قاطع).
- پشت خم دادن یا پشت خم کردن؛ کوز کردن پشت را. خمیدن. خم شدن: رکوع؛ پشت خم دادن. (منتهی الارب).
- پشت دادن لشکر و پشت از هم دادن؛هزیمت شدن آن :
چو بینی که لشکر ز هم پشت داد
به تنها مده جان شیرین بباد.سعدی.
- پشت دشمن دیدن؛ دیدن گریز دشمن. فرار خصم :
چو تو پشت دشمن ببینی بچیز
میاز و مپرداز هم جای نیز.فردوسی.
- پشت دوتا بودن؛ خمیده بودن و کنایه از خم شدن در برابر کسی تعظیم را :
یکتا نشود حکمت مر طبع شما را
تا بر طمع مال شما پشت دوتائید.
ناصرخسرو.
نیست آگه زانکه گر من فتنهء دنیی بدم
پشت من چون پشت او پیش شهان دوتاستی.
ناصرخسرو.
- پشت دوتا گشتن؛ خمیدن. خمیده گشتن از پیری: اقسئنان، اِقَسأن الرجل؛ کلان سال و پشت دوتا گشت مرد. (منتهی الارب).
- پشتِ زمین؛ روی زمین : طریق آن است که بحیلت در پی کار او ایستم تا پشت زمین را وداع کند. (کلیله و دمنه).
- پشت سر کسی افتادن؛ او را تعاقب کردن. در عقب او برای خیالی بد رفتن. با اعمالی برای جلب او مشغول شدن.
- پشت سر هم ؛ پیاپی. متوالی.
- پشتش را آوردن؛ نبریدن و قطع نکردن دنبالهء اقدامی و مذاکره و شعری را و جز آن.
- پشتش را به خاک رسانیدن یا پشتش را -بزمین آوردن یا پشتش را بخاک مالیدن؛ به رسم کشتی گیران او را بر پشت بر زمین زدن و مجازاً سخت مغلوب کردن.
- پشت قوی کردن؛ قوت و نیرو بخشیدن :
اقرار کن بدو و بیاموز علم او
تا پشت دین قوی کنی و چشم دل قریر.
ناصرخسرو.
- پشت قوی گشتن؛ دلیر و امیدوار گشتن. جرأت یافتن: پس هرون گفت حق تعالی تو را چیز نوی داده است گفت بلی. عصا بر وی نمود و صفت آن عصا بگفت پشت ایشان قوی گشت. (قصص الانبیاء ص 98).
- پشت کسی شکستن؛ فقر.
-پشت کمان دیدن دشمن؛ کنایه از حمله کردن باشد :
نبیند ز من دشمن بدگمان
بجز روی شمشیر و پشت کمان.فردوسی.
- پشت کمان بر کسی افکندن؛ کنایه از تیرانداختن بسوی کسی چه در حالت تیرانداختن پشت کمان جانب حریف باشد. (از مصطلحات غیاث اللغات).
- پشت ملک؛ کنایه از قوت ملک و کسی که قوام ملک به او باشد.
- پشت نادادن اسب؛ توسنی کردن آن. شماس. (دهار). شموس.
- پشت و بازو؛ حامی. مددکار. یاریگر. ظهیر :
بدو گفت هر کس که بانو توئی
به ایران و چین پشت و بازو توئی.فردوسی.
- پشت و پسله (از اتباع)؛ در نهانی.
- پشت هم؛ متعاقب. متوالی. یکی در پی دیگری. یکی در دنبال دیگری.
- تا مرا داری پشت بده و چوب بخور؛ مزاح گونه ای است که از آن این خواهند که از او برای تو یا دفاع از تو فایدتی نیست.
- در پشت کسی حرف زدن؛ در غیاب او بدگوئی کردن.
- دیده یا سر از پشت پای خجلت برنگرفتن؛دیده یا چشم ها را از شرمندگی بزیر افکندن و برنداشتن : دیگر عروس فکر من از بی جمالی سر برنیارد و دیدهء یأس از پشت پای خجالت برندارد. (گلستان).
- شکسته پشت؛ آنکه استخوان ظهر وی خمیده یا شکسته باشد و کنایه از مغلوب و منکوب و رنج و مصیبت رسیده است:
همی شدند به بیچارگی هزیمتیان
شکسته پشت و گرفته گریغ را هنجار.
عنصری.
- مثل پشت خر؛ سخت مجروح، با بسیار جراحت و خستگی.
- مثل پشت ماهی؛ آبی را بدان تشبیه کنند که با نسیمی نرم موجهای بسیار چون پشیزهء ماهی پیدا آرد.
- هم پشت؛ یار. یاریگر. متحد. باهم :
بکوشید و هم پشت جنگ آورید
جهان را بکاوس تنگ آورید.فردوسی.
نباید که هم پشت باشند هیچ
جز اندر گه رزم کردن بسیج.اسدی.
تمالؤ؛ هم پشت شدن. (زوزنی).
- یک پشت ناخن؛ مقداری اندک.
- امثال: پشتش به کوه است یا پشتش به شاه کوه است (مثل)؛ یعنی وی حامی و پشتیبان نیرومند دارد.
(1) - ن ل: نیل.
(2) - ن ل: مرو را گشت گردن و سر و پشت سربسر کوفته...
(3) - در مجمع الفصحا چنین نوشته شده است: نبایدْش تن سرو و پشت کیانی. (حاشیهء مصحح).
(4) - یعنی: آری قسم به پروردگارم. بعض الفاظ این بند بقیاس تصحیح شده است.
(5) - ن ل:
باز چون برگرفت دست از روی
کرده دندان و پشت چوگان است.
(6) - کرو بمعنی مُجوَّف و میان تهی است و با کلمهء Crasum لاطینی متأخر از یک ریشه است. ن ل: کروه دندان و پشت چوگان است.

پشت.

[پُ] (اِخ) یاقوت گوید: بشت(1)شهری است در نواحی نیشابور مشتمل بر دویست و بیست و شش قریه و گویند معرب پشت است بفارسی چه آن مانند پشت است برای نیشابور. (معجم البلدان از علامهء قزوینی در حواشی چهارمقاله ص124 و نیز رجوع به لفظ پشت در برهان قاطع شود). و خارزنج در این ناحیت واقع است :
ز گرگان بیامد سوی راه پشت
پر آژنگ رخساره و دل درشت.فردوسی.
پشت.
[پُ] (اِخ) نام قصبه ای از ولایت بادغیس در خراسان [ بین سیستان و غزنین و هرات ] . (نزهة القلوب ص153) (برهان قاطع). مؤلف حبیب السیر گوید: قریهء پشت داخل قرای ولایت غرجستان است و به کوه زاغ اتصال دارد. (جزء 3 از ج 3 ص317). بست معرب آن است و ابوالفتح علی بن محمد البستی شاعر و کاتب معروف از آنجاست. رجوع به بست شود.
(1) - در حدود العالم بشت جزء شهرهای ماوراءالنهر آمده است. (لغت نامهء شاهنامه تألیف وُلف).

پشت آب.

[پُ] (اِخ) نام ناحیتی از ولایت سیستان. (جغرافیای سیاسی کیهان ص213).

پشت آسمان.

[پُ] (اِخ) نام موضعی در جنوب غربی سبزوار و مغرب کلاچاه بنواحی تربت حیدری.

پشتاپشت.

[پُ پُ] (ص مرکب، ق مرکب)پشت سرهم. پیاپی متوالی. مسلسل. متصل :و از شیخ ابوعبدالله خفیف می آید رحمة الله علیه که چون از دنیا بیرون شد چهل چلهء پشتاپشت بداشته بود. (هجویری). پس از مطبخها هاون ها و چیزهای سنگی بیاویختند از نهیب جان، و بر سر او می زدند پشتاپشت تا سست شد و کشته گشت. (مجمل التواریخ والقصص). در این دعوی چهار بار پشتاپشت این سوگند بخورد. (تفسیر ابوالفتوح ج 4 ص16).
سپیدی روز، صنع کیست در دهر و سیاهی شب
که میگردند بر یک دور پشتاپشت چون طاحون.
سنائی.
زخم پشتاپشت بر دل باز خورد از غم مرا
نیک بشکستی از این غم گر همه سندان بدی.
مجیر بیلقانی.
از تو پرسم چگونه دارد دل
ور بود آفریده زآهن و سنگ
طاقت غصه های پشتاپشت
قوت زخمهای رنگارنگ.مجیر بیلقانی.
- پشتاپشت گرفتن؛ به دفعات و پیِ هم و متوالیاً گرفتن :
گو را گر صد گرفت پشتاپشت
کمتر از چارساله پنج نکشت.
نظامی (هفت پیکر ص69).
پشتاره.
[پُ رَ / رِ] (اِ مرکب) مخفف پشتواره است و آن مقداری باشد از هر چیز که به پشت توان برداشت. (برهان قاطع). پشتوار. (فرهنگ شعوری). پشت باره. کوله بار. بسته که به پشت توان کشید. بار. حمل: اِبالة و اُبالة؛ پشتارهء کلان از هیزم. بُله؛پشتاره ای کلان از هیزم. ضبرالکتب؛ پشتاره کرد و یک جای کرد کتابها را. (منتهی الارب). || پشتیبان. پشتیوان.

پشت بادام.

[پُ] (اِخ) رجوع به رباط پشت بادام شود.

پشت بارو.

[پُ] (اِخ) محله ای است در مرکز شهر اصفهان.

پشت باغ.

[پُ] (اِخ) نام دیهی از توابع بیضا فرسخی بیشتر میانه شمال و مغرب تل بیضاست. (فارسنامهء ناصری).

پشت بام.

[پُ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غلطی است بمعنی بام و سطح در تداول عوام. بام به معنی سقف یعنی پوشش فوقانی اطاق است نه سطحِ فوقانی این پوشش بنابراین پشت در معنی بالا و روی بکار رفته است.

پشت بام.

[پُ] (اِخ) موضعی در شمال غربی شغان از نواحی غربی بجنورد.

پشتبان.

[پُ] (اِ مرکب) چوب یا سنگ یا ثقیل دیگری که بر پشت در نهند تا به آسانی گشاده نشود. پشتیبان. پشتیوان. پشت وان :
سپه را پشتبان بادی جهان را پادشا بادی.
فرخی.
دریغ مرد حکیمی که تاز را پس پشت
هماره چون در دروازه پشتبان بیند.سوزنی.
|| پشت و پناه. حامی. ظهیر. رجوع به پشت و پناه شود. و نیز رجوع به پشت وان شود.

پشت بدادن.

[پُ بِ دَ] (مص مرکب)ادبار. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دبور. || گریختن از میدان جنگ. فرار از خصم.

پشت بر.

[پُ بَ] (اِخ) موضعی است به گیلان و از آنجاست شیخ الاسلام عبدالقادربن ابی صالح موسی بن جنگی دوست الجیلی مولد 470 و وفات 561 ه . ق.

پشت برآوردن.

[پُ بَ وَ دَ] (مص مرکب) روی گردانیدن :
بگیرید یکسر ره زردهشت
بسوی بت چین برآرید پشت.دقیقی.
پشت برگاشتن.
[پُ بَ تَ] (مص مرکب) روی گردانیدن. پشت کردن. || گریختن. فرار. بهزیمت رفتن :
بزرگان چنین پشت برگاشتند
بشب دشت پیکار بگذاشتند.فردوسی.
در آن خستگی پشت برگاشتند
در و دشت پیکار بگذاشتند.فردوسی.
چو گویند کز جنگ برگاشت پشت
از آن به که گویند دشمنش کشت.اسدی.
پشت بست.
[پُ بَ] (اِ مرکب) گلیمی یا شالی که برزیگران و باغبانان چیزی در آن نهند و بر پشت بندند. (برهان قاطع). || گلیمی که زنان بر سرین بندند تا کلان نماید :
ستی پس پشت پشت بستی بستست
پیش بستی ستی بسی بنشست است.
عنصری (از لغت نامهء اسدی).
پشت بسطام.
[پُ بِ] (اِخ) از بلوکات ولایت شاهرود خراسان است عدهء قراء آن بیست وسه و مساحت آن 16 فرسخ مربع است مرکز آن قلعهء نوخرقان و حد شمالی آن قراء اربعه و حد شرقی بلوک میامی و حد جنوبی بلوک بسطام و حد غربی قراء استرآباد است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص207).

پشت بند.

[پُ بَ] (اِ مرکب) دیواری کوتاه در پی دیواری بلند برای نگاه داشتن آن از افتادن. بنائی پشت دیوار تا برپای ماند. || مدد. معین. ردیف. || ذخیره در سپاهی. || طعام دوم که در چلوکبابی ها آرند کمتر از اَوّلی. بار دوم چلوکباب در دکانهای چلوپزی. بشقاب دوم و سوم چلوکباب که پس از خوردن بشقاب اول آرند. || در بازی ورق، ورقی که بر اعتبار ورقهای دیگر افزاید: پشت بندش آس است. || متمم. مُکمل. پشت بندش را نیاورد یعنی آنرا ناقص و ناتمام گذاشت.

پشت بندی.

[پُ بَ] (حامص مرکب)عمل پشت بند نهادن. || حالت و چگونگی پشت بند.

پشت بندی کردن.

[پُ بَ کَ دَ] (مص مرکب) پشت بند نهادن (اصطلاح بنائی). || غذائی مختصر خوردن به انتظار آنکه موقع طعام رسد و سیر خورند.

پشت به پشت دادن.

[پُ بِ پُ دَ](مص مرکب) یا پشت به پشت هم دادن یا پشت به پشت آوردن یا پشت پشت آوردن یا پشت پشت دادن یا پشت بر پشت آوردن؛ در انجام کاری بیکدیگر یاری دادن. متحد شدن. اتفاق کردن. اتحاد کردن. مظاهرت. معاضدت. مساعدت :
اگر پشت یکسر به پشت آورید
بر و بوم ایشان به مشت آورید.فردوسی.
ز دانا تو نشنیدی این داستان
که برگوید از گفتهء باستان
که گر دو برادر دهد(1) پشت پشت
تن کوه را باد ماند به مشت.فردوسی.
بکوشید و با پشت پشت آورید
مگر بخت روشن به مشت آورید.فردوسی.
بکین پدر پشت پشت آوریم
مگر دشمنان را به مشت آوریم.فردوسی.
همه یکسره پشت پشت آوریم
مگر نام رفته به مشت آوریم.فردوسی.
شمایان پشت بر پشت آرید و چنان کنید که مرگ من امشب و فردا پنهان ماند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص356). اگر... در تدارک این کار پشت در پشت نیارید وکیل دریا را جرأت افزاید. (کلیله و دمنه).
پشت پا.
[پُ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پشت پای. ظاهر قدم (مقابل کف پا). قدم. (مهذب الاسماء). حِمارَه :
گهی بر طارم اعلی نشینیم
گهی بر پشت پای خود نبینیم.
سعدی (گلستان).
|| مخنث. حیز. (برهان قاطع). بغا. تاز. کنده :
یک شبی گفت کای فلان برخیز
خارش پشت پای بنشانم
گفتمش حلقهء در خاصت
کند کرده ست تیزسوهانم.روحی ولوالجی.
- دیده بر پشت پا داشتن؛ سر از شرم و خجلت فروافکندن :
به پیران پشت از عبادت دوتا
ز شرم گنه دیده بر پشت پا
چراغ یقینم فرا راه دار...سعدی (بوستان).
- آشِ پشتِ پا؛ آشی که بشگون و تفأل پس از مسافری پزند و کسان و همسایگان و فقرا را فرستند و یا بخانه خوانند خویشان و اقربا را. آشی که بروز سیم پس از رفتن مسافری به سفر برای سلامتی او پزند.
- پشت پاپزان؛ آئین و رسم پختن آش پشت پا.
(1) - ن ل: نهد.

پشت پائی.

[پُ] (ص نسبی) حیز. بی ننگ :
که پامردی نماید وارهاند
مرا از دست مشتی پشت پائی.امیدی.
پشت پا خاریدن.
[پُ دَ] (مص مرکب)پا پشت پای...؛ کنایه از شاد شدن و خوش آمدن و خوشحال گردیدن باشد. (برهان قاطع) :
اینکه او پشت دست میخاید
همه را پشت پای میخارد.انوری.
پشت پا زدن.
[پُ زَ دَ] (مص مرکب)(یا... بر چیزی) با تحقیر و استخفاف رد کردن. بدور افکندن. رها کردن. چشم پوشیدن. ترک گفتن. ترک دادن. (برهان قاطع). اعراض نمودن. ول کردن. (در تداول عوام) : اما می ترسیدم که از سر شهوت برخاستن و لذت نقد را پشت پای زدن کاری دشوار است. (کلیله و دمنه).
زدهء پشت پای همت اوست
هرچه ایام خشک و تر دارد.انوری.
آن کو زند ز روی جفا پشت پای من
بوسم چو دامنش بلب اعتذار پای.کمال.
غایت آرزو چو دست نداد
پشت پائی زدم برآسودم.ابن یمین.
آستین بر هرچه افشاندیم دست ما گرفت
رو بما آورد بر هر چیز پشت پا زدیم.
صائب.
دست و پائی زدیم و درنگرفت
پشت پائی زدیم و وارستیم.
|| منهزم شدن. (برهان قاطع). || بی قدر و اعتبار کردن :
مرصع دو خلخال آن دلربای
زده حلقهء ماه را پشت پای.
شمسی (یوسف و زلیخا).
پشت پر.
[پُ پُ] (اِخ) نام قریه ای است به یازده فرسنگی میانهء شمال و مغرب بشکان. (فارسنامهء ناصری).

پشت پلنگ.

[پُ پَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ابلق است :
از سبزه زمین بساط بوقلمون شد
وز میغ هوا به صورت پشت پلنگ.
منوچهری.
پشت تنگ.
[پُ تَ] (اِخ) نام قریه ای است به هشت فرسنگی میانهء شمال و مغرب فین. (فارسنامهء ناصری).

پشت جغویر.

[ ] (اِخ) موضعی در شمال ماهان کرمان نواحی شمالی دریاچهء نمک.

پشت جوب.

[پُ تِ] (اِخ) نام یکی از دیه های تنکابن. (مازندران و استرآباد رابینو ص106).

پشت چشم نازک کردن.

[پُ تِ چَ زُ کَ دَ] (مص مرکب) یا پشت چشم تنگ کردن؛ به کبر مژگان را بهم نزدیک کردن. به ناز و غرور دیدن. || تغافل کردن. || آزردگی نازآمیز. || اظهار بیدماغی و رنجش. (غیاث اللغات از بهار عجم). بچشم آلوس دیدن.

پشت حسن.

[پُ حَ سَ] (اِخ) نام محلی کنار راه رشت و پهلوی میان زیرده و کورابجیر در 259 هزارگزی طهران.

پشت خار.

[پُ] (اِ مرکب) آهنی باشد چون چند شانهء بهم پیوسته گرفتن گرد و موی زاید را از ظاهر بدن اسب و استر و غیره. قشو. فِرجول. کبیجه. فرجون.

پشت خمیدن.

[پُ خَ دَ] (مص مرکب)خمیده گشتن پشت از پیری. پشت دوتا گشتن. گوژپشت شدن. || سخت خسته و شکسته شدن: از مردن پسر پشتم خمید.

پشت دادن.

[پُ دَ] (مص مرکب) یا پشت بدادن؛ اتکاء. تکیه کردن. استناد کردن. || روگردانیدن. روی برگردانیدن. روگردان شدن. (برهان قاطع). اکساء؛ پشت دادن. کصم کصوماً؛ پشت دادن و برگردیدن بجائی که آمده بود. ادبار؛ پشت دادن و سپس رفتن. دَبر؛ پشت دادن و سپس رفتن. (منتهی الارب). || گریختن. فرار. رو به فرار نهادن. منهزم شدن. روی تافتن : و امیر بوری و امیر طاهر پشت بدادند و پیادگان را بدست ایشان بگذاشتند. (تاریخ سیستان ص374). یکی از پادشاهان پیشین در رعایت مملکت سستی کردی و لشکر بسختی داشتی لاجرم دشمنی صعب روی نمود همه پشت بدادند. (گلستان). یارش از کشتی بدرآمد که پشتی کند همچنین درشتی دید و پشت بداد. (گلستان).
دید عدو روی شه و پشت داد
پشه توقف نکند پیش باد.عماد.
|| زائل گشتن:
خوابم ز خیال روی تو پشت بداد.
- پشت دادنِ کاغذ؛ رنگ مرکب بر یک روی از روی دیگر پدید شدن. مرکب از یک روی کاغذ بدیگر روی نفوذ کردن. بیرون دادن کاغذ بد، رنگ مرکب را از پشت صفحه. سیاهی و مرکب را بجانب دیگر نشر دادن و آن عیبی است در کاغذ: این کاغذ پشت میدهد.
|| آماده شدن مادینه پذیرفتن نرینه را.
- پشت دادن (اسب و ستور)؛ حاضر و رام بودن برای سواری. رامی و آرامی نمودن اسب گاهِ سوار شدن سوار را : اسب یکه شناس آن است که جز بصاحب یا رائض خود پشت ندهد. شموس؛ اسب که پشت ندهد. (مهذب الاسماء).
|| بپایان رسیدن. تدهور؛ به آخر رسیدن شب و پشت دادن. سفرت الحرب؛ پشت دادن حرب. (منتهی الارب).
- پس پشت دادن؛ گریختن: چون طوسیان تنگ دررسند من پذیره خواهم شد و یکزمان دست آویزی بکرده پس پشت داده و بهزیمت برگشته... (تاریخ بیهقی ص435).

پشتدار.

[پُ] (نف مرکب) پشتوان. پشتیبان. پشت و پناه. یاریگر. مددکار. پشتوار :
ور همی بیند چرا نبود دلیر
پشتدار و جان سپار و چشم سیر.مولوی.
نه مار را مدد و پشت دار موسی خواست
نه لحظه لحظه ز عین جفا وفا سازد.
مولوی (از رشیدی) (از فرهنگ شعوری).
|| هر چیز که به او ضخامتی باشد خصوصاً از جنس پوشیدنی. (برهان قاطع).

پشت درد.

[پُ دَ] (اِ مرکب) وجع الظهر. ظَهَر. (منتهی الارب).

پشت دری.

[پُ دَ / پُ تِ دَ] (اِ مرکب)آنچه از پارچه چون اطلس و ململ و توری در پشت پنجره و در از جانب اطاق آویزند تا از شدت تابش آفتاب بدرون کاسته شود.

پشت دست.

[پُ تِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ظهر کف :
نسوزد کسی را تب دیگران
مگر پشت دستی که ساید بر آن.
امیرخسرو.
- پشت دست بر زمین نهادن یا پشت دست -بر زمین گذاشتن؛ کنایه از کمال فروتنی نمودن و زاری و فروتنی کردن. (غیاث اللغات).
- پشت دست برکندن؛ پشت دست به دندان گزیدن. پشیمانی نمودن :
بلب از غصه پشت دست برکند
گریبان چاک زد از سر بیفکند.نزاری.
- پشت دست خائیدن؛ افسوس خوردن. پشیمان شدن. ندامت. تحسر. تأسف :
هر که او پای بست روی تو شد
پشت دست از نهیب سر خاید.خاقانی.
- پشت دست داغ کردن؛ خود را ملزم به عدم تکرار کاری و گفتاری کردن.
- پشت دست زدن؛ ضرب با پشت دست :
بیک پشت دست آن گو [ رستم ] بافرین
بزد پیش او [ کیکاوس ] طوس را بر زمین.
فردوسی.
چو بندوی دید آن بزد پشت دست
به خوان بر، بر وی چلیپاپرست.فردوسی.
که بندوی ناکس چرا پشت دست
زند بر رخ مرد یزدان پرست.فردوسی.
- پشت دست کندن یا پشت دست به دندان -کندن؛ پشیمان شدن. ندامت. (برهان قاطع).

پشت دست گزیدن.

[پُ تِ دَ گَ دَ](مص مرکب) یا پشت دست بدندان گزیدن؛ کنایه از ندامت و پشیمانی و تأسف باشد. (برهان قاطع). نادم گشتن. پشیمان شدن. افسوس خوردن.

پشت دستی.

[پُ تِ دَ] (اِ مرکب) زدن با پشت دست به پشت دست کسی. ضربه ای که با کف دست به پشت دست کسی زنند. || دستکش بی پنجهء زنان.

پشت دوتا کردن.

[پُ دُ کَ دَ] (مص مرکب) خم کردن. خمیده ساختن پشت :
هر که دل یکتا کند در بیعت و پیمان تو
دور گردون پشت او را کرد نتواند دوتا.معزی.
|| پشت خم کردن برسم عباد و بندگان در برابر کسی تعظیم را خم شدن. تعظیم با خم کردن پشت :
ای شکم خیره به نانی بساز
تا نکنی پشت بخدمت دوتا.سعدی.
پشت راست کردن.
[پُ کَ دَ] (مص مرکب) پس از نهادن باری سنگین که پشت خم کرده بود راست ایستادن. || از صعوبت و سختی رهائی یافتن.

پشتراغ.

[پَ تُ] (اِ)(1) پشترغ. پشتروغ. بشترغ. پشترق. شبرق. پشترغ خشک و رس. ضریع. اسپرک. نوعی خار سمی و مهلک شتران.
(1) - Resada luteola. Gaude.

پشت رو.

[پُ] (ص مرکب، ق مرکب)وارونه. وارون. واژون. باژگون. باژگونه. اَشنَ: پیراهنت را پشت رو پوشیده ای.

پشت رودبار.

[پُ] (اِخ) نام یکی از دیه های هزارجریب در مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص123).

پشتروغ.

[پُ تَ / پُ تُ] (اِ) پشتراغ. رجوع به پشترغ شود.

پشت رو کردن.

[پُ کَ دَ] (مص مرکب)وارون کردن بدانگونه که جانب انسی وحشی شود و ابره بزیر و آستر به روی افتد. وارونه کردن جامه و غیر آن. واژگون کردن چنانکه جامه یا کیسه یا قبائی را.

پشت ریز.

[پُ] (ق مرکب) پیاپی. متوالی. پی درپی.

پشت ریش.

[پُ] (ص مرکب) مجروح به ظهر (در ستور). دَبر. (تاج المصادر بیهقی) :
بر آن صفت که خر پشت ریش را بر ریش
تفو زنند بتو باد صد هزار تفو.سوزنی.
مگر کین فرومایهء زشت کیش
بکارش نیاید خر پشت ریش.(بوستان).
ادبار؛ پشت ریش کردن ستور را پالان. مُوَقَع؛ پشت ریش شده. جَمَلٌ مُسَدَّم؛ شتر پشت ریش که پالان ننهند بر وی تا به شود. تمسیح، مسح؛ پشت ریش کردن. مدابره؛ پشت ریش گردیدن ستور کسی. مسخ؛ پشت ریش کردن. (منتهی الارب).
پشت زدن.
[پُ زَ دَ] (مص مرکب) یا پشت پا زدن؛ رد کردن چیزی. (غیاث اللغات از چهارشربت و سراج و مصطلحات).

پشت سر.

[پُ تِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قفا. || نهانی. در خفا. در غیبت. در غیاب (مقابل پیش رو).
- پشت سر کسی بد گفتن؛ پیش رو خاله پشت سر چاله.
- پشت سر کسی دیدن؛ زوال کسی را دیدن. (غیاث اللغات).
فلکها را توانی پشت سر دید
بنور عشق اگر دل زنده باشی.
صائب (از فرهنگ ضیاء).
-در پشت سر کسی؛ در قفای او. در غیاب او.

پشت سرهم.

[پُ تِ سَ رِ هَ ] (ق مرکب)دُمادُم. پیاپی. پی درپی. متتابع. متوالی. متوالیاً.

پشت شکستن.

[پُ شِ کَ تَ] (مص مرکب) نهایت درجه متأثر شدن (در غمی یا در پیش آمد بدی). ضعیف و ناتوان ساختن. ناامید و دل شکسته کردن: «اوکار چون بیفتاد خروش بزرگ از لشکر مخالفان برآمد که مردی سخت بزرگ بود وی را قومش بربودند و ببردند و پشت علی تکینیان بشکستند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 466).

پشت شهیدان.

[پُ شَ] (اِخ) نام موضعی در مغرب میرانشاه.

پشت قوی.

[پُ قَ] (ص مرکب) مستظهر. نیرومند شده :
جاوید باش و پشت قوی باش و تندرست
تو شادخوار و ما رهیان از تو شادخوار.فرخی.
- پشت قوی شدن؛ استظهار. (منتهی الارب).

پشتقه.

[پُ تَقْ قَ] (اِخ) نام دیهی سه فرسخ کمتر مشرقی گاوکان است. (فارسنامهء ناصری).

پشتک.

[پُ تَ] (اِ مصغر) مصغَّر پشت. || پریدن بطوری که با پشت بر آب آیند. نوعی جستن شناوران به آب یا ورزشکاران بر زمین. نوعی از بازی است و آن چنان باشد که شخص کف دستهای خود را بر زانوها گذاشته خم شود تا دیگری از پشت او بجهد و بعضی گویند پشتک آن است که کف دستها را بر زمین گذارند و پاها را بر هوا کرده بدست راه روند. (برهان قاطع). اسکندر. (فرهنگ جهانگیری). کژدم. (فرهنگ جهانگیری). قسمی معلق. || جامهء کوتاهی را گویند که تا کمرگاه باشد و بیشتر مردم دارالمرز پوشند. (برهان قاطع). پشتی. (فرهنگ رشیدی). عجایبی. (فرهنگ رشیدی). کمری. کلاپشت :
اگر جبهء خاره را مستحقم
ز تو بس کنم پشتکی زند نیجی.
سوزنی (از جهانگیری).
|| مرضی است که عارض اسب و استر و خر میشود چنانکه دانه ها بر دست و پای آنها برمیاید و پخته میشود و بسبب آن از رفتار بازمی مانند. (برهان قاطع).
- پشتک وارو؛ قسمی مُعلق. قسمی جستن شناوران به آب یا کشتی گیران بر زمین. پریدن کسی که پشت به آب ایستاده معلق زند و بر آب آید.

پشتک.

[پَ تَ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری گوید بمعنی شبنم است و در بعض نسخه ها بمعنی پشگ گوسفند و بز آمده است و بیت ذیل شمس فخری را شاهد آورده است :
شیر در بیشه اژدها در کوه
بفکند از نهیب او پشتک(1).
پشت کار.
[پُ / پُ تِ] (اِ مرکب) قوهء به انجام رسانیدن کاری آغازکرده. پایداری در اتمام عملی(1). || تکیه گاه. معتمد: و عزالدین حسین خرمیل که والی هراة بود و روی بازار و پشت کار ملک سلاطین. (جهانگشای جوینی).
- پشت کار داشتن؛ داشتن قوه ای که آدمی را به اتمام و انجام کاری دارد.
- پشت کاری را گرفتن؛ پیوسته به آن مشغول بودن. مستمراً به اندیشهء آن بودن. دنبال کردن کاری را.
(1) - شعوری در نقل ها نیز مرتکب غلطهای بسیار میشود. شمس فخری که خود او نیز چندان طرف اعتماد نیست گوید: نشگ؛ درخت کاج باشد، نیز نشگ دیگر دندان بزرگ مار و سگ و شیر و گرگ را گویند و ناب نیز گویند:
چون تو گردد مخالف ار گردد
شاخ بید از خلاف همچون نشگ.
شیر در بیشه اژدها در کوه
بفکند از نهیب تیغ تو نشگ.
و شمس فخری نیز یشک بمعنی دندان... را بغلط نشک و بشک بمعنی شب نم را نیز بخطا یشک خوانده است.
.
(فرانسوی)
(1) - Perseverance

پشتک چارکش.

[پُ تَکْ کَ / کِ / کُ](اِ مرکب) نوعی بازی و آن چنان باشد که شخص کف دستهای خود را بر زانوها گذاشته خم شود و دیگری از پشت او بجهد. جفتک چارکش. و نیز رجوع به پشتک شود.

پشت کردن.

[پُ کَ دَ] (مص مرکب) ادبار (مقابل رو آوردن، اقبال). استدبار. روی برگردانیدن. روی تافتن. رو برتافتن. رو تابیدن. تَولی. || گریختن (از جنگ دشمن). بهزیمت رفتن. فرار کردن. || تکیه کردن. اتکاء. اتکال. اعتماد:
بدادار کن پشت و انده مدار
گذر نیست از حکم پروردگار.فردوسی.
بگفت این و زی دادگر کرد پشت
دلش تیره از روزگار درشت.فردوسی.
روا بود که بمیر اجل تو پشت کنی
اگر که امیر اجل بازدارد از تو اجل.
ناصرخسرو.
- پشت کردن بر چیزی؛ ترک آن گفتن. اعراض کردن از آن :
زن برون کرد کولک از انگشت
کرد بر دوک و دوک ریسی پشت.لبیبی.
چو بیند به آن روی پرآب و تاب
کند ماه نو پشت بر آفتاب.
طغرا (از فرهنگ ضیا).
- پشت کردن به؛ اعراض.
-پشت کردن کتاب؛ تجلید. (مجمل اللغة). جلد کردن کتاب.
- پشت کرده؛ پوست کرده. مُجلد. جلدکرده.
- فراپشت کردن؛ جامه بر دوش کسی انداختن : چون فَرَجی پیش شیخ بنهادند، شیخ گفت فراپشت ما کنید، فراپشت شیخ کردند. (اسرارالتوحید ص174).
پشتک زدن.
[پُ تَ زَ دَ] (مص مرکب)جستن شناوران به آب یا ورزشکاران بر زمین بدانگونه که در هوا بطول یکبار بگرد خود گردیده باشند.

پشتک زن.

[پُ تَ زَ] (نف مرکب) آنکه با پشتک بر آب پرد. آنکه با پشتک بجهد. رفتار با پشتک. || چهارپائی که بسبب مرض پشتک رفتار معیوب دارد و پای زند: اتان رُموح برجلها؛ ای نفوح. اتان ضحور؛ خرمادهء پشتکزن.

پشت کلان.

[پُ کَ] (اِ مرکب) تشی. سیخول. ریکاسه. دُلدُل.

پشت کننده.

[پُ کُ نَ دَ / دِ] (نف مرکب)مستدبر.

پشتک وارو.

[پُ تَ] (اِ مرکب) رجوع به پشتک شود.

پشت کوژ.

[پُ] (ص مرکب) پشت کوز. خمیده. خم گشته. پشت دوتا. خمیده قامت. پشت خم :
وگر بیاید زانگونه باز باید گشت
که خان ز دشت کتر پشت کوژ و روی آژنگ.
فرخی.
|| کنایه از فلک باشد.

پشتکوه.

[پُ تِ] (اِخ) نام سلسلهء جبالی در مغرب ایران. از درهء دیاله تا آب دیز (آبِ دز) کوههای این ناحیه به دو قسمت جداگانه تقسیم میشود: اولی را پیشکوه و دومی را پشتکوه می نامند و این دو قسمت بواسطهء درّهء رود سیمرّه (گاماساب و کرخه) از یکدیگر جدا میشود. (جغرافیای ایران تألیف کیهان ص48). از ذهاب به بعد بطرف جنوب یک سلسلهء کوه موازی بطور منظم وجود دارد برآمدگی این چین خوردگی بیشتر بطرف جنوب غربی ولی در ذهاب و اطراف آن از شمال غربی بجنوب شرقی ممتد میباشد و پشتکوه از لرستان بواسطهء درّهء عمیقی مجزا میگردد... سلسلهء جبالی که در طرف راست سَیمرَه و دشت عراق وجود دارد به اسم پشتکوه معروف و رشتهء عمدهء آن کبیرکوه است که بسیار منظم و بعضی از قلل آن 2800 گز میرسد. مابین کبیرکوه و عراق چین های کوچکی هم یافت میشود که ارتفاعات آنها بتدریج کم شده بعضی از آنها را رسوبات دجله می پوشاند. از دامنهء کبیرکوه رودخانه های کوچکی جریان دارد که هیچکدام به دجله نمیرسد و غالباً از چین های مذکور عبور کرده درّه ها و تنگه های عمیقی حفر مینماید، از همه مهمتر تنگهء ویج داروَن و رودخانهء آفتاب میباشد که سرچشمهء آن در انجیرکوه و درّه ای در آن برای خود حفر کرده است (انجیرکوه بعد از کبیرکوه مهمترین رشتهء جبال پشتکوه میباشد). (جغرافیای ایران تألیف کیهان ص27). پشتکوه مانند پیشکوه امتدادش از شمال غربی محدود به کوههای کلهر و از شمال شرقی و مشرق و جنوب شرقی به رود سیمره و کرخه و از مغرب و جنوب غربی محدود به جلگهء خوزستان است. مهم ترین رشتهء آن سوانکوه است که از شمال غربی متصل به مانُشت کوه و بنوکوه و جبال کلهر میشود، در جنوب سوانکوه ارتفاع چین خوردگیها کم گشته و مبدّل به ارتفاعات کوچکی در درّه سیمره میشود ولی در عوض در مجاورت آنها چین خوردگی مرتفعی موسوم به کبیرکوه پدید آمده که ارتفاعش از سایر کوهها بیشتر و طول آن قریب 160 کیلومتر است و بموازات آن رشته های دیگری به اسم انجیرکوه که از کلهر شروع شده و سرآب کوه یا سراوانکوه جای دارد، در حوالی سرحد رشته های انارک داغی و غیره واقع شده است که همه در یک امتداد نیست و مانند کبیرکوه و انجیرکوه ارتفاع بسیار ندارد و فقط از جلگهء خوزستان که پست تر واقع شده کوههای مرتفعی بنظر می آید. (جغرافیای طبیعی ایران تألیف کیهان صص52-53). کوههای پشتکوه مانند قسمت پیشکوه از شمال غربی بجنوب و جنوب شرقی به سیمره و کرخه و از جنوب غربی و جنوب به عراق و از 31 درجه و 30 تا 34 درجه عرض شمالی و 43 درجه و 30 تا 46 درجه و 15 طول شرقی واقع شده، آب و هوای پشتکوه مانند پیشکوه ولی دارای تغییرات شدید برحسب ارتفاع است مثلا در دره های مرتفع همیشه دارای برف دائمی ولی ناحیهء جنگلها که در گرمسیر واقع شده هیچوقت برف ندارد و آب و هوای مراتع درهء سیمره معتدل تر از هوای تپه های غربی و در موقع گرما تنها ناحیهء قابل سکنی اراضی واقع بین انجیرکوه و کبیرکوه و قسمتهای دیگر که تقریباً بی آب است بواسطهء خشکی بدون حاصل میباشد، هوای قسمتهای مرتفع در موقع شب بقدری سرد است که میزان الحراره در شبهای تابستان چند درجه زیر صفر میرود ولی به فاصلهء قلیلی میتوان نقاطی یافت که آب و هوای آنها بکلی گرم باشد، بارانهای بهاری پشتکوه بسیار شدید و برف بسیار دارد و به محض بارندگی جویبارها تبدیل به رودهای بزرگی شده مقداری درختهای عظیم را کنده به جلگه می آورد، بارانهای تابستانی نیز چندان کم نیست و اثر رطوبت در دامنه های تپه ها بواسطهء نباتات مختلف اقلا تا پانزده روز باقی مانده و مانند داخلهء ایران زود خشک نمیشود، با این وضعیات واضح است که رطوبت زیاد و گرمای کافی و زمین حاصلخیز نباتات بسیاری بعمل آورده و زمین پوشیده از جنگلهای انبوه میشود، در دره های 500 تا 1500 گزی جنگلها بسیار انبوه و دارای درختهای مختلف از قبیل بلوط و اقاقیا و انار و انجیر و موی جنگلی است و گردو و افرا قسمت مهم درختها را تشکیل میدهد در نقاط مرتفع تر درختها کوتاه تر و گلهای رنگارنگ و مراتع و علفها با آنها مخلوط میشود، پائین تر از 500 متر درختان خرما و مرکبات و انار به مقدار کثیر روئیده و مراتع وسیع زمستانی تمام سطح جلگه را می پوشاند و از اواسط زمستان علفها سبز شده و گله ها بتدریج در آنها میچرند، در موقع گرما که گوسفند به ییلاق میرود علفها زرد و خشک شده و چنانکه اشاره شد آنها را آتش میزنند و زمین بکلی سیاه میشود، هوای این نقاط بطوری که تصور میشود در فصل تابستان صاف نیست زیرا که دود علفها و گرد و خاک آنرا تیره میکند و صاف ترین مواقع هوا پس از بارندگی میباشد، در این کوهها و جلگه ها حیوانات وحشی و سبع و شکار فراوان یافت میشود. سکنهء پشتکوه مخلوطی از طوایف لرفیلی و کردلکی هستند که باهم بکلی مخلوط میباشند ولی در شمال اکثریت با کردها و در جنوب با لرهاست(1)، طوائف مهم پشتکوه عبارتند از ملکشاهی، یوسفوند، در دامنهء جنوب، گراوند، در انجیرکوه کردهای دیناروند و غیاث وند، در کوههای مشرف بخوزستان... آثار خرابه های متعدد در قسمت غربی پشتکوه و همچنین اسبابها و آلات سنگ چخماق که آثار انسان اولیه است بسیار دیده میشود، خرابه های دورهء ساسانی نیز بسیار میباشد، در نزدیکی شیروان در دو هزارگزی خرابه های شهر هارداپانو از زمان ساسانیان باقی مانده و آجرهای زیاد دارد و قسمتی از آنها با سنگهای تراشیده و گچ ساخته شده و اغلب بناهای آنها هنوز باقی و کوچه ها منظم و خانه ها بحالت اصلی برجاست، بیشتر خانه ها دارای طبقهء فوقانی و تحتانی و علت عمدهء اهمیت این نقاط مجاورت با طیسفون پایتخت ساسانیان و اشکانیان بوده، بین کرمانشاه و پشتکوه دو جاده موجود است یکی از ایوان ده میگذرد و به آفتاب ختم میشود و دیگری از شیروان و ایوان و گردنهء ملاقوام بارتفاع 2280 گز میگذرد و دنبالهء کبیرکوه را گرفته تا پل تنگ امتداد می یابد جادهء دیگری از سرپل شروع شده و از کلهر گذشته به پشتکوه میرسد. از شرحی که راجع به... پشتکوه داده شد معلوم میشود این ناحیه برای زراعت و آبادی استعداد کافی دارد زیرا دارای آب فراوان و اراضی بکر و جنگلهای وسیع و هواهای مختلفهء گرمسیری و سردسیری است و بنابراین موجبات عمران آن کاملا موجود است... (جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان صص464-465). یونانیان کوههای پشتکوه و پیشکوه را زاگرس می نامیدند و ظاهراً اسم فارسی آنها پاطاق است زیرا کوه های مزبور تمام بشکل طاق است. (جغرافیای طبیعی ایران تألیف کیهان ص3 و 48). ناحیت پشتکوه در عهد قدیم جزء مملکت عیلام بود. (ایران باستان ج 1 ص130). کوره ماسبذان که در کتب قرون ابتدائی هجری مذکور است همان است که امروز پشتکوه گویند. (رجوع به حواشی تاریخ سیستان ص 150 و 234 و حواشی مجمل التواریخ والقصص ص 394 شود). اطراف خرم آباد و اراضی پشتکوه را در عصر مغول لر کوچک میخوانده اند. (تاریخ مفصل ایران ج 1 از حملهء چنگیز تا تشکیل دولت تیموری ص442) :
آفتابی بود با فرّ و شکوه
وقت شام آمد نهان در پشتکوه.قهوه رخی.
پشتکوه.
[پُ] (اِخ) در ولایت خمسه واقع و دارای معدن آهن و سرب است.
(1) - از نظر جغرافیائی پشتکوه و پیشکوه کاملاً بیکدیگر شباهت دارند ولی از نظر سکنه و طوایفی که در این دو محل سکونت دارند با یکدیگر اختلافاتی دارند. (جغرافیای سیاسی ایران کیهان ص 459).

پشتکوه.

[پُ] (اِخ) در جنوب کوه گیلویه واقع است و کوه گیلویه به دو ناحیهء بزرگ تقسیم میشود: قسمت شمالی و شرقی کوهستانی و سردسیر و موسوم است به کوه گیلویه و پشت کوه، قسمت جنوبی و غربی گرمسیر و معروف بزیرکوه و بهبهان میباشد. (جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان ص88).

پشتکوه.

[پُ] (اِخ) نام بلوکی در گلپایگان دارای ده قریه و تقریباً 928 خانوار و در حدود 4640 سکنه. (جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان صص 406-407). مساحت آن 8 تا 10 فرسخ حد شمالی سه ده، شرقی شهر، جنوبی رودخانه و غربی کوه بربرود.

پشتکوه.

[پُ] (اِخ) موضعی است به گیلان. رجوع به جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان ص 375).

پشتکوه.

[پُ] (اِخ) نام بلوکی است از چهاردانگه هزارجریب مازندران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص291)(1).
(1) - در کتاب مازندران و استرآباد رابینو ص57 پشتکوه جزو بلوکات اربعهء دودانگه ذکر شده است.

پشتکوه.

[پُ] (اِخ) از بلوکات یزد، حد شمالی مهریز و میانکوه و پیشکوه، حد شرقی جادهء کرمان و قسمت شمالی شهر بابک، حد جنوبی گردنهء ابرقو و حد غربی کوهستان و کویر بین آباده و نائین. مرکز نیرو، عدهء قری 30 و مساحت آن 200 فرسخ است. سکنهء آن 16510 تن است. دارای معدن سرب و زغال سنگ است.

پشتکوه.

[پُ] (اِخ) (ده...) دو فرسخ و نیم جنوب باشت است. (فارسنامهء ناصری).

پشت گاشتن.

[پُ تَنْ] (مص مرکب)برگشتن. بازگشتن. پشت برگردانیدن و دور شدن. پشت بگردانیدن. پشت کردن. پشت نمودن. تولیة. تَولّی :
سبک پشت بر یکدگر گاشتند
ز دل کینه بر خاک بگذاشتند.فردوسی.
که بر من چنین پشت برگاشتی
برین دژ مرا خوار بگذاشتی.فردوسی.
همه پشت بر تاجور گاشتند
میان سوارانش بگذاشتند.فردوسی.
|| بهزیمت رفتن. گریختن. فرار کردن :
یکی پشت بر دیگری برنگاشت
بنگذاشت آن پایگه را که داشت.فردوسی.
چو گویند کز جنگ برگاشت پشت
از آن به که گویند دشمنش کشت.اسدی.
پشتگاه.
[پُ] (اِ مرکب) کفل. (دهار).

پشت گردانیدن.

[پُ گَ دَ] (مص مرکب) پشت کردن. تولیة. تولی. اعراض.

پشت گردن.

[پُ تِ گَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قفا. پس سر. سپس گردن. پی سر. پشت سر. رَقبة. (منتهی الارب).

پشت گردنی.

[پُ گَ دَ] (اِ مرکب) زخم با کف دست بر قفا. ضربهء با دست به پشت گردن. سیلی که به پشت گردن نوازند. کاج. پی سر. قفا. صَفع. قذل. (منتهی الارب).
- پشت گردنی خوردن؛ قفا خوردن.
-پشت گردنی زدن؛ گردنی زدن. سیلی به پشت گردن زدن. صفع. قذل.

پشت گردوکوه.

[پُ گِ] (اِخ) نام ییلاقی در شاهکوه و ساور استرآباد. (مازندران و استرآباد رابینو ص 126).

پشت گرم.

[پُ گَ] (ص مرکب) مستظهر. معتمد. مُتکی : بدانکه منزلت تو نزد امیرالمؤمنین منزلت راست گوی امین است نه گمان زده تهمت ناک، چرا که امر حکومت را بتو سپرده و پشت گرم شد بتو نه بر تو. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص313).
- پشت کسی را گرم داشتن؛ مدد کردن به وی. یاری و مددکاری کردن به او. امداد :
نه هم پشتی که پشتم گرم دارد.نظامی.
- پشت گرم بودن؛ مستظهر بودن :
فریب چون گل رعنا نمیخورم زنهار
در این چمن که مرا پشت از خزان گرم است.
سلیم (از فرهنگ ضیاء).
پشت گرمی.
[پُ گَ] (حامص مرکب)اعتماد. مظاهرت. قوی پشتی. استظهار. اطمینان :
کرا پشت گرمی ز یزدان بود
همیشه دل و بخت خندان بود.فردوسی.
هم ایدر مرا پشت گرمی بدوست
که هم پهلوانست و هم شاه دوست.
فردوسی.
مرا پشت گرمی بد از خواسته
بفرزند بودم دل آراسته.فردوسی.
|| مددکاری و تقویت. (غیاث اللغات). امداد. یاری کردن :
خورشید جودت ار نکند پشت گرمئی
سرما کند شمار من از کشتگان برف.
کمال اصفهانی (از فرهنگ ضیاء).
پشت گلی.
[پُ تِ گُ] (ص مرکب) رنگ سرخ کم رنگ. رنگی چون رنگ پشت برگ گل سرخ. سرخ روشن. گلی روشن. صورتی. آلا. آل. || کرمی است در آمریکا و مصر و هندوستان که بزراعت پنبه خسارت وارد میسازد.

پشت گوژ.

[پُ] (ص مرکب) رجوع به پشت کوژ شود.

پشت گوش انداختن.

[پُ تِ اَ تَ](مص مرکب) دیر انجام کردن. مماطله کردن. بسپوختن. سپوزکاری کردن.

پشت گوش اندازی.

[پُ تِ اَ](حامص مرکب) سپوزکاری.

پشت گوش فراخ.

[پُ تِ فَ] (ص مرکب) کنایه از تنبل. (فرهنگ ضیاء). درنگی در کارها و در وفای وعود. سپوزکار.

پشت گوش فراخی.

[پُ تِ فَ](حامص مرکب) حالت و چگونگی پشت گوش فراخ. اهمال. سستی. سپوزکاری.

پشت لرزیدن.

[پُ لَ دَ] (مص مرکب) و پشت بلرزیدن کسی را. نهایت ترسیدن : از دیدن سپاه ایران پشت ترکان بلرزید.
پشتلنگ.
[پُ لَ] (ص) هرزه و ناقص و معیوب و بی معنی باشد. (برهان قاطع). بیهوده :
در ملک تو بسنده نکردند بندگی
نمرود پشه خورده و فرعون پشتلنگ.
سوزنی.
|| پس افتاده. (برهان قاطع). و نیز رجوع به پشلنگ شود.

پشت مازو.

[پُ] (اِ مرکب) پشت مازَه.

پشت مازه.

[پُ زَ / زِ] (اِ مرکب) پشت مازو. سلک استخوانهای میان پشت(1). (برهان قاطع). گوشت دو جانب ستون فقرات. راسته. پشت مزه. پشت ناو. (زمخشری). صلب. فاقِره :
بدان گهی که بطعن سنان و زخم تبر
ز پشت مازهء گردان گریز جوید باه(2)
بر آسمان ز پس گرد و خون ستارهء حوت
ز بیم تیغ بدریا دراوفتد بشناه.
حکیم ازرقی (از فرهنگ جهانگیری).
شکمت همچو مشک کُردان پر
گشته از دوغ پشت مازهء من.سوزنی.
به پشت مازهء گاو زمین رسد آسیب
چو درکشم خر خمخانه را ببار هجا.
سوزنی.
خُرَزَه؛ درد پشت مازه. (منتهی الارب). مازه بمعنی ستون فقرات است و پشت مازه گوشتی است که بر دو سوی ستون جای دارد که آن گوشت را در تداول خانگی «راسته» نیز خوانند لکن چنانکه مشهود شد زمخشری پشت مازه را بمعنی صلب و فاقره آورده و ازرقی و سوزنی و شیخ ابوالفتوح رازی نیز بهمان معنی استعمال کرده اند لکن صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی متوجه این معنی بوده است. چنانکه بیاید.
- گوشت پشت مازه یا گوشت پشت مازو؛گوشت دو طرف مازه یعنی گوشت طرفین استخوان فقرات یا شوک خلفی. گوشت که بر دو طرف ستوان فقرات است از گوسفند و گاو و مانند آن. گوشتی که در دو طرف درونی استخوان پشت می باشد. (برهان قاطع). راستا : جابر گفت چون او را بدیدم گوشت پشت مازهء من بلرزید. (تفسیر ابوالفتوح رازی). و گوشت پشت را به شهر من [ یعنی گرگان ] پشت مازه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گوشتابه [ طعامی است ] که از پهلو و پشت مازهء بزغاله سازند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
پشت ماهی.
[پُ] (ص مرکب) تسطیحی بطول که میان آن برجسته تر از دو طرف باشد. تسطیحی بصورتِ پشت ماهی. خرپشته (خلاف مسطح). || (اِ مرکب) کنایه از شب است که بعربی لیل خوانند. (برهان قاطع) :
سوادی که در وی سیاهی نبود
وگر بود جز پشت ماهی نبود.
نظامی (از فرهنگ رشیدی و ضیاء).
- پشت ماهی کردن؛ خرپشته کردن.
.
(فرانسوی)
(1) - Filet (2) - در نسخ: ماه. تصحیح قیاسی است.

پشت مزه.

[پُ مَ زَ / زِ] (اِ مرکب) مخفف پشت مازه است. رجوع به پشت مازه شود.

پشت مغز.

[پُ مَ] (اِ مرکب) نخاع. مغز حرام. حرامه مغز. حرامغز.

پشت مهره.

[پُ مُ رَ / رِ] (اِ مرکب) ستون فقرات. فقره. (مهذب الاسماء). فقره ای از ستون فقرات.

پشت میزنشین.

[پُ تِ نِ] (نف مرکب)(1)عضو (کارمند) دیوانها و ادارات.
.
(فرانسوی)
(1) - Bureaucrate

پشت ناو.

[پُ] (اِ مرکب) پشت مازو. (زمخشری). پشت مازه. صلب.

پشتنک.

[پُ تَ نَ] (ص مرکب) فرومایه. پست. معیوب. و نیز رجوع به پشتلنگ شود.

پشت نمودن.

[پُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) یا پشت بنمودن؛ برگشتن. بازگشتن. روی برگردانیدن. روگردان شدن. (برهان قاطع). اِعراض. ادبار. پشت کردن :
ز پیش پدر گیو بنمود پشت
دلش پر ز گفتارهای درشت.فردوسی.
بگفتند با شاه چندی درشت
که بخت فروزانت بنمود پشت.فردوسی.
تا چو شهریور درآید بازگردد عندلیب
تا چو فروردین درآید پشت بنماید غراب.
فرخی.
|| گریختن. (برهان قاطع). فرار کردن از جنگ. بهزیمت رفتن. منهزم شدن. پشت دادن :
بیفکند شمشیر هندی ز مشت
بنومیدی از جنگ بنمود پشت.فردوسی.
فراوان از آن نامداران بکشت
چو بیچاره تر گشت بنمود پشت.فردوسی.
فراوان کس از لشکر او بکشت
چو طایر چنان دید بنمود پشت.فردوسی.
بشمشیر از ایشان دو بهره بکشت
چو چوپان چنان دید بنمود پشت.فردوسی.
دلیران بدشمن نمودند پشت
از آن کار باد اندرآمد به مشت.فردوسی.
بدشمن هر آنکس که بنمود پشت
شود زان سپس روزگارش درشت.فردوسی.
سرانجام گشتاسب بنمود پشت
بدانگه که شد روزگارش درشت.فردوسی.
شدم تنگدل رزم کردم درشت
جفاپیشه ماهوی بنمود پشت.فردوسی.
مرا جنگ دشمن به آید ز ننگ
یکی داستان زد برین بر پلنگ
که خیره به بدخواه منمای پشت
چو پیش آیدت روزگار درشت.فردوسی.
چهل دیگر از نامداران بکشت
غمی شد سپهدار و بنمود پشت.فردوسی.
بسی نامداران ما را بکشت
چو یاران برفتند بنمود پشت.فردوسی.
نمودی بمن پشت همچو زنان
برفتی غریوان و مویه کنان.فردوسی.
ز پیش سواری نمودند پشت
بسی از دلیران توران بکشت.فردوسی.
بگفتش سخنها ازینسان درشت
به تندی از آنجای بنمود پشت.فردوسی.
وزان نامداران فراوان بکشت
بسی حمله بردند و ننمود پشت.فردوسی.
ز ایران فراوان سران را بکشت
غمی شد دل طوس و بنمود پشت.فردوسی.
از ایشان کس از بیم ننمود پشت
بسی نامور شاه ایران بکشت.فردوسی.
صد و شصت مرد از دلیران بکشت
چو گهرم چنان دید بنمود پشت.فردوسی.
نماید گهی رومی از بیم پشت
گریزان و آن زردخنجر به مشت.
اسدی (گرشاسب نامه).
لشکر عشق تو باز بر دل من ران گشاد
گر همه در خون کشد پشت نباید نمود.
خاقانی.
سواری که در جنگ بنمود پشت
نه خود را که نام آوران را بکشت.
سعدی (بوستان).
|| ترک دادن. (برهان قاطع).
- پشت نمودن خورشید؛ غروب کردن آن :
چو خورشید تابنده بنمود پشت
هوا شد سیاه و زمین شد درشت.فردوسی.
پشت نویس.
[پُ نِ] (نف مرکب) آنکه در ظهر اسناد نویسد. ظهرنویس. || (ن مف مرکب) سندی که در پشت آن نوشته شده. || (اِمص مرکب) ظهرنویسی.

پشت نویسی.

[پُ نِ] (حامص مرکب)نوشتن در پشت سند یا حواله برای انتقال آن به دیگری(1). ظهرنویسی.
.
(فرانسوی)
(1) - Endos . endossement

پشت نهادن.

[پُ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)پشت دادن. تساند. استناد.

پشتو.

[پَ / پُ] (اِخ) یا پختو نام لهجه ای در افغانستان و آن شعبه ای است از زبانهای ایرانی. (دائرة المعارف اسلامی ج 1 ص152). پشتو ظاهراً از لفظ پشتون یا پختون آمده است که نام قبیله ای از آریاهای ایرانی است(1). آقای عبدالحی حبیبی آورده اند: ...این زبان اصلا جزء زبانهای هندواروپائی است و با زبانهای قدیم آریائی مانند سانسکریت و زند قرابت مستقیم دارد... این زبان منسوب به قوم پشتون است لفظ پشتون در ریگویدا پکهت(2) آمده و با نام بخدی، بختی که در کتاب اوستا برای باختر و بلخ ذکر شده ربط دارد. هرودوت مورخ یونانی آنرا پکتیس و پکتویس و سرزمین آنها را پکتیکا ذکر کرده(3) و بطلمیوس هم آنرا پکتین نوشته است پس نام پشتو از همان پکهت - پکتویس - پکتین ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ میشود... در پشتو سی حرف موجود است که بیست و شش حرف آن صامت و چهار مصوت است. آثار ادبی پیش از اسلام این زبان بدست نیامده ولی بعد از قرن اول هجری اشعار و منظوماتی موجود است که بر حیات ادبی این زبان در اوائل اسلام دلالت میکند. کتاب پته خزانه (گنجینهء پنهان) که بسال 1142 ه . ق. 1729 م. در قندهار نوشته شده باستناد کتب قدیمهء پشتو برخی از منظومات و اشعار پشتو را که به قرن دوم هجری تعلق دارد نقل کرده است. شعرای قدیم پشتو که اشعارشان تاکنون بدست ما رسیده بقرار ذیل است:
قدیم ترین شاعر پشتو که یک منظومهء حماسی او را مؤلف کتاب پته خزانه به استناد تاریخ سوری نقل کرده امیر کرور(4) پسر امیر پولاد سوری است که بسال 139 ه . ق./ 756 م. در مندش غورامیر بود و بسال 154 ه . ق./ 770 م. در جنگلهای پوشنج هرات مرده است. دیگر از شعرای قدیم که اشعار وی را پته خزانه از کتاب لرغونی پشتانه(5) یعنی افغانهای قدیم نقل کرده ابومحمد هاشم بن زیاد السروانی بستی است که بسال 223 ه . ق./ 837 م. در سروان هلمند متولد شد وی بزبان پشتو کتاب دسالووزمه یعنی نسیم ریگستان را نوشته است. دیگر از شعرای قدیم پشتو شیخ رضی لودی برادرزادهء شیخ حمید لودی پادشاه ملتان است که در حدود سال هزار مسیحی میزیست. شعرای دیگر که پیش از سال هزار مسیحی درگذشته اند بقرار ذیل اند بیتنی(6) در حدود سال هزار مسیحی، اسماعیل سربنی در حدود سال هزار مسیحی، شیخ اسعد سوری شاعر دربار سوریهای غور (متوفی بسال 425 هجری / 1033 م.) شکارندوی بن احمد کوتوال فیروزکوه غور متوفی در حدود سال 1150 م. ملک یار غرشین متوفی در حدود سال 1150 م. تایمنی متوفی در حدود سال 1150 م. قطب الدین بختیار کاکی بن احمدبن موسی متولد بسال 575 ه . ق./ 1179 م. و متوفی بسال 633 ه . ق./ 1235 م.، شیخ تیمن بن کاکر متوفی در حدود سال 1150 م. شیخ متی بن شیخ عباس بن عمر بن خلیل متوفی بسال 623 ه . ق./ 1226 م.، باباهوتک متولد بسال 661 ه . ق./ 1262 م. و متوفی بسال 740 ه . ق./ 1339 م.، سلطان بهلول لودی متوفی بسال 894 ه . ق./ 1488 م. خلیل خان نیازی متوفی در حدود سال 1188 م. اکبر زمین داوری متوفی در حدود سال 1350 م. شیخ عیسی مِشوانی متوفی در حدود سال 1465 م. شیخ بستان بریخ متوفی در حدود سال 998 ه . ق./ 1559 م.، ملاالف هوتک متوفی در حدود سال 1591 م.، ملامست زمند متوفی در حدود سال 950 ه . ق./ 1543 م.، میرزاخان انصاری متوفی در حدود سال 1591 م.، دولت الله لوانی متوفی در حدود سال 1591 م. زرغون خان نورزی فراهی متوفی بسال 921 ه . ق./ 1515 م. دوست محمد کاکر متوفی در حدود سال 900 ه . ق./ 1494 م. علی سرور لودی متوفی بسال هزار ه . ق./ 1591 م.. بعد از سال هزار هجری شعراء و مصنفان بسیار بزبان پشتو سخن گفته اند از آن جمله خوشحال خان ختک و عبدالرحمن بابا متولد بسال 1042 ه . ق./ 1632 م. و حمید مهمند متوفی در حدود سال 1690 م. و پیرمحمد کاکر متوفی در حدود سال 1770 م. از بعد از سال هزار هجری کتب و دیوانهای بسیار بزبان پشتو موجود است که عدد آنها به پانصد میرسد و آن کتب در دین و تصوف و تبلیغ و شعر و ادب و فلسفه و اخلاق و فقه و طب و غیره است در ذیل نام برخی از آنها ذکر میشود: 1 - قدیم ترین کتابی که بزبان پشتو نوشته شده ولی نسخهء آن موجود نیست اما مؤلف پته خزانه از آن ذکر میکند کتاب سالووزمه یعنی نسیم ریگستان است که مؤلف آن زبدة الفصحا ابومحمد هاشم بن زیارالسروانی البستی است و بسال 223 ه . ق./ 837 م. در سروان هلمند متولد و بسال 297 ه . ق./ 909 م. در بست وفات یافته. وی از شاگردان ادیب معروف عرب بن خلاد ابوالعیناست و کتاب سالو و زمه را در بحث اشعار عرب نوشته است و مؤلف کتاب پته خزانه وجود این کتاب را بنقل از لرغونی پشتانه نوشته است. 2 - تذکرة الاولیای افغان که بعد از سال 612 ه . ق. / 1215 م. در ارغسان قندهار نگاشته شده و مؤلف آن سلیمان بن بارک خان قوم ماکوصابزی است. این کتاب شرح حال بسیاری از شعرا و اولیاء افغان را آورده است و بسال 1319 ه . ش. در کابل شش صفحه آن در جلد اول پشتانه شعرا عکس برداری شده و نشر یافته است. 3 - دخدای مینه یعنی محبت خدا که مجموعهء اشعار شیخ متی قوم خلیل است این شاعر در سال 623 ه . ق./ 1226 م. متولد و بسال 688 ه . ق./ 1289 م. درگذشته است و در قلات قندهار مدفون است. 4 - اعلام اللوذعی فی الاخبار اللودی. کتابی بود بزبان پشتو از احمدبن سعید لودی که بسال 686 ه . ق./ 1287 م. در شرح حال خاندان شاهان لودی نوشته و اشعار وی در آن کتاب نقل شده است. 5 - تاریخ سوری تألیف محمد بن علی البستی در شرح حال خاندان شاهان غور که قصاید قدیم دربار شاهان سوری و غوری بزبان پشتو در این کتاب آمده است سه کتاب مذکور در حدود سال 1200 م. تألیف شده است. 6 - لرغونه پشتانی یعنی افغانهای قدیم تألیف شیخ کته بن یوسف بن متی قوم خلیل است که در حدود سال 700 ه . ق./ 1300 م. نوشته شده و حاوی شرح حال بسیاری از مشاهیر شعرا و علما و بزرگان است و مؤلف کتاب پته خزانه بسی از آثار ادبی زبان پشتو را از این کتاب نقل کرده است. 7 - تذکرة الاولیاء افغان تألیف شیخ قاسم بن شیخ قدم بن محمد زاهدبن میردادبن سلطان بن شیخ کته سابق الذکر است که شیخ قاسم در 956 ه . ق./ 1549 م. در بدنی پشاور متولد و بسال 1016 ه . ق./ 1607 م. وفات یافته است. 8 - دفتر شیخ مَلی، تألیف آدم بن ملی بن یوسف بن مندی بن خوشی بن کندبن خوشبون است که در شرح حال فتوحات سوات و تقسیم زمین های آنجا در حدود 820 ه . ق./ 1417 م. نوشته شده است. 9 - تاریخ کجوجان رانی زی حاوی تاریخ سوات و بنیر که در حدود سال 900 ه . ق./ 1494 م. نوشته شده است. 10 - غَرغَشت نامه منظومهء دوست محمد کاکر ولد بابرخان که بسال 929 ه . ق./ 1522 م. نظم شده و حاوی شرح غرغشت و دیگر بزرگان افغان بود. 11 - بوستان اولیا تألیف شیخ بوستان ولد محمد اکرم قوم بُریخ که بسال 998 ه . ق./ 1589 م. در شوراوک قندهار نوشته شده و مؤلف آن در سال 1002 ه . ق./ 1593 م. در احمدآباد گجرات وفات یافته است. 12 - خبر البیان تألیف بایزید پیرروشان ولد عبدالله متولد بسال 932 ه . ق./ 1525 م. مدفون در بته پور حاوی تبلیغات مسلکی وی. 13 - مخزن الاسلام آخوند درویزه بن گدابن سعدی متوفی 1048 ه . ق./ 1638 م. که در پشاور مدفون است و کتابش حاوی مسائل دینی و تبلیغات مخالف پیرروشان است. 14 - کلید کامرانی تألیف کامران خان بن سدوخان سرسلسلهء قوم سَدوزائی است که بسال 1038 ه . ق./ 1628 م. آنرا در شهر صفای قندهار نوشته و شرح حال بسی از شعرا و بزرگان افغان را در آن نگاشته است. 15 - تحفهء صالح تألیف ملااله یا رالکوزائی که تذکرهء رجال مشهور افغان است در حدود سال 1590 م. 16 - سلوک الغزاة تألیف ملامست زمند در حدود 1610 م. حاوی مضامین تبلیغی دربارهء جهاد. 17 - ارشاد الفقراء منظوم خانم نیک بخته بنت شیخ اله داد قوم مموزی که بسال 969 ه . ق./ 1561 م. منظوم شده است. 18 - ترجمهء منظوم بوستان سعدی که زرغونه بنت ملادین محمد کاکر در سال 903 ه . ق./ 1497 م. منظوم داشته. 19 - دیوان رابعة حاوی اشعار وی در سال 915 ه . ق./ 1509 م. گرد آمده است. 20 - پته خزانه یعنی گنجینهء پنهان تألیف محمد بن داودخان هوتک تذکرة الشعرای مهم زبان پشتو که در سال 1142 ه . ق./ 1729 م. در قندهار به امر شاه حسین هوتک نوشته و این کتاب در سال 1323 در کابل به تصحیح و تحشیهء عبدالحی حبیبی از پشتو تولنه نشر شده است. محمد هوتک متولد بسال 1084 ه . ق./ 1653 م. دو کتاب دیگر هم به پشتو نوشته که یکی خلاصة الفصاحة و دیگر خلاصة الطب نام دارد.
غیر از این: کتب بسیار از نظم و نثر در پشتو موجود است که در اینجا ذکر نشده و بسی هم غیرمطبوع مانده است. از عصر احمدشاه بابا پشتو در افغانستان زبان دربار شاهان بوده و اولین کتاب درسی آنرا در عصر احمدشاهی پیرمحمد کاکر بنام معرفة الافغانی نوشته است بعد از آن اولین دستور افعال زبان پشتو در سال 1220 ه . ق./ 1805) در هند بنام ریاض المحبة از طرف نواب محبت خان پسر حافظ رحمت اللهخان مشهور قوم بریخ افغان نوشته شده و نواب الله یارخان پسر دیگر حافظ رحمت خان بسال 1222 ه . ق./ 1808 م. کتاب لغات پشتو را بنام عجائب اللغات نوشت. در حدود سال 1290 ه . ق./ 1873 م. امیر شیر علیخان القاب مأمورین و عناوین عسکری را به پشتو ترجمه کرد و بعد از سال 1300 ه . ق./ 1882 م. کتب بسیار بزبان پشتو در کابل نشر شد بعد از سال 1920 م. که پشتو مرکه (انجمن ادبی پشتو) در کابل تأسیس شد کتب درسی و دستور زبان و لغات پشتو را نوشتند ولی در حدود سال 1937 م. در کابل پشتو تولنه (فرهنگستان پشتو) تأسیس و بسی از کتب درسی - علمی و ادبی - بزبان پشتو طبع و نشر شد(7) - انتهی(8). مسئلهء احیای زبان پشتو حلقه ای از سلاسل فریب و رشته ای از حبائل حیلهء سیاست های غربی است که برای تجزیه و تفریق ملل شرقی از دیرباز گسترده شده است و درست بدان ماند که امروز ملت فرانسه زبان غنی و بلیغ خود را بلهجهء برتن(9)یا باسک(10) و ایران زبان فردوسی و حافظ را بزبان ولایتی سمنانی و بلوچی تبدیل کردن خواهد و مکروا و مکرالله و الله خیرالماکرین. (قرآن 3 / 54).
|| مرطبان سفالین باشد و معرب آن بستوق است. (برهان قاطع). و آنرا بشتو نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). بستوی ترشی و غیره.
(1) - رجوع شود به ایران باستان ج 3 ص2266.
(2) - Paktas. (3) - در پشتو این نام پشتونخواو Pashtunkhawآمده است.
(4) - Krur.
(5) - Larghoni Pashtanah.
(6) - Bitnay. (7) - اقتباس و تلخیص از مقالهء عبدالحی حبیبی در سالنامهء کابل سال 1325-1326 ه . ش. ص248 ببعد.
(8) - از اینکه تمام سنوات در این جا با سالهای مسیحی تطبیق شده و در بعض سنوات تنها بتاریخ میلادی اکتفا شده، ظاهراً اصل این مقاله انگلیسی بوده است.
(9) - Le Breton.
(10) - Le Basque.

پشتو.

[پَ] (اِخ) نام کوهی در سَدَن رستاق. (مازندران و استراباد رابینو ص126).

پشتوار.

[پُ] (ص مرکب) پشتیبان باشد. (فرهنگ جهانگیری). پشتدار. پشتوان. یاریگر :
نه مار را مدد و پشتوار موسی ساخت
نه لحظه لحظه زعین جفا وفا سازد.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
پشتواره.
[پُ رَ / رِ] (اِ مرکب) مقداری باشد از هر چیز که یک کس به پشت تواند برداشت و از جائی بجائی تواند برد و آنرا پشتاره نیز گویند. (از فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات). آن مقدار باشد از بار که بدوش و پشت برتوان گرفت. (صحاح الفرس). آنچه از بار که یک تن بر پشت دارد. باری کوچک بر پشت کسی. کوله بار. بار. شُغنة. حال. وِزر. ضِمامة. اضمامة. اضبارة. (منتهی الارب) :مال بدست کردم تا تو کافردل پشتواره بندی و ببری. (کلیله و دمنه).
هرکه را روی چون گلش باید(1)
مدتی خار پشتواره کند.عطار.
طُنّ؛ پشتوارهء نی و هیزم و مانند آن. (منتهی الارب). طَوِیّ؛ پشتواره ای از سلاح و متاع. کارَة؛ پشتوارهء جامه و طعام. عکم؛ پشتوارهء جامه. (منتهی الارب).
پشتوان.
[پُ] (اِ مرکب) بمعنی پشتیبان باشد و آن چوبی است که بجهت استحکام دیوار یکسر آنرا بدیوار و سر دیگر آنرا بر زمین نصب کنند... (برهان قاطع). پشتیوان. پشتبان. شمع (اصطلاح بنائی). هر بنائی که برای استحکام بنائی دیگر، بدو پیوندند چنانکه برای پل و مانند آن : پلی بود قوی پشتوانهای قوی برداشته و پشت آن استوار پوشیده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص261). || چوبی که پشت در افکنند تا باز نشود. چوبی که درودگران بر پس در دوزند. شِجار. || آنچه پشت بدو بازنهند. تکیه گاه : جماعتی از بهر حطام دنیا و رفعت منزلت میان مردمان دل در پشتوان پوسیده بسته. (کلیله و دمنه). || (ص مرکب) کسی که پناه و محکمی و قوت دیگری باشد. پشت و پناه. ظهیر. جانب دار. (برهان قاطع). ممد. معاون. (برهان قاطع). حامی. یاریگر : و بطوس مقام کنند و پشتوان قوم باشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص348).
باده و شادی و رادی هر سه یکجا زاده اند
این مر آن را پشتوان و آن مر این را دستیار.
مسعودسعد.
پشتوان کمال چون باید
میخ حزم تو استوار شود.مسعودسعد.
چنین خلل که به بنیاد دین درآمده بود
گر اعتضاد (اعتماد) برین پشتوان نبودی وای.
کمال اسماعیل.
پناه ملکت اسلام و پشتوان سپاه
صفی حضرت سلطان ولی دولت شاه.
مطهر کرنی (از فرهنگ شعوری).
پشتوانه.
[پُ نَ / نِ] (اِ مرکب) پشتیوان. پشتیبان. || سپرده ای است که کسی برای اعتبار خود در بانک معین میکند(1). (از لغات فرهنگستان).
(1) - ن ل: هرکه او روی چون گلش خواهد.
.
(فرانسوی)
(1) - Couverture

پشتوای.

[پُ] (روسی، اِ) (از روسی پچت = پست و اُوی = علامت نسبت، پُستی) کشتی حامل پست. کشتی حامل نامه ها و مرسولات دیگر پستی.

پشت و پای.

[پُ تُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) یا رگ پشت و پای. باسلیق. (زمخشری).

پشت و پسله.

[پُ تُ پَ سَ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع) رجوع به پشت شود.

پشت و پناه.

[پُ تُ پَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) مددکار. یاریگر. حامی. ظهیر. ثِمال. (مهذب الاسماء) :
بهر کار پشت و پناهم توئی
نمایندهء رای و راهم توئی.فردوسی.
بیامد ترا کرد پشت و پناه
کنون زو چه دیدی که بردت ز راه.
فردوسی.
که هستی تو پشت و پناه سپاه
ز تو برفرازند گردان کلاه.فردوسی.
ای مرا سایهء درگاه تو سرمایهء عمر
وز بلاها و جفاهای جهان پشت و پناه.
فرخی.
از پرستیدن آن شاه که دست و دل اوست
جود را پشت و پناه و امن را یسر و یسار.
فرخی.
هرچند شها پشت و پناه ضعفائی
دانی که دعای ضعفا پشت و پناه است.
سوزنی.
سری که خلق جهان را دل است و پشت و پناه
امین دین اله است و سعد ملکت شاه.
سوزنی.
فتادگان جهان را سری و پشت و پناه
که خائفان جهان را پناه تست رجا.
ابوالعلاء گنجه ای.
ما را عجب از پشت و پناهی بود آن روز
کامروز کسی را نه پناهیم و نه پشتیم.
سعدی.
خدا پشت و پناهتان؛ خدا پشت و پناه شما. دعائی است.
پشت و رو کردن.
[پُ تُ کَ دَ] (مص مرکب) مقلوب کردن. منقلب کردن. برگرداندن جامه بصورتی که رو پشت و پشت رو شود.

پشت و رو یکی.

[پُ تُ یِ] (ص مرکب)بی پشت و رو. مُوجَّه. در جامه ها و قماش ها.

پشت ویشتاسپان.

[پُ] (اِخ) بمعنی پشت و پناه گشتاسب است و اسم دیگری است از برای کوه ریوند. در فقرهء 34 فصل 12 بندهش مندرج است: «کوه گناود (گُناباد) در نه فرسنگی طرف غربی پشت ویشتاسپان واقع است در آنجائی که محل آذر برزین مهر است». در فصل 17 بندهش فقرهء 8 آمده: «آذر برزین مهر تا زمان گشتاسب در گردش بوده پناه جهان می بود تا اینکه زرتشت انوشه روان دین آورد و گشتاسب دین پذیرفت آنگاه گشتاسب آذر برزین مهر را در کوه ریوند که آن را نیز پشت ویشتاسپان خوانند فرونهاد». (یشتها تفسیر آقای پورداود ج 2 ص330).

پشته.

[پُ تَ / تِ] (اِ مرکب) مقداری که با پشت توان برداشت. هر چیز که بر پشت گیرند از هیمه و جز آن. کوله. کوله بار. بار :
شب زمستان بود کپی سرد یافت
کرمک شب تاب ناگاهی بتافت
کپیان(1) آتش همی پنداشتند
پشتهء هیزم بدو برداشتند.
رودکی (از کلیله و دمنه).
روز دگر آنگهی بناوه و پشته
در بن چرختشان بمالد حمال.منوچهری.
بیرون آمدند هر یکی پشتهء نی بگردن برنهاده و اندر هر پشته از آن شمشیری مجرد... ایشان همچنان اندرشدند با آن پشته ها. (تاریخ سیستان).
دستهء گل گر ترا دهد تو چنان دانک
دستهء گل نیست آن که پشته خار است.
ناصرخسرو.
بر بناگوشی که رنگ او بچشم عاشقان
دسته دسته گل نمودی پشته پشته خار شد.
سوزنی.
گفت بلی روزی چهل شتر قربان کرده بودم... بگوشهء صحرائی برون رفتم و خارکنی را دیدم پشتهء خار فراهم آورده. (گلستان). چون بشهر رسیدند کودکی را دیدند پشتهء هیزم آنجا نهاده وی را مشاهده کردند. (قصص الانبیاء ص179). || ارتفاعی نه بس بلند از زمین. بلندی. تلّ. (حبیش تفلیسی). زمین بلند. تپه. توده. نجد. ربو. (منتهی الارب). ربوه. رابیة. رباوة. رباة. حَودَله. حَجب. عَقبة. هضبة. اکمه. تلعه. ثنیة. ظَرب. یَفَع. یفاع. زَمَعة. ذریحة. کلندی. کلد. قارَة. قَرز. عفازة. صَوعة. دفدفه. دفّ. قُتائدة. فرق. فرط. بنجة. (منتهی الارب). جرداحة. جرداح :
از کوه تا بکوه بنفشه ست و شنبلید
از پشته تا به پشته سمن زار و لاله زار.
فرخی.
چنان شد ز ایرانیان روی دشت
ز کشته بهر سوی چون پشته گشت
همه دشت پای و سر و کشته بود
ز کشته بهر سوی در پشته بود.فردوسی.
بکشتند چندان ز توران سپاه
که از کشته شد پشته تا چرخ ماه.فردوسی.
بسی دیو در دست او کشته گشت
ز کشته بسی دشت چون پشته گشت.
فردوسی.
چو پشته گشته از آن کشته پیش روی امیر
فراخ دشتی چون روی آینه هموار.فرخی.
اینک همی رود که به هر قلعه برکند
از کشته پشته پشته و زاتش علم علم.
فرخی.
آهو از پشته بدشت آید و ایمن بچرد
چون کسی کو را باشد نظر میر پناه.فرخی.
یکی پشته سازید پهن و بلند
پس از باد پر آتش اندر فکند.
اسدی (ایضاً ص120).
رهی سخت دشخوار ششماهه بیش
همه کوه و دریا و پشته است پیش.
اسدی (ایضاً ص204).
بهر سو در آن دشت کین تاختی
ز کشته همی پشته ها ساختی.
اسدی (ایضاً ص82).
بر سر آن پشته حصاری ساختند. (مجمل التواریخ والقصص).
راهی چون پشته پشته سنگ و در آن راه
سینهء بازان بنعل گشته مصور.مسعودسعد.
تن نازک مثال نی کردم
تا چنین پشته زیر پی کردم.
سنائی (سیرالعباد).
عمل شمس همی باید و تأثیر فلک
ورنه هر پشته به یک نور همی کان نشود.
سنائی.
تا عرض دهد لشکر پیروزه سلب را
بر پشته و بالای زمین راجل و راکب.
سوزنی.
چون مسافت میان دو لشکر نزدیک شد امیر ناصرالدین منکروار بر پشته رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی مؤلف ص27). سلطان چون حدت بأس و شدت مراس آن قوم مشاهده کرد بر پشته ای فروآمد. (ایضاً ص268).
همچو عرصهءْ پهن روز رستخیز
نه گو و نه پشته نه جای گریز.مولوی.
چون به پشتهء فراجون رسیدم به پیری ملاقات شد. (انیس الطالبین بخاری). چون بکنار قلان تاشی رسید برف تمامت گوها را با پشته برابر کرده بود. (جهانگشای جوینی).
از خون بکوه و دشت روان گشت جویبار
وز کشته پشته های عظیم آمد آشکار.
اَمیل، ذَریح؛ پشتهء ریگ که یک میل عرض او باشد. (صراح). ذَریح؛ پشته ها. (منتهی الارب). ضواجع؛ پشته ها. کُمزَة؛ پشته ای از خاک یا ریگ. کِفَر؛ پشته ای از کوه. مَصد؛ پشتهء بلند. مَصاد؛ پشتهء بلند. (منتهی الارب). قوداء، طِنی؛ پشتهء بلند. قوعلة، قضه؛ پشتهء خرد. قائدة؛ پشتهء دراز گسترده بر زمین. کراغ؛ پشتهء دراز و بیرون برآمده از زمین سنگلاخ سوخته. عقبةُ مَحوجٌ؛ پشتهء دور. عقبةُ مَتوحٌ؛ پشتهء دور و دراز. بُلطة؛ نام پشته ای. قَضفَة؛ پشته ای که از یک سنگ نماید. کتول الارض؛ پشته های زمین و آنچه بلند برآمده باشد از آن. قُنفدُ؛ پشته های تنگ در راه. هدود؛ پشتهء شاقة. عقبهء شاقة. صواح؛ پشتهء بلند از زمین. خوصاء؛ پشتهء بلند زمین. مداخل؛ پشتهء بلند مشرف بر زمین سیراب. صَلَغ؛ پشتهء سرخ. اکمة مفترشة الظهر؛ پشتهء گسترده همواریست. اکمة عبلاء؛ پشتهء درشت. عثعث؛ پشتهء بی گیاه. عثال؛ پشته ای است درشت یا رودباری در زمین جذام. فرزه؛ راه بر پشته. ذناب؛ آب رو میان دو پشته. خشّ؛ پشتهء ریگ. خشرم؛ پشتهء بلند که سنگ ریزه های آن أملس باشد. مخرم الاکمه؛ پشته یا کوه که منفرد باشد از دیگر. خرماء؛ هر پشته که از آن بزمین پست فروروند. خرم الاکمه؛ پشته یا کوه که جدا باشد از دیگر. خشبل؛ پشتهء سخت. ضرس؛ پشتهء درشت. دمادم؛ پشته های نرم خاکین. رِعص؛ پشتهء ریگ مجتمع. دکاء؛ پشتهء زمین از خاک نرم. هدمل؛ پشتهء بلند فراهم آمده. شعبه، هذلول، زیراء، زَیراء، زیری، زازِیَة، زیراة، زیزآءة؛ پشتهء خرد. صَهوة؛ برج بر سر پشته و توده. عبابید یا عبادید؛ پشته ها. غملول؛ پشتهء بلند. غفو، غفیة؛ پشتهء بلند که آب بر آن نرود. غلباء؛ پشتهء بزرگ و بلند. عنز؛ پشتهء سیاه. عنز؛ پشتهء خرد. عنوت و عنتوت؛ پشتهء دشوارگذار. قارةٌ عیطاء، پشتهء بلند. عقاب، پشته و هر بلندی زمین که بسیار دراز نباشد. (منتهی الارب). || کوز (در زراعت)(2). || این کلمه چون مزید مؤخر در اعلام جغرافیائی بکار رود: جورپشته. راه پشته. رکاپشته. سه پشته. چل پشته. گل پشته. قلعه پشته. میان پشته. هلوپشته. کلاپشته.
- از کشته پشته ساختن؛ بسیار کشتن.
- پشته انداختن یا پشته کردن قنات؛فروریختن مجرای آن. پاره هائی از سقف و دیوار آن واریز کردن (اصطلاح مقنیان).
- پشته بندی کردن؛ زمین را پشته ها کردن برای بعض کشت ها چون کشت سیب زمینی و غیره.
- پشتهء قنات؛ مسافت میان دو میله است. رجوع به میله شود.
- پشته ناک؛ زمینی که پشتهء بسیار دارد: طِلع؛ زمین پشته ناک. (منتهی الارب).
- دوپشته یا سه پشته ایستادن؛ به دوتن یا سه تن یا به دوصف و سه صف ایستاده بودن.
(1) - ن ل: کپیانْش.
(2) - Billon.

پشته.

[پُ] (اِخ) نام یکی از قرای آمل مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص114).

پشتهء ازرک دون.

[پُ تَ یِ اَ رَ] (اِخ) نام قدیم پشته ای در بارفروش مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص46).

پشت هم انداختن.

[پُ تِ هَ اَ تَ](مص مرکب) پشت هم اندازی در اوراق قمار کردن، یعنی ورقها را بدانگونه پشت یکدیگر جای دادن که اوراق برنده نصیب دغل باز شود. دسیسه. تقلب کردن. شیادی کردن. || در دنبال یکدیگر قرار دادن چنانکه برگه ها و یادداشتهای کتاب لغتی را به ترتیبی خاص.

پشت هم انداز.

[پُ تِ هَ اَ] (نف مرکب)گَربِز. محیل. مکار. فریبنده. حیله باز. || مرتب کنندهء برگه ها و یادداشتهای کتاب لغتی بر ترتیب خاص.

پشت هم اندازی.

[پُ تِ هَ اَ] (حامص مرکب) تنظیم الفبائی فیش ها. || در قمار، ورق ها را بحیله بر وفق نفع خود قرار دادن. || حیلت و تزویر و دسیسه برای انجام کاری بنفع خویش. کلاغ و کبوتر جفت کردن(1).
-پشت هم اندازی کردن.؛ رجوع به پشت هم انداختن شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Tramer

پشتی.

[پُ] (ص نسبی) منسوب به پشت. رجوع به پشت شود. || (اِ) جامهء انباشته بحشوی از پنبه و غیره، غالباً مربع یا مستطیل که بر آن تکیه کنند. قسمی توشک که بر دیوار راست کرده بر آن تکیه دهند و یا بر کرسی و تخت و کالسکه و غیره گذارند تکیه دادن را. مخدّهء بزرگ که بر دیوار راست نهند و بر آن پشت دهند. متکائی پهن که بر روی مخدّه ای بر دیوار نهند. بالشی که بر دیوار نهند تکیه گاه را. وساده ای که بر آن تکیه کنند. متکا. بالش. وساده. مِصدَغة. مِخدّه. || جامهء کوتاهی را گویند که تا کمرگاه باشد و آنرا بیشتر مردم دارالمرز پوشند... (برهان قاطع) :
قباء خاصه و پشتی خود نسیج بزر
یکی مکلل کرده کمر بگوهرها.معزی.
هر دم از پشتی والای زرافشان آمده
چون صبا با گل سحر دست و گریبان بوده ام.
نظام قاری (دیوان البسه).
|| (ص) یاری کننده. همدست. حامی. کمک. مدد. ممد. معاون. (برهان قاطع). || (حامص) یارمندی. یاری. امداد. نگهبانی. یاوری. مدد. کمک. عنایت. وقایه. حمایت. مظاهرت :
که ایشان به پشتی من، جنگجوی
سوی مرز ایران نهادند روی.فردوسی.
چگونه دوستی یابی و پشتی
ز فرزندی که بابش را بکشتی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
شمشیر مرتضی بجز از آهنی نبود
پشتی دین حق لقبش ذوالفقار کرد.ظهیر.
بود از پشتی سنجاب و سمور و قاقم
این که بر لشکر سرما زدم و کوشیدم.
نظام قاری (دیوان البسه).
|| تعصب. (در حال وصف) تخنیث. || مخنثی. و نیز رجوع به پشت شود. || (اِ) جزوکش (اصطلاح اداری).
- قفل یا کشو پشتی؛ قفلی که از پشت در کوبیده باشند. قسمی قفل در.

پشتیاره.

[پُ رَ / رِ] (اِ مرکب) پشتواره.

پشت یافتن.

[پُ تَ] (مص مرکب) کنایه از قوت یافتن است. (برهان قاطع).

پشتیبان.

[پُ] (اِ مرکب) چوبی که بجهت استحکام بر دیوار نصب کنند. (برهان قاطع). بنائی که برای حفظ بنائی دیگر سازند :
چه غم دیوار امت را که باشد چون تو پشتیبان
چه باک از موج بحر آنرا که باشد نوح کشتیبان.
(گلستان).
هرچه از دلها کنی تعمیر پشتیبان تست
سعی در آبادی دل کن چو معمار خودی.
صائب (از فرهنگ ضیاء).
پشتوان. (برهان قاطع). پشتیوان. پشتبان. حامی. دعمة. دعامة. دعام. رُجبه. || چوبی که درودگران بر پس در و امثال آن دوزند: شجار؛ پشتیبان تخت که بدان تخت را استوار کنند. عارضة؛ پشتیبان در و بالارو. (منتهی الارب). || تکیه گاه. رجوع به پشتوان شود. || آنچه بدان قوت باشد. پشت و پناه. یاریگر. یاری دهنده. حامی. معاون. (برهان قاطع). معین. مدد. مددکار. کمک. معاضد. ظهیر. ناصر. نصیر. ممدّ. عون. اِیاد. (منتهی الارب). این نوشته ای است از جانب... ابوجعفر... بسوی یاری دهندهء دین خدا... و پشتیبان خلیفهء او. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص306). و نیز رجوع به پشتوان و پشتبان و پشتیوان شود.

پشتیبانی.

[پُ] (حامص مرکب) یاری. یارمندی. حمایت. مدد. مظاهرت. کمک.

پشتی کردن.

[پُ کَ دَ] (مص مرکب)پشتیبانی کردن. یاری کردن. مدد کردن. مظاهرت. حمایت. معاضدت. امداد :
اگر(1) پشتی کند گردون چه باید پشتی لشکر
چه باید یاری مردم کرا یاور بود دولت.
قطران.
دگر ره دایه گفت ای سرو سیمین
نه فرزند من است آزاده رامین
که من فرزند را پشتی نمایم
بدان کز بند مهرش برگشایم
اگر وی را کند دادار پشتی
نبیند زآسمان هرگز درشتی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
یارش از کشتی بدرآمد تا پشتی کند همچنان درشتی دید. (گلستان). دردجة؛ باهم یکی شدن و پشتی کردن دو کس در دوستی. (منتهی الارب).
- پشتی کردن از کسی یا پشتی کسی را -کردن؛ از او حمایت کردن.
(1) - ن ل: کرا.

پشتیوان.

[پُ] (اِ مرکب) چوبی که بر دیوار نصب کنند بجهت استحکام. (برهان قاطع). پشتیبان. پشتوان. پشتبان: لَزَز؛ پشتیوان در. (منتهی الارب). لزاز؛ پشتیوان در. (منتهی الارب). تکیه گاه :
که پشتیوان و پشت روزگاری.نظامی.
|| یار. یاریگر. مددکار. معین. ظهیر. ناصر. پشت و پناه: و امیریوسف را با فوجی لشکر قوی به قصدار فرستاده بود و گفت که پشتیوان شماست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص244). و نیز رجوع به پشتوان و پشتبان و پشتیبان شود.

پشتیوانه.

[پُ نَ / نِ] (اِ مرکب) پشتیوان.

پشتیون.

[پُ وَ] (اِ مرکب) پشتیوان.

پشچک.

[پُ چُ] (اِ) غوش(1). پشک. پُچُک.
.
(فرانسوی)
(1) - Crottin

پشخیدن.

[پَ دَ] (مص) پاشیدن: ساشاش؛ آنچه بپشخد از خون. (السامی فی الاسامی). صورت صحیح این لفظ پشنجیدن است. رجوع به این پشنجیدن شود.

پشخیز.

[پُ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری از مشکلات نقل می کند که هو شجرٌ صلبٌ یتخذ منه القشر و یعملون منه القوس و ترجمهء ترکی آنرا یای آغاجی می آورد ولیکن اصل این کلمه بشجیر است و بشجیر پوست درخت نبع است.

پشک.

[پِ / پُ] (اِ) پشگ. پشکل. فضلهء گوسفند و بز و شتر و آهو و خر و اشتر و هم از گاو آنگاه که سخت و مدور باشد. سرگین گوسفند و بز و آهو و امثال آن. پشکر. پشکره. پشکله. (برهان قاطع) (فرهنگ رشیدی). بعر. بعره و آن فضلهء حیوان باشد از ذوات الخُف و ذوات الظلف. ذَبلة. وعلة. عُرّة. (منتهی الارب) :
پشک بز ملوکان مشک است و زعفران
مستان تو مشکشان و مده زعفران خویش.
ابوالعباس (از لغت نامهء اسدی).
مشک تبتی به پشک مفروش
مستان بدل شکر تبرزین.ناصرخسرو.
دل بر آن نه که باشد از خانه
پشک تو به که مشک بیگانه.سنائی.
مشک و پشکت یکی است تا تو همی
ناکده را ندانی از عطار.سنائی.
جائی که مشک و پشک بیک نرخ است
عطار گو ببندد دکان را.؟
و قولنج راستینی پنج نوع است یکی آنکه ثقل در روده ها خشک گردد و بنادق شود بر سان پشک اشتر و دیگر جانوران که پشک ایشان را بتازی بعرة گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ورنه مشک و پشک پیش اخشمی
هر دو یکسان است چون نبود شمی.مولوی.
گفت جایش را بروب از سنگ و پشک
ور بود تر ریز بر وی خاک خشک.
مولوی (از فرهنگ رشیدی).
اگرچند زاهو بود پشک و مشک
ولی پشک چون مشک نارد بها.ابن یمین.
ارض مدعوکه؛ زمین که از کثرت مردم و کثرت پشک و کمیز شتران فاسد گردیده باشد... ارض مدکدکه؛ زمین که از کثرت پشک و کمیز شتر فاسد شده باشد. دمال؛ پاسپرده ستوران از پشک و خاشاک. دِمن؛ پشک شتر و گوسپند و جز آن. عبس؛ سرگین و پشک و جز آن خشک شده بر ذنب ستور. (منتهی الارب). || سرگین مگس و زنبور عسل :
بطبل نافه ای مستسقیان بخورد جراد
بباد رودهء قولنجیان به پشک ذباب.خاقانی.
|| در تداول عامه، برجستگی دو سوی بیرونی بینی از طرف زیرین. هر یک از دو طرف وحشی سفلای بینی. نرمی و پره های بینی. طرف بینی. بچش. اَرنبة(1). || قرعه را گویند که شریکان میان خود بجهت تقسیم اسباب و اشیاء بیندازند. (برهان قاطع). میان دو نفر یا بیشتر قرعه کشند و به اسم یکی درآید. و با انداختن صرف شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Narine

پشک.

[پَ شَ] (اِ) بشک. شبنم. (برهان قاطع). آن نم سپید که بامدادان بر دیوارها و سبزی نشیند. (لغت نامهء اسدی نخجوانی). و برف گونه ای که شب های تیرماه افتد بر زمین بی ابری در آسمان. زیوال (بلغت آذری). اپشک. افشک. (فرهنگ جهانگیری). ژالهء منجمد. بژ. صقیع. جلید. قَس. سقیط. ضریب. طرف. (منتهی الارب) :
پشک آمد بر شاخ درختان
گسترد رداهای طیلسان.بوالعباس عباس.
ارض مصقوعة؛ زمین پشک زده شده. ارضٌ مضروبة؛ زمین پشک زده شده. هجارس؛ ریزه ترین باران سرما مثل پشک. هلب؛ ترکردن آسمان قوم را به پشک و تری. (منتهی الارب).
- پشک کردن موی؛ تجعید. (از زوزنی) (تاج المصادر بیهقی).

پشک.

[پَ] (اِ) برابر کردن. موافق ساختن. (برهان قاطع). برابری کردن. برابری. (فرهنگ رشیدی) :
بحسن افتاده با خورشید در پشک
بقامت سرو را افکنده در رشک.
نزاری (از فرهنگ رشیدی).
|| درآویختن. (برهان قاطع). آویزش. (فرهنگ رشیدی). || عشق و عاشقی. (برهان قاطع). مهر. || جعل؛ و آن جانوریست که سرگین را گلوله سازد. (برهان قاطع)(1). || جغد و آن پرنده ای است بنحوست مشهور و به این معنی با سین هم بنظر آمده است. (برهان قاطع)(2). || نام علتی است که اسبان را بهم میرسد(3). || جعدِ موی. موی مجعد. (زمخشری). مجعد.
-پشک شدن موی؛ جعودت. (دستوراللغهء ادیب نطنزی).
(1) - صاحب برهان یکی از معانی پشک را جغد مینویسد: «و جغد را نیز گفته اند که پرنده ای است به نحوست مشهور و به این معنی با سین بی نقطه نیز بنظر آمده است». در فرهنگ سروری مینویسد: «پشک بوزن اشک جغد باشد». جهانگیری مینویسد: «پشک شش معنی میدهد که چهارم آن جُعَل و ششم آن جغد است». و هیچیک شاهدی بر مدعا نقل نکرده اند. تنها جهانگیری در بشک به باء یک نقطه مینویسد: «و در بعض فرهنگها بشک بمعنی زلف مرقوم است، و شاهد از عنصری:
بشک معشوق چون سفید شود
دل عاشق از او شود بستوه.
بی شک صاحبان این فرهنگها جعد را جغد و جعل خوانده اند. چنانکه در دستورالاخوان دهار در ترجمهء جعودة، «بشک شدن موی» نویسد. و در مجمل اللغه مینویسد: الجعودة، بشک شدن موی یعنی بیکدیگر بسته شدن... مانند موی حبشیان و زنگیان و نیز در تجعید می آورد بشک شدن موی. و نیز در زوزنی تجعید بمعنی پشک کردن موی آمده است و همچنین معنی دیگری که فرهنگ نعمة الله به پشک میدهد دندان بعض درنده هاست و آن هم یشک که پشک خوانده است.
(2) - رجوع شود به پاورقی قبل.
(3) - به این معنی شاید تحریف پشتک باشد.

پشک.

[پُ شَ] (اِ) بلغت ماوراءالنهر گربه باشد و آن جانوریست معروف که بعربی سنور خوانند. (برهان قاطع). گربه، که پوشک نیز گویند. (فرهنگ رشیدی)(1) :
دل مجروح را شفا قرآن
جان پردرد را دوا قرآن
تو کلام خدای را بی شک
گر نه ای طوطی و حمار و پشک
اصل ایمان و رکن تقوی دان
کان یاقوت و گنج معنی دان.
سنائی (از فرهنگ جهانگیری).
از چرغ تا کبوتر و از مرغ تا شتر
از گرگ تا به بره و از موش تا پشک(2)
روزی خوران خوان پر از نعمت تواند
هر گوشه که مینگرم صدهزار لک.
کمال غیاث (از فرهنگ جهانگیری).
|| خم. خمچه. (برهان قاطع)(3). مرتبان. خمبره. بستوی ترشی. || نام درختی. (برهان قاطع)(4).
(1) - و در لغات ترکی برای معنی گربه به کسر اول و فتح ثانی است. (غیاث اللغات).
(2) - و امروز پیشیک گویند.
(3) - به این معنی شاید تحریف پشتک باشد.
(4) - به این معانی در برهان قاطع به ضم اول آمده است.

پشکال.

[پَ] (هندی، اِ) (مرکب از پشک، شب نم و آل علامت نسبت) فصل باران هندوستان را گویند. (برهان قاطع). موسم برسات. (غیاث اللغات). بسارة. موسم بادها و بارانهای موسمی هند.

پشک انداختن.

[پِ اَ تَ] (مص مرکب)قرعه زدن. قرعه کشیدن(1). مقارعة. قرعه افکندن. اقتراع. استهام. || فضله افکندن گوسفند و بز و آهو و اشتر و خر و جز آن.
.
(فرانسوی)
(1) - Tirer au sort

پشکر.

[پِ کَ] (اِ) بمعنی پشک است که سرگین گوسفند و بز و آهو و شتر باشد. (برهان قاطع).

پشکر.

[ ] (اِخ) (ده...) میانهء شمال و مشرق بهبهان است. (فارسنامهء ناصری).

پشکره.

[پِ کِ رَ] (اِ) بمعنی پشکر است که پشکل گوسفند و امثال آن باشد. (برهان قاطع).

پشکل.

[پِ کِ] (اِ) سرگین گوسفند و آهو و اسب و خر و استر و اشتر و از گاو آنگاه که سخت و مدور باشد. ذَبَلة. دِمة. بَعر. (منتهی الارب) : صدهزار مرد و زن و کودک برون آمده بودند با انواع نثار از خاشاک و سرگین و پشکل و خاکستر. (راحة الصدور راوندی). شأو؛ پشکل ناقه. حثة؛ پشکل نرم. کُرّة؛ پشکل پاره. کُرّة؛ پشکل گنده بوی که بدان زره را جلا دهند. ذبل و ذبول؛ پشکل انداختن. (منتهی الارب).
- پشکل برچین؛ سخت بی سروپا. سخت فقیر و حقیر.
- پشکل به تنور کردن؛ (بمزاح) پی درپی خوردن.
- پشکل ناک؛ آلوده به پشکل: مُتدّمن؛ آب پشکل ناک. (منتهی الارب).
-مثل پشکل؛ سخت خُرد.
|| سخت بسیار. و نیز رجوع به پشک شود. || این کلمه با فعل انداختن صرف شود. بَعرْ. ذبول. (منتهی الارب).

پشکل دره.

[پِ کِ دَ رَ] (اِخ) پشکلدره و کوهپایه از بلوکات قزوین در شمال اقبال بشاریات واقع شده و از آب رود استفاده میکند محصول آن غلات و میوه جات مخصوصاً انگور و قراء آن 56 و جمعیتش 6 هزار تن است. (جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان ص372).

پشکله.

[پِ کِ لَ / لِ] (اِ) پشکل است که سرگین گوسفند و آهو باشد. (برهان قاطع). || کجک کلیدان. (برهان قاطع).

پشکلیدن.

[پِ کِ دَ] (مص) بناخن و سرانگشت رخنه کردن. (برهان قاطع در لفظ پشکلید). رجوع به بشکلیدن شود.

پشکم.

[پَ / پِ کَ] (اِ) بچکم. پچکم. ایوان و بارگاه :
پدید آرد سخن در خلق عالم بیشی و کمّی
چو فردا این سخن گویان برون آیند زین پشکم.
ناصرخسرو.
این جنبش بیقرار یک حال
افتاده در این بلند پشکم.ناصرخسرو.
بسی رفتم پس آز اندر این پیروزه گون پشکم
کم آمد عمر و نامد مایه آز و آرزو را کم.
ناصرخسرو.
زین کار که کردی برون ز دستی
بر خویشتن ای خر ستون پشکم.
ناصرخسرو.
یک رش هنوز برنشدستی نه یک بدست
پنجاه سال شد که در این سبز پشکمی.
ناصرخسرو.
پشکو.
[ ] (اِخ) موضعی است در فارس بین ده دشت و بهبهان در شمال قلعه دیز.

پشکول.

[پَ] (اِ) رجوع به بشکول شود.

پشکی.

[پِ] (اِ) قسمی مروارید: و منها [ من اللاَلی ] المستطیل المتشابه الطرفین بالاستدارة و تشبه ببعرالغنم فیقال له بالفارسیة پشکی. (الجماهر فی معرفة الجواهر للبیرونی ص125).

پشکی.

[پَ] (حامص) جعودت.

پش کی.

[پَ کَ] (اِ) قاووت. پیه.

پشگ.

[پِ] (اِ) پشک. رجوع به پشک شود.

پشگولی.

[پَ] (حامص) قوی اندامی و حرص در کار. (لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی) :
هرچه یابی از آن فرومولی
نشمرند از تو آن به پشگولی.عنصری.
لکن این شاهد ظاهراً برای معانی مزبور نیست.
پشل.
[ پَ شَ / پِ شِ ] (اِ) دو چیز را گویند که بر یکدیگر زنند تا آواز کند و بعضی گویند دو چیز است که با یکدیگر بگیرند و بکوبند و به این معنی بجای حرف اول نون هم گفته اند. (برهان قاطع). رجوع به بشلیدن شود.

پشلبرن.

[پِ شِ رُ] (اِخ)(1) دهکده ای در رن سفلی، از ناحیت ویسمبورگ(2) دارای 822 تن سکنه و معدن نفت.
(1) - Pechelbronn.
(2) - Wissembourg.

پشلنگ.

[پُ لَ] (ص) پشتلنگ. بی معنی. هرزه. بیهوده :
بروز غدر(1) پشلنگی برهواریّ من هر دم
گناه تو بر او بندم برای عذر پشلنگش.
اثیرالدین اخسیکتی (از فرهنگ جهانگیری).
دعاگوئی ترا بهتر چه خواهی کرد شعری را
که دام ابلهان باشد عبارتهای پشلنگش.
سیف اسفرنگ.
|| (اِ) کلات. کلاته(2). و نیز رجوع به پشتلنگ شود.
(1) - ن ل: برو در عذر.
.
(فرانسوی)
(2) - Chateau fort

پشلنگ.

[پِ لَ] (اِ) قلعه ای را گویند که بر قلهء کوهی واقع شده باشد. (برهان قاطع). || (اِخ) از قلاع غور: «و این پشلنگ و فشلنگ یکی از قلاع معتبرهء غور است که در تخوم زمین داور واقع شده و اصطخری گوید: و بلادالداور اقلیم خصب و هو ثغر للغور و بغنین و خلج و بشلنگ [ بکسر با و فتح لام ] و خواش...». (ص 245). و همو در باب غور گوید: «اماالغور فانها دار کفرِ و انما ذکرناه فی الاسلام لان به مسلمین و هی جبال عامرة ذات عیون و بساتین و انهار... و یحنف بالغور عمل هراة الی فره و من فره الی بلدی داور و من بلدی داور الی رباط کروان و من رباط کروان الی غرج الشار و منها الی هراة...». (ص 272). فرخی در باب حصار طاق و ارگ زرنگ و حصار فشلنگ گوید:
آنکه برکند به یک حمله در قلعهء طاق
وانکه بگشاد به یک تیر در ارگ زرنگ
آنکه زیر سم اسبان سپه خرد بسود
بزمانی در و دیوار حصار پشلنگ.
و عجب است که عتبی در تاریخ خود اشاره بخسرانی که مطابق این تاریخ [ تاریخ سیستان ] در این جنگ [ جنگ سلطان محمود با غوریان ] بلشکر سلطان محمود وارد آمده است نکرده و ابن اثیر هم بدو اکتفا کرده و همچنین ذکری از حصار پشلنگ که این تاریخ و شعر فرخی شاهد آن است نمیکند و ابن اثیر نام قلعهء آهنگران را که از قلاع عمدهء غور است میبرد و این جنگ را در 401 ه . ق. میداند. (کامل ج 9 ص 76). (نقل از حواشی ملک الشعراء بهار بر تاریخ سیستان ص28 و 358).

پشلنگ.

[پَ لَ] (ص) پس افتاده. عقب افتاده. (برهان قاطع). || (اِ) افزاری را گویند که بنایان بدان دیوار سوراخ کنند. (برهان قاطع). دَیلَم.

پشلنگ.

[پَ لَ] (اِخ) پشنگ پدر افراسیاب را نیز پشلنگ میگفته اند. (برهان قاطع).

پشلیدن.

[پَ شَ دَ] (مص) چسبیدن. دوسیدن. لصق. التصاق. لزق. التزاق :
که بی داور این داوری نگسلد
و بر بی گناه ایچ بد نپشلد.ابوشکور.
و رجوع به بشلیدن شود.
پشم.
[پَ] (اِ) موی [ نرم ] که بر تن حیوانات چون شتر و گوسفند و بز روید. صوف. عهن. طَحَرَة. طَحرَة. طِحْریَّه. دف. سدین. وَبَر. عَثن. (منتهی الارب). در کتاب قاموس مقدس آمده است که در میان قوم یهود پشم بجهت لباس بسیار معمول بود و پشم دمشق در بازار صور بسیار مشهور بود :
پس از پشت میش و بره پشم و موی
برید و برشتن نهادند روی.فردوسی.
تو مرا یافته ای بی همه شغل
نیست اندر کلهت پشم مگر.(1)فرخی.
چون پشم زده شده که و مردم
همچون ملخان ز بس پریشانی.
ناصرخسرو (دیوان ص415).
گر بود اشتر چه قیمت پشم را.مولوی.
خرما نتوان خورد از این خار که کشتیم
دیبا نتوان بافت از این پشم که رشتیم.
سعدی.
گرسنه شکم بر نمد دوخت چشم
که همسایهء گوشت بوده ست پشم.
روحی ابریشم و روحی است دگر پنبه ز وصف
سومین روح بود پشم بگفتار یکبار.
نظام قاری (دیوان البسه ص12).
صُهابی؛ پشم که سپیدی آنرا سرخی آمیخته باشد. (منتهی الارب). هفو؛ برباد پریدن پشم و مانند آن. هرمول؛ پارهء پر و پشم باقیمانده. صهایح؛ پشم که سخت سپید نباشد. تذریة؛ ماندن پاره ای از پشم بر گوسپند جهت نشان. ذئبان؛ باقی مو و باقی پشم بر گردن و لب شتر. صوفه؛ پشم گوسپند. صائف، اصوف، صوفانی؛ بسیارپشم. جَحَشَة؛ پشمی که بر دست پیچیده ریسند. مِرعِزّ؛ مویهای ریزهء بن پشم گوسپند. صوف مُقَلفِع؛ پشم چرکین. مِرق؛ پشم بوی بد گرفته. قُص و قَصَص؛ پشم بریدهء گوسفند. جِزّه؛ پشم بریده و برهم پیچیده. الباد؛ پشم برآوردن و آمادهء فربهی شدن شتران. اِملاس؛ پشم ریختن گوسپند. انسال؛ فروآوردن پشم و فکندن آنرا. تنفیش؛ واخیدن پنبه و پشم و موی. منح؛ پشم و شیر و بچه ناقه خاص کردن جهة کسی. لُبْدَة؛ پشم و صوف درهم شده و برهم چفسیده. لِبُدَة؛ پشم که در یکدیگر درآمده و برهم چفسیده باشد. مُوَارَة؛ پشم که وقت زدن بیفتد. کِفل؛ پشم که سپس ریختن پشم برآید. جزجزة؛ پاره ای از پشم و گوی رنگین از پشم که بر هودج آویزند. جِزیزة؛ پاره ای از پشم. لِبْد؛ هر پشم و موی نشسته برچفسیده. لَبَد، طَثرَة؛ پشم گوسپند. طَرّ؛ پشم نو برآمده. عُثکولة؛ پشم و جز آن که جهت زینت به هودج و مانند آن آویزند و از باد بجنبد. قِشبِر؛ بدترین پشم. قَرثَعَه، قَرثَع؛ پشم ریز ستور. هدلَقة؛ پشم زیر زنخ شتر. عَبعَبَة؛ پشم گوسفند سرخ رنگ. عطم؛ پشم رنگین زده. عفریة و عفری؛ پشم پیشانی ستور. عنکث؛ پشم انبوه برهم نشسته. عقیق؛ پشم شتربچه. (منتهی الارب). || هیچ. (در تداول عوام) :
من که رسوای جهانم غم عالم پشم است.
- پشم اندر پشم؛ که تار و پود هر دو از پشم دارد.
- پشم در کلاه داشتن؛ عزت و اعتبار داشتن. (غیاث اللغات از مصطلحات).
- || غرور دولت کردن. (غیاث اللغات از چهارشربت).
- پشم در کلاه نداشتن؛ مفلسی و خواری. (غیاث اللغات از سراج). بی برگ و نوا بودن.
پشم در کلاه ندارد؛ کنایه از این است که مالی و مرتبه ای و دانشی ندارد و کسی را نیز گویند که غیرتی و نفسی نداشته باشد یعنی صاحب نفس و صاحب غیرت نباشد. (برهان قاطع). قدر و اعتبار ندارد :
شکوه زهد می بر من نگه داشت
نه زان پشمی که زاهد در کله داشت.نظامی.
آنکه به پشمینه بردشان ز راه
پشم ندارد مگر او در کلاه.خواجو.
دلیل صومعه دیدم کسی براهش نیست
گدای میکده هم پشم در کلاهش نیست.
طالب (از فرهنگ ضیاء).
- پشم ریزان؛ هنگام ریختن پشم بعض چهارپایان چون بز و شتر و امثال آن: قعال؛ پشم ریزان از شتر. (منتهی الارب).
- پشم زدن؛ پشم را با کمان و امثال آن از هم باز کردن: تلبید؛ پشم زدن وتر کرده بر نیام دوختن جهة حفاظت حمایل شمشیر. نَفش؛ پشم و پنبه زدن. (منتهی الارب).
- پشم شدن؛ بمعنی پراکنده شدن و پراکنده ساختن باشد و جدائی کردن را نیز گفته اند. (برهان قاطع).
- پشمش ریخته؛ از قدرت و قوت پیشین افتاده.
- پشم و نخ؛ پارچهء پشم و نخ که در نسج آن پشم و پنبه بکار رفته باشد.
- گفت چه کشکی چه پشمی؟؛ یعنی بالتمام انکار کرد.
- پشمی از کلاهش کم؛ نقصانی است بغایت سهل که بحساب درنیاید. (فرهنگ رشیدی).
(1) - از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1225.

پشم.

[پَ شَ] (اِخ) فشم. نام دهی مرکز رودبار از ییلاقهای طهران. (از جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان ص353).

پشم.

[پَ شَ] (اِخ) (دره...) از دره های سه گانهء رودبار مجاور طهران. قراء آب نیک و لالان و زایکان در آن دره واقع است. (از جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان ص353).

پشماق.

[پَ] (ترکی، اِ) کفش و این لفظ ترکی است :
کرده خون کشتهء هجران به یک ره پایمال
ور نمی داری مسلم رنگ پشماقش ببین.
خواجو.
و آنرا بشماق و باشماق نیز گویند(1).
پشماگند.
[پَ گَ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)چیزی باشد که آنرا پرپشم کنند و مابین پشت ستور و تنگ بار گذارند. (برهان قاطع). خوی گیر. زین یا جل شتر که پالان بر زبر آن نهند. بَردَعَة. (منتهی الارب). بَرذَعَة. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). حِلس. (دستوراللغة)(1). اِکاف. وکافة. قرطان. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). قُرطاط. (نصاب) (منتهی الارب). قِرطاط. وَلیّة. (منتهی الارب) :
کفش عیسی مدوز از اطلس
خر او را مساز پشم آگند.سنائی.
تا چنو خر ز بهر پشماکند
ببرد گاو لوت نقل و شراب.سوزنی.
سیه گلیم خری ژنده جل و پشماکند
که ژندگیش نه درپی پذیرد و نه رفو.
سوزنی.
هم سگان را قلاده زرین است
هم خران را خز است پشماگند.خاقانی.
که بجان آمدم ز محنت و رنج
داغ بیطار و بار پشم آکند.سعدی.
بردعی؛ پشماکندفروش. (تفلیسی). || پالان الاغ. (برهان قاطع). پالان چهارپایان.
(1) - روسها نیز این کلمه را از ترکان گرفته و در همین معنی بکار برند.
(1) - در منتهی الارب حِلس بمعنی گلیم سطبر که بر پشت شتر زیر بردعه نهند آمده است.

پشمالو.

[پَ] (ن مف مرکب)(1) صاحب پشم بسیار.
.
(فرانسوی)
(1) - Poilu

پشمان.

[ ] (اِخ) ناحیه ای است کوچک مرکب از هفت قریه در جنوب غربی صوفی لو از سنجاق دده آغاج از ولایت ادرنه. (قاموس الاعلام ترکی).

پشم چال.

[پَ] (اِخ) رجوع به پشمه چال شود.

پشم چاه.

[پَ] (اِخ) نام بلوکی در لاهیجان واقع در شمال آن دارای 591 خانوار. (از جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان ص271).

پشم چین.

[پَ] (نف مرکب) آنکه بیرین کند. آنکه پشم اغنام و جز آن بُرَد. || (اِ مرکب) افزاری که بدان پشم تن حیوانات ببرند.

پشم چینی.

[پَ] (حامص مرکب) عمل چیدن یا بریدن پشم حیوانات.

پشم خوار.

[پَ خوا / خا] (نف مرکب)حشرهء پشم خوار، چون پت و مانند آن.

پشم درکشیدن.

[پَ دَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) دورکردن معربد و هرزه گوی از خود به لطائف الحیل. (فرهنگ رشیدی) :
درنمی گنجد اگر موی شود بیهده گوی
هر که بیهوده کند عربده پشمش درکش.
نزاری (از بهار عجم).
کشیدم پشم در خیل و سپاهش
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
پشمک.
[پَ مَ] (اِ مصغر) مصغر پشم. || حلوائی است مشهور. (برهان قاطع). قسمی شیرینی. حلوائی که با کثرت ورزش و کشش چون موی و پشم سازند. نوعی حلوا یعنی شیرینی که بتارهای سپید از هم جدا باشد :
میکشد کشکک بچربی هر زمان مشتاق را
می برد پشمک بشیرینی دل عشاق را.
بسحاق اطعمه.
- پشمک قندی؛ همان حلوای پشمک را گویند.

پشم کشیدن.

[پَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از تفرقه و پریشانی انداختن در چیزی. (بهار عجم) :
کشیدم پشم در خیل و سپاهش.
نظامی (از بهار عجم).
|| کنایه از دور کردن معربد و هرزه گوی باشد از خود به لطائف الحیل. || هلاک کردن. (غیاث اللغات).

پشمکی.

[پَ مَ] (ص نسبی) منسوب به پشمک. || پشمک فروش. || سَبُک از حیث وزن.

پشمناک.

[پَ] (ص مرکب) باپشم. پرپشم. وَبِر. اَوبَر: أذنٌ مهو بره؛ گوش بسیارموی یا پشمناک. بعیرٌ هبر؛ شتر پرگوشت پشمناک. کبش موسب؛ قچقارِ پشمناک. ناقهء هَبِرَه؛ شتر پرگوشت پشمناک. (منتهی الارب).

پشم و پیل.

[پَ مُ] (اِ مرکب، از اتباع) پشم و جز آن.

پشم و پیله.

[پَ مُ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع) پشم و مانند آن. پشم و جز آن. و این پیله با پیلوس(1) لاطینیه از یک اصل است.
.
(فرانسوی:
(1) - Pilus (Poil)

پشم وران.

[پَ وَ] (اِ مرکب) ذوات الصوف. حیوانات چون گوسفند و مانند آن که پشم بر تن دارند.

پشم وزغ.

[پَ وَ زَ] (اِ مرکب) جُل وزغ. طُحلب. چغزلاوَه. خَزَه. گاواب. غوک جامَه. ثَورالماء. جامهء غوک. خُبزُالضفادِع. فرزد. چِم. جُل بَک. بزغمه. چغزبازه(1).
.
(فرانسوی)
(1) - Algue vert

پشمه.

[پَ مَ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری به این کلمه معنی توتیا میدهد ولی چنین لفظ و معنائی در جائی دیده نشد.

پشمه چال.

[پَ مَ] (اِخ) نام قریه ای است.
-امثال: روضه خوان پشمه چال؛ آنکه برای هر تازه واردی گفته های پیشین از سر گیرد. آنکه برای هر وارد نو قصه را از سر حکایت کند.

پشمی.

[پَ] (ص نسبی) منسوب به پشم. از پشم : جامهء پشمی.
پشمیدن.
[پَ دَ] (مص) شعوری از فرهنگ جهانگیری نقل میکند که این کلمه بمعنی پراکندن و جدا کردن است. لکن در جهانگیری یافت نشد.

پش میراکولز.

[پِ لُ] (اِخ)(1) (لا...) نام پردهء نقاشی چند تن از هنرمندان از جمله تابلوی ژوونه(2) (در موزهء لوور) و تابلوی رافائل (در موزهء واتیکان) و تابلوی گرایر(3)(در موزهء بروکسل) و تابلوی دُکان(4) (1855 م.).
(1) - La Peche miraculeuse.
(2) - Jouvenet.
(3) - Grayer.
(4) - Decamps.

پشمین.

[پَ] (ص نسبی) منسوب به پشم. از پشم : و از نواحی [ ری ] طیلسانهای پشمین نیکو خیزد. (حدود العالم). و از وی [ از چغانیان ] اسب خیزد اندک و جامهء پشمین و پلاس و زعفران بسیار. (حدود العالم). و از او [ از بخارا ] بساط و فرش و مصلی نماز خیزد نیکوی، پشمین. (حدود العالم).
بدو گفت کاه آر و اسبش بمال
چو شانه نداری، به پشمین جوال.فردوسی.
بیامد دمان پیش او با گلیم
برو جامه پشمین و دل پر ز بیم.فردوسی.
درویشم و گدا و برابر نمیکنم
پشمین کلاه خویش بصد تاج خسروی.
حافظ.
پشمینه.
[پَ نَ / نِ] (ص نسبی) هر جامه که از پشم کنند. جامه ای از پشم و غالباً درشت و خشن. جامهء پشمین : و کلاهی نمدین بر سر داشت و پشمینه ای پوشیده و کلاسنگی در میان بسته. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). یحیی بن زید بیرون آمد پشمینه پوشیده و کلاهی برسم خربندگان بر سر و پالانی بر دوش گرفته. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). گفتند ای حکیم ترا پشمینه ای سطبر و بند گران و جائی تنگ و تاریک می بینیم چگونه است که گونه برجایست و تن قوی تر است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 341). و یعقوب پیراهن پشمینه که از ابراهیم خلیل الله بود پوشید و عمامهء اسحاق پیغمبر بر سر نهاد. (قصص الانبیاء ص85). مهتر جادوان نابینا بود گفت چگونه مردیست گفتند پشمینه در بر دارد. (قصص الانبیاء ص103).
آنکه به پشمینه بردشان ز راه
پشم ندارند مگر در کلاه.خواجو.
آتش زرق(1) و ریا خرمن دین خواهد سوخت
حافظ این خرقهء پشمینه بینداز و برو.حافظ.
دل اگر شاد بود خانه چه دوزخ چه بهشت
رنج اگر دور ز تن جامه چه پشمینه چه برد.
یغما.
چنین که اطلس زربفت زهره طالع شد
قیاس کردم و پشمینهء سنه زحلیست.
نظام قاری (دیوان البسه ص48).
هِدم؛ جامهء کهنه و درپی کرده یا خاص است به گلیم پشمینه. هِمل؛ خیمهء کهنهء پشمینه. (منتهی الارب).
پشمینه پوش.
[پَ نَ / نِ] (نف مرکب)آنکه جامهء پشمین بر تن کند. آنکه جامه از پشم پوشد غالباً درشت و خشن. لباس پشمین در بر کننده. و مجازاً صوفی و زاهد :
ز پیشی و بیشی ندارند هوش
خورش نان کشکین و پشمینه پوش.
فردوسی.
بدین داستان زد یکی مهرنوش
پرستار باهوش و پشمینه پوش.فردوسی.
پرستش همی کرد پشمینه پوش
ز غارش یکی ناله آمد بگوش.فردوسی.
سرمست در قبای زرافشان چو بگذری
یک بوسه نذر حافظ پشمینه پوش کن.حافظ.
برق عشق ار خرقهء(1) پشمینه پوشی سوخت، سوخت
جور شاه کامران گر بر گدائی رفت، رفت.
حافظ.
پشمینه پوش تندخو از عشق نشنیده ست بو
از مستیش رمزی بگو تا ترک هشیاری کند.
حافظ.
پشمینه پوشی.
[پَ نَ / نِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پشمینه پوش.
(1) - ن ل: زهد.
(1) - ن ل: خرمن.

پشن.

[پَ شَ] (اِخ) نام پسر بانوگشسب دختر رستم است و این نام در اصل پشنگ بوده است.

پشن.

[پَ شَ] (اِخ) مخفف پشنک نام پدر افراسیاب. (برهان قاطع).

پشن.

[پَ شَ] (اِخ) نام موضعی است که بدانجا میان پیران ویسه و طوس نوذر جنگ واقع شد و تورانیان فتح کردند و اکثر پسران گودرز در آن جنگ کشته شدند و این جنگ را جنگ لادن و جنگ پشن گویند :
بلادن که آمد سپاهی گشن
شبیخون به ایران بجنگ پشن.فردوسی.
یکی سرو بد سبز و برگش گشن
بر او شاخ چون رزمگاه پشن.فردوسی.
چون عارض تو ماه نباشد روشن
مانند رخت گل نبود در گلشن
مژگانْت همی گذر کند از جوشن
مانند سنان گیو در جنگ پشن(1).
پشنجه.
[پ / پِ شَ جَ / جِ] (اِ) بشنجه. افزاری جولاهگان را از دستهء گیاهی یا موی و مانند آن که بدان آهار بر جامه کنند. افزاری باشد که [ شومالان ] جولاهگان بدان آهار بر تانه مالند و آن دستهء گیاهی بود که مانند جاروب برهم بسته باشند و بعضی گویند آهاری باشد که بر تانه مالند. (برهان قاطع در لفظ پشنجه و بشنجه). آبگیر بود که جولاهان دارند و عرب مرطم و مَرَشُّة گویند. (صحاح الفرس). آبگیری بود که جولاهان دارند و در السامی فی الاسامی آن دستهء گیاه که شومالان بدان شو بر کار افشانند.(1)
(1) - این رباعی در مقدمهء شاهنامهء بایسنغری بترتیب به چهار تن از شعراء عصر محمود عنصری و فرخی و عسجدی و فردوسی منسوب است.
(1) - Brosse de peintre. Pinceau. .
(فرانسوی)Blaireau de. peintre. Spalter

پشنجیدن.

[پَ / پِ شَ دَ] (مص) آب و امثال آن پاشیدن. گل نم زدن. پشنک زدن. مصدر هئچ در اوستا بمعنی آب پاشیدن یا آب ریختن و ترکردن بکار رفته و هئچت اسب بمعنی «دارندهء اسب پشنجیده» یا «دارندهء اسب آب پاشیده شده» یا «دارای اسب شست و شو شده» است در تفسیر اوستا واژهء هئچ در پهلوی به آشنجیتن گردانیده شده و همان است که در فارسی پشنجیدن بجای مانده بمعنی آب پاشیدن. (فرهنگ ایران باستان پورداود ص229). در بعض مواضع پشخیدن آمده و آن خطاست و نیز رجوع به پشنگ زدن شود.

پشنجیده.

[پَ / پِ شَ دَ / دِ] (ن مف) آب و شراب و خون و امثال آن پاشیده شده. (برهان قاطع) :
بخنجر همه تنش انجیده اند
بر آن خاک و خونش پشنجیده اند.
لبیبی (از فرهنگ سروری).
پشند.
[پَ شَ] (اِخ) فشند. نام قریه ای از اعمال طهران.

پشند.

(1) [پَ / پِ شَ] (اِ) لیف خرما که از آن رسن بافند و آنرا کپال و کپاک(2) نیز گویند. (مجمع الفرس سروری).
(1) - در نسخه ای خطی از مجمع الفرس: بیشند.
(2) - ن ل: کبال. کباک.

پشندی.

[پَ شَ] (ص نسبی) منسوب به پشند طهران. قسمی سیب زمینی از نوع خوب.

پشندی.

[ ] (اِخ) (کوه...) کوهی در نواحی رود دونه در شمال غربی بجنورد.

پشنزه.

[پُ شَ زَ / زِ] (اِ) رجوع به بشنزه شود.

پشنک.

[پَ شَ] (اِ) بشنک. میل آهنی دراز و سرتیز که بنایان بدان دیوار سوراخ کنند. (برهان قاطع). دیلم. || آلت گلگران بود یعنی بیرم [ کذا ] . (لغت نامهء اسدی). || چهارچوبی است دراز با چهار دسته که خشت و گل با آن کشند. زنبر. و آن گلیمی یا تخته ای باشد که بر دو سر آن دو چوب تعبیه کنند و بدان خشت و گل و خاک و امثال آن کشند. (برهان قاطع). زنبه :
با دوات و قلم و شعر چه کار است ترا
خیز و بردار تش و دستره و بیل و پشنک.
ابوحنیفهء اسکافی.
|| اهرم. بارخیز :
ناظر به تست دیدهء افراسیاب وقت
دارای ملک توران، از تو رو از پشنک.
شاهی که تازیانه ش را خود رستم ار بجای
بودی، ز جای برنگرفتی بصد پشنک.
سوزنی.
همچون پشنگ کژ و وزکناک و شوخناک
گوئی که گرز توری در قبضهء پشنگ
آنرا که از تو خورد و بنا جایگه فتاد
برداشت از زمین نتواننش بی پشنگ.
سوزنی.
|| جفا. جور. ستم. محنت. (برهان قاطع). || ترشح آب و غیر آن و به این معنی بکسر اول و ثانی هم درست است. (برهان قاطع). افشاندن آب و غیره. || آب مترشح. یک پشنگ آب. (فرهنگ سروری) :
بی تیغ از آن اجل خبه سازد عدوت را
کز خون فاسدش نرود بر کسی پشنگ.
درویش عبدعلی (از فرهنگ جهانگیری).
|| تیشه.

پشنگ.

[پَ شَ] (اِخ) برادرزادهء فریدون و پدر منوچهر و شوهر ماه آفرید دختر فریدون.

پشنگ.

[پَ شَ] (اِخ) نام پسرزادهء توربن فریدون، پدر افراسیاب، شاه توران :
نخواهیم شاه از نژاد پشنگ
فسیله نه نیکو بود با پلنگ.فردوسی.
پشنگ.
[پَ شَ] (اِخ) نام داماد طوس سردار ایران.

پشنگ.

[پَ شَ] (اِخ) نام دیگر شیده پسر افراسیاب است. (از مجمل التواریخ والقصص ص49 و 90).

پشنگ.

[پَ شَ] (اِخ) (اتابک شمس الدین...) نام پسر ملک سلغر شاه بن اتابک احمدبن اتابک یوسفشاه بن اتابک شمس الدین الب ارغون بن اتابک هزاراسف بن ابوطاهربن محمد بن علی بن ابوالحسن فضلوئی(1) عم زاده و داماد اتابک نورالورد(2)پسر سلیمان شاه بن اتابک احمد. از اتابکان لر بزرگ است. چون اتابک نورالورد با شیخ ابواسحاق اینجو کمک کرده بود امیر مبارزالدین محمد بن غیاث الدین حاجی (718 - 765 ه . ق.) از ملوک آل مظفر در سال 757 ه . ق. بسرکوبی او به لرستان رفت و «بعد از تسخیر ملک در اواخر صفر سنة المذکور (757) اتابک شمس الدین پشنگ که... حسباً و نسباً مستحق بود بفرماندهی آن دیار مقرر شد و اتابک پشنگ به محاصرهء آن قلعه [ قلعه ای که اتابک نورالورد در آن تحصن جسته بود ] مشغول شد تا مستخلص گردانید و اتابک نورالورد را میل کشید. و اتابک پشنگ تا سال 792 ه . ق. باقی بود.(3)
(1) - تاریخ گزیده چ عکسی ص672.
(2) - در اصل نورآورد آمده و آن خطاست.
(3) - رجوع به تاریخ گزیده ص672 و 723 و 725 و 745 و تاریخ مغول تألیف اقبال صص447-448 شود.

پشنگ.

[پَ شَ] (اِخ) قلعه ای است بحوالی قندهار. (فرهنگ رشیدی).

پشنگان.

[پَ شَ] (اِخ) (ده...) سه فرسخ میانهء شمال و مغرب گاوگان است. (فارسنامهء ناصری).

پشنگ زدن.

[پَ شَ / پِ شِ زَ دَ] (مص مرکب) کمی آب پاشیدن با دست. گل نم زدن.

پشنگک.

[پَ شَ گَ] (اِ مصغر) ژاله. (فرهنگ جهانگیری). و نیز رجوع به تگرگ شود.

پشوتن.

[پَ تَ] (اِخ) در اوستا فقط یک بار به اسم پشوتن (پشوتنو)(1) برمی خوریم آنهم در ویشتاسپ یشت که معمولاً در جزو اوستای حالیه نوشته نشده است در فرگرد اول یشت مذکور در فقرهء 4 زرتشت به کی گشتاسب دعا کرده گوید: «بکند که تو از ناخوشی و مرگ ایمن بشوی چنانکه پشوتن شد». این پشوتن بزرگترین پسر کی گشتاسب است در سنت که زرتشت او را شیر و درون (نان مقدس) بداد و او را فناناپذیر و جاویدانی کرد. در فصل 32 در فقرهء 5 از بندهشن آمده است «اروتدنر کشاورزی بوده و در (ور) جمشید که در زیرزمین است رئیس و بزرگ میباشد خورشیدچهر جنگ آوری بوده اینک سپهبد لشکر پشوتن پسر ویشتاسب میباشد در گنگ دیز بسر میبرد» ... ریاست باغ جمشید (ورجمگرد) با اروتدنر پسر زرتشت است اینک در اینجا می بینیم که ریاست لشکر پشوتن در گنگ با سومین پسر زرتشت خورشیدچهر میباشد که بنا به سنت نخستین رزمی است. بهمن یشت که بخصوصه از آینده و از ظهور سوشیانسها و آخرالزمان صحبت میدارد مکرراً از ظهور پشوتن در آخر دهمین هزاره با صدوپنجاه تن از یارانش از گنگ دیز یاد کرده است. در فصل 3 در فقرات 25-29 گوید «در انجام دهمین هزاره اهورامزدا دو پیک خود سروش و نریوسنگ را به گنگ دیز که سیاوخش ساخت خواهد فرستاد آنان خروش برآورده گویند ای پشوتن نامدار ای پسر کی گشتاسب ای افتخار کیانیان تو ای پاک و استوار سازندهء دین از این کشور ایران برخیز آنگاه پشوتن با صدوپنجاه تن از یاورانش که از پوست سمور سیاه لباس پوشیده اند برخیزند»(2). در کتاب نهم دینکرد در فصل 15 در فقرهء 11 نیز آمده است «پشوتن پسر ویشتاسپ (گشتاسب) با صدوپنجاه تن از یاورانش که پوست سمور سیاه در بر دارند از گنگ دیز صد کندک (خندق) و ده هزار درفش (دارنده) بدرآیند». از این فقرات اخیر معلوم میشود که پشوتن و یاورانش از مملکت بسیار سردی می آیند چه پوست سمور در بر دارند. (ترجمه و تفسیر یشتها از پورداود ج 1 صص220-221). در بهمن یشت فصل 2 فقرهء 1 آمده زرتشت از اهورامزدا خواست که گوپت شاه و گشت فریان و چتروک میان پسر گشتاسب را که پشوتن باشد فناناپذیر کند. (ترجمه و تفسیر یشتها از پورداود ج 1 ص269). پشوتن در سنت از یاوران جاودانی سوشیانت است و با یاوران جاودانی دیگر کیخسرو و گیو و گودرز و طوس و گرشاسب سام نریمان و نرسی و اغریرث در روز واپسین برخاسته رستخیز خواهند برانگیخت و سوشیانت را در کار نو کردن جهان و تازه ساختن گیتی یاری خواهند کرد و از پرتو فر ایزدی که با آنان است دروغ رخت بربسته زندگی راستی جاودانی و مینوی روی خواهد کرد، در بندهش فصل 30 فقرهء 17 پانزده تن مرد و پانزده تن زن از یاران سوشیانت شمرده شده اند که اسامی برخی از آنان ذکر شد. (ترجمه و تفسیر یشتها از پورداود ج 2 ص 101 و 261 و 274 و 349) :
سپه را همه با پشوتن دهم
ورا تاج شاهی بسر برنهم.دقیقی.
پشوتن دگر گُرد شمشیرزن
شه نامبردار لشکرشکن.دقیقی.
پشوتن همی رفت گریان براه(3)
پس پشت تابوت و اسب سیاه.فردوسی.
پشور.
[پُ] (اِ) پشول. نفرین و دعای بد را گویند و با سین بی نقطه هم آمده است. (برهان قاطع). لعنت.
(1) - Peshotanu. (2) - رجوع به فقرهء 51 از فصل 3 بهمن یشت شود.
(3) - پس از کشته شدن اسفندیار وی که برادر مهتر او بود تابوت و خود و خفتان و اسب سیاه اسفندیار را نزد گشتاسب برد.

پشور.

[پِ] (اِخ) (ده...) دوازده فرسخ مغربی شهر لار. (فارسنامهء ناصری).

پشوریدن.

[پُ دَ] (مص) نفرین کردن. لعن کردن.

پشوش هئوروستان.

[پَ هَ وَ] (اِخ) نام یکی از فرگردهای شانزدهمین نسک اوستا و معنی آن «قوانین از برای سگ شبانی» است. آن نسک 65 فرگرد (فصل) داشته است. (فرهنگ ایران باستان پورداود ص255).

پشول.

[پُ] (اِ) رجوع به پشور و بشول شود.

پشولیدن.

[پِ دَ] (مص) رجوع به بشولیدن شود.

پشولیده.

[پِ دَ / دِ] (ن مف) بشولیده. پریشان. ژولیده. پراکنده. (برهان قاطع). متفرق :
دل درویش سراسیمه به است
طرهء دوست پشولیده خوش است.
شرف شفروه (از فرهنگ جهانگیری).
و نیز رجوع به بشولیده شود.
پشه.
[پَ شَ / شِ / پَشْ شَ / شِ] (اِ)نوعی از حشرات دیپ تر نموسر(1) که نیش آن ناقل بعض بیماریهاست. موشه. (لغت نامهء اسدی). سارخک. سارشک. سپیدپر. دَر. (برهان قاطع). بعوض. بَعُوضَه. بق. بَقَّه. (زمخشری). بُدّ. خموش. طَیثار. طَثیار. بَرغَش. (منتهی الارب). ابوالیسع(2) :
سر پشه و مور تا شیر و گرگ
رها نیست از چنگ و منقار مرگ.فردوسی.
بیابان چنان شد ز هر دو سپاه
که بر مور و بر پشه شد تنگ راه.فردوسی.
چنان گشت از انبوه درگاه شاه
که بستند بر مور و بر پشه راه.فردوسی.
بدانگه که قیصر نباشد به روم
نسنجد به یک پشه این مرز و بوم.فردوسی.
اگر پیل با پشه کین آورد
همه رخنه در داد و دین آورد.فردوسی.
اگر با تو یک پشه کین آورد
ز تختت به روی زمین آورد.فردوسی.
چنان برگرفتم ز زین خدنگ
که گفتی ندارم بیک پشه سنگ.فردوسی.
بیاورد از آن بوم چندان سپاه
که بر مور و بر پشه بربست راه.فردوسی.
سپاه است چندان ابا ساوه شاه
که بر مور و بر پشه بستند راه.فردوسی.
بیاورد شاپور چندان سپاه
که بر مور و بر پشه بربست راه.فردوسی.
سپاه اندرآمد بتنگ سپاه
ببستند بر پشه و مور راه.فردوسی.
تا صعوه بمنقار نگیرد دل سیمرغ
تا پشه نکوبد بلگد خرد سر پیل.
منجیک (از لغت نامهء اسدی).
ناید زور هزبر و پیل ز پشه
ناید بوی عبیر و گل ز سماروغ.عنصری.
ز آتش آب کند حلمش و ز رو با دوست(3)
ز پیل پشّه کند سهمش و ز شیر شکال.
فرخی.
بسا که تو بره اندر ز بهر دانگی سیم
شکست خواهی خوردن ز پشه و ز هوام.
فرخی.
از پشه عنا و الم پیل بزرگست
وز مور فساد بچهء شیر ژیانست.منوچهری.
تا باد بجنبد نبود خود ز پشه باک.
منوچهری.
گر بر سر خاشاک یکی پشه بجنبد
آن پرزدن پشه عیان در نظر ماست.
ناصرخسرو.
پشه ز چه یک روز زید پیل به صد سال
زیرا ز پشه پیلان در رنج و عنائند.
ناصرخسرو.
خصم مسکین پیش خسرو کی تواند ایستاد
پشه کی جولان کند جائی که باد صرصر است.
معزی.
پیر در دست طفل گردد اسیر
پشه گیرد چو باشه گردد پیر.سنائی.
پشه از پیل کم زید بسیار
زانکه کوته بقا بود خونخوار.سنائی.
قوت پشه نداری چنگ با پیلان مزن
همدل موری نه ای پیشانی شیران مخار.
جمال الدین عبدالرزاق.
با سینهء من چه کینه گردون را
با پشه عقاب را چه ناورد است.
خاقانی.
دیگران کی به پایهء تو رسند
پشه را کی بود مهابت پیل.ظهیر.
سلیمانی افتاده در پای مور
همان پشه ای کرده بر پیل زور.نظامی.
پشه کی داند که این باغ از کی است
در بهاران زاد و مرگش در دی است.
مولوی.
پشه چو پر شد بزند پیل را
با همه تندی و صلابت که اوست.سعدی.
باشه چون پشه را شکار کند.اوحدی.
جائی که عقاب پر بریزد
از پشهء لاغری چه خیزد.؟
قِرقِس؛ پشهء ریزه. قِرس؛ پشهء خرد. قَمَص؛ پشهء ریزه ای بر آب ایستاده (راکد). (منتهی الارب). || مجازاً، بمعنی ذَرّه :
بیامد بنزد دبیر بزرگ
بدو گفت کاین پهلوان سترگ
بیک پشه از بن ندارد خرد
ازیرا کسی را بکس نشمرد.فردوسی.
- آغال پشه؛ شجرة البق. رجوع به آغال پشه شود.
- پشهء آبی؛ قسمی پشه که تخم در آب نهد.
- پشه لگدش زده است؛ دردی وهمی دارد، یا هیچ درد ندارد چنانکه عرب گوید به داءُ ظبی. بعلت نازپروردی، اندک چیزی را بیماری گمان برده. از نازک طبعی و ناز گمان ناتندرستی بخود میبرد.
- مثل پشه و باد؛ دو چیز یا دو کس که وجود یکی سبب عدم دیگریست.
.
(فرانسوی)
(1) - Dipteres nemoceres .
(فرانسوی)
(2) - Cousin. Moustique (3) - ظ: ز دشمن دوست.

پشه بند.

[پَ شَ / شِ بَ] (اِ مرکب)(1)خانه ای از قماش تُنُک که محفوظ ماندن از نیش پشه را در آن خسبند. پشه دان. ستاره. ستار. (برهان). پشه خانه. کِلّه. (منتهی الارب) (زمخشری). ناموسیة.
(1) - Moustiquaire. Cousiniere (فرانسوی).

پشه بندی.

[پَ شَ / شِ بَ] (ص نسبی)منسوب به پشه بند. پارچهء پشه بندی. یا پشه بندی، پارچهء رقیق و تُنُک برای ساختن پشه بند.

پشه پران.

[پَ شَ / شِ پَ] (اِ مرکب)(1)نوعی بادزن که از مویهای افشان سازند و بر سر چوب کنند برای راندن پشه و مگس.
.
(فرانسوی)
(1) - Chasse-Mouche

پشه خاکی.

[پَ شَ / شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پشه ای خرد که نیش آن سخت دردناک و خارش آور است. قِرقِس.

پشه خانه.

[پَ شَ / شِ نَ / نِ] (اِ مرکب)خانه مانندی است از پردهء تنک و چادر رقیق که محفوظ ماندن از نیش پشه را در آن خسبند. پشه بند. پشه دان. ستاره. کِلَّه. (زمخشری) (مهذب الاسماء). || نام درخت سده است که بعربی شجرة البق خوانند. (برهان قاطع). درختی است که درون بارش پر از پشه است و بعربی شجرة البق گویند. (فرهنگ رشیدی). لکن این درخت را باری نیست بعضی برگهای آن ترنجیده شود و در میان آن جانورانی خرد چون پشه گرد آید. رجوع به پشه دار شود.

پشه خوار.

[پَ شَ / شِ خوا / خا] (اِ مرکب) مَلَج. رجوع به ملج شود.

پشه خورد.

[پَ شَ / شِ خوَرْ / خُرْ](ن مف مرکب، اِ مرکب) ریشی و جراحتی باشد که بیشتر در ملک بلخ بهم رسد و دیر خوب شود و گمان مردم اینکه از گزیدن پشه بهم میرسد و آنرا بعربی قرحهء بلخی گویند و این از مسالک و ممالک منقول است. (فرهنگ رشیدی).

پشه دار.

[پَ شَ / شِ] (اِ مرکب)(1) درختی است چون بید که کیسه بندد و در آن پشه پر شود. نارون. شجرة البق. سیاه درخت. (انجمن آرا). قره اغاج. بوقیصا. نشم الاسود. دردار. دردارو. (در ادویهء منفردة کتاب قانون تألیف شیخ الرئیس دردارو بمعنی شجرة البق آمده. و ظاهراً همان دردار مراد است). پشه خانه. پشه خار. سارخکدار. سارشکدار. ناژبین. کژم. لامشکر. آغال پشه. کنجک.
.
(فرانسوی)
(1) - Orme

پشه دان.

[پَ شَ / شِ] (اِ مرکب) رجوع به پشه بند شود.

پشه ریزه.

[پَ شَ / شِ زَ / زِ] (اِ مرکب)پشه خاکی. بعوضة.

پشهء زرین.

[پَ شَ / شِ یِ زَرْ ری](ترکیب وصفی، اِ مرکب) شرارهء آتش را گویند. (برهان).

پشه غال.

[پَ شَ / شِ] (اِ مرکب) پشه دار است که شجرة البق باشد. (برهان قاطع). نارون. و نیز رجوع به نارون و پشه دار شود.

پشه کوره.

[پَ شَ / شِ رَ / رِ] (اِ مرکب)پشهء خرد. پشه ریزه.

پشه گزیدگی.

[پَ شَ / شِ گَ دَ / دِ](حامص مرکب) ریش بلخی. رجوع به ریش بلخی شود.

پشه ناک.

[پَ شَ / شِ] (ص مرکب)پرپشه. که پشه بسیار دارد. بَعِضَة. مَبعوضَة. ارضُ بعضَة؛ زمینی پَشَه ناک.

پشه نامه.

[پَ شَ / شِ مَ / مِ] (اِ مرکب)سیاهه و ریز تمام جهیز عروس که به امضای داماد رسانند و به کسان عروس دهند. صورت و سیاههء اسباب و جهاز زن که بخانهء شوی آرد.

پشی.

[پَ] (اِ) مخفف پشیز است. و آن پول ریزهء کوچک بغایت تنک و نازک باشد که از مس یا برنج سازند و سکه بر آن زنند. (برهان قاطع). پول ریزه :
نرخ... از پشی رسید به دینار
کار فروشنده راست وای خریدار.سوزنی.
|| فلس ماهی. (فرهنگ جهانگیری). پولک ماهی. (انجمن آرا). پشیزهء ماهی. درم ماهی.

پشیا.

[پِ] (اِخ) موضعی در 45 هزارگزی جنوب غربی فلورانس از ناحیت تُسکان دارای 20 تن سکنه و کارخانه های ابریشم و حریربافی. (قاموس الاعلام ترکی).

پشیان.

[ ] (اِخ) بگفتهء حمدالله مستوفی نام دیگر قصبهء دماوند. (نزهة القلوب ص162).

پشیز.

[پَ] (اِ) سکهء مسین ساسانیان. || شصت یک درم است: و همچنان عادت مردمان بر این رفت تا درم را به شصت پشیز کردند. (التفهیم بیرونی). || پول ریزهء نازک بسیارتنک رایج را گویند. (برهان قاطع). پولی باشد که از مس زنند و خرج کنند و بعضی گویند درم برنجین بود و چیزی که بجای درم ستانند. درم برنجین. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). چیزی باشد که بجای درم رود. (لغت نامهء اسدی). درم بد مسین بود بی قیمت. (حاشیهء لغت نامهء اسدی). بمعنی فلس و پول ریزهء کوچک که از مس باشد ظاهراً آن است که در دیار ما عالمگیری مشهور است. (غیاث اللغات). خرد و کوچکترین پول سیاه در قدیم که از برنج بوده. پول کوچک مسین کم بها. پول ریزه باشد که از مس یا برنج سازند. پشیزه. پشی. فلس. درم زبون. پول ریزهء کم ارز. پول سیاه. منغرٌ. منغرُک. جِندَک. تُسو. طُسوج. سکّهء خرد. قاز. (در تداول عوام). پاپاسی :
چه(1) فضل میر ابوفضل بر همه ملکان
چه فضل گوهر و یاقوت بر نبهره پشیز.
رودکی (از لغت نامهء اسدی).
پشیزی به از شهریاری چنین
که نه کیش دارد نه آئین نه دین.فردوسی.
ز داد تو هر ذره مهری شود
ز فرّت پشیزی سپهری شود.فردوسی.
چو بخت عرب بر عجم چیره شد
همی بخت ساسانیان تیره شد
برآمد ز شاهان جهان را قفیز
نهان شد زر و گشت پیدا پشیز.فردوسی.
بویژه ز بهرام و زریونیز
همی جان خویشم نیرزد پشیز.فردوسی.
از این هر چه گفتم مخواهید چیز
وگر کس ستاند از آن یک پشیز.فردوسی.
گرچه زرد است همچو زر پشیز
یا سپید است همچو سیم ارزیز.لبیبی.
و اگر به آن نفس و خرد و همت اصل بودی نیکوتر بودی که عظامی و عصامی بس نیکو باشد ولیکن عظامی بیک پشیز نیرزد چون فضل و ادب و درس ندارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص415).
همی تا بود جان توان یافت چیز
چو جان شد نیرزد جهان یک پشیز.
اسدی (گرشاسب نامهء اسدی).
پشیزی بدست تو بهتر بسی
ز دینار بر دست دیگر کسی.
اسدی (گرشاسب نامهء اسدی).
که ای بانوی مصر و جفت عزیز
فکنده زر و برگرفته پشیز.
شمسی (یوسف و زلیخا).
سخن تا نگوئی به دینار مانی
ولیکن چو گفتی پشیز مسینی.ناصرخسرو.
بفعل و قول همان یک نهاد باش و مباش
به دل خلاف زبان چون پشیز زراندود.
ناصرخسرو.
پیری ای خواجه یکی خانهء تنگ است که من
در او را نه همی یابم هر جا که دوم
بل یکی پایه پشیزست که تا یافتمش
نه همی دوست پذیرد ز منش نه عدوم.
ناصرخسرو.
دند و ملک یکی شمر و بهره جوی باش
از بدرهء زر ملک و از پشیز دند.
ناصرخسرو.
گرچه بخرد کسی پشیز به دینار
هر دو یکی نیستند سوی حکیمان.
ناصرخسرو.
چون سوی صراف شوی با پشیز
رانده شوی و خجلی بر سری.ناصرخسرو.
خیره بدادی به پشیز جهان
درّ گرانمایه و دینار خویش.
ناصرخسرو.
پشیزی که امروز بدهی ز دل
به درهمت بدهند فردا بدل.ناصرخسرو.
مردم بی تمیز با هشیار
بمثل چون پشیز و دینارند.ناصرخسرو.
از جان یکی شکسته پشیزی تو
وز تن یکی مجرّد دیناری.ناصرخسرو.
تا تو ز دینار ندانی پشیز
به نشناسی غل از انگشتری.ناصرخسرو.
گر مایه جویست یا پشیزی.ناصرخسرو.
پیش طبعت حدیث دریا، راست
هست در پیش کان حدیث پشیز.انوری.
گر بدیدی زآینه او یک پشیز
بی خیالی زو نماندی هیچ چیز.مولوی.
بچشم اندرش قدر چیزی نبود
ولیکن بدستش پشیزی نبود.
سعدی (بوستان).
وگر یک پشیز آورد سر مپیچ
گران است اگر راست خواهی بهیچ.
سعدی (بوستان).
چنان روزگارش بکنجی نشاند
که بر یک پشیزش تصرف نماند.سعدی.
آنرا که به کیسه نیست چیزی
خواری کشد از پی پشیزی.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
قاشی؛ پشیز هیچکاره. (منتهی الارب). || سهم و حصهء کوچک. ذرّه :
سپاه ترا کام و راه ترا
همان ژنده پیلان و گاه ترا
چو صف برکشیدم ندارم بچیز
نیندیشم از لشکرت یک پشیز.فردوسی.
سرآوردم این رزم کاموس نیز
درازست و نفتاد از او یک پشیز.فردوسی.
|| سکهء قلب :
تو ایرانیان را بفرمای نیز
که تا گوهر آید پدید از پشیز.فردوسی.
|| فِلس ماهی(2). درم ماهی. پولک ماهی. حَرشَف. (منتهی الارب).
می بر آن(3) ساعدش از ساتگنی سایه فکند
گفتی از لاله پشیزستی بر ماهی سیم.
معروفی.
جِرّی ماهی است دراز و اَمَلس که پشیز ندارد. (منتهی الارب). || گلها از زر و سیم که بر دوال کمر دوزند زینت را. نوپُلَکهای چرم که بدامن چادر دوزند و بند از آن گذرانند :
چو پای باز در آن بیشه پرجلاجل بود
ستاکهای درخت از پشیزهای(4) کمر.فرخی.
- پشیز از دینار ندانستن؛ قوهء تمیز و تشخیص نیک از بد و صحیح از سقیم نداشتن :
تا تو ز دینار ندانی پشیز
به نشناسی غل از انگشتری.ناصرخسرو.
- به پشیزی نیرزیدن؛ سخت بی ارج و بی قدر بودن. سخت ناچیز بودن :
ز پرویز خسرو میندیش نیز
کز او یاد کردن نیرزد پشیز.فردوسی.
همی از درت بازگردد بچیز
همه چیز گیتی نیرزد پشیز.فردوسی.
چنین گفت کاکنون شود آگهی
بدین ناجوانمرد بی فرّهی
که موبد بزندان فرستاد چیز
تن و جان برِ او نیرزد پشیز.(5)فردوسی.
جهان را بدیدیم چیزی نیرزد
همه ملک عالم پشیزی نیرزد.؟
و نیز رجوع به پشیزه شود.
پشیزه.
[پَ زَ / زِ] (اِ) پول ریزه باشد بغایت تنک و کوچک. (فرهنگ جهانگیری). گویند زری باشد قلب در نهایت نازکی و کوچکی. (برهان قاطع). پول خرد از مس یا برنج. پشیز. پشی. فلس. درم زبون. پول سیاه. || چیزی را گویند از برنج و امثال آن در نهایت تُنُکی که مابین دسته و تیغهء کارد وصل کنند. (برهان قاطع). چیزی است که میان تیغه و دستهء کارد وصل کنند برای استواری. (فرهنگ سروری). حَرشَف؛ پشیزهء کارد و شمشیر. (منتهی الارب). || درم ماهی را نیز گویند و بعضی گفته اند پشیز فلس و پشیزه درم ماهی باشد چه ها برای نسبت آمده. (فرهنگ رشیدی). درهم ماهی. فلس ماهی. درمغهء(1) ماهی بود. (اوبهی) :
یکی پیکر بسان ماهی شیم
پشیزه بر تنش چون کوکب سیم.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
تخت ملک است و مسند شاهی
کوه ازو پر پشیزهء ماهی.
سنائی (در صفت اسب).
سموم قهر تو با آب اگر عتاب کند
پشیزه داغ شود بر مسام ماهی سیم.انوری.
سهف، حَرشَف؛ پشیزهء ماهی. (منتهی الارب). || چرمی باشد که بر دامن خیمه دوزند و ریسمانی بدان گذرانند. (برهان قاطع). چیزی است، [ ظ: چرمیست؟ ] که در دامن خیمه دوزند تا پایزه بدان استوار کنند. (فرهنگ سروری): اقتفاء؛ بازدوختن توشه دان و پشیزه را میان دو پشیزهء آن درآوردن. کُلیه؛ پشیزه ای که بر توشه دان و جز آن دوزند. (منتهی الارب). || آنچه از آهن بر در و تخته کوبند زینت را. آهنی که بر روی در یا تخته پوشند بصورت سوسماری یا کتیفی. ضَبِّه. کتیف. کتیفه: تضبیب؛ پشیزه بر در زدن. (مجمل اللغة). || فلس سیمین یا آهنین بر عنان اسب. (السامی فی الاسامی). زر یا سیم چون فلس ماهی که کمربند را سراسر بدان پوشند و از آن چون فلس جداجدا کنند تا کمربند را توان تافت و نوردید :
چو زر ساوچکان بلک از او چو بنشستی
شدی پشیزهء سیمین عیبهء جوشن.(2)
شهید (در صفت آتش سده).
چو پای باز در آن بیشه پرجلاجل بود
ستاکهای درخت از پشیزه های کمرفرخی.
چنانکه بر سپر خیزران پشیزهء سیم
حباب و دایرهء آب و قطرهء باران.
کمال اسماعیل (از فرهنگ جهانگیری).
-پشیزه پشیزه؛ پوسه پوسه :
پشیزه پشیزه تنش همچو نیل
از آن هر پشیزه مه از گوش پیل.اسدی.
- پشیزهء خرما؛ چیزی خرد است که بر بن خرماست. دمچهء خرما: ثُفروق؛ پشیزهء سر خرما. فسیط؛ پشیزهء سر خرما و دمچهء خرما. (منتهی الارب).
- پشیزه نشان؛ پولک نشانده. و نیز رجوع به پشیز شود.
(1) - ن ل: چو. و چون مقدم این بیت در دست نیست تغییر آن جائز نباشد.
.
(فرانسوی)
(2) - ecaille (3) - ن ل: لاله بر.
(4) - ن ل: پشیزه. رجوع به پشیزه شود.
(5) - ن ل: نیرزد تن ما برش یک پشیز.
(1) - این لغت در جای دیگر دیده نشد.
(2) - ن ل:
چو زر ساوه چکان ایژک ازو لیکن چو بنشستی
شدی زرساوه چون سیمین پشیزهء عیبهء جوشن.

پشیطو.

[پَ] (اِ) (از ریشهء بسیط) ترجمهء تحت لفظ تورات بزبان سریانی. رجوع به ارمی شود.

پشیک.

[پُ] (اِ) گربه. سنور.

پشیل.

[پَ] (اِ) نوعی از حشرات اُرتوپتر جهنده از تیرهء گریلیده در لهجهء مازندران، آبدزدک(1). زمین سنبه. انگشت بُرَک. (حشرهء معروف).
.
(فرانسوی)
(1) - Courtilere

پشیم.

[پَ] (ص، اِ) مخفف پشیمان باشد. (برهان قاطع). || پراکندگی. جدائی. (برهان قاطع). دوری ازهم. تفرقه.

پشیمان.

[پَ] (ص) در پهلوی پشامان خوانده شده شاید از «پس» که سین به شین مبدل شده و از مان (منش) ترکیب یافته باشد. (فرهنگ ایران باستان ص 73). نادم. مُتَنَدِّم. ندمان. ندیم. سادم. سدمان. منیب. تائب :
رو بخور و هم بده که گشت پشیمان(1)
هرکه نداد و نخورد از آنچ بیلفخت.
رودکی (از لغت نامهء اسدی).
بس که بر گفته پشیمان بوده ام
بس که بر ناگفته شادان بوده ام.رودکی.
چو ایدر بیائی و فرمان کنی
روان از نشستن پشیمان کنی.فردوسی.
پشیمان مبادی ز کردار خویش
بتو باد روشن دل و دین و کیش.فردوسی.
پشیمانم از هرچه کردم ز بد
کنون گر ببخشد ز یزدان سزد.فردوسی.
برین کردها بر پشیمان تری
گنه کار جان پیش یزدان بری.فردوسی.
که گر داد گیرید و فرمان کنید
ز کردار بد دل پشیمان کنید.فردوسی.
من امروز با این سپه آن کنم
که از آمدن تان پشیمان کنم.فردوسی.
همی بود در بلخ چندی دژم
ز کرده پشیمان و دل پر ز غم.فردوسی.
که بخشایش آراد یزدان بر او
مبادا پشیمان از آن گفتگو.فردوسی.
که من زین پشیمان کنم شاه را
برافروزم این اختر و ماه را.فردوسی.
ازو فر و بختم بسامان بود
و یا دل ز کرده پشیمان بود.فردوسی.
مخدوم ز یادیّ و تو مبادی
از خدمت شاه جهان پشیمان.فرخی.
که شه بر همه بد بود کامکار
چو گردد پشیمان نیاید بکار.اسدی.
نروم نیز بکام تن بی دانش
چون روم نیز چو از رفته پشیمانم.
ناصرخسرو.
زان پشیمانی که لرزانیدیش
چون پشیمان نیست مرد مُرتَعش.مولوی.
پشیمان ز گفتار دیدم بسی
پشیمان نشد از خموشی کسی.سعدی.
هر چه گفتیم جز حکایت دوست
از همه گفته ها پشیمانیم.سعدی.
ز گفتن پشیمان بسی دیده ام
ندیدم پشیمان کس از خامشی.ابن یمین.
اگر پشیمان باشی از نگفتن به که پشیمان باشی از گفتن. (جامع التمثیل). تفکه، تندم؛ پشیمان بودن. اندام؛ پشیمان گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). اُسِقط فی یدیه (مجهو)؛ پشیمان شد و سرگشته گردید. (منتهی الارب). || (حامص) پشیمانی (مثل تشنه بمعنی تشنگی). ندم. تندّم. ندامت :
بپرسید کسری که برگوی راست
که تا از گذشته پشیمان کراست.فردوسی.
کنون زانچه کردی و خوردی بتوبه
همی کن ستغفار و میخور پشیمان.
ناصرخسرو.
- پشیمان دل؛ متأسف. نادم :
کمند اندر افکند و برکاشت روی
ز کرده پشیمان دل و چاره جوی.فردوسی.
- کور و پشیمان؛ از اتباع است؛ سخت پشیمان.
(1) - ن ل: بخور و بده که بر پشیمان نبود
هرکه بخورد و بداد از آنک بیلفخت.
می خور و می ده کجا نبود پشیمان
هرکه بخورد و بداد از آنکه بیلفخت.

پشیمان شدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب)نَدَم. تندم. ندامت. ندمان. نادم شدن. ندامت حاصل کردن. سَدَم. (تاج المصادر بیهقی) :
اگر پند من یک به یک نشنوی
بفرجام کارت پشیمان شوی.فردوسی.
پشیمان شد از کشتن موبدان
ز درگاه کم گشتن بخردان.فردوسی.
گر از گفتهء خود پشیمان شوی
چو درماندگان سوی درمان شوی.فردوسی.
پشیمان نشد هر که نیکی گزید
که بد زاب دانش نیارد مزید.فردوسی.
بخواب اندرست آنکه بیکار گشت
پشیمان شود چونکه بیدار گشت.فردوسی.
چو خشم آوری هم پشیمان شوی
بپوزش نگهبان درمان شوی.فردوسی.
چو آزرده گشتی تو ای پیلتن
پشیمان شدم خاکم اندر دهن.فردوسی.
که هرکس که بردارد از راه سنگ
پشیمان شود زانکه دارد بچنگ
وگر برندارد پشیمان شود
ز هر دو به دل سوی درمان شود.فردوسی.
وزانروی بهرام شد پر ز درد
پشیمان شده زانهمه کارکرد.فردوسی.
همی راند بهرام پیش اندرون
پشیمان شده دل پر از درد و خون.
فردوسی.
هم آنگاه من زان پشیمان شدم
دلم خسته شد سوی درمان شدم.فردوسی.
چو رستم بنزدیک توران رسید
پشیمان شد آه از جگر برکشید.فردوسی.
پشیمان شد از کشتن یار خویش
کزان تیره دانست بازار خویش.فردوسی.
برآنم که بینی پشیمان شوی
وزین کردهها سوی درمان شوی.فردوسی.
شما زین گذشته پشیمان شوید
بنوی دگر باز پیمان شوید.فردوسی.
پشیمان شوی زین بروز دراز
بپیچی همانا بگرم و گداز.فردوسی.
پشیمان شد از رای و کردار خویش
همه تیره دانست بازار خویش.فردوسی.
مکن ای جهاندار و باز آر هوش
پشیمان شود مرد بیهوده کوش.فردوسی.
چون روزگاری برآمد هرون پشیمان شد از برانداختن برمکیان. (تاریخ بیهقی). تغیر ندهم بهیچ چیز از آنها که وقت بیعت مذکور شده و برنگردم از آن هرگز و پشیمان نشوم هیچوقت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص316). چون آتش خشم بنشست پشیمان میشوم. (تاریخ بیهقی). آخر سلطان بحسنک داد و پشیمان شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 373).
پشیمان شد از گفتهء خود بهو
ندید اندر آن چاره از هیچ سو.
اسدی (گرشاسب نامه ص110).
گر دیوار از آنچه کرد پشیمان نشد
من نفس را ز کرده پشیمان کنم.
ناصرخسرو.
سود نداردت پشیمان شدن
چون شود آن روز گمانت عیان.
ناصرخسرو.
چون پیش طالوت آمدند طالوت نیز پشیمان شده بود. (قصص الانبیاء ص149). از این زرق... روزی پشیمان شوی. (کلیله و دمنه). شیر... از فرستادن دمنه پشیمان شد. (کلیله و دمنه). تهکن؛ پشیمان شدن. قَرَعَ فلانٌ سِنَّهُ، پشیمان گردید و برهم سائید دندان را از ندامت. تفنَّد، اِفاخة؛ پشیمان شدن. تفکن؛ پشیمان شدن برگذشته. (منتهی الارب). || توبه. انابت :
چیست پشیمانی آنکه بازنگردد
مرد بکاری کز آن شده ست پشیمان.
ناصرخسرو.
پشیمانی.
[پَ] (حامص) حالت و چگونگی پشیمان. ندامت. ندَم. تندم. حسرت بر فعلی یا ترکی رفته. سَدَم. تأسف. اَسف. دریغ. ارمان. (برهان قاطع). ید. ندمان. کیفر. (لغت نامهء اسدی نخجوانی) (تفلیسی) (برهان قاطع). تفکه. لهف. حسر :
نخواستم ز تمنا مگر که دستوری
نیافتم ز عطاها مگر پشیمانی.رودکی.
پشیمانی آید بفرجام زود
گل آرزو را نشاید پسود.فردوسی.
ز راه خرد هیچ گونه متاب
پشیمانی آرد دلت را شتاب.فردوسی.
بدو گفت کین بودنی کار بود
ندارد پشیمانی و درد سود.فردوسی.
همه یاد کردند رزم فرود
نبد جز پشیمانی و درد سود.فردوسی.
بجای بزرگی و تخت نشست
پشیمانی و رنج بودش بدست.فردوسی.
سپهدار توران ز کردار خویش
پشیمان شود هم ز گفتار خویش
پشیمانی آنگه نداردش سود
که برخیزد از بوم آباد دود.فردوسی.
مفرمای اکنون و تیزی مکن
که تیزی پشیمانی آرد به بن.فردوسی.
ز بیشی و از گردن افراختن
وزین کوشش و غارت و تاختن
پشیمانی افزون خورد ز آنکه مست
بشب زیر آتش کند هر دو دست.فردوسی.
پشیمانی از کار نیکی کراست
که دل بر پشیمانی او گواست.فردوسی.
دریغ آنهمه رنج و پیکار من
پشیمانی آمد همه بار من.فردوسی.
بسیجید و اندر عماری نشست
پشیمانی و درد بودش بدست.فردوسی.
عتاب و بدی کار آهرمنست
پشیمانی و رنج جان و تنست.فردوسی.
پشیمانی آنگه نداردت سود
که شمشیر من سر بکینه درود.فردوسی.
تهمتن همی در عماری نشست
پشیمانی و رنج بودش بدست.فردوسی.
بخاقان یکی نامه ارژنگ وار
نبشتند پر بو و رنگ و نگار
بپوزش کزان کرده هستم بدرد
دلی پر پشیمانی و باد سرد.فردوسی.
همانگه پشیمانی آمد به پیش
پر از غم شده دل ز کردار خویش.فردوسی.
با همه زیرکی و رندی و کاردانی
نخل این کار برآورد پشیمانی.منوچهری.
ره نیابد بدو پشیمانی
زانکه باشد بوقت خشم حلیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
چه سود خواهد داشت پشیمانی در میان دام. (تاریخ بیهقی).
مکن بد که چون کردی و کار بود(1)
پشیمانی از پس نداردْت سود.اسدی.
پشیمانی از دی نداردْت سود
چو چشمت به امروز می ننگرد.ناصرخسرو.
مردم چرا از کاری پشیمانی خورند که دیگر بار خورده باشند. (انوشروان از قابوسنامه). آفت مردمی پشیمانی است. (مسعودسعد). جزع آن (مال) بیوجه کند (شخص) پشیمانی آرد. (کلیله و دمنه). و هرگاه که متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند هرآینه مقابح آنرا بنظر بصیرت... و کارها بر قضیت عقل پردازد از پشیمانی فارغ آید. (کلیله و دمنه). عاقل بداند که خواهش دنیوی... بجز پشیمانی ثمره ای ندارد. (کلیله و دمنه).
از آن آتش برآمد دودت اکنون
پشیمانی ندارد سودت اکنون.نظامی.
اندیشه کردن که چه گویم به از پشیمانی بردن که چرا گفتم. (گلستان سعدی).
پشیمانی بود در هرزه گردی
پریشانی بود در سوبسوئی.مغربی.
از پشیمانی چه سود اکنون که کار از دست رفت.
؟.
عَبَد؛ پشیمانی. فکنة؛ با پشیمانی بر گذشته. (منتهی الارب).
-امثال: اگر پشیمانی شاخ بود فلان شاخش به آسمان میرسید.
|| توبه. انابة :
درد گنه را نیافتند حکیمان
جز که پشیمانی ای برادر درمان
چیست پشیمانی آنکه باز نگردد
مرد بکاری کز او شده ست پشیمان.
ناصرخسرو.
پشیمانی خوردن.
[پَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) ندامت. تَندُّم. تأسف. تلهُّف. تفکُّه : مردم چرا از کاری پشیمانی خورند که دیگر بار خورده باشند. (از قابوسنامه). گویند که برهمین از کشتن چندان مردم پشیمانی خورد و گفت... (مجمل التواریخ و القصص). آن پشیمانی که خوردی از بدی
ز اختیار خویش گشتی مهتدی.مولوی.
آنچنان مستی مباش ای پرخرد
که بعقل آید پشیمانی خورد.مولوی.
اندیشه کردن که چه گویم به از پشیمانی خوردن که چرا گفتم. (گلستان سعدی).
نیست باک از کشتنم ترسم پشیمانی خورد
آنکه فتوای هلاک دوست از دشمن گرفت.
سنجر کاشی (از فرهنگ ضیاء).
هر که مال نخورد پشیمانی خورد. (از مجموعهء امثال چ هند). تهکّم؛ پشیمانی خوردن بر فوت کاری. (منتهی الارب).
پشیمانی نمودن.
[پَ / نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) اظهار دریغ و حسرت. تَندُّم. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).
(1) - ن ل: مکن بد که چون بد ترا کار بود.

پشیم شدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب)پشیمان شدن باشد. || پراکندگی و جدائی ورزیدن. || نشناختن. (برهان قاطع).

پشین.

[پَ] (اِخ) نام پسر بزرگ کیقباد است و سهراب و لهراسب پسران اویند و بعضی گویند پسر سومین کیقباد است. (برهان قاطع). نام پسر کیقباد که کی پشین گویند. (فرهنگ رشیدی). نام پسر سوم کیقباد برادر خرد کیکاوس که لهراسب پدر گشتاسب پسر اوست. (فرهنگ سروری) :
پشین بود از تخمهء کیقباد
خردمند شاهی دلش پر ز داد.فردوسی.
و نیز رجوع به کی پشین شود.
پشین کلا.
[پَ کَ] (اِخ) نام یکی از قراء سَدَن رستاق مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص 126).

پطاس اکال.

[پُ اَ ک ک] (اِ مرکب)رجوع به پطاس محرق شود.

پطاس محرق.

[پُ سِ مُ حَ ر رِ] (اِ مرکب)هیدرات پطاسیم(1) که سمّی قوی است و آنرا پطاس محرّق نیز گویند تا از پطاس تجارتی که کربنات پطاسیم غیرخالص است ممتاز باشد. پطاس اکّال یا محرق جسمی بازی(2) و سفیدرنگ و جامد و محرق(3) است که در پزشکی و لباسشوئی و ساخت صابونها و پاک کردن رنگهای نقاشی بکار میرود. اشنان محرّق. حرضُ محرق.
(1) - Hydrate de Potassium . Potasse .
(فرانسوی)caustique
.
(فرانسوی)
(2) - Basique .
(فرانسوی)
(3) - Caustique

پطر.

[پِ] (اِخ) ملقب به کبیر. نام تسار روسیه که از 1672 تا 1725 م. حکومت کرد وی در مسکو بسال 1672 م. تولد شد و با قوت اراده قدرت استره لیتزها را از میان برد و بر آن شد که قوم خویش را به ملتی متمدن مبدل سازد و تمدن مغرب را در کشور خویش منتشر کند. «بعد از تشکیل پروس [ در قرن هجدهم ] مهمترین واقعهء تاریخ اروپای شمالی و شرقی تشکیل دولت روسیه است که تا این تاریخ بواسطهء عدم ارتباط با ممالک دیگر و ضعف پادشاهان آن از سیاست عمومی اروپا خارج مانده و صاحب اعتبار و شوکتی نبوده است. ظهور مرد بزرگی مثل پطر کبیر این مملکت را یک باره از انحطاط و ضعف نجات داده و مثل پروس همشأن ممالک عظیمهء اروپا کرده است. روسیه را بمناسب اسم مسکو پایتخت آن در قرن هفدهم مملکت مسکوی میگفتند و این مملکت محدود میشد از شمال به اقیانوس منجمد و بحر ابیض شمالی، از مغرب به ولایات ساحلی بالتیک (از متصرفات سوئد) و لهستان که تا مرکز جلگهء امروزی روسیه را در تصرف داشت و از جنوب به عثمانی که مالک تمام سواحل بحر سیاه بود، با این ترتیب مملکت مسکوی از هیچ راه نمیتوانست آزادانه با اروپای غربی مربوط شود مگر از راه شمال که آن هم بواسطه یخ بندان اکثر مدت سال چندان راه مناسبی نبود مملکت مسکوی بمناسبت نزدیکی به آسیا و مجاورت با ساکنین زردپوست مثل ایران سالها از مغولها و تاتارها در زحمت بوده و مدت چند قرن سلاطین آن بدادن خراج ایشان مجبور شده اند - مردم این مملکت از نژاد اسلاو (هم نژادان لهستانیها و چکها و صربها) پیرو مذهب ارتدکس بودند و چنانکه در تاریخ قرون وسطی دیدیم مبادی و مقدمات تمدن را هم از مردم روم شرقی آموخته بودند حکومت مسکوی در دست یکنفر پادشاه مستبدی بود بنام «تزار» که پدر رعیت و سایهء خدا محسوب میشد همانطور که پدر نسبت به اعضای خانوادهء خود صاحب همه نوع تسلط و اختیار است تزار هم نسبت به رعایای خویش بهر قسم میخواست میتوانست رفتار کند چنانکه هر کس به او احترام نمیکرد و یا راه خلاف میرفت فوراً بقتل میرسید تزارهای مسکوی در قصر معروف کرملین(1) که از عمارات عالیهء مسکو است اقامت میکردند و از این قصر بوسیلهء صدور احکام و فرامین مخصوص ارادهء سنیهء خود را به مردم ابلاغ مینمودند. قشون تزارها مثل سپاهیان سابق عثمانی مادام العمر بخدمت نظامی سر میکردند و معیشت ایشان یا از اراضی که تزار به آنها میبخشید اداره میشد یا از مشاغلی که در غیر موقع خدمت برای خود تهیه میکردند. مردم این مملکت از علم و تمدن و صنعت و هنر بهره ای نداشتند و بجهالت و در بند تعصب و قیود قدیمه و عادات کهنه پرستی سر میکردند اگر تجارتی وجود داشت در دست تجار یهود یا مهاجرین اروپائی بود. اهالی مسکوی جز خشونت و شرابخوارگی چیز دیگر نمیدانستند. در ابتدای قرن هفدهم یعنی در 1613 م. تاج سلطنت مسکوی بشخصی رسید بنام میخائیل رومانف و او مؤسس سلسله ای حساب میشود که تا 1917 م. و قبل از انقلاب اخیر روسیه در این مملکت امپراطوری میکردند تا اواخر قرن هفدهم جانشینان میخائیل برای افتتاح روابط تجارتی و سیاسی با اروپای غربی مساعی بسیار بکار بردند و عده ای از اهل علم و صنعت را هم به مسکو جلب نمودند ولی چون مشکلات بسیار در این راه موجود بود نتایج عمده از این زحمات بدست نیامد. (دورهء تاریخ عمومی اقبال ج 4 صص23-24). در قرن هجدهم اوضاع سیاسی و اجتماعی روسیه تغییر فراوان کرده است. چنانکه در ضمن اوضاع این مملکت در قرن هفدهم اشاره کردیم دولت روسیه پیش از سلطنت خاندان رومانف دولتی ناتوان و از حیث اخلاق و آداب اجتماعی شبیه برخی از ملل آسیائی بود. در قرن هجدهم از پرتو وجود سلاطین کاردانی مانند پطرکبیر و کاترین دوم این کشور قدرتی یافت و در زمرهء دولتهای بزرگ اروپا داخل شد و توانست با همسایگان زورمندی مانند سوئد و عثمانی که تا آن زمان برو تسلط داشتند مصاف دهد و قسمتی از متصرفات آن دو دولت را ضمیمهء خاک خویش سازد. همچنین موفق شد که به نیروی تدبیر و سیاست دولت لهستان را از میان بردارد و از آن سو نیز بر متصرفات خویش بیفزاید.
مقدمات سلطنت پطرکبیر: پطرکبیر فرزند تسار آلکسیس میخائیلویچ و برادر فئودور سومین تسار خانوادهء رمانف بود. فئودور دو برادر داشت یکی پانزده ساله بنام ایوان و دیگری سه ساله بنام پطر که از مادری دیگر بوجود آمده بود. ایوان علیل المزاج و سفیه بود ولی پطر هوشی سرشار داشت. علاوه برین دو برادر، فئودور را چند خواهر نیز بود که از آن جمله یکی صوفی نام داشت و دختری جاه طلب و خودخواه بود. چون فئودور درگذشت و از او فرزندی نماند امرا و نجبای روسیه یا بویاردها بر آن شدند که پطر را به سلطنت بردارند و مادر او را تا پسرش بسن رشد نرسیده است نائب السلطنه شناسند. ولی صوفی شورشی برانگیخت و ایوان برادر پطر را نیز در سلطنت با وی شریک شمرده خویشتن به نیابت سلطنت نشست (1682 م.). صوفی پس از رسیدن به مقام نیابت سلطنت برادر خود پطر را برخلاف مرسوم قدیم از قصر سلطنتی کرملین خارج ساخت و او را به قریه ای در نزدیکی مسکو که در جوار محلهء بیگانگان بود فرستاد. خروج از قصر کرملین که فی الحقیقه زندانی باشکوه بود در تربیت روحی و اخلاقی پطر تأثیر بسیار کرد. پطر در اقامتگاه تازهء خویش با چند تن از بیگانگان دوستی گزید که از آن جمله دو تن هلندی، یکی معمار و دیگری نجار بودند پطر از طریق آمیزش با بیگانگان اندکی به تمدن ممالک غربی اروپا آشنا شد و چون بخدمات لشکری اشتیاق فراوان داشت جمعی از کودکان همسال خویش و جوانان خارجی را گردآورد و ازیشان دسته سپاهی ترتیب داد و این سپاه کوچک پس از هفت سال صورت لشکری آراسته گرفت که میتوان آنرا منشأ و اساس سپاه منظم روسیه در قرون بعد شمرد. پطر سپاه خود را غالباً بعنوان بازی بجنگهائی مشغول میکرد و گاه آن جنگهای کودکانه صورت محاربات حقیقی می یافت و چند تن مجروح و کشته میشدند ولی صوفی بر کارهای برادر و سپاه کوچک او بدیدهء بی اعتنائی مینگریست و اعمال او را از جملهء کارهای کودکانه میشمرد.
سلطنت پطر: صوفی چون هفت سال بعنوان نیابت سلطنت بر روسیه حکومت کرد بر آن شد که حکمروائی خویش را تا پایان عمر ادامه دهد و برادر را از سلطنت محروم سازد. ولی پطر با سپاه آراستهء خویش با وی از در مخالفت درآمد و چون موافقان صوفی نیز او را ترک گفتند به آسانی بر خواهر مسلط شد و او را در صومعه ای محبوس ساخت و خود رسماً بسلطنت نشست (سپتامبر 1689 م.). پطر پس از پادشاهی یافتن نیز با بیگانگان ترک مراوده نکرد و در ضمن معاشرت با ایشان تا حدی بطرز زندگانی مردم ممالک غربی اروپا و تفاوت فوق العادهء آن با زندگانی مردم روسیه پی برد و چون اندکی بزبانها و علوم ممالک غربی آشنا شد سخت فریفتهء تمدن تازهء مغرب گردید و مصمم شد که حتی الامکان رعایای نیم وحشی خویش را نیز بدان تمدن رهبری کند.
مقاصد پطر: برای اینکه ملت روسیه به تمدن ملل غربی اروپا آشنا شود لازم بود که با آن ملل مربوط گردد و این امر بسبب وضع سیاسی روسیه امکان ناپذیر مینمود زیرا چنانکه در فصول پیش گذشت دولت سوئد ایالات ساحلی دریای بالتیک مانند لیونی و استونی و انگری و فنلاند را در تصرف داشت و بین روسیه و دریای مذکور سدی کشیده بود. دولت عثمانی هم بر نواحی مصب رودهای دنی یپر و دُن حکمروائی میکرد و راه دریای سیاه را به روی روسیه بسته بود. دولت لهستان نیز روسیه را از اروپای مرکزی جدا میساخت در این صورت بر پطر واجب بود که بنابر گفته خود او، در میان دیوارهای سه گانه ای که دول سوئد و لهستان و عثمانی گرد روسیه کشیده بودند، بجانب ملل غربی پنجره ای باز کند. بنابرین پطر دو وظیفهء دشوار داشت: یکی تغییر وضع اجتماعی و طرز زندگانی مردم در داخل مملکت و دیگری تبدیل وضع روسیه از لحاظ سیاست خارجی.
اخلاق و اوصاف شخصی پطر: پطرکبیر مردی قوی هیکل و بلندقامت و زورمند بود و در تحمل رنج و خستگی یگانهء عصر خویش بشمار میرفت، از کار و کوشش فرسوده نمیشد و پیوسته در هیجان و حرکت بود. گاه در سربازخانه بترتیب امور لشکری اشتغال داشت و گاه از سرحدی به سرحد دیگر روسیه سفر میکرد. گاه نیز در کارخانه های کشتی سازی شخصاً به نجاری می پرداخت یا در امر ساختمان شهرها مداخله مینمود. زمانی با سلمانیان در تراشیدن ریش یا با خیاطان در کوتاه کردن لباس مردم کهنه پرست و متعصب روسیه کمک میکرد و گاه با جلادان در شکنجه کردن و سر بریدن مقصرین شرکت می جست. حرکات و رفتار او بمردم وحشی شباهت تام داشت گاه چنان خشمگین میشد که رعایت آداب سیاسی را فراموش میکرد و حتی سفرای خارجی را بسختی میزد و گاه دل بمسخرگی ها و حرکات زشت ناپسند خوش میساخت. در مسافرتهای خویش به اروپا غالباً خانهء میزبانان را غارت میکرد و آنچه را می پسندید با خویشتن میبرد یا اثاثهء خانه را می شکست و پرده های نقاشی گرانبها را میدرید غالباً بظواهر فریفته میشد و بحقایق امور نمی پرداخت. بهمین سبب در اخذ تمدن اروپا تناسب آنرا با اخلاق و روحیات رعایای خویش رعایت نکرد و اعمال او در گرفتن تمدن بیشتر بظاهرسازی و تقلید شباهت داشت. در کارهای خویش سخت بی صبر و کم حوصله و عجول بود و به تنظیم و ترتیب و متانت توجه نداشت ولی در عوض در ثبات عزم و کوشش یگانه بود. از شکستهای پیاپی دلسرد نمیشد و بر انقلابات داخلی وقعی نمی نهاد. معروف است که چون چندین بار از سپاه سوئد شکست یافت گفت «سپاهیان سوئد چندی ما را شکست خواهند داد ولی ما بالاخره از بسیار شکست خوردن طریقهء شکست دادن را از ایشان خواهیم آموخت». بزرگترین صفت نیک پطر آن بود که جز خدمت به میهن خود مقصودی نداشت و زندگانی و فکر و قوای خود را در انجام این مقصود صرف میکرد. زندگانی او بسیار ساده بود و چون بجای خواهر بسلطنت نشست، میراث هنگفت پدر را از ضیاع و عقار به مملکت بخشید و خود بمزرعهء کوچکی که هشتصد رعیت داشت قناعت کرد. امر معاش او از عوائد این مزرعه و حقوق ناچیزی که از دولت میگرفت میگذشت. گاه حقوق دیوانی را در برابر شغلی که در نجارخانهء دولتی پذیرفته بود میگرفت و در این هنگام ماهی 266 روبل (قریب 170 تومان) داشت. ماهی 40 روبل (قریب 25 تومان) نیز بعنوان حقوق لشکری از صندوق وزارت جنگ دریافت میکرد و چون در سال 1707 م. به رتبهء سرهنگی رسید این حقوق 460 روبل (قریب 290 تومان) شد. چون عوائد او کفاف مخارج سلطنتی را نمیداد غالباً با لباس ژنده و چکمهء مندرس و جوراب وصله خورده حرکت میکرد و از ضیافت های درباری احتراز میجست. عوائد دولتی را فقط در طریق اصلاح امور کشوری و لشکری بکار میبرد و بهمین سبب توانست در اندک زمانی برای روسیه سپاه منظم و نیروی دریائی کافی فراهم سازد.
جنگ پطر با دولت عثمانی و تصرف بندر آزف: پطر در سال پنجم سلطنت خویش بر آن شد که به هر وسیله باشد بین روسیه و اروپا راهی باز کند و چون از قدرت دولت سوئد بیم داشت حمله بخاک عثمانی را برتر شمرد. علاوه برین چون ترکان شهر قسطنطنیه مرکز دینی فرقهء ارتدکس را در تصرف داشتند در جنگ با عثمانی احساسات مذهبی مردم روسیه نیز پشتیبان و حامی وی بود. پس در سال 1695 م. از راه خشکی بر بندر آزف (واقع در مصب رود دن) حمله برد ولی از ترکان شکست یافت و ناچار عقب نشست. سال بعد از طریق دریا بقلعهء مزبور حمله کرده آنرا محصور و فتح نمود (ژوئیه 1696 م.).
جنگهای پطر با دولت سوئد: چنانکه در فصول پیش اشاره کردیم دولت سوئد در پایان قرن هفدهم تقریباً تمام سواحل دریای بالتیک را از ممالک روسیه و پروس و لهستان و دانمارک گرفته و چنانکه گوستاو آدولف هنگام سلطنت خویش آرزو داشت دریای بالتیک را به دریاچه ای سوئدی تبدیل کرده بود. در پایان قرن هفدهم سلطنت سوئد بجوانی هفده ساله رسید که شارل دوازدهم نام داشت (1699 م.). دولی که در جنگهای پیشین خود با دولت سوئد ولایت ساحلی بالتیک را از دست داده بودند به گمان اینکه اکنون حریف ایشان کودکی بیش نیست موقع را برای بازگرفتن اراضی از دست رفته مساعد پنداشتند و با یکدیگر بر ضد دولت سوئد همداستان شدند و بموجب عهدنامه هائی که در مسکو و کپنهاک منعقد گردید، پطرکبیر تسار روسیه و اگوست دوم پادشاه لهستان و فردریک چهارم پادشاه دانمارک سپاهیان خود را برای حمله به متصرفات سوئد آماده ساختند (1698-1700 م.). نخست پطر لشکر به ایالت لیونی کشیده قلعهء معروف ناروا(2) را محاصره کرد. ولی برخلاف گمان سلاطین مذکور شارل دوازدهم جوانی هوشیار و بی باک و شجاع بود و با حملات پیاپی و سریع خویش دشمنان را در اندک مدتی از پای درآورد. چنانکه در ماه مه سال 1700 م. ناگاه با سپاهی شهر کپنهاک را محاصره کرد و فردریک چهارم را مجبور ساخت که از در صلح درآید و از متحدین خویش جدائی گیرد. سپس با قریب نه هزار سوار متوجه قلعهء ناروا که در محاصرهء پطر بود گردید و به یک حمله چهل هزار سپاه روس را درهم شکسته قلعهء مزبور را از محاصره نجات داد. پس از فتح ناروا شارل دوازدهم بجای اینکه وارد خاک روسیه شود و بجانب مسکو راند متوجه لهستان گردید و مدت شش سال از 1701 تا 1706 م. با اگوست پادشاه لهستان مصاف داد و بالاخره او را از سلطنت برداشته استانیسلاس لکزینسکی(3) را به پادشاهی لهستان نشاند (1704) و اگوست را مجبور کرد که پادشاهی استانیسلاس را تصدیق کند (1706). در این مدت پطر موقع را مغتنم شمرده بر قوای خویش می افزود و پادشاه لهستان را در برابر شارل تقویت میکرد. برای اینکه بر عدهء سپاهیان روس بیفزاید بنظام وظیفه توسل جست و برای تهیهء توپ ناقوسهای کلیساها را آب کرد و چون قوای خویش را کامل و مستعد دید به سواحل بالتیک حمله برد و ولایات انگری و لیونی و استونی را تسخیر کرد (1701-1704) و در سال 1703 در ساحل رود نوا(4) شهر سن پطرزبورغ(5) و قلعهء معروف کرنشتات(6) را بنیان نهاد.
جنگ پلتاوا: شارل پس از آنکه اگوست را از سلطنت لهستان خلع کرد و استانیسلاس را بجای وی نشاند متوجه روسیه شد و در ژانویهء سال 1708 م. با 33 هزار سپاه بر آن کشور تاخت. پطر نخست از در صلح درآمد و حاضر شد تمام ولایاتی را که در ساحل بالتیک تسخیر کرده است بدو بازدهد مشروط بدانکه شارل یکی از بنادر ساحل بالتیک را به روسیه سپارد ولی شارل بدین امر راضی نشد و او را جوابی سخت داد. پطر برای اینکه قوای دشمن را ناتوان سازد به حیله ای متوسل شد و از پیش شارل به داخل روسیه گریخت و در راه هرچه غلات و آذوقه بود ناچیز کرد. سپاهیان سوئد که از دنبال لشکر پطر می تاختند عاقبت بواسطهء کمی آذوقه و راه دراز فرسوده و درمانده شدند و شارل ناچار بجای آنکه راه مسکو را پیش گیرد متوجه اوکرانی و جنوب روسیه گردید. در همان حال جمعی از سپاهیانش بسرداری لون هوپت(7) که از صاحب منصبان کارآزمودهء وی بود در کنار دنی یپر بسختی از دشمن شکست یافتند و چون زمستان سخت سال 1709 دررسید چندین هزار از لشکریان او از سرما تلف شدند و از اسبان و آذوقه و مهمات سپاه چیزی برجای نماند. چون شارل نزدیک قلعهء پلتاوا(8) رسید از 33 هزار سپاهش چهارده هزار تلف شده بودند و از توپهای او چهار عراده بیش باقی نمانده بود. در چنین حالی پطر با شصت هزار سپاه و 72 توپ دررسید و جنگی سخت بین دو سپاه درگرفت و عاقبت سپاهیان سوئد جملگی مقتول و اسیر شدند. ولی شارل بواسطهء زخمی که ده روز پیش از آن برداشته بود گریخته بخاک عثمانی پناه برده بود. جنگ پلتاوا کاخ اقتدار و عظمت سوئد را یکباره واژگون کرد و موجب قدرت و وسعت امپراطوری روسیه گردید و اروپا را با دولت توانای خطرناکی مواجه ساخت.
جنگهای دیگر پطر با دولت عثمانی: در ماه نوامبر 1710 م. دولت عثمان بتحریک شارل دوازدهم با روسیه از در جنگ درآمد. پطر نیز بگمان اینکه مسیحیون عثمانی با او یاری خواهند کرد به ایالت مولداوی حمله برد و وارد خاک دشمن شد و با تهور بسیار پیش راند. ولی ناگاه با جمع فراوانی از سپاهیان ترک که در عدد پنج برابر لشکر وی بودند مصادف گشت و شکست و هلاک خویش را معاینه دید. لکن از فساد اخلاق و رشوه خواری سران دشمن استفاده کرد و به کمک زن خود کاترین که تمام جواهر و اندوختهء خویش را بدو سپرد مبلغ دویست هزار روبل نزد وزیر اعظم عثمانی فرستاد و او را به صلح راضی کرد و بموجب عهدنامه ای که بین دو دولت بسته شد پطر و سپاهش از خطر رهائی یافتند و بندر آزوف بار دیگر بتصرف دولت عثمانی درآمد (ژویه 1711).
تقسیم ممالک سوئد: پس از جنگ پلتاوا پطر ایالت فنلاند و جزایر آلاند(9) را نیز از متصرفات سوئد ضمیمهء روسیه کرد. در همانحال اگوست پادشاه لهستان نیز به کشور خود بازگشته استانیسلاس را منهزم ساخت و بار دیگر بسلطنت نشست. فردریک گیوم اول پادشاه پروس هم ایالت پومرانی(10) (پومرن) را تصاحب نمود و پادشاه دانمارک به تهیهء سفاین پرداخت تا بخاک سوئد حمله برد. معهذا شارل دوازدهم از خاک عثمانی بیرون نمی رفت و میکوشید که سلطان را بار دیگر بجنگ روسیه برانگیزد ولی در سال 1714 م. از دولت عثمانی نومید شد و از پناهگاه خود گریخته درصدد برآمد که به کمک دولت اسپانی سرزمین نروژ را از دانمارک بگیرد ولی در نخستین جنگی که میان دولتین روی داد بقتل رسید. (11 دسامبر 1718). پس از شارل خواهرش اولریک اله ئونور(11) بجای وی نشست و با دول لهستان و پروس و دانمارک از در دوستی درآمد و متصرفات ایشان را تصدیق کرد و بالاخره در سال 1721 نیز ایالاتی را که پطر در ساحل بالتیک گرفته بود رسماً به او واگذاشت.
مسافرتهای پطر: پطر پس از تسخیر بندر آزوف در سال 1697 به قصد مشاهدهء تمدن اروپای غربی راه سفر پیش گرفت و بنام پطر میخائیلویچ قسمتی از آلمان را سیاحت نموده به هلند رفت و چهار ماه در آن مملکت توقف کرد. در این مدت بیشتر در کارخانه های کشتی سازی و نجاری مشغول کار بود، سپس به انگلستان سفر کرد و سه ماه نیز در آن مملکت بسر برد و چون لوئی چهاردهم به وسائلی او را از ورود به فرانسه مانع شد به وین رفت. در این سفر پطر جمع کثیری از مهندسین و معماران و افسران و دریانوردان و پزشکان هلندی و انگلیسی را استخدام کرده به روسیه فرستاد تا هریک در فن مخصوص خویش آموزگار ملت وی باشند. سفر دوم پطر در سال 1716 آغاز شد. در این سفر نیز ممالک آلمان و دانمارک و هلند را گردش کرد و به فرانسه رفت تا مگر با آن دولت عهدنامه ای سیاسی بندد ولی بدین مقصود نرسید.
خدمات پطر: اقداماتی که پطرکبیر در رهبری روسیه به راه تمدن یا به گفتهء خود او در «تبدیل شکل روسیه» کرد مبتنی بر نقشهء اساسی و صحیحی نبود و این امر غالباً بر اثر هوی و هوسها و احتیاجات آنی وی صورت گرفت. درباب تغییر اوضاع اجتماعی و اخلاق قدیمی ملت روس پطر معتقد بود که باید «ملت روسیه را که چون گلهء حیوانات است به لباس آدمی درآورد» بهمین سبب چنانکه سابقاً هم اشاره کردیم در سال 1689 م. فرمانی صادر کرد و ریش و زلف و قبای بلند را ممنوع ساخت و به مردم روسیه پنج سال مهلت داد که صورت ظاهر و لباس خود را تغییر دهند. سپس امر کرد که زنان روسیه حجاب از روی برگیرند و از خانه نشینی احتراز جسته مانند اروپائیان با مردان معاشرت کنند (1718) به امور اقتصادی و زراعتی و استخراج معادن نیز توجه خاص داشت، چنانکه در زمان او ترعه های بسیار کنده شد و در حدود دویست کارخانه در روسیه برپا گشت و دائرهء زراعت و تجارت توسعه یافت و مدارسی چند مانند مدرسهء دریانوردی و مدرسهء جراحی و مدرسهء مهندسی تأسیس شد ولی چون شاگردان این مدارس از معلومات مقدماتی بی نصیب بودند از مؤسسات مزبور فائدهء قابلی بدست نیامد. پطر سراسر کشور را به دوازده ایالت و هر ایالت را بچندین ولایت تقسیم کرد و هر ایالتی را حاکمی معین نمود. حکومت مرکزی مرکب از شورای دولتی یا سنا و ده وزارتخانه بود و تمام امور مملکت بوسیلهء آنها حل و عقد میشد. ریاست روحانیون روسیه تا زمان پطر با بطریق بزرگ بود که از طرف کشیشان انتخاب میشد. پطر این مقام را برانداخت و از روحانیون انجمنی بنام مجمع سن سی نود(12)تشکیل کرد و نماینده ای نیز از جانب خود بدان انجمن فرستاد، بدین طریق زمام ادارهء روحانی کشور را نیز بدست گرفت و آنرا وسیلهء اجرای مقاصد خویش ساخت. در تشکیلات سپاهی روسیه نیز تغییرات فراوان داد و سپاه مملکت را به سبک سپاهیان آلمان تربیت کرد. در پایان سلطنت او عدهء سپاه روس گذشته از قزاقان قریب 94 هزار تن بود و از این جمله 58 هزار پیاده و 36 هزار سوار بودند. مبالغ کثیری نیز در تهیهء کشتیهای جنگی بکار برد و عدهء کشتیهائی را که از خرد و بزرگ در زمان پطر ساخته شد از هزار متجاوز نگاشته اند. بنای شهر سن پطرزبورغ بزرگترین دلیل عزم و ارادهء ثابت پطرکبیر است. محلی را که پطر برای بنای این شهر انتخاب کرد زمینی باتلاقی در ساحل دریای بالتیک بود که شعب رود نوا از اطراف آن بدریا میریخت. در ای ناحیه هیچگونه وسائل ساختمان یافت نمیشد و ناگزیر بودند که همه چیز را از خارج و شهرهای دوردست تهیه کنند. کارگرانی را که برای ساختمان این شهر بدانجا آوردند همگی روستائیان روسیه بودند که بزور بدانجا بردند و بکار گماشتند و چون در آن سرزمین وسائل آسایش نبود چندین هزارتن از ایشان تلف شدند. بنای شهر در سال 1703 م. آغاز شد و خانه های نخستین آنرا با چوب ساختند ولی در همان حال پطر فرمانی صادر کرد که بموجب آن هر کس جز در شهر سن پطرزبورغ بنائی از سنگ میساخت محکوم به تبعید می گشت و هر یک از ملاکین ناگزیر بود که در آنجا خانه ای دو طبقه بنا نهد. خود او نیز دو قصر بزرگ بنیان نهاد و مهندسینی برای اتمام شهر از ممالک بیگانه استخدام نمود و بالاخره به نیروی ثبات عزم و همت و زور در چنان محل نامناسبی شهری زیبا برپای ساخت. پطر در سیاست گناهکاران و مخالفین خود سخت قسی القلب بود. چنانکه در سال 1697 چندین هزارتن از مردم روسیه را که هنگام سفر او به اروپا بتحریک خواهرش صوفی سر به شورش برداشته بودند کشت و جمعی از ایشان را در میدان سرخ شهر مسکو بدست خویش سر برید و حتی امر داد که زنان و کودکان ایشان را از مسکو تبعید کردند. در سال 1718 نیز پسر بیست و هشت سالهء خود آلکسیس را که نهانی با افکار پدر مخالفت داشت و از ترس او از روسیه گریخته بود پس از دستگیر شدن محکوم به اعدام نمود و پنج روز پیاپی در حضور خویش او را شکنجه کرد و عاقبت به ضرب تازیانه هلاک ساخت. اقدامات پطر و رفتار سخت وی از لحاظ سیاسی بحال روسیه بسیار مفید افتاد چنانکه در اواخر سلطنت او آن مملکت در زمرهء ممالک بزرگ اروپا درآمد. ولی از جهت تمدن تأثیر قابلی نکرد و با آنکه ملت روسیه در ظاهر به ملل اروپای غربی شباهت یافته بود، در اخلاق واقعی و صفات و روحیات ملی و طبیعی افراد آن تغییر فوق العاده ای حاصل نشده بود.
مرگ پطر: پطر چون مایل نبود که پسر فرزند مقتولش آلکسیس به امپراطوری روسیه رسد در سال 1721 قواعد قدیم وراثت پادشاهی روسیه را ملغی کرد و فرمانی صادر نمود که بموجب آن تساران روسیه از آن پس در تعیین ولیعهد خویش مختار و آزاد میشدند. لکن در 28 ژانویهء سال 1725 ناگهان در 53 سالگی به مرض ذات الریه درگذشت و فرصت آنکه جانشین خود را تعیین کند نیافت. پس از مرگ پطر زنش کاترین که از رختشوئی بدان مقام رسید بود به یاری یکی از درباریان موسوم به منچیکوف(13) ملکه یا امپراطریس روسیه شد. (تاریخ عمومی در قرون هفدهم و هجدهم تألیف نصرالله فلسفی).
(1) - Kremlin.
(2) - Narva.
(3) - Stanislas Leczinski.
(4) - Neva.
(5) - Saint Petersbourg.
(6) - Kronstadt.
(7) - Loevenhaupt.
(8) - Poltava.
(9) - Aland.
(10) - Pomerranie . Pomern.
(11) - Ulrique-Eleonore.
(12) - Saint Synode.
(13) - Mentchikoff.

پطرا.

[پِ] (اِخ)(1) نام شهری در عربستان قدیم که امروز بنام وادی موسی معروف است و در میان بحر احمر و بحرالمیت واقع بود و متوالیاً ادومیان و نبطیان و در عصر استیلاء رومیها فلسطین سوم آنرا پایتخت خود کردند آن شهر به طبقات در درهء عمیق کوه هور(2)ساخته شده بود و با فینیقیه و فلسطین تجارتی مهم داشت. اکنون خرابه هائی از آثار عصر رومیها در آنجا باقی است. در کتاب از پرویز تا چنگیز آمده است (ص 15-16): در جنوب بحر میت و فلسطین و در شمال خلیج عقبه و شمال شرقی شبه جزیرهء سینا در اراضی کوهستانی قوم نبطی عربی نژاد ساکن بودند که از قرن چهارم قبل از مسیح دارای دولت و تمدن بودند. پایتخت این مملکت که آنرا مورخین یونان و روم پترا مینامیدند و شاید اسم عربی آن سَلع بود در کنار شرقی وادی العربه در خط میان بحر میت و خلیج عقبه در 30 درجه و 19 دقیقه عرض شمالی و 35 درجه و 31 دقیقه طول شرقی واقع بوده و هم اکنون خرابه های آن موجود است. در سال 312 ق.م. پادشاه مقدونیه آنتیگونوس به آن مملکت حمله برد ولی نتوانست [ آنرا ] فتح کند و پس از آن تاریخ سلاطین این مملکت استقلال و قدرت و عظمت داشتند... بعدها کم کم زیر حمایت و تبعیت روم آمدند تا در سنهء 106 م. امپراطور روم تراژان آن مملکت را مسخر و جزو متصرفات روم کرد اسامی قریب 13 نفر از سلاطین آنها بدست آمده است. وقتی پترا پایتخت نبطی ها که ایستگاه قوافل میان جنوب عربستان و شامات و عراق و مرکز تجارتی بود در اوایل قرن دوم مسیحی بدست رومیها افتاد تدمر در شمال بادیة الشام این مقام را احراز کرده و رو به ترقی و رونق گذاشت - انتهی. در تاریخ ایران باستان (ج3 ص2038 به بعد) آمده است: انتی گون [ از سرداران قوی لشکر مقدونی اسکندر ] پس از اینکه بر تمام سوریه و فینیقیه تسلط یافت خواست با اعراب نبطی بجنگد زیرا می پنداشت که نبطی ها با او دشمن اند با این مقصود 4000 پیاده سبک اسلحه و 600 سوار بسرداری اِتنه نام داده گفت بر اعراب مزبور ناگهان بتازد و دارائی آنها را تصرف کند... روز عیدی نزدیک شد و انباط عازم گشتند بجائی که محل اجتماع همه است برای خرید و فروش بروند اینها قب زنان و کودکان و پیرمردان و خواسته های خودشان را در پطرا که در دو روز راه از ولایت معموره است جا دادند. این محل حصاری ندارد ولی قلعه ای محکم بشمار می آید در این وقت اتنه موقع را مناسب دید به پطرا حمله کند و بنابر این از ولایت ادومیان 2200 استاد (73 فرسنگ) در سه شبانه روز پیموده در وسط شب وقتی که اعراب بیخبر بودند بر آنها تاخت بعض آنها را کشته، برخی را اسیر کرد و مقدار زیادی کندر و مُرّمکی از انبارها بیرون کشیده و پانصد تالان [ دومیلیون و هفتصدوپنجاه هزار فرانک طلا یا سیزده میلیون و هفتصدوپنجاه هزار ریال ] پول برداشته زود از پطرا بیرون رفت تا مبادا کمکی به اعراب برسد و کار او سخت شود (دیودور گوید که فقط یک پاس شب توقف کرد). یونانیها پس از بیرون رفتن از پطرا، دویست استاد (هفت فرسنگ) راه رفته از شدت خستگی اردو زدند، زیرا یقین داشتند که دشمن اگر هم بخواهد آنها را تعقیب کند، نخواهد رسید اما اعرابی که به جشن های عید مشغول بودند همین که از واقعهء پطرا آگاه شدند به محل مزبور شتافتند و پس از اینکه از زخمی ها کیفیات آن را دانستند به عدهء 8000 نفر به تعقیب دشمن پرداختند از طرف دیگر اسرای نبطی که در اردوی یونانی بودند همین که از نزدیک شدن انباط اطلاع یافتند فرار کرده خودشان را به آنها رسانیدند و محل و موقع دشمن را نشان دادند. درنتیجه اعراب شبانه بر یونانیها که غرق خواب بودند تاختند و عدهء زیادی را از سپاهیان سر بریده یا با تیر از پای درآوردند. خلاصه آنکه از پیاده نظام کسی جان درنبرد و از سواران فقط پنجاه نفر فرار کردند... (دیودور کتاب 19 بند 95). پس از اینکه انباط به این خوبی دشمنان خود را تنبیه کردند با مال و منال زیاد به پطرا برگشتند و نامه ای به خطّ سریانی به آنتی گون نوشته او را از جهت تعدّیش توبیخ و از خودشان دفاع کردند. آنتی گون چون میخواست نبطی ها را اغفال کند جواب داد که آنها محق اند از خود دفاع کنند و تقصیر از اتنه است که برخلاف دستور او رفتار کرده ولی در باطن میخواست ناگهان بر اعراب بتازد. بعد هر چند انباط از جواب آنتی گون خوشنود گشته از نگرانی بیرون آمدند ولی احتیاط را هم از دست نداده بر بلندیها دیده بانانی گماشتند تا اگر حمله ای از طرف آنتی گون بشود آگاه گردند. پس از اینکه آنتی گون بعقیدهء خودش اعراب را اغفال کرد 4000 پیادهء کارآزموده با 4000 سوار برگزیده به پسرش دمتریوس داد و او را مأمور کرد ناگهان بر انباط تاخته آنها را سخت تنبیه کند دمتریوس برای اینکه حرکت خود را پنهان بدارد از بی راهه سه روز راه پیمود ولی دیده بانان انباط حرکت دشمن را دریافته با آتش ها این خبر را به هموطنان خود رسانیدند و آنها ساخلوی برای دفاع پطرا گذارده و حشمشان را به گله هائی تقسیم کرده به صحرا رفتند. دمتریوس به پطرا نزدیک شده آنرا محاصره کرد و چون نتوانست قلعه را بگیرد یورش بروز دیگر محول گشت در این روز وقتی که دمتریوس می خواست حمله کند یکی از اعراب نبطی فریاد زد: «ای دمتریوس پادشاه، چه از جان ما میخواهی، چرا با ما میجنگی؟ با مائی که مساکنمان در کویر است نه آب داریم نه غله نه شراب و نه چیزی که مورد احتیاج شما باشد ما بدین جاها که فاقد چیزهای ضروری زندگانی است پناه آورده ایم تا برده نشویم ما یک زندگانی دور از تمدن برگزیده ایم و به شما هم آزاری نرسانیده ایم از تو و از پدرت خواستاریم که بی عدالتی نسبت به ما روا مدارید هدایای ما را پذیرفته دور شوید و ما را دوستان خود بدانید زیرا اگر هم بخواهی در اینجا روزی چند بمانی از جهت نبودن آب و آذوقه نخواهی توانست این کار کنی و دیگر تو قادر نیستی وضع زندگانی ما را تغییر دهی و اگر هم چند نفر اسیر بگیری این ها بردگانی خواهند بود که نخواهند توانست در تحت قانونی دیگر زندگانی کنند». دمتریوس پیشنهاد نبطی ها را پذیرفته لشکرش را از پطرا دور کرد و بعد فرستادگانی خواسته عهد صلح بست پس از آن به ساحل دریاچهء آسفال تیت (دریاچهء قیر) عزیمت کرده و از آنجا بنزد پدرش رفت. آنتی گون پس از اینکه از گزارشات آگاه شد پسرش را از عقد صلح سرزنش کرده گفت این بیگانگان آشتی را بر ضعف تو حمل خواهند کرد، نه به جوانمردیت و بعد راجع به دریاچهء قیر پنداشت که می تواند عایدات زیادی از اینجا بردارد و با این مقصود هی یرونیم مورّخ را مأمور کرد که قیر این دریاچه را حمل کرده به انبارهائی برای فروش بریزد او کشتی هائی ترتیب داده به این کار پرداخت ولی اعراب به عدهء 6000 نفر در کرجی هائی که از نی ساخته بودند حمله کرده تقریباً تمام کسان هی یرونیم را کشتند و آنتی گون چون کارهای مهم تری داشت،این قضیه را دیگر تعقیب نکرد. (دیودور کتاب 19 بند 96-100) و نیز رجوع به پترا در همین لغت نامه شود.
(1) - Petra.
(2) - Hor.

پطرزبورغ.

[پِ طِ] (اِخ) رجوع به پترسبورگ شود.

پطرزبورگ.

[پِ طِ] (اِخ) سن پطرزبورغ. رجوع به بترسبورگ شود.

پطرس.

[پِ رُ] (اِخ)(1) یا بطرس یا فطرس حواری در کتاب قاموس مقدس آمده است: در زبان سریانی پطرس را کیفاس خوانند یعنی سنگ و او یکی از جملهء دوازده حواری و هم یکی از آن سه نفر اصحاب خاص خداوند بود محتمل است که اهل بیت صیدا یو 1:44 و پسر یونس یا یوحنای ماهی گیر و برادر اندریاس حواری بوده او اسم او شمعون بود. مت 16:17، 1 ع 15:14 و اول دفعه که بتوسط اندریاس در دشت با عیسی ملاقات نمود آن حضرت وی را کیفاس نامید یو 1:35 و 40-42 و در حالتی که وی در دریای جلیل که قریب به کفرناحوم است با برادر خود اندریاس و رفقای ایشان یعقوب و یوحنا به پیشهء ماهی گیری مشغول بوده. مت 4:18-23، مر 1:16-20، لو 5:8 مسیح او را به متابعت خود دعوت فرموده وی را آدم گیری آموخت در این وقت منزل او و برادر و زن و مادرزنش در کفرناحوم بود. مت 8:14، مرا:21 و 29-31. ظاهراً پیشهء خوب و خانه و مکنت خود را محض پیروی مسیح ترک نمود. مر 10:28 و بعد از آنکه مدتی با شاگردان بسربرد بدرجه و منصب رسالت مختار و مقرر گردید که یکی از دوازده رسول محسوب گردد. مت 10:1-11، مر 3:13-16، لو 6:12-16. در این وقت مجدداً به کفیاس یا پطرس مسمّی شد و ثبوت مفاد و معنای این اسم در وقتی بود که با رسولان دیگر مسیحیت و الوهیت مسیح را به دلیری اقرار نمود. مت 16:16-18 این اسم یعنی پطرس و کلامی که مسیح فرمود یعنی که «بر این سنگ کلیسای خود را بنا میکنم» فی الحقیقة نبوتی بود که پطرس مخصوصاً در قرون اولیه کلیسا صاحب چه درجهء عالی خواهد بود و روز پنطیکاست از جانب رسولان تکلم مینمود که در آن حال سه هزار نفود یهود ایمان آورده بکلیسا افزوده شدند. 1 ع 2:1 و در واقعهء ایمان آوردن کرنیلیوس خداوند پطرس را برگزید که قبایل را به کلیسای مسیح دعوت نماید. 1 ع 1:11 و 15:7 مقابل اقر 3:11، اف 2:20-22، مکا 21:14 اقتداری که او در کلیسا داشت بعد از آن به عموم شاگردان نیز داده شد. مت 18:18 طبیعت غیور و مقتدر و امیدوار او و میلی که به افضلیّت و ترجیح داشت در ضمن واقعات متعجبهء مسطوره در اناجیل بخوبی معلوم است که از آن واقعات اشتباهات او را که در مقصد تجسم مسیح داشته و بسبب آن توبیخ سختی یافت. مت 16:21-23 و محبت گرمی که با معلم الهی داشت. یو 6:67 و 69 و نذر مفتخرانه ای که او برخود قرار داد که در هر حال بخداوند متمسک باشد و انکار نمودن خداوند و توبهء سخت بعد از آن در مت 26:31-35 و 69-75 مر 14:27-31 و 66-72 و لو 22:21-34 و 57-62 یو 13:36-38 و 18:15-18 و 25-27 مذکور است و اول حوارئی که مسیح را بعد از قیامتش مشاهده نمود او بود لو 24:34 اقر 15:5 و پس از آنکه سه مرتبه محبت خود را نسبت به مسیح اقرار کرد موافق سه مرتبه انکاری که نموده بود مسیح وی را از برای هدایت کلیسا مأمور فرمود. یو 21:15-19. وفات و قیام مسیح و حالات متعلقهء به آن اثر غریبی در خاطر این رسول نموده من بعد رفتار او تقریباً بلااستثناء دلیر و ثابت و شایستهء اسم او بود در دوازده باب اول کتاب اعمال رسولان او در سخن و عمل مشهور بود. بعد از آنکه از زندان تخمیناً در سال 44 م. اعجازاً خلاصی یافت از نظر ما محو گشته تا اینکه در سال پنجاهم میلادی در مجلس شورائی که در اورشلیم منعقد شد ظاهر گشت. اگرچه رئیس مجلس نبود ولی در جواب دادن سؤالات مهمه در خصوص نسبت مسیحیان قبایلی به شریعت موسی شراکت داشته. 1 ع 15: دو سال بعد از آن پولس که خود را به هیچ وجه پست تر و کمتر از پطرس نمیدانست. غلا 1:15-16 و 2:6-9 وی را از جهت رفتار غیرموافق و بیجائی که در انطاکیه نموده بود توبیخ مینماید. غلا 2:11 ولی این توبیخ بهیچوجه باعث اضطراب و سردی محبتی که پطرس در حقّ «برادر محبوب خود پولس» داشت نگردید. 2 پطر 3:14 پولس مجدداً او را در سال 57 م. یعنی در وقتی که با زوجهء خود بکار رسالت مشغول بود ذکر می نماید. 1 قر 9:5. محتمل است که این شغل در میان یهودیان پراکنده ای که در آسیای صغیر سکنا داشتند بوده باشد. 1 پطر 1:1 ظاهراً چنین مینماید که پطرس در قرنتس. 1 قر 1:12 و 3:22 و هم در بابل 1 پطر 5:13 مشغول تبلیغ بوده است مصنفین پاپائی برآنند که او خلیفهء رومیه بوده مدت 25 سال در آنجا سکنا داشت اما برهان قوئی بر ردّ این مطلب اقامه شده است. او اینکه پولس در نامه ای که در سال 58 م. به رومیان نوشت هرچند که سلام محبت آمیز و مؤدبانه به مردان و زنان معارف آنجا میفرستد بهیچوجه پطرس را ذکر نکرده ثانیاً اینکه از بیان الهامی که در کتاب اعمال و یا از نامه های متعدده که پولس در رومیه نگاشت که سلامهای بسیاری نسبت به رومیان در آن درج می نماید بهیچ وجه معلوم نمیشود که در سال 61 م. یعنی در زمانی که پولس به آنجا رسید و یا در مدت حبس او پطرس در آنجا بوده یعنی در سال 61-63 م. 1 ع 28:14-31 و نیز بهیچ وجه معلوم نیست که پطرس سابقاً در آنجا بود مصنفین سلف مسیحی برآنند که پطرس در روما قریب بهمان وقتی که پولس شهید شد بدرجهء شهادت رسید اما زمان آن را معین نمی کنند ممکن است که در سال 64 یعنی در هنگام ستمکاری نیرون بعد از حریق عظیم معروف شهر روما پطرس وفات نموده باشد ولی احتمال کلی دارد که در سال 66 یا 68 م. جهان را بدرود گفت میگویند که مصلوب شد. یو 21:18 و 19 و اریجن میگوید که محض اینکه خود را شایسته ندانست که در طور و طرز مرگ مثل خداوند خود باشد درخواست نمود که وی را سرازیر مصلوب کردند. در کتاب مقدس کلامی نیست که دلالت نماید بر اینکه پطرس بر حواریان دیگر صاحب تسلط و اقتدار بوده. 1 ع 6:1-6 و 15:13 و 22. اقر 1:12 و 13 و 3:21 و 22، غل 2:1 و 2 و 6-9 و 11 یا بر اینکه در تأثیری که به او میدهند (چونکه او آن سابق ترین و چابک ترین و امین ترین اشخاصی که خداوند را ملاقات کرده بودند می بود جانشینی داشته باشد) برخی معتقدند بر اینکه انجیل مرقس که پطرس او را فرزند خود مینامید. 1 پطر 5:13 در تحت توجه پطرس نگارش یافت. دو نامه داریم که عموم کلیسای مسیحیین معترفند بر اینکه آنها به پطرس منسوب است اصلیت نامهء اولی بهیچوجه منکری ندارد و معدودی از مصنفین معاصر حواریان برآنند که نامهء مرقوم خطاب به کلیساهای مسیحی آسیای صغیر است که دارای یهودیان جدیدالایمان و هم دارای جدیدالایمانان قبایل بودند. 1 پطر 4:3 محتمل است که در بابل بکنار رود فرات نوشته شده باشد. 1 پطر 5:13 خلاصه بعضی آنها را برای شهر رومیه تفسیر کرده اند و برخی بابل را قریه کوچکی دانند که قریب به قاهره میباشد. امتحان آتشینی که در آن زمان بکلیسا رخ نمود دور نیست که ظلم و ستمهائی بود که در اواخر سلطنت نرون در سال 48 م. به انتها رسید واقع شده پطرس ایشان را به ملاحظهء صدق مژده و ایقان نجات در مسیح به ایمان و اطاعت و صبر ترغیب مینماید. نامهء دوم پطرس. این نامه نیز بهمان اشخاصی که نامهء اول به آنها مکتوب بود نگارش یافته است مقصد کلی این رساله آن است که تعلیماتی را که در رسالهء قبل داده شده ثابت و برقرار نماید و مؤمنین به مسیح را برفتار شایسته که لایق این ادّعای عالی ایشان یعنی اخلاص داشتن به مسیح باشد برانگیزاند. کلیسای سلف در نگارش یافتن این رساله و نسبت آن به رسول اول چندان اطمینان نداشتند ولی دلیل مقنعی نداریم بر اینکه نامه خارج از کتب قانونیهء الهی و یا اینکه تصنیف پطرس نباشد. 2 پطر 1:1 و 18 و 3:1 مقابل 1 پطر 3:20 و پطر 2:5 در بسیاری از کلمات شباهت به نامهء یهودا دارد و هر دو نامهء پطرس فیمابین تعلیمات پطرس و پولس توافق کلی میدهد و غلبه با محبت و حلم توفیق الهی را در مصنفین آشکار میسازد ایمانی که به توسط پولس شرح شده در کلمات پطرس با امید کامل قرین است و در اقوال یوحنا با محبت مقرون میباشد. - انتهی. پطرس را در بعض کتب اسلامی شمعون و شمعون الصفا نوشته اند.
(1) - Pierre.

پطرس.

[پِ رُ] (اِخ) نام کشیشی که از طرف امریکا در حفریات بابل نظارت داشت. این حفریات از 1885 م. از طرف امریکائیها و آلمانی ها شروع و آثار بسیاری از معابد و غیره کشف شد از جمله معبد شهر نیپ پور است بعد دفتر معاملات و اسنادی بسیار که راجع به قرون 18-13 ق.م. میباشد و در بعض موارد تا زمان تسلط پارسیها پائین می آید. نتیجهء این کاوشها را نوشته در امریکا منتشر کردند(1) و پطرس کتابهائی در این باب بطبع رساند(2).
(1) - The Babylonian Expedition of University of Pennsylvania.
(2) - ایران باستان ج 1 صص54-55.

پطرس.

[پِ رُ] (اِخ) غالی پاشا. رجوع به غالی پاشا و بطرس شود.

پطرس پاطریسیوس.

[پِ رُ] (اِخ) نام سفیری است که از جانب دربار بیزانس بحضور خسرو اول [ انوشروان ] بسفارت سیاسی فرستاده شد و عامل مصالحهء سال 652 م. گردید وی سفرنامهء تاریخی نوشته است که بعضی قطعاتش در نامهء گزارش سفارتها(1) نقل شده و باقی مانده است(2).
(1) - Excerpta de Legationibus. (2) - ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی ص 43.

پطرگراد.

[پِ رُ] (اِخ) یا پطروگراد. رجوع به پترسبورگ و سن پترسبورگ و لنین گراد و پطر شود.

پطروباس.

[پِ] (اِخ) مسیحی رومانی که پولس در رساله ای به رومانیان 16:14 وی را سلام میفرستد در خانوادهء امپراطور، یک یا دو نفر به این اسم بودند فی 1:13 و 4:22. (قاموس کتاب مقدس).

پطروناس.

[پِ] (اِخ) (به معنی زندگانی پدرش) و او مرد مسیحی رومی بود که بعضی برآنند که از جملهء هفتاد شاگرد بوده بعد اسقوف پوطیولی شد و در آنجا در 4 تشرین دوم بدرجهء شهادت رسید. بنابراین اهالی شهر برای او عید سالیانه نگاه میداشتند و در باب 16:14 نامهء رومانیان مینویسد که پولس وی را سلام میفرستد. (قاموس کتاب مقدس).

پطرونه خلیل.

[پَ نَ خَ] (اِخ) در دورهء سلطان احمدخان ثالث یکی از ضباط ینی چریها و از مردم آرناؤدستان (آلبانی) بود و چون با خلیل پهلوان ینی چری آغاسی و رفقای او به پاره ای اعمال مفسدانه برخاستند به امر دولت کشته شدند. (قاموس الاعلام ترکی).

پطریارخ.

[پَ] (اِخ) (شیخ القبایل) حاکم و فرمانفرمای طایفه و خانواده را گویند و این مطلب در عهد جدید به ابراهیم عب 7:4 و پسران یعقوب 1 ع 7:8 و 9 و داود 1 ع 2:29 نسبت داده شده است. در ترجمهء هفتاد این لفظ ترجمهء رأس یا سرور طایفه میباشد 1 تو 27:22 ولی این لفظ عموماً در کتاب مقدس مقصود از اشخاصی است که قبل از موسی بوده اند طور و طرز حکومتی که از لفظ مستور مستفاد میشود در ابتدای تاریخ عبرانیان متداول بوده است چنانکه پدر مادام الحیات در خانواده و نسلهای خود صاحب اقتدار و تسلط تامی بود و پس از مرگ غالباً این جلال و رتبه بعهدهء اول زاده موکول بود اما نه همیشه. پید 27:29 و 29:8، 1 تو 5:1 و 2 و از رؤسا و پطریارخهای طایفه یک مردی را اختیار میکردند. 1 عد 1:4-16 ملاحظه در پیران یا مشایخ و پس از خرابی اورشلیم قوم یهود دو نفر رئیسی را که بر سهندریم ریاست داشتند پطریارخ میگفتند و این لفظ در بعضی از شعب کلیسای مسیحی نیز متداول شده برای تعیین محترمینی که اعظم بودند استعمال میکردند. (قاموس کتاب مقدس).

پطریق.

[پَ] (اِخ)(1) (سن...) یکی از بزرگان مسیحی است. مولد او بسال 377 م. در ارموریک بود و در عنفوان شباب حکمران ایرلند موسوم به اونیل وی را به اسیری گرفت و او به گُل (فرانسهء قدیم) گریخت و در 472 م. به ایرلند بازگشت و به تبلیغ دین مسیحی پرداخت مردم ایرلند که بدو سخت معتقد میباشند پاره ای خوارق عادت به وی نسبت کنند و او ترجمهء حال خویش و بعض چیزهای دیگر نیز نوشته است یادکرد (ذکران) او در هفدهم مارس است.
(1) - Patrick.

پطمس.

[ ] (اِخ) در کتاب قاموس مقدس آمده است مکا 1:9 جزیره ای است در ارخیبل (مجمع الجزایر - گنگبار) روم که فعلا آنرا پطمه گویند و اندازهء بعد مسافت از طرف جنوبی ساموس بدانجا تخمیناً بیست میل و از طرف غربی آسیای صغیر بیست وچهار میل میباشد و رومیان خطاکاران و مقصرین را به آنجا میفرستادند چنانکه یوحنّای انجیلی نیز در سال 94 م. یعنی در زمان سلطنت دومیشیانس بهمین جهت به آنجا فرستاده شد. خاکش بسیار حاصلخیز است زیرا که زمینش کلیةً مرکب از سنگهای خشک میباشد که قدری خاک روی آنها را پوشیده است گویند این جزیره بقایای آتش فشان است و به مسافت قلیلی از ساحل حجره و مغاره ای است که گمان می برند یوحنا سفر مکاشفات را در آنجا مرقوم داشت - انتهی.

پغار.

[پُ] (اِ) عجب و تکبر و خودستائی را گویند. (برهان قاطع). پندار. خودپسندی.

پغاز.

[پَ] (اِ) چوبکی باشد که درودگران در شکاف چوبی که شکافند گذارند و کفش دوزان مابین کفش و قالب نهند و در مؤید الفضلاء با رای بی نقطه بر وزن هزار نوشته شده است. (برهان قاطع). چوبکی باشد که درودگران در میان شکاف چوبی که آنرا بشکافند بنهند تا زود شکافته شود و کفش دوزان در فاصلهء کفش و کالبد فروبرند تا کفش گشاده شود و آنرا پهانه و پانه و فانه نیز خوانند... و بعضی لغویین به بای تازی مفتوح و فا و رای غیرمنقوطه تصحیح کرده اند همانا که ایشان را سهو افتاده است. (فرهنگ جهانگیری). چوبی که درودگران میان چوب اره کشیده گذارند تا بهم نیاید. گاوه. گُوه :
ژاژ میخایم و چون ژاژم خشک
خارها دارم چون نوک پغاز.
ابوالعباس (از فرهنگ جهانگیری)(1).
پغمان.
[پَ] (اِخ) سلسلهء کوهی نزدیک کابل به هندوکش و کوه بابا پیوسته است سرچشمهء رود هلمند. (هیرمند - هندمند) از سلسلهء غربی آن کوه است. احتمال دارد که کوه اوشیدرن یا اوشیدم که هر دو یکی است و مکرراً در اوستا یاده شده همان سلسلهء کوهی باشد که رود هلمند از آن میخیزد. (از تفسیر یشتها تألیف پورداود ج 2 ص297).
(1) - در لغت نامهء اسدی چ طهران این کلمه با باء موحده آمده است و گوید چوبی بود که در وقت شکافتن چوب در میان شق وی نهند تا زود شکافته شود. و در نسخهء دیگری از اسدی آمده: چوبکی بود که درودگران در میان شکاف چوب نهند و کفش گران بر کالبد موزه نهند. و نیز در نسخه ای دیگر: چیزی بود در میان شکاف هیزم نهند تا آسان تر شکافد، ابوالعباس گوید:
ژاژ میخایم ژاژم شده خشک
خار دارد همه چون نوک بغاز - انتهی.
ولی این شاهد برای رساندن این معنی بالغ نیست چه بغاز اگر بمعنی مزبور باشد خار ندارد. والله اعلم.

پغنه.

[پَ نَ / نِ] (اِ)(1) پِله و پایه و زینهء نردبان را گویند. (برهان قاطع) :
پغنهء بام دولتت باشد
این چهار آخشیج و هفت فلک.
شهاب الدین (از فرهنگ جهانگیری) (از رشیدی).
پف.
[پُ] (اِ صوت) بادی بود که از دهان بدر آرند برای کشتن چراغ یا تیز کردن آتش یا سرد کردن چیزی گرم و امثال آن. پفو. فوت. دم. باد :
معاذالله که من نالم ز چشمش(1)
وگر شمشیر بارد ز آسمانش
بیک پف خف توان کردن مر او را
بیک لج پخج هم کردن توانش.
یوسف عروضی (از لغت نامهء اسدی چ پاول هورن).
هر که در سر چراغ دین افروخت
سبلت پف کنانش پاک بسوخت.سنائی.
خط بمن انداخت گفت خَوه برو خَوه نی
کشت چراغ امید من به یکی پف.سوزنی.
از پف هر ناقص این چراغ نمیرد
نورالهیش ضامن است باتمام.
اثیر اخسیکتی.
کاین چراغی را که هست او نوردار
از پف و دمهای دزدان دور دار.مولوی.
کی شود دریا بپوز سگ نجس
کی شود خورشید از پف منطمس.مولوی.
-امثال: به پفی مشتعلند و به تفی خاموشند.
کسی که از شیر سوخت دوغ را پف کرده خورد.
|| آماس. ورم.
.
(فرانسوی)
(1) - Marche. Degres (1) - ظ: خشمش.

پفالو.

[پُ] (ن مف مرکب) پف آلود. در تداول خانگی آماس کرده و مائل بزردی و بیشتر در پشت چشم و روی مردم بکار رود. 4آماسیده روی. مُهَبَّل. (منتهی الارب).

پف تلنگر.

[پُ تِ لِ گَ] (اِ مرکب) از پف بمعنی دم و تلنگر، زدن با نوک ناخن وسطی فشرده به ابهام. || نان از شب مانده که بار دیگر بر سر آتش نهاده و نرم کنند.

پفج.

[پَ] (اِ) کف دهان و خیوی دهان باشد. (فرهنگ اوبهی) :
قی اوفتد آنرا که سر و روی تو بیند
زان خلم و از آن پفچ چکان بر برو بر روی.
شهید.
و رجوع به بفج شود.
پفخم.
[پَ خَ] (ق) در بعض لغت نامه ها و از جمله شعوری آمده است که این کلمه بمعنی بسیار است و بیت ذیل را شاهد آورده اند :
بدان ماند بنفشه بر لب جوی
که در آتش زنی گوگرد پفخم.منجیک.
لیکن این کلمه بفخم است با بای موحده مکسوره نه پِ. و باء جزء کلمه نیست و اصل فخم است بمعنی بسیار. رجوع به فخم شود.
پفره.
[ ] (اِ) در لغت نامهء شعوری بنقل از لغت نامهء نعمة الله بمعنی آلت جولاهگان آمده است. لکن صحیح آن بفتره است. رجوع به بفتره شود.

پفشریدن.

[ ] (مص) در لغت نامهء شعوری این صورت آمده است و بدان معنی برافشاندن داده است. لکن ظاهراً مصحف بفتردن باشد بمعنی ازهم دریدن.

پف فرس.

[پْفِ / پِ فِ فِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای در سویس از بخش سن گال و که 1675 تن سکنه دارد و دارای چشمه های آب معدنی است.
(1) - Pfaeffers.

پف فل.

[پْفِ / پِ فِ فِ] (اِخ)(1) تئوفیل - کُنار. داستانسرا(2) و ادیب آلمان متولد در کلمار بسال 1736 م. و متوفی در همان محل بسال 1809.
(1) - Pfeffel. .
(فرانسوی)
(2) - Fabuliste

پفک.

[پُ فَ] (اِ مصغر) آلتی از نی یا چوب میان کاواک که کودکان بدان با گلوله های گلین گنجشک شکار کنند. لوله ای که کودکان مهرهء گلین در آن نهاده و بفشار دم و نفس مهره را جهانده و گاه بدان گنجشک شکار کنند. چوب میان کاواک یا نی که کودکان مهره و گلولهء گلین در آن نهند و بزور دم و نفس بیفکنند و بنجشک شکرند:
...(1) دارم که نام دارد نیمور
همچون پفک عقیق کش مهره بلور.سوزنی.
تُفَک. تزتک(2). || نوعی شیرینی سخت سبک که از سفیدهء تخم مرغ و قند سازند که در دهان زود آب شود. قسمی شیرینی کم وزن و میان خالی.
(1) - ن ل: چیزی.
.
(فرانسوی)
(2) - Sarbacane

پف کاسه گری.

[پُ فِ سَ / سِ گَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) فوت کاسه گری. تعبیری مثلی است. نهانی و دقیق ترین قسمت فنی. گویند مردی از ایران به آموختن هنر چینی سازی به چین شد و در کارخانهء آن هنر بیاموخت و به ایران بازگشت لکن ظرفهای او خشن و ناهموار می آمد بار دیگر به چین شد و نزد استاد خود از ناصافی و ناهمواری کارهای خویش شکایت برد او بشاگرد گفت تا کار استاد را بار دیگر از اول تا آخر ببیند مگر نقص کار خویش بیابد. شاگرد دست استاد را می پائید تا هنگام گذاشتن کاسه در کوره استاد کاسه را در دست گرفته و سخت در آن پف کرد تا گرد و غبار آن یکباره زائل شد و سپس در کوره نهاد شاگرد نقص کار خویش دریافت و پس از آن گاه به کوره گذاشتن کاسه ها را پف میکرد و ظروف هموار و لغزان می آمد. (نقل بمعنی از فرهنگ نظام) :
آن دلبر کاسه گر که چون حور و پریست
جان در تن من ز هجر رویش سفریست
گر لب به لبم نهد ز سر جان یابم
کارم موقوفِ یک پف کاسه گریست.
باقر کاشی (از لغت نامهء ضیاء).
و نیز رجوع به پف شود.
پف کردگی.
[پُ کَ دَ / دِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی آماسیده.

پف کردن.

[پُ کَ دَ] (مص مرکب) دهن را بسته از میان دو لب دم برآوردن و دمیدن برای تیز کردن یا کشتن آتشی یا سرد شدن حارّی. دمیدن. فوت کردن. (در تداول عوام) :
هر آن شمعی(1) که ایزد برفروزد
هر آن کس(2) پف کند سبلت بسوزد.
بوشکور (از لغت نامهء اسدی نخجوانی).
هر که بر روی مه فشاند تف
یا کند بر چراغ انجم پف.جامی.
|| آماسیدن. آماهیدن. نفخ کردن. خیز برداشتن چنانکه روی و پشت پای و پشت دست و جز آن. برآمدن. باد کردن. ورم کردن. بالاآمدن: روی بچه پف کرده است. کوکو پف کرد. شامی پف کرد. || مجازاً بمعنی تکبر کردن در تداول عوام.
(1) - ن ل: چراغی را.
(2) - ن ل: هر آن کش.

پف کرده.

[پُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آماسیده. ورم کرده. برآمده. || پُفالو.

پفکی.

[پُ فَ] (ص نسبی) در تداول عوام سخت سست و ضعیف. سخت بی دوام.

پف نم.

[پُ نَ] (اِ مرکب) نمی که کلاه دوزان به کلاه و قهوه چیان به تنباکو زنند با آبی که در دهان گیرند. و با زدن صرف شود.

پفو.

[پُ] (اِ) پُف. فوت. باد. دم. نفخة :
آنکه بر شمع خدا آرد پفو
شمع کی میرد، بسوزد پوز(1) او.مولوی.
پفورتسیم.
[پْفُرْ / پِ فُرْتْسَ] (اِخ)(1) نام شهری در آلمان (در ناحیهء باد) بر کنار رود اِنتس شعبه ای از نکار، دارای 80هزار تن سکنه. مرکز صنعت جواهرسازی آلمان.
(1) - ن ل: ریش.
(1) - Pforzheim.

پفورتن.

[فُ تِ] (اِخ)(1) لوئی شارل هانری دو. مرد سیاسی اهل باوار متولد در رید(2). وی حریف بیسمارک بود و در مبارزه با او مغلوب گردید. و مولد او 1811 و وفات 1880 م. است.
(1) - Pfordten.
(2) - Ried.

پفیدگی.

[پُ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی آنچه آماسیده و برآمده باشد. پف کردگی.

پفیدن.

[پُ دَ] (مص) پف کردن. آماسیدن. ورم کردن: با سر و روئی پفیده. و صاحب لغت نامهء شعوری به پفیدن معنی کشتن و اطفاء و خاموش کردن آتش و چراغ میدهد.

پفیده.

[پُ دَ / دِ] (ن مف)پف کرده. آماس کرده. برآمده. ورم کرده.

پفیفر.

[پْفِ / پِ فِ] (اِخ)(1) (ایدا...) نام زنی سیاح و رحاله از اهالی اطریش متولد وین در 1797 م. و متوفات بهمانجا در 1858 م. شوی وی در جوانی بمرد و او پس از آنکه فرزندان خویش را بزرگ کرد در 47 سالگی بعملی کردن آرزوی دیرین خود یعنی سیاحت عالم پرداخت و اول به روملی و آسیای صغیر و فلسطین و مصر و سپس به سوئد و نروژ و ایسلاند رفت و مابین 1846 تا 1851 م. با تصادف به هزاران مهالک دو بار دور کرهء زمین را بگردید و در کرت دوم در جزیرهء ماداگاسکار مبتلای تب شد و با همان تب درگذشت. سیاحت نامهء او را در آلمان طبع و نشر کرده اند و به دیگر السنه نیز ترجمه و منتشر شده است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pfeiffer.

پفیوز.

[پُ] (ص) در تداول عوام، سست و ضعیف و بیکاره. پَه پَه. پخمه. چلمن.

پک.

[پَ] (اِ) غوک. وزغ. چغز. قرباغه. بزغ. مکل. (اوبهی). قاس. غنجموش. ضفدع :
ای همچو یک پلید و چنو دیده ها برون
مانند آن کسی که مر او را کنی خَبَک
تا کی همی درآئی و گردم همی دوی
حقا که کمتری و فژاگن تری ز پک.
دقیقی یا لبیبی (از لغت نامهء اسدی).
|| رعنائی بود و گرد کسی برگردیدن نیز بطمع گویند ولیکن از آنِ پیشین درست تر است. (لغت نامهء اسدی). خودآرای و خودپسند را گویند و به این معنی به ضم اول هم گفته اند. (برهان قاطع) :
تا کی همی درآیی و گردم همی دوی
حقا که کمتریّ و فژاگن تری ز پک.
خسروانی (از لغت نامهء اسدی)(1).
آن یکی بی هنر عزیز چراست
وین دگر خوارمانده زیر سمک
این علامت نه آن هستی بود(2)
پس چه دعوی کنی بدو و چه پک(3)؟
خسروی (از لغت نامهء اسدی).
|| هر یک از پله های نردبان. (برهان قاطع). پایهء نردبان. || تک و پوی. (اوبهی). || آلات خانه را از کاسه و کوزه و غیره گویند. (اوبهی).
(1) - این بیت به این معنی فقط در یک نسخهء لغت نامهء اسدی هست و نسخه های دیگر این بیت را که جزء قطعه ای است و در معنی دیگر پک آوردیم بعنوان مثال برای پک بمعنی چغز نقل کرده اند و آنرا در نسخه ای از دقیقی و در نسخه ای دیگر با اندک تفاوتی از لبیبی و در نسخه ای دیگر از سیمجور (کذا) دانسته اند. (حاشیهء مصحح). این کلمه پَک است بمعنی غوک و ضفدع. و معانی دیگر غلط است.
(2) - ن ل: نه آن هیبت بود نه فر هستی.
(3) - ظ. این کلمه «یک» است به قرینهء «دو» که در همین مصراع است.

پک.

[پُ] (اِ) هر چیز گندهء ناهموار و ناتراشیده را گویند و مرادف لک باشد چنانکه گویند لک و پک. (برهان قاطع) :
ای شوربخت مدبر معلول شوم پی
وی ترش روی ناخوش مکروه لک و پک.
پوربهای جامی.
|| جامهء سخت و درشت :
در آن بارگه گفت پک پیش شاخ
میانهای دندانش از گو فراخ.
نظام قاری (دیوان البسه).
خیال فاسد بافندگان و معنی من
چو جامهء خواب پکست و قطیفهء اخضر.
نظام قاری (دیوان البسه).
|| (ص) مخفف پوک که بمعنی بی مغز و پوچ و میانه تهی باشد. (برهان قاطع) :
تیزی و بی طعام و تفه چون پنیر و دوغ
بی ذوق و خشک مغز و تهی همچو جوز پک.
پوربهای جامی.
|| (اِ) پتک و مطراق آهنگران (مخفف پتک) :
با من مشو چو آهن و پولاد سخت چشم
تا نشکنم سر تو چو سندان بزخم پک.
پوربهای جامی.
|| نام یک طرف بجول (قاب بازی) که آنرا عاشق گویند. (برهان قاطع). و روی دیگر را جیک خوانند :
دست در شش بجل سبک نزنی
نخوری ریو و چار پک نزنی.
؟ (از فرهنگ رشیدی).
|| برجستن و فروجستن باشد. (برهان قاطع).
- پک زدن؛ یک بار نفس زدن به غلیان و چپق و سیگار و مانند آن: دو پک به غلیان زدن. یک یک چپق کشیدن.

پک.

[پِک ک] (اِ) بند انگشت دست و انگشت پای را گویند. (برهان قاطع). || (اِ صوت) نقل آواز خندهء ناگهانی که مانع شدن از آن را نیز خواهند: پِکّی زد بخنده، یعنی با آنکه میخواست از خنده خودداری کند و دهان فراهم آورده بود بی اختیار لب های او باز شده و سخت بخندید.

پک.

[پِ] (اِخ)(1) نام دهستان سن و اُواز از ایالت ورسای. دارای 4603 تن سکنه. و راه آهن از آن میگذرد.
(1) - Pecq.

پکا.

[پُ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری گوید نوعی درخت است.

پکاری.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی خوک وحشی آمریکای جنوبی است و گوشت آن بسیار نازک و ترد است.
(1) - Pecari.

پکام.

[ ] (اِ) حب الاس است. (فهرست مخزن الادویه).

پک تیک.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) ماده ای را گویند که لرزانک های نباتی را غلظت بخشد و نیز حموضتی که از تأثیر جسم قلیائی بر «پک تین» حاصل آید.
(1) - Pectique.

پک تین.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) مادهء خاص که در بسیاری از میوه ها هست.
(1) - Pectine.

پک تی نی برانش.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1)شعبه ای از نواعم گاستِروُپد که اعضاء تنفسی آنها دارای برگه ها و وُریقه های مضرّس است.
(1) - Pectinibranches.

پکر.

[پَ کَ] (ص) گیج و متحیر شده از حوادثی بد که پیش آمده است. که فکر نتواند کرد از پیری یا کثرت مصائب. گیج از هجوم مصائب و یا پیری بسیار و مانند آن. خرف. || خرف از پیری.
- پکر شدن؛ حالت گیجی و بی فهمی پیدا کردن.
- پکر کردن؛ ایجاد حالت گیجی و بی فهمی.

پکر.

[پُ کِ] (اِ) قسمی بازی ورق.

پک زدن.

[پُ زَ دَ] (مص مرکب) یک بار دود غلیان و سیگار و چپق و مانند آنرا بدهان و گلو درکشیدن.

پکس.

[پَ کَ] (اِ) استخوان انگور باشد که در میان غژم بود یعنی دانهء انگور :
آن خوشه بین چنانکه بکی خیک پرنبید
سربسته و نبرده بدو دست هیچکس
بر گونهء سیاهی چشم است غژب اوی
هم بر مثال مردمک چشم ازو پکس.
بهرامی (از صحاح الفرس).
دیدهء حاسد بتو چون غژب انگور است سرخ
در لگدکوب عنا بادش جدا آب از پکس.
سوزنی (از صحاح الفرس).
در لغت نامهء اسدی شعر بهرامی برای تکس (که آنرا تکژ و تکش نیز گویند) بشاهد آمده است و ظاهراً همین سه صورت اخیر صحیح است و پکس در اشعار مذکور محرف تکس است. صاحب صحاح الفرس نیز خود در مادهء تکش گوید: استخوان انگور بود چون تکژ. رجوع به تکش و تکژ و تکس شود.
پکسان.
[پِ] (اِخ)(1) هانری ژزف. سرتیپ فرانسوی، متولد در شهر متز. مخترع توپ های خمپاره اندازی بنام او. مولد وی بسال 1783 و وفات بسال 1854 م.
(1) - Paixhans . Henri-Joseph.

پک سودار.

[پِ] (اِخ) نام مردی که در عصر اسکندر اَدا ملکهء کارّیه را از تخت شاهی محروم کرد. (ایران باستان ج 2 ص1268).

پکفته کردن.

[پَ کُ تَ / تِ کَ دَ] (مص مرکب) در اصطلاح بنایان پر کردن بالای دیوار از زیر سقف با پاره آجر و گل و گچ و امثال آن.

پکله.

[پِ لِ] (اِخ)(1) ژان کلود اُژن. طبیعی دان فرانسوی متولد در بزانسُن. وی را تحقیقاتی سودمند در مبحث حرارت است و بسال 1857 م. درگذشته است.
(1) - Peclet , Jean-Claude-Eugene.

پکلی.

[پَ] (اِخ) نام ضلع از مضافات کشمیر. (غیاث اللغات).

پکمال.

[پَ / پُ] (اِ)(1) افزار کفشگران باشد که بدان خط کشند و بعربی مخط گویند. (برهان قاطع). آهن چرم دوزی که بدان خط کشند و نقش کنند. خط کش کفاشان. مِخط. محطّ. (منتهی الارب). مِحَطّه. حَط... صیقل کردن چرم و نقش نمودن بر آن به پکمال. (منتهی الارب).
.
(فرانسوی)
(1) - Tranchet

پکمز.

[پَ مَ] (اِ)(1) دِبس. دوشاب. شیره.
.
(فرانسوی)
(1) - Sapa

پکن.

[پِ کَ] (اِخ)(1) خانبالغ. رجوع به پکینگ شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Pekin

پکند.

[پَ / پِ کَ] (اِ)(1) بلغت ولایت خوارزم نان را گویند و بعربی خبز خوانند. (برهان قاطع). بزبان خوارزم نان چنانکه سوپ(2) آب و در نسخهء سروری به کسر پی گفته اند و آن اصح است. (فرهنگ رشیدی) :
محنت سوپ و پکند او که از بیخم بکند
طبع موزونم همی زاندیشه ناموزون کند.
انوری.
پکنه.
[پَ نَ / نِ] (ص) مردم فربه کوتاه بالا را گویند. (برهان قاطع). کوتاه قد و کلفت و سروته یکی. در تداول عوام تاپو. خپله :
آن دختر پکنه عصمت الدین
سرمایهء زهد و نیک نامی است.
انوری (از فرهنگ جهانگیری).
پکنی.
[پَ] (اِ) نوعی از شراب باشد که بعربی نبید گویند. باده ای که از برنج و ارزن و جو سازند. بمعنی شرابی است که از ارزن سازند زیرا که منسوب است به پکین و پکین و پکن بمعنی ارزن است. حکیم نزاری قهستانی گفته :
مست گشتم ز جرعهء پکنی
شد مزاجم ز بنگ مستغنی.
(از انجمن آرای ناصری).
|| پنگان و معرب آن فنجان. بمعنی هر کاسه و پیاله عموماً و طاس مس ته سوراخ که به روی آب گذارند برای تعیین ساعات. و نیز رجوع به بگنی شود.
(1) - پکند با Parisلاطینیه شبیه است.
(2) - این کلمه اصل «سوی» است (= سوف) بمعنی آب و شاید ریشهء سوپن Supen(آلمانی:Souper) همین کلمه است.

پکنیچ.

[پِ] (اِخ) نهری است به باویر در ایالت ماین علیا منبع آن قصبهء کوچکی است به همین نام سپس از نورمبرگ گذرد ابتدا بطرف جنوب و بعد از آن بجانب غرب جاری شود و پس از طی صدهزار گز مسافت به رود رکنیچ پیوندد. (از قاموس الاعلام ترکی).

پک و پوز.

[پَ کُ] (اِ مرکب، از اتباع)پک و پوزه، از اتباع. بصورت تحقیر، در تداول عوام، شکل. ریخت. هیأت ظاهری. صورت ظاهر کسی اعم از بدن و لباس: پک و پوزش را ببین. بدپک و پوز. || بطور اخص، دهان و اطراف آن: پک و پوزش را خرد کرد.
- بی پک و پوز؛ سست و ضعیف در سخن.

پک و پوزه.

[پَ کُ زَ / زِ] (اِ مرکب، از اتباع) رجوع به پک و پوز شود.

پک و پهلو.

[پَ پَ] (اِ مرکب، از اتباع). سینه و قسمت راست و چپ آن.

پکوک.

[پَ] (اِ) پتک آهنگران باشد و بعربی مطراق خوانند. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری). || تکیه گاه چوبین که بر کنار بام نصب کنند و آنرا بعربی محجر خوانند. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری). طارمی. نردهء چوبین که بر کنار بام و صفه و ایوان سازند تا کس نیفتد. || عمارت عالی. (فرهنگ جهانگیری).

پکول.

[پَ] (اِ) تالاری باشد که بر بالاخانه سازند. (برهان قاطع). صاحب فرهنگ جهانگیری پکوک را بمعنی عمارت عالی آورده است و ظاهراً لفظ پکوک محرف پکول است.

پک و لک.

[پُ لُ] (ص مرکب، از اتباع)گنده و درشت و ناهموار باشد. (برهان قاطع). و نیز رجوع به پُک شود.

پک و لک.

[پَ کُ لَ] (اِ مرکب، از اتباع)تک و پوی و گرد مردم برآمدن. (برهان قاطع). || بی هنری و رعنائی. (فرهنگ سروری). || آلات خانه و به این معنی به تقدیم لک بر پک هم گفته اند و مشهور نیز این است. (برهان قاطع) :
چو لوت و پوت شود تار و مار، مرد فقیر
چه میکند خر و بز، یا چه میکند لک و پک.
(از فرهنگ سروری).
پکه.
[پِ کِ] (اِخ)(1) ژان. طبیب و کالبدشکاف فرانسوی. متولد در دیپ مولد 1622 و وفات 1674 م. او کاشف مجاری کیلوس است.
(1) - Pequet , Jean.

پکیانگ هو.

[پِ] (اِخ) رودی است در مملکت چین در 26 هزارگزی شمال غربی نان یونگ فو، و آن بطرف جنوب جریان دارد و از شهر کانتن گذرد و از فرود سوی این شهر بدریای سی کیانگ ریزد طول این رود 450 هزارگز است. (از قاموس الاعلام ترکی).

پکی باغ.

[پَ] (اِخ) نام دیهی در تنکابن که اکنون سکنهء آن به اُمیچ کلا قریهء مجاور آن هجرت کرده اند. (مازندران و استراباد رابینو ص25).

پکیدن.

[پُ دَ] (مص) (در لهجهء شیرازیان) ترکیدن. || مردن.

پکیده.

[پُ دَ / دِ] (ن مف) مرده. ترکیده.

پکیده.

[ ] (ص) درهم فرورفته. انبوه سربهم آورده و شاخهای آن [ سرخه دار ]بسیار و بهم پکیده هستند. (نامهء کشاورزی شماره هفتم سال هشتم ص424). چون شاخهایش چنانکه در فوق گفتیم بهم پکیده مانع عبور میشود. (نامهء کشاورزی ص425).

پکین.

[پِ] (اِخ)(1) ایلیونیس. قصبه ای است در کشورهای متحد امریکا بر ساحل نهر ایلیونیس و به هشتاد و سه هزارگزی شمال اسپرینگ فیلد. دارای شش هزار تن سکنه است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pekin.

پکین.

[پِ] (اِخ) قصبهء کوچکی است در ولایت ایلبصان. از ایالت مناستر در آرناؤدستان (آلبانی) بر ساحل یمین رود اشکومبی بر دامنهء کوهی در کنار بیشه ای در 26 هزارگزی شرقی ساحل ادریاتیک و در 30 هزارگزی غرب ایلبصان. خانه های آن بر فراز تپه ها و پراکنده است و نزدیک 1800 تن سکنه دارد. در وسط این قصبه چهارسوئی است و دو مسجد جامع و یک تکیه و یک مدرسه و یک برج ساعت و اطراف آن شالی زار است و از این رو هوائی گرفته و خفه دارد و اما قضای پکین که این قصبه در آنجا واقع است از مشرق محدود است به ایلبصان و از شمال غرب به اشقودره و سنجاق دراج و از جنوب به یانیه و سنجاق برات و مرکب از 91 قریه است و زراعت آنجا برنج و ذرت (بلال) و سایر حبوبات و زیتون است. برحسب سرشماری رسمی سکنهء آنجا 15 هزارتن است و همگی مسلمان اند و دارای 27 مسجد جامع و یک مدرسه و هفت مکتب و سه تکیه باشد. (از قاموس الاعلام ترکی).

پکینگ.

[پِ] (اِخ)(1) پکن. خانبالیغ نام پایتخت سلسله سلاطین کین که با سلاطین سونگ در آخر قرن ششم هجری بر آسیای شرقی و سواحل اقیانوس کبیر یعنی دو مملکت کره و چین اصلی حکومت میکردند سلاطین کین رؤسای یک دسته از زردپوستان منچو بودند که بر ختا یعنی چین شمالی مسلط آمده و بر آن سرزمین حکومت میکردند و نسبت به چینیها قومی خارجی محسوب میشدند پایتخت این سلسله گاهی شهر پکینگ (پکن) بود و گاهی شهر کائی فونگ در کنار نهر زرد (هوانگهو)(2). چنگیزخان در سال 612 ه . ق. شهر پکینگ را مسخر کرد. قوبیلای قاآن پس از آنکه خود را قاآن و امپراطور خواند مقر سلطنت خود را در شهر قدیم پکینگ قرار داد و اسم آن را برگردانده خان بالیغ یعنی مقرّ خان گذاشت. هولاکو پس از تسخیر دارالخلافه نصف غنایمی را که از غارت آن شهر بدست آورده بود به خان بالیغ پیش برادر خویش قوبیلای قاآن بعنوان هدیه و پیشکش روانه داشت. (از تاریخ مغول اقبال صص161-163). پکن اکنون پایتخت هوپه(3) است و 800 هزار تن سکنه دارد. رصدخانه و کتابخانه های عمومی و ابنیهء زیبای آن مورد توجه است و آن سابقاً به چند قسمت تقسیم میشد شهر خارجی یا قسمت چینی و شهر داخلی یا قسمت تاتاری یا منچوئی و شهر زرد یا امپراطوری و شهر سرخ یا قسمت ممنوع که کاخ امپراطور در آنجا بود. صاحب قاموس الاعلام ترکی گوید: پکن یا پکینگ شهری بزرگ پایتخت دولت کین است و در میان دو رود «پی هو» و «یونگ تینگ هو» واقع است در کنار جنگلی و در 55 هزارگزی جنوب سد مشهور و 130 هزارگزی شمال غربی خلیج پیچیلی در 39 درجه و 54 دقیقهء عرض شمالی و 114 درجه و 6 دقیقهء طول شرقی واقع است طول این شهر از شمال به جنوب 8500 گز و عرض متوسط آن 7000 گز است و طول حصار این شهر 33000 گز باشد. لکن سکنهء آن متناسب با وسعت این شهر نیست بیشتر اطراف این شهر خالی از سکنه و قبرستان و باغچه ها و ویرانه هاست این شهر که سابقاً مردمش تخمیناً بچندین میلیون می رسیده است امروز شاید در حدود نیم میلیون جمعیت دارد و از دو قسمت یعنی شهر چینی و شهر تاتاری و 12 محلهء دیگر مرکب است. پکن تاتاری در قلعهء درونی واقع است و پکن چینی در خارج آن است. مردم آنجا قسمی منچو و قسمی دیگر تاتارند و نزدیک صدهزار تن مسلمان و عده ای مسیحی باشند و ارباب حرف و صنایع بیشتر مسلمانانند و مسیحیان غالباً ساعت سازی دارند. باروهای اطراف این شهر نهایت مرتفع و وسیع است و دو کوچهء وسیع آنجا هست لکن کوچه های دیگر بسیار تنگ است و هر کوچه دروازه ای دارد که به شب آنرا بندند و کوچه ها پیاده رو ندارد و خانه ها در یک ردیف و رسته ساخته نیست سفالها که بام سقفها را با آن پوشانند رنگارنگ است و هر صنفی از مردم آنجا را رنگی خاص است و شهر را دوازده دروازه است و بر حصار شهر عده ای کثیری برجها و باروهاست و پیرامون این شهر خندقی بعرض 18 متر است در زمستان این خندق از آب مملو شود و به تابستان کمی از آن برجای ماند و گنده گردد و هوای شهر را ناسالم کند بهترین ابنیهء این شهر خانهء حکمران و خانه های اعضاء حکومت است که در قسمت تاتارها واقع است. در قدیم اقامت چینیان و تاتارها در آنجا ممنوع بود لکن این منع امروز برداشته شده است و چینیان بدرون آن تجاوز کرده و تجارت را در دست گرفته اند و سرای حاکم و چند جنگل و تپه و دریاچهء مصنوعی و باغچه ها و کوشک های متعدد در آنجا واقع است و در حقیقت جائی مزین و مفرّح باشد بر روی یکی از این دریاچه ها پلی به ده چشمه از مرمر کرده اند و در اطراف سرای حاکم چندین معبد بزرگ هست و در دیگر جوانب شهر نیز خانه های مزین و مهمانخانه ها و بت خانه های جسیم و پاره ای طاق نصرتها (خازه) باشد. و مدرسهء بزرگی برای آزمایشها و امتحانات علمی و آموزشگاهی برای آموختن زبانها و فنون جدیده و کتابخانهء بزرگ از طرف یسوعیین و یک مطبعه و یک رصدخانه در آنجا دائر است و مسلمانان را چندین مسجد جامع هست بنابگفتهء چینیان شهر پکن در 1200 ق.م. تأسیس شده است و در 1125 م. چنگیزخان آنجا را تسخیر کرد و نبیرهء او قوبلای قاآن بر توسیع و تزیین شهر پرداخته است و در 1644 م. به ضبط قوم منچو درآمده و حکومت آن امروز در دست همین قوم است. در 1662 م. سیصد هزارتن از زلزله تلف شده اند و باز هفتاد سال پس از آن ده هزار کس بزلزله بمرده اند و در 1860 انگلیسها و فرانسویها متفقاً شهر را ضبط کرده و معاهده ای بجبر با امپراطور آنجا بنفع خود بستند نخستین کس از اروپائیان که این شهر را دیدار کرده است مارکوپولو است. - انتهی.
(1) - Pekin . Pe-King. (2) - تاریخ مغول عباس اقبال ص6.
(3) - Ho-Pe.

پگ.

[پَ] (ص) زن نارپستان را گویند. (برهان قاطع). زن و دختر لیموپستان. کاعب. || (اِ) گلوله و بندقی که طفلان بدان بازی کنند. (برهان قاطع). گُروهه(1). (فرهنگ سروری). تیله. || گاورس. (برهان قاطع). || دستار. این لفظ هندی است. (غیاث اللغات).
(1) - و ظاهراً همین لفظ است که معرب و جُلاهَق شده است.

پگاز.

[پِ] (اِخ) در اساطیر یونان نام اسب بالداری است که چون پرسه سر مدوز را ببرید از خون مدوز پیدا شد و آن پهلوان بر اسب سوار شد و برای نجات آندرومد که در پنجهء قهر غولی دریائی گرفتار بود شتافت و بِلروفون پگاز را در جنگ شیمر بکار برد. پگاز با یک لگد از کوه هِلیکون چشمه ای بنام هیپ پُکِرِن پدید آورد و بقول یونانیان شعرا از آنجا ملهم می شدند خود او نیز علامت و رمز قریحهء شعر است و پندارند که وی شعرا را با خود بسوی هلیکون بَرَد.

پگاه.

[پَ / پِ] (اِ مرکب، ق مرکب) بگاه. سخت زود. زود (بامداد). سپیده دم. سفیدهء صبح. صبح زود. صبح نخستین. صبح صادق. سَحر. سرگاه. بَکر. بُکرَة. فجر.عُجسَة. غدوة. غداة. غدیّة. (منتهی الارب) :
سپهبدش را گفت [ خاقان چین ] فردا پگاه
بخواه از همه پادشاهی سپاه.دقیقی.
ببود آن شب و بامدادن پگاه
گرانمایگان برگرفتند راه.فردوسی.
چو شب روز شد بامدادان پگاه
تبیره برآمد ز درگاه شاه.فردوسی.
ببود آن شب و بامداد پگاه
بپرسش بیامد بدرگاه شاه.فردوسی.
همی گفتم از بامداد پگاه
بپوزش بیایم بر تو براه.فردوسی.
چو شب روز شد بامداد پگاه
بفرمود تا بازگردد سپاه.فردوسی.
بخسپ امشب و بامداد پگاه
برو تا به ایوان او بی سپاه.فردوسی.
ببود آن شب و بامداد پگاه
چو خورشید بنمود زرین کلاه...فردوسی.
بخفت آن شب و بامداد پگاه
بیامد بدرگاه بیمر سپاه.فردوسی.
ببود آن شب و بامداد پگاه
ز ایوان بیامد بنزدیک شاه.فردوسی.
ببود آن شب و بامدادان پگاه
به آرام بر تخت بنشست شاه.فردوسی.
بفرزند گفت ای گزین سپاه
مکن جنگ تا بامداد پگاه.فردوسی.
دگر روز هم بامداد پگاه
بخوان برمی آورد و بنشست شاه.فردوسی.
بمیدان شدی بامداد پگاه
برفتی کسی کو بدی دادخواه.فردوسی.
سپیده دمان مرد با مهر شاه
بر مؤبدان مؤبد آمد پگاه.فردوسی.
دگر روز گرسیوز آمد پگاه
بیاورد با هدیه پیغام شاه.فردوسی.
چو یک هفته بگذشت هشتم پگاه
نشست از بر تخت پیروز شاه.فردوسی.
شبی با سیاوش چنین گفت شاه
که فردا بسازیم هر دو پگاه
ابا گوی و چوگان به میدان شویم
زمانی بتازیم و خندان شویم.فردوسی.
چنان بد که یک روز موبد پگاه
بیامد بنزدیک آن نیک خواه
فردوسی.
چو از خواب بیدار گشتی پگاه
همی تاخت باید به آئین شاه.فردوسی.
چنین داد پاسخ که فردا پگاه
بکوه هماون رسند آن سپاه.فردوسی.
چنان بد که یک روز مزدک پگاه
ز خانه بیامد بنزدیک شاه.فردوسی.
به نخجیر شد شاه روزی پگاه
خردمند شاپور با او براه.فردوسی.
تو بردار زین و لگام سپاه
برو سوی آن مرغزاران پگاه.فردوسی.
چنان بد که ابلیس روزی پگاه
بیامد بسان یکی نیکخواه.فردوسی.
بدو گفت بهرام فردا پگاه
چو آید مقاتوره دینارخواه
مخند و برو هیچ مگشای چشم
مده پاسخش گر دهی جز بخشم.فردوسی.
چنان بد که مهراب روزی پگاه
برفت و بیامد از آن بارگاه.فردوسی.
چو یک هفته بگذشت هشتم پگاه
فرستاده آمد بنزدیک شاه.فردوسی.
چنان بد که ابلیس روزی پگاه
یکی انجمن کرد پنهان ز شاه.فردوسی.
وزان پس بفرمود تا ساز راه
بسازند هرچش بیاید پگاه.فردوسی.
کنیزک بدو گفت فردا پگاه
شوند این بزرگان سوی جشنگاه.فردوسی.
پراندیشه شد جان شاپور شاه
که فردا چه سازد کنیزک پگاه.فردوسی.
به هشتم بیامد سیاوش پگاه
ابا گرد پیران به نزدیک شاه.فردوسی.
مرا گفته بودی که فردا پگاه
ز هر سو بجنگ اندر آرم سپاه.فردوسی.
به هشتم تهمتن بیامد پگاه
یکی رای شایسته زد با سپاه.فردوسی.
فرستاده را گفت فردا پگاه
چو آیی بدر پاسخ نامه خواه.فردوسی.
بدو گفت بهرام فردا پگاه
بیایم ببینم من آن جشنگاه.فردوسی.
چو یک هفته بگذشت هشتم پگاه
نویسندهء نامه را خواند شاه.فردوسی.
همه نامداران لشکر پگاه
برفتند بر سر نهاده کلاه.فردوسی.
که من خود برآنم کزایدر پگاه
بدان سوی جیحون گذارم سپاه.فردوسی.
که شبگیر از ایدر برفتم پگاه
بگشتم همه گرد ایران سپاه.فردوسی.
به تنها برفتم ز خیمه پگاه
بلشکر بهر جای کردم نگاه.فردوسی.
چنین گفت موبد که فردا پگاه
بیاییم یکسر بدین بارگاه.فردوسی.
بیاساید امروز و فردا پگاه
همی راند اندر میان سپاه.فردوسی.
عید خوبان هری آمد و خورشید سپاه
جامهء عید بپوشید و بیاراست پگاه.فرخی.
روز منجوس بدیدار تو فرخنده شود
خنک آنکس که ترا بیند هر روز پگاه.فرخی.
همیشه تا که تواند(1) شناخت چشم درست
نماز بیگه خفتن ز بامداد پگاه
بهر مرادی فرمانبر تو باد فلک
بهر هوائی یاری گر تو باد اَله.فرخی.
ز بهر تهنیت عید بامداد پگاه
برِ من آمد خورشید نیکوان سپاه(2).فرخی.
خجسته باشد روز کسی که دیده بود
خجسته روی بث خویش بامداد پگاه.
فرخی.
بفرخی و بشادی و شاهی ایران شاه
بمهرگانی بنشست بامداد پگاه.فرخی.
بامدادان پگاه آمد با روی چو ماه
آنکه آراسته زو گردد هر عید سپاه
اندکی غالیه بر زلف سپه برده بکار
عید را ساخته و تاخته از حجره پگاه.
فرخی.
بفرمود تا آسنستان پگاه
بیامد بنزدیک رخشنده ماه.عنصری.
آمد نوروز ماه می خور و می ده پگاه
هر روزه تا شامگاه هر شب تا بامداد.
منوچهری.
چون دو انگشت دبیرانه کند فصل بهار
بدوات بسدین اندر شبگیر پگاه.منوچهری.
من سخت پگاه آمده ام پنداشتم که خداوند بفراغتی مشغول است و بگمان بودم از بار یافتن و نیافتن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص169). با خود گفتم بدرگاه رفتن صواب تر هرچند پگاه است. (تاریخ بیهقی). و روز چهارشنبه سوم ماه ذیقعدهء این سال دررسید سخت پگاه با غلامی بیست... و سخت تاریک بود از راه بدرگاه آمد. (تاریخ بیهقی). پنجم شعبان امیر از پگاه نشاط شراب کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص416). سه دیگر روز امیر از پگاهی نشاط شراب کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص461). خلعت را رسول دار پگاه بسرای رسول رفته و ببرده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص376). قاضی منصور پگاه رفته بود و بنشاط مشغول شده و شراب او را نیک دریافته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص605). بخفت و پگاه برخاست و بخدمت رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص426). پگاه کوس فروکوفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص583). امیر ما [ مسعود ] نیم شب خورد و پس بامداد پگاه برخاست و کوس بزدند و برنشستند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص241).
باُسرُت بفرمود کایدر پگاه
بدشت آر آشاسب را با سپاه.
اسدی (گرشاسب نامه).
کنون بر هبون بسته او را پگاه
فرستم بدرگاه ضحاک شاه.
اسدی (گرشاسب نامه).
نریمان شد و برد خلعت پگاه
بپوشید و شد شاد فغفورشاه.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء خطی مؤلف ص399).
فرسته بر پهلوان شد پگاه
خبرداد از کار شاه و سپاه.
اسدی (ایضاً ص221).
سرمه یکی نامه آمد پگاه
ز جفت سپهبد بنزدیک شاه.
اسدی (گرشاسب نامه).
پدرش از پی کینه روزی پگاه
همی خواست بردن بکابل سپاه.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء خطی مؤلف ص33).
پسر هر بامداد پگاه بخدمت آمدی، سلطان چون از حجرهء خاص بیرون آمدی نخست روی او دیدی. (نوروزنامه).
از عمر وی از غایت دیری و درازی
تا شام قیامت نشود روز پگاه است.سوزنی.
از چشم بدان آن ملک نیک نگه را
تا شام قیامت نشود روز پگاه است.سوزنی.
بامدادان پگاه خواب زده
آمد آن دلبر شراب زده.
جمال الدین عبدالرزاق.
بهر صبوح از درم مست درآمد نگار
غالیه برده پگاه بر گل سوری بکار.خاقانی.
بشرطی که چون روز راند سپاه
ترا نیز چون صبح بینم پگاه.نظامی.
رفت پس پیش کفن خواهی(3) پگاه
که بپیچم در نمد نه پیش راه.مولوی.
که برون آرند آن روز از پگاه
سوی میدان بزم و تخت پادشاه.مولوی.
یکی با طمع پیش خوارزم شاه
شنیدم که شد بامدادی پگاه.
سعدی (بوستان).
شنیدم که یک هفته ابن السبیل
نیامد به مهمانسرای خلیل
ز فرخنده خوئی نخوردی پگاه(4)
مگر بینوائی درآید ز راه.سعدی (بوستان).
خنک نسیم معنبر شمامهء دلخواه
که در هوای تو برخاست بامداد پگاه.حافظ.
از چه رو شاهی رسد خورشید را بر اختران
خاک درگاه ار نبوسد بنده وارش هر پگاه.
ابن یمین (از فرهنگ شعوری) (از جهانگیری).
هبة؛ ساعتی که از پگاه باقی باشد. اتیتهُ صَبُوحً و ذاصبوح؛ یعنی آمدم او را پگاه.
صَبُوحَة؛ ناقه ای که آن را پگاه دوشند. تَصَبُّح؛ پگاه خفتن... صُبَحة؛ خواب پگاه و هر چه بدان پگاه تعلل و مشغولی کنند. غُطاط، غَطاط؛ اول پگاه. (منتهی الارب). || زود (مقابل دیر) :
از آنکه مرتیه تو چو دید عقلش گفت
بود هنوز چنین چیزها پگاه ترا.
سیدحسن غزنوی.
پس از چندین صبوری داد باشد
که گویم بوسه ای گوئی پگاه است!انوری.
یک شب یاران گفتند او دیر می آید بیائید تا ما نان بخوریم و بخسبیم تا او بعد از این پگاه تر آید. (تذکرة الاولیاء عطار).
چند در دهلیز قاضی ای گواه
حبس باشی ده شهادت از پگاه.
مولوی.
|| غلس؛ آخرشب که هنوز تاریک باشد: غَلس الصلوة؛ پگاه کرد نماز بامداد را. بتاریکی گزارد نماز را. (زمخشری). غَلَّسواالماء؛ بتاریکی آمدند به آب، پگاه آمدند به آب.
- پگاه تر؛ زودتر : رسم بود که روز آدینه احمد پگاه تر بازگردد و همگان بسلام وی روند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص327). دیگر روز خصمان قوی تر و دلیرتر و بسیارتر و پگاه تر آمدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص591).
- پگاه خاستن؛ سحرخیزی کردن. صبح زود از خواب برخاستن. بُکور :
پگاه خاستن آمد نشان نهمت مرد
که روز ابر همی باز به رسد بشکار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص277).
و نیز رجوع به بگاه شود.
(1) - ن ل: همیشه تا نتواند...
(2) - ن ل: نیکوان از راه.
(3) - ظ: کفن دوزی(؟).
(4) - در این بیت سعدی پگاه ظاهراً معنی صبحانه و ناشتائی یعنی غذای اول روز آمده است.

پگاه خیز.

[پَ / پِ] (نف مرکب) سحرخیز. بَکُر. بکیرُ. (منتهی الارب).

پگاه خیزی.

[پَ / پِ] (حامص مرکب)سحرخیزی. بکور.

پگو.

[پِ] (اِخ)(1) پایتخت قدیم مملکتی بهمین نام در بیرمانی. دارای 14هزار تن سکنه. اکنون ناحیه ای است از بیرمانی که مرکز آن رانگون است.
(1) - Pegou.

پگوی.

[پَ] (ص) بلغت زند و پازند مؤبد و حکیم و دانا را گویند. (برهان قاطع). فرزانه. دانا. دانشمند. حکیم.

پگه.

[پَ / پِ گَ] (ق مرکب) مخفف پگاه است که سحر و صبح [زود] باشد. (برهان قاطع):
فریدون پگه کرد سوری چنین
که به زان نبد دیده فغفور چین.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء مؤلف ص319).
تو رو زو ره پوزش من بجوی
که فردا من آیم پگه نزد اوی.
اسدی (ایضاً ص30).
پگه آمد ولیک دیر آمد.سنائی.
کاس می و قول کاسه گر خواه
چون کوس پگه فغان برآورد.خاقانی.
از پگه حمال آورد او چو باد
زود آن صندوق بر پشتش نهاد.مولوی.
گفت قصد کعبه دارم از پگه
گفت هین با خود چه داری زاد راه.مولوی.
||زود:
کالهء معیوب بخریده بدم
شکر کز عیبش پگه واقف شدم.مولوی.
صاحب فرهنگ رشیدی گوید پگاه و پگه اصح به بای تازی است. لکن این گفته ظاهراً براساسی نیست.

پگه خیز.

[پَ / پِ گَ] (نف مرکب) مخفف پگاه خیز؛ آنکه بامداد زود از خواب برخیزد. سحرخیز. بَکِرِ. بَکُرُ:
ز نخجیر و از می بپرهیز باش
بشب دیر خسب و پگه خیز باش.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء خطی مؤلف ص267).

پگه خیزی.

[پَ / پِ گَ] (حامص مرکب)مخفف پگاه خیزی. سحرخیزی. بُکور:
چون غراب اندر پگه خیزی علم بیرون زنیم
سوی طاوسان بستانی هزار آوا و من.
اثیر اخسیکتی.
بخت بیدارت خراسان سحرگه خیز را
از پگه خیزی که هست از چشم صبح انداخته.
انوری.
آنکه چون صبح از پگه خیزی
در دل از مهر حق چراغ افروخت.
ابن یمین (از فرهنگ شعوری).

پگی.

[پِ] (اِخ) شارل.(1) نویسندهء فرانسوی، متولد در اُرلِئان به سال 1873 م. وی عرفانی مسلک و وطن پرست بود و در 1914 م. وفات کرد.
(1) - Peguy , Charles.

پگین.

[پَ] (اِ) بلغت زند و پازند ارزن را گویند و آن غله ای است معروف. (برهان قاطع).

پل.

[پُ] (اِ)(1) طاقی باشد که بر رودخانهء آب بندند و آن را به عربی قنطره خوانند. (برهان قاطع). طاقی که بر روی آب بندند. چیزی که روی رود برای عبور سازند. پول. مِعبَر. جِسْر. جَسْر. (منتهی الارب). خَدَک. دَهلَة: و بر دجله پلی است از کشتیها کرده. (حدود العالم).
چو بر دجله یک بر دگر بگذرند
چنان تنگ پل را بپی بسپرند.فردوسی.
یکی پل بفرمود موبد دگر
بفرمان آن کودک تاجور.فردوسی.
پل و راه این لشکر آباد کن
علف ساز و از تیغ ما یاد کن.فردوسی.
به ره بر هر آن پل که ویران بدید
رباطی که از کاردانان شنید.فردوسی.
تخوار آن زمان پیش خسرو رسید
که گنج و بنه سوی آن پل کشید.فردوسی.
یکی رود بد پهن در شوشتر
که ماهی نکردی برو بر گذر
پزانوش گفتا اگر هندسی
پلی سازی این را چنان چون رسی
که ما بازگردیم و این پل بجای
بماند بدانائی رهنمای
برش کرده بالای این پل هزار
بخواهی ز گنج آنچه آید بکار
... چو این پل برآید سوی خان خویش
برو تازئی باش مهمان خویش.فردوسی.
پلی بود قوی پشتوانهای قوی برداشته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص261).
مشو سوی رودی که نائی بدر
به یک ماه دیر آی و بر پل گذر.
اسدی (گرشاسب نامه نسخهء مؤلف ص16).
رفتند بجمله یارکانت
ببسیج تو راه را هلاهین
زیرا که پل است خر پسین را
در راه سفر خر نخستین.ناصرخسرو.
پلی شناس جهان را و تو رسیده بر او
مکن عمارت و بگذار و خوش ازو بگذر.
ناصرخسرو.
همهء آبها بزیر پل است.سنائی.
بر روی محیط پل توان بست
نتوان لب خلق را زبان بست.امیرخسرو.
دست طمع که پیش کسان میکنی دراز
پل بسته ای که بگذری از آب روی خویش.
صائب.
پل بر زبر محیط قلزم بستن
راه گردش بچرخ انجم بستن.مشربا.
چنین داد فرمان به خیل مغل
که بر روی جیحون ببستند پل.
مولانا هاتفی (از فرهنگ شعوری).
مژگان نیارم برهم نهادن
بر روی دریا بندد کسی پل.
عماد (از فرهنگ ضیاء).
ز پلها بر آن رود پیدا نشان
چو در تیره شب بر فلک کهکشان.هدایت.
-امثال:طهر که از پل بگذرد خندان بود.ظ
قنطرة عتیقة و قنطرة جدید بالتاء و بلاتاء، پل کهنه و نو. قنطرة؛ پل بزرگ. جسر؛ پل بستن. (منتهی الارب).
|| (اِخ) کنایه از پل صراط:
گرت بپرسد ز کردهات خداوند
روز قیامت چگوئیش بسر پل.ناصرخسرو.
|| (پسوند) مزید مؤخر امکنه: افراپل. انچه پل. چاله پل. چینه پل. سه پل. گالش پل. (سانسکریت، اِ) قسمتی از دائره. || (اِ) کوله خاس. رجوع به کوله خاس شود. || مخفف پول که عرب فلوس میگویند. (برهان قاطع). نقدینه. فِلس. (نصاب). دینار و درم. زر و سیم و مس و نیکل و جز آن چون مسکوک و رائج باشد:
بار حسرت میکشم از بی کسی
خاک بر سر میکنم از بی پلی.
نزاری قهستانی (از فرهنگ جهانگیری).
|| آنچه مثل فلوس از پشت بعض اقسام ماهی برمی آید. (غیاث اللغات). فِلس. پشیزه.
- بابت سر پل؛ ناچیز. فرومایه. بلایه. زبون. بابت گلخن:
خاربن گرچه رست و بالا کرد
سر او را سپهر والا کرد
تو طمع زو مدار میوه و گل
یار بد هست بابت سر پل.سنائی(2).
- پل آن سوی رود بودن؛ کنایه از کار بیهوده است:
اگر خود پولی از سنگ کبود است
چو بی آبست پل آن سوی رود است.نظامی.
- پل خربگیری؛ تعبیری مثلی است که از آن مورد و موضع پدید آمدن خبط و خطا یا جرمی خواهند.
- پل رومی؛ شادروان(3).
- پلش آن سر آب است؛ بمعنی کارش بنهایت خراب و تباه است.
.
(فرانسوی)
(1) - Pont (2) - اکنون شواهد را بخاطر ندارم لکن گمان میکنم سر پل غزنین یا شهری دیگر بوده است که خوردنی و پوشیدنی های کم قیمت بدانجا می فروخته اند.
.
(فرانسوی)
(3) - Aqueduc

پل.

[پَ] (اِ) کرت. کرد. کردو. مرز باشد و آن زمینی است که به جهت سبزی کاشتن یا چیزی دیگر مهیا سازند و کنارهای آن را بلند کنند. (برهان قاطع). کرت زمینی که برای کاشتن کنارهایش را قدری بالا آورند. مرز باشد که فاصله شود میان قطعه های کشت.

پل.

[پَ / پِ] (اِ) پاشنهء پای. عقب:
دریغ این بر و برز و بالای تو
رکیب دراز و پل و پای تو.
فردوسی (از فرهنگ رشیدی).
همیشه کفش و پلش را کفیده بینم من
بجای کفش و پلش دل کفیده بایستی.
معروفی (از لغت نامهء اسدی).
پل بکفش اندر بکفت و آبله شد کابلیچ
از پس غمهای تو، تا تو مگر کی آئیا.
عسجدی.

پل.

[پِ] (اِ) اشکلک خیمه و آن چوبکی باشد به مقدار چهار انگشت که ریسمانی بر کمر آن بندند و بدان بالا و پائین خیمه را بهم وصل کنند و آن به منزلهء گوی گریبان و تکمهء کلاه باشد در خیمه. (برهان قاطع). پاچه بند (در خیمه و خرگاه)(1). || چوبکی را گویند که طفلان ریسمانی بر میان آن بندند و در کشاکش آورند تا آوازی از آن ظاهر گردد و هر چیز را که ریسمان بر کمرش بندند و در کشاکش آورند تا بانگ کند پل گویند. (برهان قاطع). گرده چوب یا چوب یا چرمی که بچه ها ریسمان از میانش گذرانده به کشاکش آورند تا بچرخد و آواز کند. یله. پهنه. گردا. فرموک. فرنک. چرخوک. فَرفَر. فَرفَروک. فِرفِره. بادفر. بادبر. لابو. گردنا. بادفرا. بادفره. بادافرا. بادافراه. بادافره. شیربانگ. بادپر. بادفرنک. دوّامه(2). || چوبی است به مقدار یک وجب یا کمتر و هر دو سر آن را تیز کنند و بدان بازی کنند به این طریق که آن را بزمین گذارند و چوبی دیگر به مقدار سه وجب بر دست گیرند و بر یکسر آن زنند تا از زمین بلند شود و در وقت برگشتن بر کمر آن زنند تا دور رود و عرب آن را قُله گویند. (برهان قاطع). دولک. در بازی الک دولک.
(1) - Piquet. .
(فرانسوی)
(2) - Toupie

پل.

[ ] (اِخ) رجوع به اسیوند (طائفهء...) شود.

پل.

[پِ] (اِخ) نام دهی از دهستان اوزرود نور مازندران. رجوع به پیل شود.

پل.

[پُ] (اِخ) محلی در 164هزارگزی طهران میان نودِژ و قم و آنجا ایستگاه ترن است.

پل.

[پُ] (اِخ)(1) از مردم اگینه(2). یکی از اطبای قدیم یونان است اندکی پیش از این که عمروبن العاص اسکندریه را فتح کند او در آن شهر بوده است و کتابی بنام اختصار طب دارد مرکب از هفت کتاب و این کتاب در علم طب اثری معتبر است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Paul.
(2) - Egine.

پل آب زلال.

[پُ لِ بِ زُ] (اِخ) یکی از آثار دورهء ساسانی در خوزستان.

پل آبگینه.

[پُ لِ نَ] (اِخ) بر کنار راه شیراز و کازرون میان کاروانسرای میان کتل و کازرون در 999600 گزی طهران.

پلا.

[پِلْ لا] (اِخ) نام پایتخت قدیم مقدونیه، زادبوم فیلیپوس و اسکندر. سلوکیان سربازان از کارافتادهء مقدونی را بدین جا میفرستادند. گویند آنتی گون سردار اسکندر آن شهر را بساخت و سپس آن را آپاما نامیدند آپاما در دامنهء کوهی بطرف رود اُرُن تِس در میان چمن های حاصلخیز بنا شده بود و اسلحه خانهء سلوکیان بشمار میرفت. اسم این شهر از اسم آپامه دختر سپی تامِن زن ایرانی سلکوس است که در موقع زواج مقدونیها با زنان ایرانی نصیب او گردید و با او سلطنت کرد. (از تاریخ ایران باستان تألیف پیرنیا ج3 ص2111 و 2112 و 2025 و ج2 ص1872). صاحب قاموس الاعلام گوید: شهری قدیم از مقدونیه است در خطهء اماتیا که اسم قدیم آن لودیاس بوده است بر ساحل رود قره آصمق. فیلیپوس پدر اسکندر در اول پایتختش ادسه یعنی وودینه بود و سپس به این شهر منتقل شد. بعض خرابه های این شهر قدیم بر جای است. قصبهء دیگری نیز مقدونیان به این اسم داشتند که امروز بصورت دهکده ای بنام البوجه خوانده میشود - انتهی.

پل ابریشم.

[پُ لِ اَ شَ] (اِخ) این نام در حبیب السیر (جزء 3 از ج 3 ص217) آمده است و ظاهراً پلی است در نواحی خراسان. در آنندراج آمده است که آن پلی است در بسطام.

پل ابواسحاق.

[پُ لِ اَ اِ] (اِخ) نام پلی در تبریز. (ذیل جامع التواریخ رشیدی تألیف حافظ ابرو ص244).

پلاتا.

(اِخ) رجوع به پلاته شود.

پلاتر.

[تِ] (اِخ) (امیل...) نام زنی لهستانی که پیشوای انقلاب 1831م. لهستان بود. او در شهر ویلنا بسال 1806 م. متولد شد و در 1831 م. درگذشت.

پلاتسبورگ.

[پْلا / پِ] (اِخ) قصبه ای است در 220 هزارگزی شمال شرقی آلبانی بر ساحل دریاچهء شاپلن در جمهوریت نیویورک از کشورهای متحد امریکای شمالی دارای شش هزار تن سکنه. (از قاموس الاعلام ترکی).

پلات کلا.

[؟ کَ] (اِخ) نام محلی کنار راه چالوس به شهسوار میان آزارود و ولی آباد در 447500 گزی طهران.

پلاتن.

[پْلا / پِ تُ] (اِخ) نام اصلی افلاطون حکیم یونانی است. رجوع به افلاطون شود.

پلاتن.

[پْلا / پِ تِ] (اِخ) کارل اگوست دو... نام شاعر تغزلی آلمان در انشباخ مولد بسال 1796 م. و وفات بسال 1835 م.

پلاتوسانترال.

[پْلا / پِ] (اِخ) ماسیف سانترال. نام نجدی شامل یک پنجم مساحت فرانسه دارای رصیف هائی مدرّج و به طبقات که بر فراز آنها در مشرق کوههای لو فورز(1) و در مرکز کوههای اووِرنْی(2) و در مغرب کوههای لیموژ واقع است. این کوهها از سنگ سماق (گرانیت) تشکیل شده و قاعدهء جنوبی آن نجدهای آهکی موسوم به کوس(3) است حدود شرقی آن سلسلهء جبال مرکزی سِوِن(4)است که شعب آن بسوی جنوب غربی یعنی پیرنه و بجانب شمال غربی یعنی کوههای وژ(5)در میان لو لوار(6) و لو رُن(7) و امتداد لاسون(8)کشیده شده است.
(1) - Le Forz.
(2) - Auvergne.
(3) - Causses.
(4) - Cevennes.
(5) - Les Vauges.
(6) - Le Loire.
(7) - Le Rhone.
(8) - La Saone.

پلاته.

[پْلا / پِ تِ] (اِخ) نام یکی از شهرهای بئوسیا بوده است که پزانیاس و اریستیدس در آنجا بر ماردنیوس سردار ایرانی غالب آمدند (479 ق. م.) پلاته در زمان جنگهای پلوپونزوس به آتنیان پیوست و بدین سبب بدست سپاهیان اسپارتا در سال 427 ق. م. ویران شد و بالاخره اسکندر پادشاه مقدونیه آن را مجدداً آباد کرد. (از حواشی ترجمهء تمدن قدیم تألیف فوستل دوکلانژ بقلم نصرالله فلسفی). در باب ارتباط شهر پلاته با تاریخ ایران قدیم در تاریخ ایران باستان آمده است: وقتی که آتنی ها در ماراتن بودند اهالی پلاته مانند یک نفر به کمک آنها آمدند جهت این بود که سابقاً پلاته در مقابل اهالی تب کمکی از اسپارتیها خواسته بود و آنها جواب داده بودند «ما از شما دوریم از آتن کمک بخواهید» بعد چون آتنی ها به آنها کمک کرده بودند حالا اهالی پلاته خواستند حق شناسی خود را نموده باشند(1). عدهء اهالی پلاته در جنگ مذکور بنا بروایت ژوستن هزار نفر بوده است(2). اهالی پلاته با وجود اینکه مردان دریائی نبودند در جدالهای ارتمیزیوم بواسطهء رشادت با آتنیها در دادن نفرات شرکت کردند(3). پس از زد و خوردهای متعدد که میان ایرانیان با یونانیها روی داد یونانیها تصمیم گرفتند که بمحل پلاته روند زیرا این محل به ملاحظات نظامی از اری تر بهتر بود و بعلاوه آب وافر داشت بنابراین حرکت کرده به سرچشمهء گارگافی رفتند و به مردمانی تقسیم شده نزدیک اندروکرات اردو زدند(4) و مقدمات جدال پلاته آغاز شد (479 ق.م).
نفرات طرفین متخاصمین.
غیب گوئیها: پس از آن یونانیها به آراستن صفوف مشغول شدند. هرودوت عدهء قشون یونانیها را چنین نوشته: میمنه را ده هزار لاسدمونی اشغال کرد. از این عده پنجهزار نفر اسپارتی بودند، که سی وپنج هزار نفر اسلحه دار سبک اسلحهء ایلوت(5) همراه داشتند (مردم ایلوت بومیهای لاسدمون و مغلوبین اسپارتیها بودند و اینها با مردم مزبور به قسمی بدرفتاری میکردند که نظیر آن کمتر در جاهای دیگر دیده شده. میتوان گفت که آنها برده وار در تحت آقائی مطلق اسپارتیها میزیستند و اربابها مخصوصاً سعی داشتند مردم ایلوت را دائماً در وحشت نگاهدارند تا فرصتی برای شورش نیابند. اگر خشیارشا یا مردونیه خواسته بودند وارد پلوپونس گردند، تمام مردم ایلوت بر ضد اسپارتیها میشوریدند. مترجم). پس از آنها 1500 نفر از اهالی تِژِه که تماماً سنگین اسلحه بودند، جا گرفتند. بعد، 5000 نفر کُرنتی و پس از آنها 300 نفر پوتی دیاتی(6) که از شبه جزیرهء پال لِن(7)آمده بودند. پوزانیاس سپهسالار قشون یونان این جای پرافتخار را به آنها بواسطهء خواهش کُرنتی ها داده بود. بعد، ترتیب مردمان یونان از حیث جاها چنین بود 600 نفر آرکادی، سپس 3000 نفر سی سیونی پس از آنها 800 نفر اپی دریانی، بعد 1000 نفر ترزیانی، پس از ترزیانی ها 200 نفر لِپْریاتی(8) و 400 نفر از اهل می سِنْوتی رَنْتْ: عدهء سایر مردمان یونانی را هرودوت 7900 نفر و عدهء آتنی ها را 800 نفر نوشته. آتنی ها به سرداری لی زی ماک پسر آریستید در میسرهء قشون بودند و بدین جهت بقول هرودوت ابتداء و انتهای لشکر محسوب میشدند. عدهء کل قشون یونان چنین بود: سپاهیان سنگین اسلحه 35700 نفر، عدهء سپاهیانی که با اسپارتی ها بودند و بالتمام اسلحهء خوب داشتند، 35000 نفر (از قرار هفت نفر برای یک اسپارتی) و بالاخره عدهء سپاهیانی که مانند ایلوت های سبک اسلحه همراه لاسدمونیها و یونانیها بودند، به 34500 نفر میرسید. بنا بر گفتهء هرودوت قشون یونان در پلاته به 108200 نفر بالغ بود و از این عده 35700 نفر سنگین اسلحه بودند، ولی خود هرودوت بعد میگوید که اگر سپاهیان تِسالی را هم حساب کنیم عدهء نفرات به 110000 نفر میرسید. (کتاب 9، بند 28-30). مردونیه لشکر ایران را پس از عزاداری برای ماسیس تیوس، بطرف رود آسُپْ حرکت داده در آنجا بدین ترتیب بیاراست: پارسیها را در مقابل لاسدمونیها قرار داد و چون عدهء پارسیها زیادتر بود، این قسمت چند صف بست و بر حسب مشورت با اهالی تِب سپاهیان زبدهء پارسی در مقابل لاسدمونیها و عده ای که ضعیف تر بود، روبروی اهالی تژه واقع شدند. پس از پارسیها مادیها جا گرفتند، بدین ترتیب که روبروی کُرنتی ها و پوتی دیاتها و سی سیونها ایستادند. پهلوی مادیها باختریها در مقابل اپی دریانها و ترزیانها صف بستند. پس از باختریها هندیان و سکاها در مقابل مردمان دیگر یونانی ایستادند و بعد از سکاها سپاهیان یونانی ایران، مانند بِاُسی و لُکری و مِلیانی و تسالی و فوسیدی صف بستند. اینها در مقابل آتنی ها و مردم مگار و پلاته ایستادند. علاوه بر آن مردونیه مردم مقدونی را هم در مقابل آتنی ها جا داد. ترتیب پیاده نظام چنین بود و سواره نظام جاهای جداگانه داشت. عدهء قشون مردونیه را هرودوت 300000 نوشته و گوید، در میان آن غیر از مردمانی که من نامیدم، حبشیها و مصریها و بعض مردمان آسیای صغیر نیز بودند. نظر به اینکه در ارقام هرودوت مبالغه زیاد است، این عده را هم نمی توان صحیح دانست. عدهء سپاهیان یونانی مردونیه را مورخ مذکور تا پنجاه هزار تن تخمین کرده، اگرچه علاوه میکند که اطلاع درستی ندارد. این عدد هم اغراق آمیز است، زیرا بنابراین یونان میبایست یکصدوشصت هزار سپاهی تهیه کند و این کار از قوه و استطاعت آن خارج بود. هرودوت گوید پس از آنکه طرفین در مقابل یکدیگر صف بستند در هر دو طرف مراسم قربانی شروع شد و نتیجهء جنگ را هر دو طرف از غیب گوهائی که داشتند سؤال کردند در قشون یونانی غیب گوی معروفی بود موسوم به تی سامن(9)برادر هژیاس(10) که فال گرفت و گفت اگر یونانیها جنگ دفاعی پیش گیرند، فاتح و اگر از رود آسپ بگذرند مغلوب خواهند شد. در طرف دیگر مردونیه میخواست جنگ را شروع کند ولی تفألهای غیب گوها مساعد نبود. آنها نیز میگفتند که مردونیه، اگر جنگ دفاعی کند غالب خواهد بود و الا مغلوب. غیب گوی معروف قشون مردونیه هژزیسترات(11) یونانی از اهل اِله(12) بود. این غیب گو سابقاً اسپارتیها را خیلی آزرده بود و اینها او را گرفته و در کنده و زنجیر کرده میخواستند با انواع عقوبتهای سخت بکشند. هِژزیسترات، چون دید قبل از مرگ باید تحمل زجرهای گوناگون کند، تصمیم بر کاری کرد که شایان حیرت است. توضیح آنکه با آهن تیزی که در محبس اتفاقاً بدستش افتاد، پاشنه و کف پای خود را تا نزدیکی انگشتان بریده پای را از کنده بیرون آورد و بعد دیوار محبس را سوراخ کرده گریخت. روزها پنهان میشد و شبها راه میرفت. تا خود را شب سوم به تژه رسانید. اسپارتیها وقتی که نصف پای او را در کنده دیدند، در حیرت شدند و هر چند تلاش کردند، نتوانستند او را بیابند. هژزیسترات در تِژه به معالجهء پا پرداخت و بعد یک پای چوبین برای خود سفارش داد و دشمن علنی اسپارتی ها گردید. اگرچه اسپارتی ها بعدها او را بدست آورده کشتند، ولی این قضیه بعد از جنگ پلاته روی داد. در پلاته او طرف توجه مردونیه بود و پول زیاد از او میگرفت. این شخص نظر به کینه ای که نسبت به اسپارتیها میورزید و نیز از جهت بخششهای سرشار مردونیه با نهایت جد صمیمانه بقربان کردن و تفأل پرداخت. با وجود این نتیجه برای جنگ مساعد نبود. در قشون یونانی مردونیه نیز غیب گوی دیگری موسوم به هیپ پوماک(13) فال گرفت و بهمان نتیجه رسید. وضع بدین منوال بود، و حال آنکه همه روزه بر عدهء قشون مخاصم یعنی یونانی می افزود و مردونیه از این جهت و نیز بواسطهء کمی آذوقه عقیده داشت که زودتر جنگ را شروع کند. هفت روز طرفین در تردید گذراندند و روز هشتم شخصی از اصل تب تِمِژِنیدِس(14) نام به مردونیه پیشنهاد کرد که قوه ای بفرستد تا معبر سی تِرُن(15) را بگیرند چه همینکه یونانیها از این واقعه آگاه شوند، جمعی را برای دفاع معبر حرکت خواهند داد و میتوان عدهء زیادی از آنها کشت (توضیح آنکه این معبر از خطوط ارتباطیهء قشون یونانی بود و آذوقه به آنها از این راه میرسید. مترجم) مردونیه این پیشنهاد را پذیرفت و دسته ای که مأمور این کار شد، در موقعی به معبر مزبور رسید که پانصد رأس چهارپا آذوقه از پلوپونس برای قشون یونانی می آورد. پارسی ها چهارپایان و مردان را کشتند و آذوقه را برگرفته به اردوی مردونیه برگشتند. پس از این واقعه دو روز دیگر گذشت، بی آنکه جنگ شروع شده باشد. پارسی ها تا رود آسُپْ پیش میرفتند تا بدین وسیله یونانیها را بجنگ بکشانند، ولی هیچ کدام از طرفین نمیخواست از رود مزبور بگذرد. اما سواره نظام پارس بدستور مردونیه بدسته هائی تقسیم شده به قشون یونانی همواره زحمت میداد و اهالی تِب، که جداً طرفدار ایران بوده با حرارت برای پارسی ها میجنگیدند، همواره به قشون یونانی نزدیک میشدند، بی اینکه داخل جنگ گردند و پارسیها و مادیها بکمک آنها آمده کارهای نمایان می کردند. از زمانی که طرفین روبروی هم اردو زدند، ده روز گذشت و جدالی نشد روز یازدهم به قشون یونانی کمک زیاد رسید و از طرف دیگر مردونیه از تعلل خسته شد و با اَرته باذ پسر فرناس یکی از پارسیها که مورد توجه و احترام خشیارشا بود - مشورت کرد. او گفت عقیدهء من این است که اردو را حرکت داده به دیوارهای تِبْ نزدیک شویم. چه در آن شهر آذوقه برای قشون و علیق برای اسبها و چهارپایان زیاد است. پس از آن چون در آنجا طلای مسکوک و غیرمسکوک و نقره زیاد داریم، تمام این فلزات کریمه و نیز آبخوریها را برای یونانیهائی که در شهرها نفوذ دارند، بفرستیم شکی نیست که یونانیها پس از دیدن این مقدار طلا، نقره و اشیاء قیمتی آزادی خودشان را خواهند فروخت و ما بی جنگ، که خطر دارد، بمقصود خود نایل میشویم. اهالی تِبْ هم به این عقیده بودند، ولی مردونیه این عقیده را نپسندید و گفت قشون ما بمراتب بیش از قشون یونان است و بهتر این است که تفألهای هِژِزیسترات را کنار نهاده موافق آئین پارسی و عاداتمان جدال را شروع کنیم. چنین بود رأی مردونیه و چون فرماندهی قشون را خشیارشا به او داده بود، ارته باذ مقاومت نکرد و دیگران نیز مخالفت نورزیدند. (کتاب 9، بند 31-43). پس از آن او سران سپاه پارس و نیز سرکردگان قشون یونانی را که با او بودند خواسته گفت: آیا شما شنیده اید که یک غیب گو گفته باشد، قشون ایران در یونان معدوم خواهد شد. حضار جوابی ندادند، چه عده ای از آنها اص نمیدانستند که غیب گوئی چیست و برخی از ترس مردونیه نمیخواستند چیزی بگویند. در این حال مردونیه چنین گفت: چون شما چیزی نمیدانید یا جرئت ندارید بیان کنید من مانند شخصی آگاه حرف خواهم زد، موافق گفته غیب گوئی مقدر است، که پارسی ها معبد دلف را خراب کنند و بعد از آن در یونان هلاک شوند، ولی چون ما بر این پیش گوئی آگاهیم، ابداً دست به معبد نخواهیم زد و بالنتیجه در یونان هلاک نخواهیم شد (این نوشتهء هرودوت هم دلیل نظری است که در صفحهء 800 اظهار شد، راجع به اینکه ایرانیها اص در صدد خراب کردن معبد دلف نبوده اند. م.) بنابراین از میان شما آنهائی که دوست پارس اند، شاد و مشعوف باشند که ما بر یونانیها برتری داریم (روی سخن معلوم میشود به یونانیهائی بوده که در قشون مردونیه حضور داشتند. م.) پس از این نطق مردونیه امر کرد تدارکات لازم را ببینند و چنان پندارند که فردا در طلیعهء صبح جدال شروع خواهد شد. بعد شب دررسید و بجاهای لازم قراول و کشیک گذاشتند. چون پاسی از شب گذشت و در هر دو اردو غرق خواب شدند، اسکندر پسر آمین تاس پادشاه مقدونی، که یکی از سرداران لشکر پارس بود، سوار اسب شده خود را به پیش قراول سپاه یونانی رسانید و گفت، میخواهم با سرداران قشون یونان مذاکره کنم. خبر بسرداران دادند و آنها به محل پیش قراول شتافتند. پس از آن اسکندر به آنها چنین گفت: «آتنی ها، میخواهم سرّی را بروز دهم، که اگر بجز پوزانیاس به کسی دیگر بگوئید، باعث فنای من خواهد شد. اگر من دوست مهربان نبودم، این سرّ را بروز نمیدادم. من یونانی ام و نیاکان من از زمانی بودند، که خیلی قدیم است. و نمیخواهم یونان را اسیر ببینم. پس از این مقدمه بشما میگویم، که قربانیها و تفألها نسبت به مردونیه مساعد نیست و اگر چنین نبود تا حال جنگ شده بود ولی او تصمیم کرده که اعتنائی به نتیجهء تفأل ها نکرده فردا در طلیعهء صبح جنگ را شروع کند بنابراین حاضر جنگ باشید. اگر احیاناً مردونیه جنگ را بتأخیر انداخت، محکم در جاهای خودتان بمانید، زیرا آذوقهء قشون او برای چند روزی بیش نیست. هرگاه کارها موافق آرزوی شما انجام یافت، عدالت اقتضا میکند در فکر شخصی هم باشید که خود را بخطر انداخته شما را از مکنونات مردونیه آگاه کرد تا خارجیها ناگهان بشما حمله نکنند. من اسکندر مقدونی میباشم (این همان اسکندر است که خواهرش را بقول هرودوت به بوبارس پارسی داده بود. م.) اسکندر این بگفت و بجای خود در اردوی ایران بازگشت. پس از آن سرداران یونانی به میمنه رفته آن چه را که شنیده بودند. به پوزانیاس سپهسالار قشون یونان گفتند و چون او از پارسی ها میترسید، چنین گفت: حالا که بنا است فردا جنگ بشود، لازم است که شما آتنی ها در مقابل پارسی ها بایستید و ما در مقابل سپاهیان بِاُسی و یونانیهای دیگر که روبروی شما اردو زده اند، جا گیریم، جهت این است که شما پارسیها را می شناسید و میدانید چگونه جنگ میکنند، زیرا در ماراتُن با آنها نبرد کرده اید ولی ما با آنها جنگ نکرده ایم. اما ما جنگیان بِاُسی و تسالی را بهتر از شما میشناسیم چه با آنها جنگیده ایم. پس اسلحهء خودتان را برداشته به میمنه بروید و ما از میمنه به میسره خواهیم رفت. آتنی ها در جواب گفتند که این نقشه موافق همان نکته ای است که ما دریافته بودیم، ولی جرئت نمیکردیم بگوئیم. این است که با مسرت آن را پذیرفته اجرا خواهیم کرد. یونانیهای بِاُسی که در قشون مردونیه بودند این نقشه را دریافته در حال آن را به مردونیه اطلاع دادند و چون او بر این تغییر آگاه شد، فوراً امر کرد پارسیها از جاهای خود حرکت کرده در مقابل لاسدمونی ها بایستند. از طرف دیگر پوزانیاس نیز از نقشهء مردونیه مطلع شد و چون دید که مردونیه نقشهء او را دریافته، مجدداً امر کرد لاسدمونیها بجاهای خودشان برگردند و همین که آنها چنین کردند مردونیه نیز پارسیها را بجاهای اوّلی آنها برگردانید. پس از آنکه لاسدمونیها در جاهای خود قرار گرفتند. مردونیه رسولی نزد اسپارتیها فرستاد که این پیغام را برساند: «اسپارتیها، در این مملکت شما را مردان شجاع دانسته از این جهت که هرگز از جنگ فرار نمی کنید، از صفوف خود خارج نمیشوید و در جاهای خود محکم مانده میکشید یا می میرید، شما را ستایش میکنند. این است آنچه میگویند ولی چیزی نیست که از حقیقت بقدر این شهرت شما دور باشد زیرا قبل از آنکه جدال را شروع کرده دست بگریبان شویم شما صفوف خود را ترک کرده میگریزید و آتنی ها را در مقابل ما جا داده خودتان روبروی بندگان ما می ایستید (مقصود سپاهیان بِاُسی و تسالی یعنی یونانی هائی است که مطیع ایران بوده اند، هرودوت مطیع را غالباً بنده نوشته. م.) چنین اقدامی درخور مردان بلندهمت نیست و معلوم میشود در عقیدهء خود نسبت به شما بخطا رفته ایم. ما متوقع بودیم که رسولی نزد ما فرستاده پارسیها را بجنگ با خودتان بتنهائی دعوت کنید، ولی انتظار ما برآورده نشد زیرا شما از ترس پنهان میشوید. حالا چون از طرف شما چنین پیشنهادی نشده آنرا من پیشنهاد میکنم. چرا ما به عدهء مساوی با هم جنگ نکنیم؟ شما از طرف یونانیها و ما از طرف خارجیها. اگر سپاهیان دیگر هم میخواهند بجنگند، میتوانند جنگ کنند و اگر نمیخواهند بجنگند، جنگ ما کافی خواهد بود، با این شرط که هر طرف غلبه کرده تمام سپاه آن طرف غالب محسوب شود». رسول پس از بیان مطلب چندی مکث کرد و چون جوابی نشنید، برگشت و آنچه را که دیده بود به مردونیه گفت. سردار پارسی از سکوت یونانیها مشعوف گردید و سواره نظام خود را مأمور کرد به یونانیها حمله کند. (کتاب 9، بند 49). سواره نظام که ماهرانه زوبین پرتاب میکرد و تیر میانداخت تلفات زیاد به یونانیها وارد کرد، زیرا نه به دشمن نزدیک میشد و نه میگذاشت دشمن به آن نزدیک شود. سواران پارسی پیش رفتند تا آنکه به چشمهء گارگافی رسیده آن را کور کردند. بر اثر این اقدام، چون پارسیها نمیگذاشتند یونانیها از رود آسُپْ هم آب ببرند، سپاهیان بی آب مانده به سرداران خود رجوع کردند و آنها در میمنه جمع شدند تا در باب بی آبی و صدماتی که از سواره نظام ایرانی به آنها وارد میشد، شور کنند. علاوه بر بی آبی آذوقه هم نداشتند و کسانی که برای حمل آذوقه به پلوپونس روانه شده بودند، نمیتوانستند به اردو برگردند. سرداران یونانی به این عقیده شدند که اگر پارسیها باز جنگ را بتأخیر اندازند، یونانیها به جزیره ای که در مقابل پلاته واقع و به مسافت ده اِستاد از رود آسُپْ و چشمهء گارگافی است، بروند. این جزیره که اِورُاِ نام دارد، از انشعاب رودی بوجود آمده که از کوه سی ترون جاری است. بنابر عقیدهء مذکور سرداران یونانی تصمیم کردند که در پاس دوم شب به آن جزیره بروند چه میترسیدند که اگر زودتر حرکت کنند، پارسیها ملتفت شده آنها را تعقیب خواهند کرد. بر اثر این تصمیم قرار دادند، که بعد از ورود به جزیره، نیمی از قشون خود را به کمک، که عقب آذوقه رفته بودند، بفرستند، زیرا ایرانیها معبر را گرفته مانع از رسیدن آذوقه به اردوی یونانی بودند. تمام روز سواره نظام پارس زحمات زیاد به یونانیها رسانید و چون شب دررسید، به اردوی خود برگشت. پس از آن عده ای زیاد از یونانیها در وقت معهود حرکت کردند، ولی نه برای اینکه بجای مقرر (یعنی جزیره) بروند، بل با این مقصود، که هزیمت کنند، زیرا همینکه حرکت کردند، به این بهانه که میخواهند از سواره نظام پارس در امان باشند، راه را بطرف پلاته کج کرده فرار کردند و به معبد ژونُن(16) که به مسافت بیست اِستاد (تقریباً دوثلث فرسخ) از چشمهء گارگافی بود، درآمدند. بعد از حرکت این یونانیها پوزانیاس سپهسالار یونانی، چون تصور میکرد که سپاهیان مذکور بطرف جزیره حرکت کرده اند به لاسدمونیها نیز فرمان داد حرکت کنند و آنها میخواستند این امر را مجری دارند، ولی آمّوفارِت پسر پولیاد(17) که سرکردهء دستهء پی تانات(18) بود، سر پیچیده گفت ما از پیش دشمن فرار نخواهیم کرد و حاضر نیستیم این بی شرافتی را برای اسپارت باعث شویم. جهت استنکاف آمّوفارِت از اینجا بود که در مشورت سرداران حاضر نبود و نمیدانست برای چه یونانیها حرکت کردند. پوزانیاس از عدم اطاعت سرکردهء اسپارتی افسرد، ولی چون نمیتوانست راضی شود که دستهء اسپارتی تنها مانده مضمحل گردد، تصمیم کرد بماند و آموفارت را راضی کند که مخالفت نورزد، چه سرکردگان دیگر لاسدمونی اشکال در عزیمت نمیکردند. اما آتنیها، چنانکه هرودوت گوید، نگرانی از عدم حرکت لاسدمونیها نداشتند، چه میدانستند، که فعل آنها با حرفشان تفاوت دارد. بالاخره زمانی رسید که تمام قشون یونان برحسب تصمیم مجلس مشورت بطرف جزیرهء اِوْرُاِ حرکت کرد و آتنی ها رسولی نزد پوزانیاس فرستادند، تا دستور بگیرد و ضمناً بفهمد، که لاسدمونیها حرکت کرده اند یا نه. این رسول وقتی رسید، که پوزانیاس و اوریاناکس(19) با آموفارت محاجه میکردند و دعوا شروع شده بود. در این حال آموفارت سنگی را با دست بلند کرده در پیش پای پوزانیاس گذارد و گفت «با این سنگ من رأی میدهم، که از پیش بیگانه ها فرار نکنیم» برای فهم این جمله باید بخاطر آورد، که لاسدمونیها با سنگهای ریز رأی میدادند. هرودوت در اینجا نیز گوید، که لاسدمونی ها بربرها را بیگانه میگفتند. (کتاب 9، بند55). (و از اینجا صریحاً استنباط میشود، که کلمهء بربر را بعض یونانی ها مانند آتنی ها بمعنی بیگانه یا غیر یونانی استعمال میکردند و برخی مانند لاسدمونیها بجای بربر بیگانه میگفتند. م.) پوزانیاس به سرکردهء اسپارتی جواب داد «تو دیوانه شده ای» و بعد برگشته به رسول آتنی گفت؛ به آتنی ها بگو، که وضع چنین است، لازم است بدینجا بیایند و راجع بحرکت هرچه ما کردیم بکنند. رسول برگشت و مشاجره بین پوزانیاس و آموفارت تا سپیدهء صبح دوام یافت، بی اینکه نتیجه داده باشد. تا بالاخره به نظر پوزانیاس چنین رسید، که اگر لاسدمونیها حرکت کنند آموفارت نخواهد ماند. بنابراین ، فرمان حرکت را داد و لاسدمونیها براه افتادند و سپاهیان تژه هم دنبال آنها روانه شدند، ولی راهی، که لاسدمونیها می پیمودند، غیر از راه آتنی ها بود، چه لاسدمونیها از ترس سواره نظام ایران در کوهپایهء سی ترون حرکت میکردند و آتنی ها در جلگه. بعد آموفارت، چون دید لاسدمونی ها بحرکت آمده اند ، او هم با دستهء خود حرکت کرده آهسته از دنبال آنان روانه شد. سواره نظام پارس همینکه دید یونانی ها جاهای سابقشان را ترک کرده اند پیش رفته بنای تعرض را گذارد. هرودوت گوید؛ وقتی که به مردونیه خبر رسید، که یونانیها شبانه از اردوگاه خود حرکت کرده اند، تراکس(20) را، که از اهل لاریس(21) بود با برادران او خواسته چنین گفت؛ «پسران آله آس(22)، شما که همسایه های لاسدمونیها هستید، میگفتید، آنها هیچگاه از جنگ فرار نمیکنند. حالا که اردوگاه آنان را خالی می بینید، چه خواهید گفت. لاسدمونیها، همینکه دیدند با مردان شجاع طرف خواهند شد، جاهای خود را در صف تغییر دادند و حالا فرار کردند. اینها در واقع امر ترسوهائی هستند و اگر امتیازی دارند نسبت بر سایر یونانیها است، که نیز ترسو میباشند. چون شما هنوز شجاعت پارسی ها را ندیده اید، من از تمجیدات شما از لاسدمونیها بشما ایرادی ندارم، ولی تعجب من از ارته باذ است؛ که پیشنهاد میکرد، ما در شهر تب خود را محصور کنیم من در موقع خود این صلاح بینی او را بعرض شاه خواهم رسانید. عجالتاً نباید گذاشت که این یونانیها از چنگ ما بیرون روند و باید آنها را تعقیب کرده جزای بدی هائی را، که به ما کرده اند، در کنارشان گذاشت. (کتاب 9، بند 49 - 60).
جدال پلاته (479 ق.م.):
هرودوت گوید. (همان جا): مردونیه پس از این نطق فرمان داد که قشون ایران از آسپ گذشته یونانیها را تعقیب کند، چه او پنداشته بود، که یونانیها واقعاً فرار میکنند و تمام حواس او متوجه لاسدمونیها و اهالی تژه بود، زیرا کوه مانع بود از اینکه سپاهیان پارس آتنیها را در جلگه ببینند سرداران دیگر قشون ایران همینکه دیدند پارسیها یونانیها را تعقیب میکنند، آنها هم بیرق ها را برداشته بی نظم و ترتیب دنبال پارسیها رفتند. در این حال فریادکنان می تاختند و قیل و قال موحشی میکردند، مثل اینکه بخواهند یونانی ها را بربایند پوزانیاس، چون دید در تحت فشار سواره نظام پارسی واقع شده سواری نزد آتنی ها فرستاده چنین پیغام داد؛ «آتنیها، در چنین جدالی، که آزادی یا بندگی یونان به آن بسته است، متحدین ما به ما و شما خیانت کردند، چه شب گذشته آنها گریختند (مقصود پوزانیاس آن عده بود، که فرار کرده به معبد ژونن رفته بودند) و با وجود این ما برای دفع دشمن و کمک کردن بیکدیگر استقامت میورزیم. اگر سواره نظام دشمن به شما حمله میکرد، ما و اهالی تژه، که نسبت به ما باوفایند، به کمک شما می شتافتیم، ولی چون تمام سواره نظام دشمن با ما جنگ میکند و ما را خسته کرده، بر شماست که به کمک ما بیائید. اگر نمیتوانید کمک کنید، تیراندازانی برای ما بفرستید. حرارتی، که شما در این جنگ نشان دادید و از طرف ما شایان قدردانی است، ما را امیدوار می کند، که شما خواهش ما را خواهید پذیرفت». بر اثر این پیغام آتنی ها براه افتادند، تا به لاسدمونیها رسیده آنها را کمک کنند، ولی یونانیهائی، که در قشون شاه بودند، حمله به آتنی ها کرده آسیب زیاد وارد کردند و نگذاشتند، که آنها به لاسدمونی ها برسند لاسدمونی ها، که عده شان به 53000 نفر میرسید، مشغول مراسم قربان کردن شدند، تا معلوم شود که اوضاع برای جنگ با مردونیه مساعد است یا نه. جواب تفأل مساعد نبود. در این احوال بر تلفات یونانیها می افزود و همواره عده ای بیشتر زخم برمیداشت چه پارسیها در پناه سنگری، که از سپرها ساخته بودند، چنان باران تیر بر اسپارتی ها می باریدند، که یونانیها را عاجز کرده بودند. چون مراسم قربانی دوام داشت و علائم آن برای جنگ مساعد نبود، بالاخره پوزانیاس روی خود را به معبد ژونن کرده استغاثه کرد که ربة النوع مزبور نگذارد امید سپاهیان او مبدل به یأس گردد. پوزانیاس مشغول استغاثه بود، که سپاهیان تژه از جا کنده بطرف پارسی ها یورش بردند. دعا و استغاثهء پوزانیاس هنوز تمام نشده بود، که تفأل علایم مساعد برای جنگ نشان داد و لاسدمونی ها حمله کردند. پارسی ها پا فشردند و جدال در ابتدا در نزدیکی سنگر سپرها درگرفت. پس از اینکه این سنگرها خراب شد، جنگی سخت مدت مدیدی در نزدیکی معبد سرس(23) دوام داشت و پارسی ها مدتی پا فشردند، تا اینکه یونانیها موفق شدند آنها را از آن مکان خارج کنند. پارسی ها نیزهء یونانیها را از دست آنان گرفته میشکستند. هرودوت گوید (کتاب 9 بند62): «در این روز پارسی ها نه از حیث زورمندی کمتر از یونانیها بودند و نه از حیث جسارت، ولی چون سبک اسلحه بودند و چابکی و احتیاط دشمن خود را نداشتند، تک تک، یا ده نفر ده نفر و بل بیشتر، حمله به اسپارتی ها می کردند و همه ریز ریز میشدند. (کتاب 9، بند62). از این گفتهء هرودوت صریحاً استنباط میشود، که اگر اسلحه پارسی ها محکم میبود، فائق می شدند، زیرا عده ای زیاد از آنها از جهت نداشتن اسلحه کشته میشدند، و حال آنکه جسارتشان بقدری بود، که نیزه را از دست دشمن ربوده میشکستند. بعد هرودوت میگوید (همانجا، بند63): «پارسیهائی،که در اطراف مردونیه بودند، فشاری سخت به یونانیها میدادند. او سوار اسبی سفید بود و خود شخصاً با هزار نفر سپاهی زبدهء پارسی میجنگید و تا او زنده بود، پارسیها در مقابل لاسدمونیها پا فشرده مردانه جنگیدند و عده ای زیاد از آنها کشتند، ولی پس از کشته شدن سردار مذکور این قسمت که بهتر از قسمتهای دیگر قشون پارسی بود، شکست خورد ، سایر قسمتها هم رو بفرار گذاشتند و فتح نصیب لاسدمونیها گردید. پارسیها دو منقصت بزرگ داشتند، یکی لباس بلند، که پر و پای آنها را میگرفت و دیگر اسلحهء سبک. اهمیت نقص آخری در این مورد بیشتر بود، چه پارسیها با مردانی جنگ میکردند، که سنگین اسلحه بودند». (راجع به لباس پارسیها، که هرودوت در این جا بدان اشاره کرده، باید گفت، که معلوم نیست لباس پارسیها در ابتدا چه شکلی داشته، ولی پس از غلبه بر مادیها، چنانکه بالاتر گذشت، کوروش لباس بلند مادی را پسندید و پارسی ها به این لباس ملبس شدند. م.). بعد هرودوت شرح وقایع جنگ را دنبال کرده میگوید، «در این روز اسپارتیها با مرگ مردونیه تلافی مرگ لئونیداس را، چنانکه غیب گو گفته بود، کردند و فتح درخشانی، که نظیر آن را تا حال نشنیده ایم حکایت کرده باشند، نصیب پوزانیاس پسر کل اِمُ برُستْ و نوهء آناکساندرید گردید. ما وقتی که اسلاف پوزانیاس را شمرده ایم اشاره به اسلاف لئونیداس نیز کردیم. زیرا نیاکان یکی نیاکان دیگری هم بودند. مردونیه را یکنفر اسپارتی ممتاز کشت و نام او آیم نس توس(24) بود، این شخص چندی بعد از جنگ پارسی ها با سیصد نفر، که در تحت حکم او بودند، در جنگی با اهالی مِسُسِن کشته شد. پارسیها پس از شکست فرار کرده و به اردوی خود پناه برده در پشت دیوار چوبین، که ساخته بودند، پنهان شدند، من تعجب دارم از اینکه چرا آنها بجنگل سِرِسْ پناه نبردند و نخواستند در نزدیکی معبد این ربة النوع بمیرند و در جای غیر مقدس معدوم گردیدند. اگر جایز است، که شخص حسیات خود را راجع به امور آسمانی ابراز کند، من عقیده دارم، که ربة النوع نگذاشت آنها داخل محل او گردند، چه آنها معبد او را در اِلوزیس سوزانده بودند». (کتاب 9، بند64). بعد مورخ مذکور گوید: « ارته باذ پسر فرناس، که در ابتدا با ماندن مردونیه در یونان موافق نبود، پس از اینکه دید مردونیه بدلایل او راجع بجنگ نکردن با یونانیان گوش نمیدهد، مصمم شد، که چنین کند: چون او سردار قسمت مهمی بود که عده اش به 40000 نفر میرسید، پس از اینکه جنگ شروع شد از آنجا که نمیدانست نتیجهء جنگ چه خواهد بود، به سپاهیانی که در تحت فرمان او بودند، امر کرد از او پیروی کنند و خودش پیش افتاده چنان وانمود که میخواهد در جنگ شرکت کرده حمله برد، ولی قدری، که پیش رفت و دید، که پارسیها فرار میکنند، شتابان بطرف ولایت فوسی دیان(25) حرکت کرد، تا زودتر خود را به هلس پونت برساند». از این جای کتاب هرودوت صراحةً استنباط میشود، که این سردار از راه ضدیت با مردونیه از دخول در جنگ خودداری کرده و بموقع بجنگ وارد نشده، تا ببیند که فتح با کدام طرف است. اگر با پارسیها شد، حرکت کرده در جنگ شرکت کند والاّ راه فرار پیش گیرد و وقتی که دیده، پارسیها از طرف لاسدمونیها سخت در فشارند، حرکت کرده به این عنوان که به کمک آنها میرود، ولی بعد که قدری پیش رفته، راه را کج کرده و به طرف هلس پونت روانه شده والاّ (اگر ضدیت با مردونیه نداشت) بایستی بموقع داخل جنگ گشته یا لااقل با عدهء 40000 نفری راه را بر فراریها بسته آنها را به دشت نبرد برگردانیده باشد. منبع یونانی گوید: «یونانیهای بِاُسی مدتی مدید با آتنیها جنگ کردند، ولی سایر یونانیها، که هواخواه شاه بودند، عمداً خود را ترسو نشان دادند. از اهالی تب، آنهائی که طرفدار پارسیها بودند، با حرارت جنگیده بقدری پا فشردند، که سیصد نفر از اعاظم و مردان دلیر آنها بدست آتنی ها کشته شدند، ولی آنها هم بالاخره فرار کرده به شهر تب پناه بردند. کلیةً متحدین یونانی پارسیها که جمعیتشان به هزاران نفر میرسید، کار درخشانی نکردند و بی اینکه جنگ کنند، رو به فرار گذاشتند. فرار خارجیها دلیل نفوذ پارسیها نسبت به آنها است: اگر آنها قبل از اینکه داخل جنگ شوند، فرار کردند، از این جهت بود، که لشکر پارسی سرمشق بدی برای آنها گردید. نتیجه این شد، که به استثنای سواره نظام و مخصوصاً سواره نظام بِاُسی تمام قشون فرار کرد. سواران ب اسی به فراریها کمک میکردند. توضیح آنکه، چون یونانیها فراریهای پارسی را میراندند و میکشتند، جنگیهای بِاُسی همواره به آنها نزدیک شده از دوستان خود که مورد تعقیب یونانیها واقع شده بودند، حمایت میکردند، در حالی که خارجیها فرار میکردند، به یونانیهائی که در اطراف معبد ژونن اردو زده و در جنگ شرکت نکرده بودند، خبر رسید، که جنگ روی داد و پوزانیاس فاتح شد. بر اثر این خبر کُرنتی ها، مگارها و فلیاسیانها(26) فرار کرده بعضی از راه کوهپایه و برخی از راه جلگه به معبد سرس رفتند و، چون سواره نظام تب دید، که آنها با صفوف مشوش بطرفی می شتابند، حمله کرده 600 نفر را از آنها بزمین افکند و مابقی را تا کوه سی ترون تعقیب کرد. اینها کشته شدند بی اینکه افتخاری حاصل کرده باشند. پارسیها و تمام خارجیها فرار کرده پناه به سنگرهای خود بردند و بقدری که توانستند، به استحکام آن پرداختند بعد، وقتی که لاسدمونیها نزدیک شدند، حمله به دیوار شروع شد. حملات اینان سخت و دفاع آنان کمتر از حملات لاسدمونیها نبود و عده ای زیاد از اینها کشته شدند زیرا پارسیها از این جهت که لاسدمونیها از فنون محاصره بهره نداشتند، فایق بودند ولی وقتی که آتنیها رسیدند، حملات سخت تر گردید و بطول انجامید. بالاخره بواسطهء شجاعت و استقامت آتنیها قسمتی از دیوار خراب شد و یونانیها داخل اردوگاه گردیدند یونانیهای تژه اول کسانی بودند، که داخل شده خیمهء مردونیه را غارت کردند. در میان اشیاء دیگر آخورهای اسبهای او که از مفرغ ساخته شده و در نهایت زیبائی بود، مخصوصاً جلب توجه کرد و این آخورها را به معبد می نرو آله آ(27) هدیه کردند. اما غنایم دیگر را بجائی بردند که سایر غنائم را یونانیها در آنجا جمع کرده بودند. وقتی که دیوار خراب شد، خارجیها بپراکندند و کسی شجاعت سابق خود را بخاطر نیاورد از وحشت و اضطرابی، که از محصور شدن یک جمعیت زیاد در جای کوچکی حاصل شده بود، محصورین بقدری کم مقاومت نشان دادند که از 300000 نفر به استثنای آن 40000 نفر ، که با ارته باذ رفته بودند، فقط 3000 نفر جان بدر بردند». (کتاب 9، بند 70). بعد هرودوت گوید: «تلفات لاسدمونیها فقط نودویک نفر بود و تلفات اهالی تژه شانزده و کشتگان آتنی پنجاه ودو» و حال آنکه چند سطر بالاتر گفته، که حملات لاسدمونیها شدید بود و چون از فن محاصره بی بهره بودند، تلفات زیاد میدادند. این هم مسلم است که محاصرین در موقع حمله خیلی بیش از محصورین تلفات میدهند در باب اشیائی، که یونانیها غارت کردند هرودوت در اینجا همان آخورهای مفرغ را ذکر کرده، ولی از منابع دیگر یونانی معلوم است ، که صندلی مردونیه پایه های نقره داشته و قمهء او سیصد دریک (1200 تومان به پول امروز) میارزیده. این دو شی ء نصیب آتنیها گشت و اینها آن را در خزانهء ارگ آتن برای افتخار نگاهداشتند خزانه دار ارگ که گلوسِتِس(28) نامی بود، این دو شی ء نفیس را بعدها دزدید(29). موافق منبع یونانی پیاده نظام پارس و سواره نظام سکائی و مردونیه از تمام افراد قشون ایران بهتر جنگیدند و در میان یونانیها اهالی تژه و آتنی ها دلاوری نشان دادند ولی لاسدمونیها از آنها بهتر جنگیدند، زیرا اینها با بهترین قشون ایران طرف بودند. هرودوت گوید: «آریستودم(30) از تمام یونانیها بهتر نبرد کرد، زیرا او در جنگ ترموپیل فرار کرده بود. بعدها وقتی که از مردان جنگ پلاته مذاکره شد، اسپارتیها، یعنی مردمی که پهلوی او ایستاده بودند، شهادت دادند، که آریستودم برای شستن لکهء بی شرافتی مذکور، با این نیت از صف خارج شد، که جنگ کند و کشته شود و کارهای حیرت آور کرد، تا افتاد بعد گفتند، که پوسیدونیوس(31) هم رشادت های حیرت انگیز کرد، ولی نیت کشته شدن را نداشت و بنابراین افتخار دومی بیش از اولی است. چنین گویند،ولی شاید حسد در این حرفها بهرهء زیاد داشته باشد. بالحاصل برای تمام اشخاصی، که رشادتها کرده بودند، یونانیها افتخارات زیاد قائل شدند ولی آریستودم را مستثنی داشته گفتند، که او در جستجوی مرگ بود، تا لکهء بی شرفی را از خود پاک کرده باشد. مان تی نیان(32) وقتی رسیدند، که جنگ خاتمه یافته بود و خواستند تلافی حرمان خود را کرده ارته باذ را تعقیب کنند ولی لاسدمونیها مانع شدند. پس از آن اینها با تأسف به خانه های خود برگشته سرکرده های خود را اخراج کردند. اهالی اِلِه هم بعد از آنها آمدند و بعد با تأسف بخانه های خود برگشته سرکردگان خود را بیرون کردند. لام پن(33) نامی از اهل اژین نزد پوزانیاس سپهسالار لشکر یونانی رفته گفت: «افتخاری تو تحصیل کرده ای، که تا حال نصیب هیچیک از یونانیها نشده و باید برای تکمیل آن تلافی کاری را، که خشایارشا با لئونیداس کرده، بکنی و دست مردونیه را ببری» پوزانیاس جواب داد: «از عنایتی که نسبت به من داری متشکرم و قدر آن را میدانم، ولی، پس از اینکه مرا این قدر بلند کردی، حالا میخواهی پست کنی، که پند میدهی مرده ای را توهین کنم. این کار شایستهء خارجی ها است نه یونانیها. اینهمه کشته، که می بینی برای انتقام لئونیداس کافی است. برو و دیگر چنین نصایحی بمن مده و خشنود باش، که مجازات نمیشوی». بعد پوزانیاس حکم کرد، که کسی دست به غنائم نزند و دستور داد آن را در جائی جمع کنند. ایلوت ها در اردوگاه متفرق شده بجستجوی اشیاء پرداختند و چیزهائی، که یافتند از این قرار بود: خیمه هائی، که از زر و سیم بافته بودند، تخت خوابهای مطلا و مفضض، کاسه ها و آبخوریها و سایر اشیاء که برای آشامیدن آب بکار میبرند و تماماً از طلا بود، دیگهای طلا و نقره، که در کیسه ها جا داده و بر ارابه ها استوار کرده بودند. ایلوت ها از کشتگان طوق ها و یاره ها و قمه های زرین را خارج کرده نگاه میداشتند و فقط اشیائی را نشان میدادند، که نمیتوانستند پنهان کنند. اشیاء مسروقه را به اهالی اژین فروختند و ثروت اهالی مزبوره از این راه بود، که طلا را به قیمت برنج میخریدند. غنائم را چنین تقسیم کردند: یک ده یک برای خدایان موضوع کرده باقی را که بقول هرودوت، عبارت بود از زنان و اسبان و چهارپایان و طلا و نقره و اشیاء قیمتی بین یونانیها برحسب لیاقتی، که نموده بودند، تقسیم کردند و سهم پوزانیاس ده یک اموال مزبور بود بعد هرودوت گوید: «گویند، وقتی که خشایارشا از یونان رفت، اثاثهء خود را، که عبارت از ظروف طلا و نقره و قالیهای رنگارنگ بود، برای مردونیه گذاشت و وقتی که پوزانیاس این ثروت را مشاهده کرد، خبازان و آشپزان مردونیه را خواسته گفت: برای من غذائی تهیه کنید، چنانکه برای آقای خودتان میکردید. بعد، پوزانیاس بر اثر این حکم دید، که بسترهائی از زر و سیم آوردند و میزهای زرین و سیمین نهاده تمام اسباب و لوازم ضیافت درخشانی را تهیه کردند. پوزانیاس با حیرت به این ثروت و تجمل نگاه کرده بعد به خدمهء خود گفت، غذائی موافق عادت لاسدمونیها برای من تهیه کنید و، چون غذا تهیه شد، از تفاوتی، که بین دو نوع غذای مزبور بود، در شگفت شده امر کرد سرداران یونانی را احضار کنند و رو به آنها کرده و گفت: یونانیها شما را احضار کردم، تا ببینید، که این سردار پارسی چقدر دیوانه بوده، با وجود داشتن چنین میزی میخواست این میزها را هم، که به این درجه حقیر است، از ما بگیرد» از این حکایت و حکایات دیگر هرودوت چنین مستفاد میشود، که ایرانیان قدیم روی میز غذا میخوردند و بر صفه هائی مینشستند اگر چه هرودوت در دو جای کتاب خود این صفف را بستر گوید و برای خواننده ممکن است این گمان حاصل شود، که ایرانیهای قدیم، خوابیده غذا صرف میکرده اند ولی تصور میرود، مقصود او چیزی بوده مانند نیمکت کنونی، به این معنی که هنگام صرف غذا روی آن مینشستند و در وقت خواب بر آن میخوابیدند. مورخ مذکور گوید: «مدت ها پس از این جدال صندوقهائی مییافتند، که پر از طلا، نقره و ثروت های دیگر بود و بعدها، چون از کشتگان گوشت زایل شد، جمجمه ای یافتند، که از یک استخوان ساخته شده بود. این استخوان را اهالی پلاته با استخوانهای دیگر در جای معین جمع کردند و نیز سری یافتند، که دندانهای فک اعلی و اسفلش از آسیابی و غیر آن از یک پارچهء استخوان ترکیب یافته بود و نیز استخوانهائی مشاهده کردند، که قد صاحب آن پنج ذراع بود. نعش مردونیه را یک روز بعد از جنگ دزدیدند و نمیتوانم بگویم، کی دزدید، ولی شنیدم، که چند نفر از ملل مختلفه نعش او را بخاک سپردند و اشخاصی، که این خدمت را کرده بودند از طرف آرتون تس(34) پسر مردونیه به پاداش رسیدند. اما من نتوانستم از روی یقین بدانم، که کی نعش او را دزدیده آخرین وظیفه را نسبت به آن بجا آورد. شایع است، که دیونی سیوفان(35) نامی از اهل اِفِسْ این کار کرد». (کتاب 9، بند84). یونانیها پس از تقسیم غنائم و دفن مرده ها مجلس مشورتی آراسته قرار دادند، که به تب حمله کرده از اشخاصی، که طرفدار پارس بودند، انتقام بکشند. بنابراین روز یازدهم پس از جنگ پلاته به تب رسیده از اهالی تقاضا کردند، که این گونه اشخاص را به آنها تسلیم کنند و مخصوصاً تسلیم تی مه ژنیداس(36) و آت تاژینوس(37) را خواستند. اهالی تب جواب رد دادند و یونانیها شروع به غارت زمین های آنها کرده بعد به تخریب دیوارهای تب پرداختند. سپس تی مه ژنیداس به تبیها گفت: «اگر ما را مطالبه میکنند، تا پولی به آنها بدهید، بهتر است بدهید، زیرا ما تنها طرفدار پارس نبودیم و جمهوری این تصمیم را اتخاذ کرده بود، ولی هرگاه مقصود یونانیها پول نیست، ما نزد آنها میرویم، تا از خود دفاع کنیم». تبی ها قبول کرده رسولی نزد پوزانیاس فرستادند، که مطلب را به آنها برساند و پس از آن آت تاژینوس فرار کرد و اطفال او را نزد پوزانیاس بردند. او آنها را مرخص کرده گفت در این سن آنها نمیتوانستند در این جنایات شرکت داشته باشند، اما سایر تبی ها با این امید نزد پوزانیاس رفتند ، که بواسطهء پول برائت خودشان را حاصل کنند. پوزانیاس چون از نیت آنها مطلع شد، از ترس اینکه مبادا موفق شوند، تمام قشون متحدین را مرخص کرد و تبیها را با خود به کرنت برده با شدیدترین زجرها کشت. ارته باذ، چنانکه منبع یونانی گوید، وقتی، که از لشکر مردونیه جدا شد، بطرف بیزانس شتافت. هنگامی که از تسالی عبور میکرد، اهالی با نهایت گرمی او را پذیرفتند و چون از واقعهء پلاته بی خبر بودند، احوال سایر قسمتهای قشون پارس را پرسیدند. ارته باذ دید، که اگر حقیقت را بگوید، مورد حمله خواهد شد. بنابراین جواب داد من برای انجام امر مهمی بطرف مقصد میشتابم و بزودی قشون مردونیه، که از عقب من حرکت میکند، خواهد رسید. این لشکر را خوب پذیرائی کنید و بدانید، که هیچگاه پشیمان نخواهید شد. بعد با عجله از تِسّالی گذشته به مقدونیه درآمد، از آنجا به تراکیه رفته و راه را میان بر کرده خود را به بیزانس رسانید و از راه هلس پونت به آسیا گذشت. در این حرکت ارته باذ از پلاته تا هلس پونت عده ای زیاد از قشون، چه از گرسنگی و چه از حملهء اهالی تراکیه، تلف شد. (کتاب 9، بند 89)(38). هرودوت گوید شایعهء فتح پلاته همین که بین یونانی ها انتشار یافت دل آنها را قوی کرده باعث شد که یونانیها با حرارتی بیشتر در میکال با خطر مواجه گردند... جنگ پلاته صبح روی داد و جنگ میکال بعد از ظهر و چندی بعد معلوم شد که هردو جنگ در یک روز و در یک ماه اتفاق افتاده قبل از اینکه این خبر برسد یونانیها از بابت جنگ پلاته مضطرب بودند، چه میدانستند که جزایر هلس پونت جایزهء فتح فاتح خواهد بود. (هرودوت کتاب 9 بند100 - 101). شرح مذکور از حسیات مذهبی و ملی هرودوت ناشی شده زیرا محقق نیست که جنگ پلاته و میکال در یک روز واقع شده باشد و بعض محققین عقیده دارند که جنگ میکال بر اثر فتح یونانیها درپلاته وقوع یافته است(39). عدم بهره مندی ایرانیها در بعض جنگها نه از ترس و عدم شجاعت آنها بوده بل از این دو جهت: او اسلحه شان بقدر کفایت خوب و محکم نبود و غالباً فاقد اسلحهء دفاعی بودند بنابراین با اینکه در بعض موارد مانند جدال پلاته نیزه و زوبین را از دست دشمن میربایند بالاخره از زیادی تلفات مجبور میشوند عقب بنشینند. ثانیاً چون سپاهیان غالبا" چریکی بودند نظم و اطاعت نظامی در میان آنان استوار نبود زیرا در اکثر موارد پس از اینکه سردار بخاک می افتد یا شاه از میدان جنگ خارج میشود تمام سپاه رو بهزیمت میگذارد و حال آنکه جنگ دارد ببهره مندی ایرانیها خاتمه می یابد شکی نیست که اگر در این موارد سپاه ایران عادت کرده بود بجای سردار مقتول سرداری دیگر در جای او بیند یا بجای شاه سپهسالاری را در بسیاری از جنگها مخصوصاً در جنگ پلاته و گوگمل بهره مندی با سپاه ایران میشد(40).
(1) - ایران باستان ج 1 ص672.
(2) - ایران باستان ج 1 صص680-681.
(3) - ایران باستان ج 1 ص788.
(4) - ایران باستان ج 1 ص843 .
(5) - Ilote.
(6) - Potideates.
(7) - Pallene.
(8) - Lepreates.
(9) - Tisamene.
(10) - Hegias.
(11) - Hegesistrate.
(12) - Elee.
(13) - Hippomaque.
(14) - Temegenides.
(15) - Citheron. (16) - Junonبعقیدهء یونانیها و رومیان قدیم زن خدای بزرگ بود.
(17) - Ammopharete fils de Poliade.
(18) - Pitanates.
(19) - Euryanaxe.
(20) - Thoraxe.
(21) - Larisse.
(22) - Aleas. (23) - سرس (Ceres) بعقیدهء یونانیها دختر ساتورن و ربة النوع زراعت بود.
(24) - Aimnestus.
(25) - Phocidiens.
(26) - Phliasiens.
(27) - Minerve Alea.
(28) - Glaucetes. (29) - نطق دموستین، نطّاق معروف یونان، برضد تیموکرات.
(30) - Aristodeme.
(31) - Posidonius.
(32) - Mantineens.
(33) - Lampon.
(34) - Artontes.
(35) - Dionysiophans.
(36) - Timegenidas.
(37) - Attaginus. (38) - ایران باستان ج 1 صص844 - 864 .
(39) - ایران باستان ج 1 ص867 .
(40) - ایران باستان ج2 ص1482.

پلاتین.

[پْلا / پِ] (فرانسوی، اِ) زر سفید. طلای سفید. رجوع به پلاطین شود.

پلاچکاویتزا.

(اِخ)(1) نام کوهی است بزرگ در قسمت شرقی ولایت قوصوه از بالای اشتبگ شروع کرده از میان دو مجرای واردار و قره صو ابتدا بسوی مشرق و بعد بطرف جنوب شرقی ممتد گشته به کوه مالش واقع در قسمت شمالی ولایت سالونیک متصل میشود. آبهائی که از شیب شمال غربی جریان پیدا میکند به نهر واردار میریزد. نهر تابع به رودخانهء قره صو و موسوم به استرومجه هم در شیب جنوبی جریان دارد و در دامنه های جنوب غربی این کوه جنگلهای چندی هست. (قاموس الاعلام ترکی تحت عنوان پلاچقاویچه).
(1) - Platchkavitza.

پلاچیدیا.

(اِخ)(1) دختر تئودوسیوس اول امپراطور روم. مولد او بسال 388 م. در قسطنطنیه و وفات در 450 م. در تاریخ 410 زمان محاصرهء روم به دست آلاریک سرکردهء گتها اسیر شد و او وی را به برادر زن خود آتولف تزویج کرد پس از وفات شوهر برادر او هونوریوس بفدیه وی را از اسارت بازخرید و به کونستانس که یکی از سرداران وی بود به زنی داد و کونستانس بکوشش پلاچیدیا به لقب آوگوست ملقب گردید و آنگاه که برادرش هونوریوس امپراطور شد صاحب نفوذی کامل گردید و در زمان امپراطوری پسرش والنتینیان مدت سی وپنج سال این زن نیابت سلطنت داشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Placidie.

پلاخر.

[پَ خُ] (اِ) رجوع به پلاخور شود.

پلاخم.

[پَ خِ] (اِ)(1) پلخم. خربق سفید. خربق ابیض.کندس. کُندُش. بیخ گازران.
.
(فرانسوی)
(1) - Ellebore blanc

پلاخوار.

[پِ خوا / خا] (اِ) به لغت تنکابن جوشیصا است. رجوع به جوشیصا و پلاخور شود.

پلاخور.

[پَ خوَرْ / خُرْ] (اِ) این نام را در درهء چالوس و در کرج و مرزهای فوقانی جنگلهای شمالی ایران و در اراضی خشک و کوهستانی و استپ های کرمانشاه و لرستان و شیراز بگونه ای از شونگ میدهند(1) و آن نام را در درفک به زین دار و هفت کول دهند و در گیلان دقزدانه را پلاخور گویند (گااوبا). و نیز رجوع به زین دار و دقزدانه شود.
(1) - Lonicera. Lonicera arbarea
Rheder.
Lonicera Kurdistanica.
Lonicera mummularifolia.
Lonicera persica. Lonicera xylosteum.

پلاخون.

[پَ] (اِ) رجوع به شون شود.

پلاده.

[پَ دَ / دِ] (ص) بیهوده. رجوع به فلاده شود.

پلارک.

[پَ رُ] (اِ) پَلالُک. جنسی است از پولاد گوهردار. جنسی است از آهن پولاد هندی. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). بلارک. بلالک :
چه چیز است آن رونده تیر خسرو
چه چیز است آن پلالک تیغ برّان
یکی اندر دهان حق زبان است
یکی اندر دهان مرگ دندان.
عنصری(1) (از لغت نامهء اسدی).
بدست هر یک از ایشان یکی پلارک تیغ
چنانکه باشد در دست دیو شعلهء نار.
(از لغت نامهء اسدی نخجوانی).
از آن آهن لعل گون تیغ چار
هم از روهنی و پلارک هزار.اسدی.
چو بر دریا زند تیغ پلالک
به ماهی گاو گوید کیف حالک.نظامی.
|| شمشیر. تیغ جوهردار. پرند:
با پلارک پلالک و برزن
آن دو تیغ است و آن یکی مسکن.
(فرهنگ منظومه از فرهنگ جهانگیری).
دستت از جان خصم نگذارد
چون برآید پلارکت ز میان.سنجر کاشی.
|| جوهر شمشیر. جوهر تیغ:
و لابأس ان نذکر ما عرفناه من جهة ذوی البصر بجواهر السیوف مستفادة من الهنود. و اشرف انواعه و اسرفها یسمی پلارک بالباء المعربة بالفاء و منه سیوفهم النفیسة و خناجر هم الثمینة... (کتاب الجماهر بیرونی ص254).
حصرم دیدی کزو چکدمی
در معرکه بین پلارک وی.
خاقانی (از فرهنگ جهانگیری).
پلارک چنان تافت از روی تیغ
که در شب ستاره ز تاریک میغ.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
درفشان یکی تیغ چون چشم گور
پلارک برو تافت چون پرّ مور.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
(1) - این اشعار بنام رودکی نیز ضبط شده است.

پلارگنیم.

[پِ گُ نیُ] (لاتینی، اِ)(1)پلارگونیوم. نباتی از تیرهء شمعدانیها(2)، و آن را پلارگنیه(3) نیز خوانند.
(1) - Pelargonium. .
(فرانسوی)
(2) - Geraniacees .
(فرانسوی)
(3) - Pelargonier

پلاژ.

[پِ] (اِخ) نام یکی از پیشوایان نوعی از ارتداد به انگلستان در اواسط قرن چهارم میلادی. او منکر تأثیر غفران و نیز اثر خطیئهء اولیه بود و هر چند گروندگان این مذهب آزادی نداشتند معهذا تا قرن ششم میلادی پیروانی داشته است.

پلاژ.

[پِ] (اِخ)(1) پادشاه استوریا (اشتریه)، ایالتی در جهت شمالی اسپانیا. او در اول همدست ردریک پادشاه اسپانیا بود و پس از آنکه ردریک بدست مسلمین مغلوب شد وی به کوهستانهای کنتابریه بگریخت و در میان مسیحیان آن ناحیت چندین سال مختفی و متواری میزیست و در 718 م. بر مسلمین خروج کرد و در دامنه های کوه برانس (پیرنه) چندبار بر مسلمانان غلبه کرد و از این رو لقب پادشاهی اشتریه یافت و بانی شهر اوویدو هموست. (قاموس الاعلام ترکی)(2).
(1) - Pelage. (2) - پلاژ را باسپانیایی پلایو و در کتب عربی بلایی گویند. (لغت نامهء مصور لاروس).

پلاژ.

[پِ] (اِخ)(1) قومی باستانی که در ازمنهء ماقبل تاریخ میزیستند یونان و گنک باراژه و سواحل آسیای صغیر و ایطالیا را اشغال کرده بودند. این قوم بدوی هیچگاه ملتی تشکیل نداده است و یونانیان قدیم آنان را از اراضی متصرفی خویش بیرون کرده و یا به بندگی و اسارت گرفتند. پلاژها پیش از آنکه یونانیان آنان را از اراضی متصرفه اخراج کنند مردمی آرام و زراعت پیشه بودند و به گرد شهرهای خویش حصارهای جسیم از تخته سنگ های عظیم برآورده داشتند که با اینکه ملاط نداشت ویران کردن آن آسان و میسر نبود و امروز علمای فن اتفاق دارند که مردم قدیم تراکیه و افروغیا و لیدیه و کاریه و اتروسکها و اپیردها و ایلیریان و ایطالت ها (یعنی سامنیت ها و اسک ها و غیره) و مردم آلبانی فعلی تقریباً شعبی مختلط با این قوم است. نام این قوم در تاریخ ایران باستان مرحوم پیرنیا پلاسک آمده است. (ج1 ص626 و 723 و 741 و ج3 ص1969). در قاموس الاعلام ترکی آمده است: پلاژ نام یکی از قدیمترین اقوام آریائی است. در ازمنهء مجهول و بسیار قدیم این قوم از آسیای وسطی به اروپا مهاجرت کردند و هنگام وصول به وادی نهرطونه (دانوب) گروهی به شبه جزیرهء بالکان درآمده و از اینجا به تراکیه و مقدونیه و ایلیریه و یونانستان وارد شدند و از راه بوغاز (باب) هلس پونت در میسیه و فریجیه و لیدیه و دیگر جهات آسیای صغیر پراکنده شدند و دستهء دیگری هم در طول مجرای نهرطونه رو به بالا روان و در ایتالیا مسکن گزیدند این مردم و دسته های مهاجران باستانی از سرزمین بلخ و هرات در این نقاط رحل اقامت انداختند و مدت های مدید بزیستند سپس هلن ها یعنی یونانیان آریائی نژاد به این نواحی رحلت کردند و سواحل یونانستان را به ضبط آوردند و پلاژها را از این قطعه بکوههای آرکادیای یونانستان راندند خطهء پلاسجیوتبده، تسالیه هم از قوم مذکور مسکون بود و علاوه بر این در اطراف و جوانب شبه جزیرهء بالکان و قسمت شمال غربی آسیای صغیر پلاژها مسکن و مأوا داشتند بعدها پاره ای از اقوام آریائی نیز به ایتالیا مهاجرت کردند ولی به امحاء این قوم نایل نشدند زیرا فرقه ای با مردم تازه وارد اختلاط پیدا کرده و دستهء دیگر هم به جبال و جزایر پناه بردند. پلاژها مدنیت عالی نداشتند ولی در زراعت و استخراج معادن و فن معماری مهارت پیدا کرده بودند و ساختمانهای خود را با سنگ های نتراشیده بنا میکردند. پاره ای از آثار باقیهء این نوع ابنیه هنوز هم از بین نرفته است. پلاژها اجرام فلکی و جنّ و پری و بتان و نظائر اینان را پرستش می کردند. اساطیر یونان و رومیهای باستانی از اعتقادات اینان مأخوذ است. مورّخین باستانی یونانستان مانند هرودوت و غیره گویند که اکثر اسامی ارباب انواع یونانی از پلاژها به میراث مانده است و معبد مشهور دودون نیز در یونان مخصوص این قوم بوده است. این پرستشگاه در دوره های تمدن درخشان یونان زیارتگاه اهالی آن کشور شمرده میشد و در اپیر واقع بود. خدام این معبد به زبان پلاژ تکلم میکردند و زوّار بوسیلهء ترجمانان حوائج خود را بر می آوردند. از اقوام منسوب به پلاژ قوم آرناؤد است که در حالی نسبةً خالص باقی مانده اند. این طایفه از احفاد ایلیریان باستانی میباشند و اکثر اصطلاحات اساطیر یونانی که از زبان پلاژ گرفته شده امروز با اندک مایه تغییری در زبان آرناؤد موجود و مستعمل است. به عقیدهء پاره ای از متأخرین کلمهء پلاژ اسم علم نیست، این کلمه در زبان اقوام باستانی بمعنی پیر و کهن سال بوده چنانکه مورخین قدیم یونان این کلمه را بمعنی مذکور به اقوامی اطلاق میکردند که قبل از یونانیان در یونان زمین میزیسته اند. استعمال امروزی کلمهء پلاگ در زبان آرناؤد هم مؤید ادعای فوق تواند بود چونکه پیر را پلاک گویند و ممکن است این لفظ از تحریف پلاژ بوجود آمده باشد. (قاموس الاعلام ترکی تحت عنوان پلاسج).
(1) - Pelasges.

پلاژ اول.

[پِ ژِ اَوْ وَ] (اِخ) پاپ رم از سال 556 تا560 م.

پلاژ دوم.

[پِ ژِ دُ وُ] (اِخ) پاپ رم از579 تا590 م. این پاپ با آن مذاهب که در ایستریا بظهور آمد مخالفت میکرد. (قاموس الاعلام ترکی: پلاج).

پلاژی.

[پِ] (اِخ) نام قدیسه ای از نصاری است در قرن پنجم میلادی. وی دختری بود که در تماشاخانهء انطاکیه بازی میکرد و سپس به نصرانیت گروید (سال 453) و به ریاضت و رهبانیت پرداخت و در جبال قدس میزیست. ذکران وی به هشتم حزیران است و مولد او در حدود 430 و وفات در حدود 457م. بوده است.

پلاژی.

[پِ] (اِخ) نام قدیسه ای از نصاری از اهل انطاکیه. در سال311 م. او برای حفظ ناموس خود از بالای تخته سنگی مرتفع خود را بزیر افکند و وفات یافت. ذکران وی روز نهم حزیران است. (قاموس الاعلام ترکی: پلاجیه).

پلاژی.

[پِ] (اِخ)(1) (سَنت...) زندان مشهور پاریس که سابقاً در پاریس کوچهء «پوئی دو لرمیت» واقع بوده و بسال 1792 م. تأسیس شده و بسال 1899 منهدم گردیده است. محبوسین سیاسی و نویسندگان را در آنجا زندانی میکردند.
(1) - Pelagie (Sainte).

پلاژیک.

[پِ] (اِخ)(1) (خلیج...) امروز خلیج «وُلو»، واقع در جنوب شرقی تسالی در ساحل بحر اژه.
(1) - Pelasgique.

پلاس.

[پَ] (اِ) پشمینهء سطبر که درویشان پوشند و نیز بمعنی قسمی پشمینهء گستردنی باشد شبیه به جاجیم. چیزی است مثل کرباس که از ریسمان پوست درخت سن بافند به هندی تات گویند... و در مدار و لطائف و سراج نوشته نوعی از پشمینهء سطبر و در بهار عجم نوعی از جامهای کم بها. (غیاث اللغات). گلیم درشت. گلیم سطبر. گلیم بد. کساء. پلاه(1). مِسح. (منتهی الارب). مساح. (دهار): و از وی [ از چغانیان ] اسب خیزد اندک، و جامهء پشمین و پلاس و زعفران بسیار. (حدود العالم). و از وی [ از موقان ] رودینه خیزد و دانکوهاء خوردنی و جوال و پلاس بسیار خیزد. (حدود العالم). و از این ناحیت [ گوزگانان ] اسبان بسیار خیزد و نمد و حقیبه و تنگ اسب و زیلوی و پلاس. (حدود العالم).
بود جامه هاشان سراسر پلاس
ندارند در دل ز یزدان هراس.فردوسی.
یکی خانه بگزین که دارد پلاس
خداوند آن خانه دارد سپاس.فردوسی.
به دستان گری ماند این چرخ پیر
گهی چون پلاس است و گه چون حریر.
فردوسی.
و گر بر گذشته ز شب چند پاس
بدزدد ز درویش دزدی پلاس.فردوسی.
شوم پیش یزدان بپوشم پلاس
نباشم ز کردار او ناسپاس.فردوسی.
پی مورچه بر پلاس سیاه
شب تیره دیدی دو فرسنگ راه.فردوسی.
دو مخالف امام گشتستند
چو سپید و سیاه خز و پلاس.ناصرخسرو.
گر چه ز پشمند هر دو هرگز نبود
سوی تو ای دوربین پلاس چو پرنون.
ناصرخسرو.
هر چند که پشم است اصل هر دو
بسیار بهست از پلاس قالی.ناصرخسرو.
زیرا که بر پلاس نه نیک آید
بردوخته ز شوشتری یاره.ناصرخسرو.
چون گشته ای بسان پلاس سیه درشت
نابسته هیچکس ره تو سوی بیرمی.
ناصرخسرو
نیز بخوانمت گلیم و پلاس
چونت نبینم که خز ادکنی.ناصرخسرو.
و با داود گریستندی تا آن پلاس در آب چشم غرق شدی. (قصص الانبیاء ص155). و چون نوحه کردی در محراب شدی و هفت پلاس بیفکندی. (قصص الانبیاء ص155).
کرده گردون ز توزی و دیبا
کسوت و فرش من بشال و پلاس.
مسعودسعد.
سوس را با پلاس کینی نیست
کین او با پرند شوشتر است.خاقانی.
بجای صدرهء خارا چو بطریق
پلاسی پوشم اندر سنگ خارا.خاقانی.
بهر ولیّ تو ساخت و ز پی خصم تو کرد
صبح لباس عروس شام پلاس مصاب.
خاقانی.
بر چون پرند و لیک دلش گونهء پلاس
من بر پلاس صبر کنم از پرند او.خاقانی.
جهد کن تا آن فتور از کار من بیرون شود
خوش نباشد جامه نیمی اطلس و نیمی پلاس.
ظهیر فاریابی.
تا چو عروسان درخت از قیاس
گاه قصب پوشی و گاهی پلاس.نظامی.
آتشی کرده با گیا خویشی
گلرخی درپلاس درویشی.
نظامی (هفت پیکر).
و لباس سری و سروری را از سر ایشان برکشند و پوستین و پلاس بر ایشان پوشانند. (کتاب المعارف).
که کند خود مشک با سرگین قیاس
آب را با بول و اطلس با پلاس.مولوی.
زاهدی در پلاس پوشی نیست
زاهد پاک باش و اطلس پوش.سعدی.
بافتم من پلاسی از موئی
ورنه این رشته نیست جز یکتا.
نظام قاری (دیوان البسه).
صورت دیو پلاس است و پری کمسان دوز
نیک و بد شال و حریرست بنزد احرار.
نظام قاری (دیوان البسه).
بسکه با من کج پلاسی کرد چرخ بدپلاس
دوش بختم را پلاس دادخواهی شد لباس.
شانی تکلو
گو خرقه ام پلاس بود لقمه ام سبوس. احلاس؛ پلاس پوشیدن شتر. حِلس؛ پلاس شتر. مِسح؛ پلاس رهبان. (السامی فی الاسامی). حلاس؛ پلاس فروش. مساح؛ پلاس فروش. (دهار). بلاس، گلیم. معرب از پلاس فارسی. (منتهی الارب). || پارچهء زبر و درشتی است که از موی بز یا شتر بافته میشود و در قدیم الایام از برای جوال مستعمل بود و چون کسی را ماتم و حزن فوق العاده واقع میشد لباس از پلاس میکرد و گاهی عوض عبا استعمال میشد. (قاموس کتاب مقدس). || یک قطعه پارچه و کهنه(2):
مردمان بر تو بخندند ای برادر بی گمان
چون پلاس و ژنده را سازی بدیبا آستر.
ناصرخسرو.
|| در شاهنامه یک مورد به جای تازیانه بکار رفته است:
پرستنده تازانهء شهریار [ بهرام گور ]
بیاویخت از درگه ماهیار...
چو خورشید تابنده بنمود تاج
زمین شد بکردار رخشنده عاج
بیامد سپردار و ژوبین کشان
بجستند از آن تازیانه نشان...
هرآنکس که تازانه دانست باز
برفتند و بردند پیشش نماز
... پرسنده گفت ای جهان دیده مرد
ترا بر زمین شاه ایران که کرد...
سپاه است چندان بدرگاه تو
که گر بگذری تنگ شد راه تو
هر آنکس که آید بدرگه فراز
برند آن پلاس کهن [ تازیانه ] را نماز.
فردوسی (چ بروخیم ج7 ص2170).
|| مکر و حیله و طرز و روش مکر و حیله دانستن هم آمده است و به عربی مکار گویند. (برهان قاطع)(3).
-امثال:طبا همه پلاس، با من هم پلاس ؟ظ گویند مفلسی مقروض چون از عهدهء ادای همهء دیون برآمدن نمی توانست به اشارت یکی از وامخواهان اظهار جنون را در جواب مطالبت هر طلبکاری کلمهء پلاس می گفت به این شرط که چون دائنان بر دیوانگی او یقین کرده پراکنده شوند وام او را بگزارد. مرد چنین کرد و وام خواهان او را دیوانه پنداشته کم کم از مطالبت دیون خویش دست بازداشتند. چون وامخواه نخستین به پیمان رفته به تقاضای دین خویش آمد مفلس در جواب او نیز این کلمه بگفت و او متحیر مانده گفت با همه پلاس با من هم پلاس؟:
چند گوئی سنائی آن من است
با همه کس پلاس با من هم.سنائی.
خواستم گفتن که دست و طبع او بحر است و کان
عقل گفت این مدح باشد؟ نیز با من هم پلاس؟
انوری.
کرده اند از سیه گری خلقی
با همه کس پلاس با ما هم.کمال اسماعیل.
و شاید کج پلاس شعر شانی تکلو نیز از این قبیل باشد:
بسکه با من کج پلاسی کرد چرخ بدپلاس
دوش بختم را پلاس دادخواهی شد لباس.
شانی تکلو.
و برای نظایر رجوع به امثال و حکم ج1 ص370 شود.
- پرستش پلاس؛ پوشش زاهدان. لباس عبادت:
بپوشید (لهراسب) جامهء پرستش پلاس
خرد را برین گونه باید سپاس
بیفکند یاره فروهشت موی
سوی داور دادگر کرد روی.دقیقی.
- پلاس در گردن کردن؛ عزادار شدن:
از مردن شاه دین فلک شیون کرد
در ظلمت شب پلاس در گردن کرد
در صبح عزا چرخ گریبان بدرید
وز مهر فلک داغ بدل روشن کرد.
میرزا رفیع (از آنندراج).
- تیم پلاس؛ ظاهراً نام تیمی بوده است به نخشب:
کیش خورشیدپرستان را باطل نکند
هرکه در تیم پلاس آمد از روی قیاس.
سوزنی.
ز بهر نور بینائی مرا ای دیدن رویت
بدیده درکشم خاک درتیم پلاس ای جان.
سوزنی.
کنم از غیرت غیبان (؟)نصاری ویران
قبله شان تا نبود سوی در تیم پلاس.سوزنی.
- مار پلاس؛ کربش. کرباسو. چلپاسه.
|| نامی است که در شیرکوه به پلت(4) دهند و رجوع به پلت شود.
(1) - تبدیل سین به ها در فارسی بسیار رایج است، چون آماس و رویاس بجای آماه و روباه.
(2) - Haillon. Froc. (3) - در لغت نامهء آنندراج آمده است که به این معنی بلاس ببای تازی است چه مردی مفلس مقروض در جواب مطالبهء طلب کاران جز این کلمه جواب نداد، حمل بر جنون او کردند از وی درگذشتند. رجوع به «با من هم پلاس» در همین ماده شود.
.
(فرانسوی)
(4) - Acer insigne

پلاس.

[پْلا / پِ] (اِخ)(1) نام قریه ای بزرگ است در ولایت مناستر از آرناؤدستان و سنجاق و قضای کوریجه. در12 هزارگزی شمال شرقی کوریجه نزدیکی ساحل چپ نهر دودل. بسیاری از وزرای دولت عثمانی زادهء این آب و خاکند و نیز مسکن یک خاندان شوالیهء قدیم بوده که «اسماعیل پاشای پلاس» یکی از افراد آن خاندان میباشد. در و دیوار شکستهء قصر امارت این خاندان هنوز نمایان است پلاس در زبان آرناءود بقصر میگویند. خاندان پویان هم قرابت و مناسبتی با این خاندان داشته اند مصطفی پاشای گریتی معروف به این خاندان آخری منسوب است. (قاموس الاعلام ترکی در تحت عنوان پلاسه)
(1) - Plasse.

پلاس.

[پَ] (اِخ)(1) نام نویسندهء روم. وی کتابی بزرگ در مهرپرستی تألیف کرده است. (یشتها تفسیر و تألیف پورداود ج 1 ص411).
(1) - Pallas.

پلاس آخور.

[پَ خُ] (اِ مرکب) توبره:
از تمنای پلاس آخور خاص تو فتاد
بر سر نفس نباتی هوس نشو و نما.
سیف اسفرنگ.
|| مجازاً بمعنی شرم زن:
گرد پلاس آخور دریده نگردم
گنبد سیمین همی خوهد دل و رایم.سوزنی.

پلاساندن.

[پَ دَ] (مص) پلاسانیدن. پژمرانیدن برگ و مانند آن. اِلواء.

پلاس افکن.

[پَ اَ کَ] (نف مرکب) آنکه پلاس گسترد:
پلاس افکن آخور مرکبانش
فناخسرو و تخت کرمان نماید.خاقانی.

پلاس انداختن.

[پَ اَ تَ] (مص مرکب)کنایه از پریشان ساختن و پراکنده کردن باشد. (برهان قاطع). پریشان و پراکنده ساختن. (فرهنگ رشیدی).

پلاس باف.

[پَ] (نف مرکب) سازنده و کنندهء پلاس. لوّاف. (محمودبن عمر ربنجنی).

پل اسبی.

[پُ لِ اَ] (اِخ) نام محلی در دوراهی حرمک به زابل میان لوتک و پل محمدآباد در 104500گزی دوراهی حرمک.

پلاس ژی.

[پِ] (اِخ)(1) نامی است که در ازمنهء قدیم به سرزمین یونان و پلوپونزوس و جزیرهء لِسبس (که امروز به می تی لن معروفست) داده میشد. (حواشی ترجمهء تمدن قدیم تألیف فوستل دو کولانژ).
(1) - Pelasgie.

پلاسک.

[پَ سَ] (اِ مصغر) پلاس کوچک: پلاسکی پوشیده هر سه روز قرصکی نان، طعام وی بودی. (قصص الانبیاء ص202). || فلاکت و نکبت باشد. (برهان قاطع). بدبختی. تنگی:
در گوش مال خصم محابا روا مدار
بل کان سیه گلیم سزای پلاسک است.
شرف الدین شفروه (از فرهنگ رشیدی).

پلاسگری.

[پَ گَ] (حامص مرکب) بافتن پلاس:
با دیلمان پلاسگری اشتلم کند
گر داند ار نداند(1) آن شوخروی شنگ.سوزنی.
اما صحیح کلمه به لاسگری است در معنی ابریشم بافی. رجوع به لاسگری شود.
(1) - ن ل: گر داند و نداند...

پلاسنچیا.

[پْلا / پِ سِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در خطهء استرمادوره و ایالت کارچرس در 56 هزارگزی شمالی کارچرس. عدهء سکنهء آن 9000 تن است. یک قلعه و پاره ای از آثار رومیان قدیم با یک مجرای آب خراب کهن در این قصبه دیده میشود. در ازمنهء فتوحات اسلامی قصبهء نامبرده ویران شد و در سال 1189م. آلفونس هفتم آنجا را ترمیم کرد و به پاره ای از امتیازات مخصوص ساخت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Plasencia.

پلاسندگی.

[پَ سَ دَ / دِ] (حامص)حالت و چگونگی پلاسنده.

پلاسنده.

[پَ سَ دَ / دِ] (نف) پژمرنده. آنچه بپژمرد.

پلاسی.

[پْلا / پِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در ایالت کلکتهء هندوستان در 84 هزارگزی جنوبی مرشدآباد. عساکر انگلیس در سال 1757 م. نواب بنکاله را در این قصبه مغلوب ساختند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Plassey.

پلاسید.

[پْلا / پِ] (اِخ) (سن...) رهبان بندیکتن متولد در رم، او همراه سن بنوا به کوه کاسن رفت. ذکران او پنجم اکتبر است.

پلاسیدگی.

[پَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پلاسیده. رجوع به پلاسیده شود.

پلاسیدن.

[پَ دَ] (مص)(1) پژمردن برگ و امثال آن. پژمریدن بُقول. ذویّ. || رو بفساد نهادن و کهنه شدن میوه. این فعل یک مصدر بیش ندارد.
.
(فرانسوی)
(1) - Se fletrir

پلاسیدنی.

[پَ دَ] (ص) آنچه قابل پلاسیدن باشد. آنچه تواند پلاسید.

پلاسیده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) پژمرده. || کهنه و رو بفساد نهاده (در میوه).

پلاسین.

[پَ] (ص نسبی) منسوب به پلاس. از پلاس:
شبی گیسو فروهشته بدامن
پلاسین معجر و قیرینه گرزن.منوچهری.
پس به ساروج بیندود همهء بام و درش
جامه ای گرم بیفکند پلاسین بسرش.
منوچهری.
چنگ زاهد تن و دامانش پلاسین لیکن
با پلاسش رگ و پی سر بسر آمیخته اند.
خاقانی.

پلاش.

[پَ] (اِخ) نام شهری است. (اوبهی). و نیز رجوع به ولاش آباد شود.

پلاشان.

[پَ] (اِخ) نام پهلوان تورانی که در بعض مآخذ بلاشان نیز آمده است. رجوع به فرهنگ شاهنامه تألیف ولف شود.

پلاشان.

[پَ] (اِخ) سیزدهمین پادشاه از اشکانیان و پسر پلاش دوم. او در موقع وفات پدر به تخت سلطنت ایران جلوس کرد و 12 سال حکمرانی داشت. (قاموس الاعلام ترکی).

پلاطل مینت.

[پْلا / پِ طِ] (از فرانسوی، اِ)(1) طبقه ای از کرم طویل و پهن مانند کرم کدو (تنیا) و دووها و پلانرها. این لفظ مترادف پلاتد(2) است.
.
(فرانسوی)
(1) - Plathelmintes .
(فرانسوی)
(2) - Platodes

پلاطور.

[پْلا / پِ] (از فرانسوی، اِ)(1) جنسی از خزندگان اُفیدین پرتروگلیف(2) از تیرهء هیدرفینه مخصوص به اقیانوس هند و اقیانوس کبیر غربی.
.
(فرانسوی)
(1) - Plature .
(فرانسوی)
(2) - Ophidiens
proteroglyphes

پلاطی سفال.

[سِ] (از فرانسوی، اِ)(1)جنسی از ماهیان اکانتوپتر. از خانوادهء تریگلیده، شامل قریب سی نوع در دریاهای گرم با سری کمابیش مسطح و تیغ دار، این ماهیان تا نیمهء بدن به شن فرومیروند و بیحرکت در کمین طعمه میمانند.
.
(فرانسوی)
(1) - Platycephale

پلاطین.

[پْلا / پِ] (از فرانسوی، اِ)(1) زرّ سپید. اسپیدزر. طلای سفید.
.
(فرانسوی)
(1) - Platine

پلاطین طیپی.

[نُ] (ص) طریقی در چاپ عکسی که پیزی گلی(1) و هوبل(2) اختراع کردند و آن مبنی بر عمل نور در املاح پلاطین و املاح آهنی است.
(1) - Pizzighlli.
(2) - Hubl.

پلاک.

[پْلا / پِ] (فرانسوی، اِ)(1) ورقه یا لوح آهن یا برنج و مس و غیره که روی آن نام کسان و شغل و امثال آن نقر و بر در خانه یا روی اشیاء نصب کنند. صفیحه. لوح.
(1) - Plagme.

پلاکر.

[پُ] (فرانسوی، اِ) نوعی کشتی در دریای مدیترانه که دکلهای یک پارچه(1) و شراعهای مربع دارد.
.
(فرانسوی)
(1) - Mats a pibles

پلاگونیا.

[پْلا / پِ] (اِخ) نام باستانی خطهء کوچکی است از قسمتهای شمال غربی مقدونیه. این خطه عبارت است از حول و حوش شهر مناستر. گویند این کلمه از پلاژ مشتق است و چون پلاژها در این خطه سکونت داشته اند این نام را به اینجا داده اند اما این وجه تسمیه ناموجه است زیرا همه جای مقدونیه مسکن و مأوای پلاژها بود و به این خطه خصوصیت ندارد. استرابون که یکی از مشاهیر جغرافیون قدیم است گوید: اهالی ایلیریا و اپیر و مقدونیه از طرف چند مجلس سران اداره میشد و این مجالس را پلاگونیا می نامیدند احتمال دارد که خطهء نامبرده پس از فتوحات فلیپ و اسکندر امتیاز اصول اداره بوسیلهء پلاگونیا یعنی مجلس پیران را محفوظ داشته است و بنظر میرسد که همین معنی وجه تسمیهء معقول آن باشد. اکنون نیز همین اصول در آرناؤدستان معمول و مجری است و مجلس پیران را پلاگونیا خوانند. (قاموس الاعلام ترکی ذیل پلاغونیا).

پلالک.

[پَ لَ] (ا) جنسی از فولاد جوهردار را گویند که از آن شمشیر سازند. (فرهنگ خطی). پلارک. بلارک. رجوع به پلارک شود.

پل اللهوردی خان.

[پُ لِ اَلْ لاهْ وِ](اِخ) در اسپاهان روی زاینده رود بتوسط یکی از سرداران شاه عباس ساخته شده است. طول آن 295 گز و عرض12 گز دارای 34 پایه و 33 طاق مساوی است. و از جملهء ابنیهء تاریخی میباشد این پل بین شهر اصفهان و جلفا واقع است و چون سی وسه طاق دارد به سی وسه پل معروفست و آن را پل چهارباغ و پل جلفا نیز گویند. رجوع شود به جغرافیای طبیعی ایران تألیف کیهان ص89. در وسط این پل خیابانی برای عبور سواره و در دو طرف قسمت مرتفع تری شبیه به دالان پوشیده ای برای عبور پیاده است طاقهای پل را با آجر ساخته اند ولی پایه های آن از سنگ است. (جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان ص414). و در کتاب اصفهان تألیف حسین نورصادقی آمده است: پل اللهوردی خان که آن را پل جلفا و سی وسه چشمه هم می نامند، بتوسط شاه عباس کبیر به سرکاری اللهوردیخان سردار کل قشون و دوست شاه عباس کبیر ساخته شده به سال 1011 اسکندربیک می نویسد(1): پل عالی مشتمل بر چهل چشمه بطرز خاص میان گشاده که در هنگام طغیان آب در کل یک چشمه بنظر درمیاید. معلوم میشود هفت چشمه از آن بعدها خراب شده که به سمت جنوب یعنی آن طرف شهر بوده است. فاصلهء این پل با پل مارنان دوهزار زرع است و معبر عمومی برای رفت و آمد جلفائی ها به شهر میباشد. سر پرسی سایکس(2) طول آن را 388 یارد و عرضش را شش پا نوشته. این پل تماماً از آجر و سنگ بنا شده و سطح آن به یک میزان است. زیر پل چندین چشمه و طاق از سنگ ساخته شده در دو کنار پل تاورنیه می نویسد یک گالری دیده میشود بطول پل و بعرض هشت و نه پا که چندین طاق با پایه های مرتفع به ارتفاع بیست وپنج یا سی پا سقف آن را نگاه داشته اند اشخاصی که میخواهند هواخوری کنند از بالای سقف گالری ها عبور میکنند ولی راه عمومی از زیر گالریهاست که در واقع نرده و نگهبانند و روزنه هائی بطرف رودخانه دارند و زمین گالریها از متن پل خیلی بلندتر است و بتوسط پله های راحت بالای آنها میروند. فضای وسط پل مخصوص عبور اتومبیل و کامیون و غیره است و تقریباً چنانچه پاسکال کست می نویسد عرض آن 2/9 گز است و عرض دهنه ها 57/5 گز میباشد. تاورنیه در سفرنامهء خود مینویسد معبر دیگری هم دارد که در تابستان و موقع کمی آب بواسطهء خنکی خیلی مطبوع است و آن از میان خود رودخانه است در خط مخصوصی که تخته سنگها نزدیک هم گذاشته است که میتوان از روی آنها عبور کرد بدون اینکه پا تر شود از تمام دهنه های زیر پل بواسطه درهائی که به هر چشمه گذارده اند میتوان عبور کرد و از یک راه پله که در قطر پایهء پل ساخته شده از روی پل بزیر چشمه ها و طاقها پائین میروند و همینطور راه پله ها در دو طرف دارد که به بالای مهتابی ها به روی گالریها میروند و دو پلکان دیگر هم در وسط ساخته اند که معلوم می شود بعد از زمان صفویه ساخته شده زیرا تاورنیه و شاردن می نویسند از اول گالریها تا آخر آنها میشود رفت بدون اینکه به مانعی برخورد کرد. عرض راه پله ها بیش از چهار زرع و در دوطرف نرده کشیده بودند که از پرت شدن حفظ میکرد و امروز این نرده ها بر جای نیست. تاورنیه گوید در روی این پل شش معبر موجود است یکی در وسط چهار در دو طرف بزیر و رو و یک راه پله هم که به زیر پل میرود. اکنون در اصل پل با زمان تاورنیه تفاوتی نکرده فقط راههای گالریها و روی آنها بواسطهء پلکانهائی که در وسط پل ساخته اند و مهتابیها که بواسطهء نداشتن نرده عبور از آنها مشکل است تغییر و از راه سنگی هم که بزیر پل بوده آثار مختصری باقی است. در این اواخر بعضی از چشمه های پل هم مسدود و از خاک و شن مستور شده بود لیکن چند سال قبل آنها را پاک کرده اند و اکنون در وقت سیلابی آب در تمام چشمه ها بشکل زمان اسکندربیک که تعریف کرده دیده میشود. فلاندن در سفرنامهء خود گوید طاق آخری پل هم بر روی چهار برج سنگی قرار دارد و امروزه هم باقی است و در سمت شمال پل هم دو برج مشابه دیگر در طرفین واقع است که به شکل هشت ضلعی است و از سنگهای بزرگ که بر روی هم گذاشته اند ساخته شده است. (کتاب اصفهان حسین نور صادقی صص33 - 35).
(1) - عالم آرای عباسی.
(2) - مؤلف تاریخ ایران.

پلامدس.

[پْلا / پِ مِ دِ] (اِخ) نام کسی که در داستان پیدایش خط در یونان از او نام برده میشود و او را مخترع برخی از حروف یونانی دانسته اند. چنانکه پلوتارخس و پلینوس نوشته اند چهار حرف را به الفبای قدیم پلامدس افزوده است. (فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ص145).

پلاموط.

[پْلا / پِ] (اِخ) ناحیه ای است در ولایت آیدین و سنجاق صاروخان و شمال قضای مغنیسا و تابع مغنیساست، شامل 29 قریه و اراضی کوهستانی و جنگلی دارد. بمناسبت کثرت محصول پلاموط بچنین نام تسمیه شده است. (قاموس الاعلام ترکی).

پلامید.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) جنسی از ماهیان اکانتوپتر(2) از خانوادهء سکومبریده در دریاهای اروپا و اقیانوس هند.
(1) - Pelamide. Pelamyde. .
(فرانسوی)
(2) - Acanthopteres

پلامید.

[پِ] (فرانسوی، اِ) جنسی خزندهء افیدین(1) پروتروگلیف از خانوادهء ئیدروفی ایده. شامل مارهای دریائی زهردار که دم آنها از پهلو مسطح است و در اقیانوس هند و اقیانوس کبیر (نواحی حارّه) زیست میکنند.
(1) - Ophidiens.

پل امیل.

[پُ اِ] (اِخ) کنسول روم در 219 و 216 ق. م. که در نبرد کان بقتل رسید.

پل امیل.

[پُ اِ] ملقب به لو ماسدونیک (مقدونی). پسر پل امیل مذکور در فقرهء قبل. کنسول در 181 و 168 ق. م. و فاتح پرسه در پیدنا یکی از رؤسای گروه اشرف در روم. مولد بسال 230 و وفات در 160 ق. م.

پلان.

[] (اِ) خوگیر زین. عرقگیر. (آنندراج).

پلانار.

[پْلا / پِ] (اِخ) فرانسوا دو... نویسندهء فرانسوی مؤلف نمایشنامه ها و قطعات اپرا کمیک. مولد وی در میلو بسال 1874 م. و وفات در 1853.

پلانتاژنه.

[پْلا / پِ نِ] (اِخ)(1) نام سلسلهء پادشاهان انگلیس که اصل آنها از آنژه است و از هانری دوم تا جلوس هانری هفتم در انگلستان پادشاهی کرده اند. (1154 - 1485م.) و در قرن چهاردهم بدو شعبهء رقیب یکدیگر تقسیم شده اند (یورک و لانکاستر) و جنگ دو رز (دو گل سرخ) جنگ این دو خاندان است. این خاندان به سلسلهء آنژو نیز معروفند ژوفروای پنجم کنت دانژ و ملقّب به پلانتاژنه با زن بیوهء پادشاه انگلستان هانری پنجم ماتیلده ازدواج کرد. این زن دختر هانری اوّل پادشاه انگلستان بود و فرزندی که مولود این ازدواج بود در سال1154 بنام هانری ثانی بر تخت سلطنت جلوس کرد و سلالهء او 331 سال در کشور انگلیس حکمرانی کردند. (اسامی سلاطین این سلاله در کلمهء انگلیس دیده شود).
(1) - Plantagenets.

پلانتن.

[پْلا / پِ تَ] (اِخ) کریستف. نام فرانسوی صاحب چاپخانه که در حدود سال 1520م. در سن آوانتن (تور...) متولد شد و در آنورس مستقر گشت و در حدود سال 1582 وفات کرد.

پلانته.

[پْلا / پِ تِ] (اِخ) گاستن. طبیعی دان فرانسوی متولد در ارتز (1834 - 1889م.). او اولین آکومولاتر را ساخت.

پلانته.

[پْلا / پِ تِ] (اِخ) فرانسیس. برادر گاستن پلانته، متولد در ارتز(1). وی در نواختن پیانو مهارت داشت. (1839-1943م.).
(1) - Orthez.

پلان سینا.

[پْلا / پِ] (اِخ) نام زن پی زو، والی سوریه در عصر ژرمانیکوس و اشک هیجدهم اردوان سوم. (ایران باستان ج3 ص2397).

پلانش.

[پْلا / پِ] (اِخ) گوستاو. ناقد ادبی فرانسوی، متولد در پاریس بسال 1808م. و در سال 1857 وفات کرد.

پلانکت.

[پْلا / پِ کِ] (اِخ) رُبر. ترانه ساز(1)فرانسوی. مولد او پاریس بسال 1848م. وی اپرتهائی ساخت و در سال 1903 وفات کرد.
.
(فرانسوی)
(1) - Compositeur

پلانکوئت.

[پْلا / پِ کُ ءِ] (اِخ)(1) کرسی بخشی در ایالت کت دوُ نُر از شهرستان دینان دارای 1932 تن سکنه و راه آهن.
(1) - Plancoet.

پلانوکارپینو.

[پْلا / پِ نُ نُ] (اِخ)(1) پلان کارپن. نام سفیر پاپ اینوسان چهارم که در سیاست خانان مغول دخالت داشته است.(2) در شورای مذهبی که در سال 1245 م. (643 ه . ق.) در شهر لیون از بلاد فرانسه تشکیل شد چنین مقرر گردید که دو هیئت برای تبلیغ مغول و درآوردن ایشان به آئین مسیح به مغولستان فرستاده شود این مأمورین علاوه بر این وظیفه می باید مغول را بترک ظلم و جور نسبت به عیسویان دعوت کنند و دل ایشان را با خود یکی کنند. ریاست یکی از این دو هیئت با پلان کارپن بود که در قوریلتای انتخاب گیوک (644 ه . ق.) حضور یافت. هیئت دوم که از چهار نفر روحانی مرکب بود و از طرف پاپ اینوسان چهارم هم به ایشان دستورهائی داده شده بود به سمت ایران حرکت کردند تا به نزدیکترین اردوئی از مغول که رسیدند مأموریت خود را ابلاغ کنند. این جماعت بعد از آنکه در راه دو نفر دیگر از روحانیین آشنا به اوضاع مشرق را هم با خود برداشتند در سال 1247م. (645 ه . ق.) از طریق تفلیس به ایران رسیدند و در این تاریخ سرداری کل قشون مغول در ایران غربی با بایجو نویان بود. مذاکرات ما بین بایجو و فرستادگان پاپ به کدورت سخت مبدل گردید چه نمایندگان عیسوی در عظمت شأن پاپ غلو کردند و گفتند که ایشان و پاپ هرگز نام خاقان مغول را نشنیده اند بلکه فقط نام قومی وحشی بگوش ایشان خورده است که از اقصای مشرق آمده و ممالکی عظیم فتح کرده و مردمانی بی شمار بقتل آورده اند. بایجو و بعضی از امرای او خواستند فرستادگان پاپ را در نتیجهء این جسارت بقتل رسانند ولی بالاخره برای رعایت مقام سفارت و نمایندگی از سر خون آن عده گذشته ایشان را با دو مراسله بعنوان پاپ و دو نفر نمایندهء مغولی به ممالک خود روانه کردند و این دو نماینده در سال 1248 م. (646 ه . ق.) بخدمت پاپ رسیده نامه ها را رسانیدند و غرض از این سفارت دعوت پاپ بود به قبول اطاعت مغول و رفتن بخدمت خاقان و اظهار تبعیت کردن(3). پلانو کارپینو از مسافرت خود به مغولستان شرحی نوشته است که برای فهم اوضاع جغرافیائی و تاریخ آن ایام ممالک مغول از منابع مهمه است(4).
(1) - Plano Carpino. (2) - تاریخ مغول تألیف اقبال ص153.
(3) - تاریخ مغول ص159.
(4) - تاریخ مغول ص154 و 494.

پلانی.

[پَ] (ص) اسب گمراه و کندرو. (برهان قاطع). پالانی.

پلاو.

[پَ] (ِا) نعمت. (غیاث اللغات). || طعام معروف که از برنج و گوشت سازند. پلو.

پلاوا.

[پْلا / پِ](اِخ)(1) نام قصبه ای است در 11هزارگزی شمال شرقی کوسینه و در قضای کوسینه. این قضا تابع سنجاق ایپک است و سنجاق ولایت قوصوه میباشد و واقع در نزدیکی حدود قره داغ و در شمال آرناؤدستان است قصبهء نامبرده در ساحل رودخانهء لیم و در کنار دریاچهء پلاوا در جلگهء نزهی واقع شده. سکنهء آن3500 تن2 جامع و30 باب دکان دارد بموجب قرارداد کنگرهء برلن این قصبه به انضمام کوسینه به قره طاغ واگذار شد اما در اثر مقاومت اهالی با الکون مبادله شد. طول دریاچه 4 هزارگز و عرض اعظم به سه هزاروپانصد گز بالغ میشود. پارهء انواع ماهی ها در اینجا یافت شود. (قاموس الاعلام ترکی ذیل پلاوه).
(1) - Plava.

پل اول.

[پُ لِ اَوْ وَ] (اِخ) پاپ از سال757 تا 767 م.

پل اول.

[پُ لِ اَوْ وَ] (اِخ) امپراطور روسیه پسر کاترین دوم متولد در پطرسبورگ بسال 1754 م. وی از 1796 تا 1801 م. سلطنت کرد و بر اثر توطئهء درباری کشته شد.

پلاون.

[پْلا / پِ وِ] (اِخ)(1) نام شهری در آلمان (ساکس) دارای 112000 تن سکنه. مرکز بزرگ صنعت قلاب دوزی (برودری) و منسوجات است.
(1) - Plauen.

پلاهنگ.

[پَ هَ] (ِا) عنان و مهار و رسن. (آنندراج). پالاهنگ.

پلایسه.

[سِ] (اِ) رجوع به پلیس شود.

پل بابا رکن الدین.

[پُ لِ رُ نِدْ دی](اِخ) این پل توسط شاه عباس ثانی در سر راه شیراز ساخته شده و آن را به اسماء مختلف مانند پل شیراز، پل خواجو ، پل گبرها و پل حسن آباد و پل امیر حسن بیک نیز می خوانند و این قسمت از پل را که تمام سنگ است امیر حسن بیک آق قوینلو ساخته(1) و طبقهء دوم را شاه عباس اول از آجر بنا کرده است. لیکن بقول محمد مهدی اگر این پل بنای امیرحسن میبود و شاه عباس بزرگ این وضع و اسلوب را میدید هرگز راضی به وضع و هیات پل سی وسه چشمه نمیشد چه همت و سلیقهء شاه عباس خواهش تصرف بهتری میکرد. تاورنیه که در زمان شاه عباس ثانی به اصفهان بود و در تمام جاها و جشن ها و غیره حضور داشت پس از شرح مفصلی که راجع به پل اللهوردی خان نوشته گوید: سه پل دیگر هم بر روی رودخانه زده شده یکی بالا دست آن و دو دیگر زیر دست آن که از بناهای شاه عباس دوم است. این پل به همان سبک و نمونهء پل جلفا ولی قشنگتر ساخته شده و بعضی خصایص دارد که آن دیگر ندارد. از جمله در وسط پل فضای مسدس وسیعی است که در آن رودخانه بمنزلهء اسکله واقع شده. در دو خیابانِ این پل دو عمارت قشنگ برای شاه ساخته اند(2). دو چیز شاه را مشوق شد که در این محل پلی بنا کند یکی صفا و منظرهء رودخانه، دیگری مجاورت محلهء گبرها به آن مکان که آنها از روی پل رفت و آمد کنند و دیگر به خیابان بزرگ چهارباغ نروند زیرا که از روی این پل راهشان برای رفتن به شهر بسیار نزدیکتر میشد. (این محلهء گبرها قریهء بزرگی است که اولین خانه های آن از کنار رودخانه شروع میشود) و آن خیابان که از اصفهان بطرف این پل می آید از خیابان چهارباغ هم طولانی تر و هم عرضش بیشتر بود در دو طرف هم همانطور درخت چنار کاشته شده بود اما وسطش نهر نداشت این پل از 1052 تا 1077 ساخته شد(3) و با پل اللهوردی خان قریب دو هزار ذرع فاصله دارد و دارای 21 دهنه میباشد. طبقهء تحتانی آن که آب از دهنه های آن خارج میشود به طرز خاصی ساخته شده که از غرائب طرحهای معماری و مهندسی است. در طرف مغرب و مشرق طبقهء اول مهتابی ها به هر طرف ساخته شده که بواسطهء معابر کوچک زیر چشمه ها بیکدیگر متصل اند. جلو دهنهء هر چشمه کشوئی سنگی قرار دارد که آن را با تختهء چوبی میشود گرفت تا آب رودخانه بالا بیاید. مهتابیهای طرف غربی وسیع ولی بیکدیگر اتصال ندارند و دارای نوک تیزی هستند که شبیه جلو کشتی است و از فشار آب میکاهد در سمت شرقی مهتابیها بوسیلهء سنگهای پهنی که بر روی رودخانه انداخته اند بیکدیگر اتصال می یابد و هر یک از آنها دارای پلکانهای سنگی است که یازده پله تا کف رودخانه میخورد. در زیر پل سکوهای وسیعی ساخته شده که هنگام کمی آب و در فصل تابستان مردم در آنجا می نشینند و وقتی انسان در یکی از آنها بایستد سکوهای دیگر را تماماً می بیند. در بهار که آب طغیان میکند و تا روی مهتابی ها بلکه سکوهای پل را فرامیگیرد اهالی از روی پل رفت و آمد میکنند. روی پل در وسط خیابان وسیع دارد و در طرفین غرفه هائی ساخته شده و در وسط پل عمارت دو طبقهء گچبری شده بنا کرده اند که گچ بری و نقاشی آنها از بین رفته بود ولی اخیراً آن را تعمیر کرده اند و بصورت خوشی درآورده اند هر یک از دهنه های پل بزیر و رو کاشی کاری داشته و دارد.
کرزن می نویسد این کاشیها از زمان صفویه نیست اخیراً بیشتر کاشیهای آن از بین رفته بود ولی اکنون قسمت مهمی از آنها را تعمیر کرده اند و کاشی هائی نفیس بطرز پیش قرار داده اند. بر روی طرفین طبقهء فوقانی دو مهتابی بزرگ بطول پل دیده میشود که در وسط وسیعتر و محل نشیمن است. طول آن 126 و عرض هریک از دهنه ها 4/3 گز میباشد. (از کتاب اصفهان تألیف حسین نور صادقی صص36 - 38).
(1) - اصفهان، سید جلال الدین طهرانی.
(2) - این فضای مسدس سه طبقه بود که طبقهء فوقانی بکلی از بین رفته است.
(3) - سالنامهء معارف اصفهان 1313 - 1314.

پل بالان.

[پُ لِ] (اِخ) پلی و بندی است نزدیک هرات. گویند اسکندر، اول آن پل را ساخته و پس از آن هرات را بنا کرده است. این نام در حبیب السیر (چ طهران جزء 3 از ج 3 ص254) بصورت بالیان آمده است و در موضع دیگر (جزء 2 از ج 3 ص120) بصورت بالان.

پل بامیان.

[پُ لِ] (اِخ) نام پلی در غزنین قدیم. ابوالفضل بیهقی گوید: و این پل بامیان در آن روزگار (قبل از نهم رجب422) بر این جمله نبود پلی بود قوی به ستونهای قوی برداشته، و پشت آن استوار پوشیده، کوتاه گونه، و بر پشت آن دو رسته دکان برابر یکدیگر، چنانکه اکنون است و چون از سیل تباه شد عبویهء بازرگان آن مرد پارسای با خیر رحمة الله علیه چنین پلی برآورد یک طاق، بدین نیکوئی و زیبائی و اثر نیکو ماند و از مردم چنین چیزها یادگار ماند. و نماز دیگر را پل (ظ . باران) آنچنان شد که بر آن جمله یاد نداشتند... و پاسی از شب بگذشته سیلی دررسید که اقرار دادند پیران کهن که بر آن جمله یاد ندارند و درخت بسیار از بیخ بکنده می آورد و مغافصةً دررسید. گله داران بجستند و جان گرفتند (؟) و همچنان استرداران و سیل گاوان و استران را درربود و به پل رسید و گذر تنگ چون ممکن شدی که آن چندان زغار (؟) و درخت و چهار پای به یک بار بتوانستی گذشت. طاقهای پل را بگرفت چنانکه آب را گذر نبود و ببام افتاد و مدد سیل پیوسته چون لشکر آشفته می دررسید و آب از فراز رودخانه آهنگ بالا داد و در بازارها افتاد چنانکه بصرافان رسید و بسیار زیان کرد و بزرگتر هنر آن بود که پل را با دکانها از جای بکند و آب راه یافت اما بسیار کاروانسرای که بر رستهء وی بود ویران کرد و بازارها همه ناچیز شد و آب تا زیر انبوه زدهء (؟) قلعت آمد چنانکه در قدیم بود پیش از روزگار یعقوب لیث... و این سیل بزرگ مردمان را چندان زیان کرد که در حساب هیچ شمار گیر نیاید و دیگر روز از دو جانب رود مردم ایستاده بود بنظاره، نزدیک نماز پیشین مدد سیل بگسست و بچند روز پل نبود و مردمان دشوار از اینجانب بدان و از آن جانب بدین می آمدند تا آنگاه که باز پلها راست کردند. (تاریخ بیهقی چ فیاض صص 260 - 262).

پل بت تا.

[پُ بِ] (اِخ) معاون قونسول فرانسه در موصل بسال 1842م. او بتصور اینکه نینوای قدیم در این محل است در تپه «کویونچیک» برای نخستین دفعه به کاوش پرداخت، چون از حفریات مذکوره نتیجه ای که مترقب بود بدست نیامد به تپهء «خورساباد» متوجه شد و حفریاتی کرد که نتیجه بخشید، باقیماندهء قصر ساگن پادشاه آسور را با دیوارهائی که پر از حجاریهای برجستهء قشنگ بود یافت و در حال صورتهائی از آن نقاشی کرده با مجموعه ای از آثار برای موزهء «لوور» فرستاد.

پل برنجی.

[پُ لِ بِ رِ] (اِخ) پل و قریه ای است در حومهء شیراز و چهارفرسنگی جنوب شیراز. (فارسنامهء ناصری).

پلبس.

[پْلِ / پِ لِ بِ] (اِ) پله بیوس (فرانسوی: پلبئین). این کلمه بر طبقات عوام مدنیهء روم قدیم اطلاق میشد. مقابل پاتریسیَن.

پل بستل.

[پُ لِ بَ تَ] (اِخ) نام پلی که به امر شاه عباس بر اتجان رود شعبهء رود طالار ساخته اند. (سفرنامهء مازندران و استراباد تألیف رابینو ص43).

پلبن.

[پْلِ / پِ لِ بَ] (اِخ)(1) کرسی بخشی در ایالت فی نیستر از شهرستان شاتلن دارای 4579 سکنه.
(1) - Pleyben.

پل پترویچ.

[پُ پِ رُ وی] (ِاخ)(1) نام یکی از امپراطوران روس پسر پتر سوم و کاترین دوم. مولد، 1754 م. آنگاه که پدر وی کاترین را طلاق گفت قصد کرد که پل را نیز از وراثت محروم کند لیکن چون بزودی درگذشت کاترین صاحب تخت و تاج شد لکن پسر خویش را به امور دولتی راه نمیداد. پس از وفات او در 1796م. پل به امپراطوری رسید و رجال و مشاورین مادر خویش را عزل و قبض کرد و اصول قدیمهء دولت را اعاده داد وی امپراطوری باشکوه و جبار بود و بر حسب فرمانی، مردم روسیه هر گاه که او را میدیدند بایستی بسجده افتند. و در 1801 بر حسب بعض روایات کشته شد. وی مفتون بناپارت بود چنانکه با او به عهد اتفاقی مبادرت جست.
(1) - Paul Petrovitch.

پل پخت.

[پِ لُ پُ](1) (اِ مرکب، از اتباع)در تداول عوام، ساخت و پاخت. قرارهای محرمانه.
(1) - پِلُ و پُخت. (فرهنگ فارسی معین).

پلپس.

[پِ لُ] (اِخ)(1) نوادهء «ژوپیتر» و پسر «تانتال» پادشاه لیدی، که بدست پدر کشته شد و در ضیافتی که پدر وی به افتخار خدایان در قصر خویش بر پا کرد خواست گوشت او را به خدایان بخوراند و تنها «سِرِس» که در غم فقدان دختر خود مستغرق بود از آن غذای موحش بخورد. ژوپیتر پلپس را دوباره زنده کرد و شانه ای از عاج (بجای شانهء او که سرس خورده بود) بدو عطا کرد. بعدها پلپس با «هییپ پودامی» دختر «انومائس» ازدواج کرد و خود جانشین پدرزن شد و در «پلوپنز» سلطنت کرد. پسران وی بنام پلوپید مشهورند. در قاموس الاعلام ترکی در ماده پلوپس آمده است: پلوپس، نام پسر تانتال پادشاه لیدیه بود. این سرزمین باستانی در طرف آیدین از قطعهء آناطولی واقع شده نظر به تاریخ اساطیری یونان باستان پدر وی برای رب النوعی که مهمان وی بود او را کشته به سفره نهاده بود. گرچه یک شانه اش را سرس که رب النوع زراعت بود خورد ولی ژوپیتر دانست که این غذا از گوشت آدمیست و اجزا و اعضای آن را جمع آوری کرد و زندگی نو به وی بخشید و بجای شانهء مأکول شانه ای از عاج به وی داد و بعدها پلپس به سرزمین یونان رفت و سلطنت شبه جزیرهء موره یافت و از این رو این شبه جزیره را بنام وی نسبت داده پلوپونس یعنی جزیرهء پلپس خواندند.
(1) - Pelops.

پلپل.

[پِ پِ] (اِ)(1) فلفل. و فلفل معرب آن است. (برهان قاطع). از ابزار دیگ است و از آن سپید و هم سیاه باشد گرم و خشک است و پلپل سفید قوی تر از سیاه است. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). یکی از ادویه است که در طعام بکار میبرند: و از وی[ اورشفین به هندوستان ] پلپل و نیزه بسیار خیزد. (حدود العالم). بنزدیک ایشان کوهی است بر او خیزران و دارنیزه و پلپل و جوز هندی بسیار روید. (حدود العالم). و از آنجا [ از ملی به هندوستان ] دارنیزه و پلپل بسیار خیزد. (حدود العالم). [ (زحل دلالت دارد بر ] پلپل و شاه بلوط. (التفهیم).
نگار من چو حال من چنان دید
ببارید از مژه باران وابل
توگفتی پلپل سوده بکف داشت
پراکند او ز کف بر دیده پلپل.منوچهری.
گر سرکه چکاندت کسی بر ریش
بر پاش تو بر جراحتش پلپل.
ناصرخسرو.
ریزه آبی دادشان گیتی و ایشان بر امید
ای بسا پلپل که در چشم گمان افشانده اند.
خاقانی.
خاصیت کافور مجوئید ز پلپل.
سلمان ساوجی.
- پلپل خام؛ فلفل سفید را گویند.
- پلپل دراز؛ عرق الذهب، دارپلپل. دارفلفل. (تاج العروس). دارفلفل؛ پلپل دراز است. (منتهی الارب).
- پلپل سپید(2)؛ فلفل ابیض. دانج ابروج. قرطم هندی.
-امثال:طپلپل یا فلفل به هندوستان بردن؛ظ نظیر: زیره به کرمان بردن. رجوع به امثال و حکم شود.
طگل آورد سعدی سوی بوستان
بشوخی و فلفل به هندوستان.ظسعدی.
طهنر بحضرت تو عرضه داشتن چون است
چنانکه بار به هندوستان بری پلپل.ظ
ابن یمین.
و نیز رجوع به فلفل شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Poivre .
(فرانسوی)
(2) - Carthame indien

پلپل.

[پِ پِ] (اِخ) نام موضعی است در شمال شرقی بختیاری. (فارسنامهء ناصری).

پلپل مشک.

[پِ پِ مُ / مِ] (اِ مرکب)مشک دانه را گویند و آن دانه هائی باشد سیاه رنگ که بوی مشک دهد.

پلپلمویه.

[پِ پِ یَ / یِ] (اِ مرکب) بیخ درخت کبابه. فلفلمویه. و آن چون دارو بکار رود.

پل پنجم.

[پُ لِ پَ جُ] (اِخ) بُرگز. پاپ از 1605 تا 1621م. بفرمان وی بنای کلیسای سن پیر را به پایان بردند.

پلت.

[پَ لَ] (اِ) نام گونه ای از درخت افرا. چوب آن از تبریزی محکم تر و برای بنا بکار میرود و در جنگلهای مازندران و گیلان از آن بسیار است این کلمه در گیلان و در رودسر و رامسر و شهسوار به آسر اَنسینْی(1) گفته میشود و در لاهیجان و دیلمان به سفیدار(2) و در کلارستاق و گیلان به شیردار(3) و نامهای دیگر آن گندلاش (در آستارا) و پلاس (در کوه درفک) بستام و بسکام و بُسکمُ (در طوالش) و بلَس (در لاهیجان).
.
(فرانسوی)
(1) - Acer insigne
(2) - Populus. Alba - populus .(لاتینی) hybrida
.(لاتینی)
(3) - Acer laetum

پلت.

[پَ لَ] (اِ) قسمی ماهی خوراکی که در بحر گیلان صید میشود.(1) این ماهی را بزبان گیلکی سَسهِ گویند و آن با ماهی کپور تقریباً هم وزن و از حیث جثه نیز همانند است کلمهء سَس در بیشتر نقاط گیلان بمعنی «بی نمک و بی مزه» است و بعید نیست بمناسبت اینکه گوشت آن دارای طعم و مزه ای نیست این نام بدو داده شده باشد، در دهانهء سفیدرود و حسن کیاده آن را پَلَتَماهی می نامند که بمعنی پولادماهی باشد. (از مقالهء ماهیهای دریای خزر که نام گیلکی دارند نگارش منوچهر ستوده).
(1) - Barbus Capito. chabot. Meunier.

پلت.

[پِ] (اِخ) نام موضعی در کیلیکیهء قدیم. (ایران باستان ج2 ص999).

پلت.

[پْلُ / پِ لُ] (اِخ)(1) پلوتوس. از شعرای فکاهی باستانی روم. وی آثار قلمی خود را در صحنه بموقع تماشا میگذاشت و ریاست هیأتی از بازیگران را هم عهده دار بود و در اکثر بازیهای تماشاخانه شخصاً انبازی میکرد و از این راه ثروتی عظیم بدست کرد ولی اقبال وی چندان وفاداری نکرد و کار او بجائی رسید که مزدور آسیابانی شد و عاقبة الامر به شغل اول رجوع کرد. وی قریب 120 مضحکه نوشته که 20 مضحکه از آنها اکنون در دست و مشهور است که مُلیِر اکثر آنها را تقلید کرده است. مولد وی بسال 227 ق. م. و وفات در183. (قاموس الاعلام ترکی ذیل پلاوتوس).
(1) - Plaute. Plautus.

پل تابان.

[پُ لِ] (اِخ) نام پلی بر آب مرغاب در خراسان قدیم. (حبیب السیر جزء 3 از ج 3 ص260 و 293).

پلتاس.

[پِ لُ] (اِخ)(1) شهری است در برزیل (ریو گراند دُ سول) دارای شصت هزار تن سکنه.
(1) - Pelotas.

پلتاوا.

[پُ] (اِخ)(1) نام شهری در اوکرانی در مغرب خارکف و 1400 هزارگزی جنوب شرقی لنین گراد. دارای نودودو هزار تن سکنه. شارل دوازدهم پادشاه سوئد بسال 1709م. در این محل از پطر کبیر شکست یافت. رجوع به پطر کبیر شود.
(1) - Poltava. Pultava.

پلتاوا.

[پُ] (اِخ) نام ایالتی از ایالات روسیه محدود به ایالات چرنیکوف، کورسک، خارکف، یکاترنیوسلاو، و کیف. مساحت آن 49895 هزار گز مربع و اراضی آن عبارت است از جلگه های حاصلخیز پهناور و چراگاههای زیبا. و در این سرزمین اسب های بسیار بعمل می آورند. (قاموس الاعلام ترکی ذیل پولتاوه).

پلتسک.

[پُ تُ] (اِخ) نام شهری در لهستان بر کنار رود نارِف. دارای نوزده هزار سکنه. بسال 1806م. فرانسویان در این محل روسها را شکست دادند. (قاموس الاعلام ترکی). در مادهء پلوچوق تلفظ ترکی بلتسک آمده است: پلوچوق نام قصبهء مرکزی وویوودی است در لهستان. این قصبه در 90 هزارگزی شمال غربی ورشو در ساحل راست نهر ویستول واقع است و عدّهء نفوس آن 12000 تن می باشد. یک مکتب اعدادی، یک سینا گوگ (معبد یهود) بزرگ و یک کلیسای باشکوه و کارخانه های پوست و دباغخانه ها دارد. وویوودی پلوچوق از طرف مشرق به روسیه و از جانب شمال و مغرب به حدود پروس میرسد و از جهت جنوب و جنوب شرقی محدود است به ویوودهء آوغوستووه، سیدلک و مازوویا. مساحت طول آن 260 هزار و عرض 90 هزار گز است و 500000 تن نفوس دارد.

پلت کلا.

[پَ لَ کَ] (اِخ) نام دیهی در تنکابن. و بدانجا درختان مرکبات بسیار است. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص24 و 106).

پلت کلادنباله.

[پَ لَ کَ دُمْ لَ] (اِخ) نام رودی کوچک در مازندران. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص6).

پلت کوه.

[پَ لَ] (اِخ) نام یکی از دیه های کلاررستاق. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص108).

پل تنگ.

[پُ لِ تَ] (اِخ) رجوع به قلعهء پل تنگ شود.

پل تولکی.

[پُ لِ لَ] (اِخ) نام پلی در شمال شرقی هرات. (حبیب السیر جزء 3 از ج 3 ص241).

پلتون.

[پْلِ / پِ لِ تُنْ] (اِخ)(1) یکی از دانشمندان روم. او در سال 1355م. در قسطنطنیه متولد گشت و بسال 1452 درگذشت و مدتی مدید در فلورانس اقامت گزید او تألیفاتی در فلسفه و تاریخ دارد. وی افلاطون را بر ارسطو ترجیح میداد و با یورکی طربزونی در این زمینه مباحثات و معارضات دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Plethon.

پلتیه.

[پِلْ لِ یِ] (اِخ)(1) پیر. کیمیاوی فرانسوی. متولد در پاریس، یکی از مشوقین تداول گنه گنه (1788 - 1842م.).
(1) - Pelletier, Pierre.

پل جاجرم.

[پُ لِ جَ] (اِخ) نام پلی در قصبهء جاجرم بخراسان. (حبیب السیر چ طهران جزء 3 از ج 3 ص252).

پل جاجرود.

[پُ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش افچه در شهرستان تهران دارای 49 تن سکنه. کاروانسرای شاه عباسی دارد که قابل استفاده است. اطراف این محل شکارگاه سلطنتی است. دو قهوه خانه سر پل و سر راه شوسه واقع است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

پل جلفا.

[پُ لِ جُ] (اِخ) رجوع به پل اللهوردی خان شود.

پل جوبی.

[پُ لِ] (اِخ) و بعضی از مورخین آنرا پل چوبی نوشته اند. این پل برای رفت و آمد هفت دست و آئینه خانه بود و روی این پل جوی آبی روان بوده به این مناسبت آن را پل جوبی مینامیدند. فاصلهء این پل تا پل چهارباغ تقریباً هزار ذرع است تاریخ ساختمان آن را 1065 و همچنین 1054 نوشته اند این پل اکنون از اهمیت سابق خود افتاده و کمی خراب شده لیکن عبور و مرور از آن بخوبی میسّر است. در وسط پل طاق بزرگی هشت ضلعی ساخته اند که در موقع سیلاب آب از تمام دهنه ها میرود. جوی سنگی روی پل هم از بین رفته. (از کتاب اصفهان تألیف حسین نورصادقی صص35 - 36). این پل در مشرق پل اللهوردی خان است.

پل جوی انجیر.

[پُ لِ اَ] (اِخ) پل انجیر. پلی است در هرات. (تاریخ هرات سیف هروی ص302 و 522 و 713).

پل جوی نو.

[پُ لِ یِ نَ] (اِخ) پلی در هرات. (حبیب السیر چ طهران خاتمه ص397).

پل چکنم.

[پُ لِ چِ کُ نَ] (اِخ) نام پلی است در شیراز گویند... تاجری مال خود را صرف می و معشوق کرد و بر سر آن پل نشسته چکنم چکنم میگفت از آن باز به پل چکنم شهرت گرفته است. (آنندراج).

پل چلیک.

[پُ لِ چِ] (اِخ) نام محلی کنار راه دوراهی حرمک به زابل میان پل محمدآباد و نهر آب. در 110750گزی دوراهی حرمک.

پل چوم.

[پُ لِ] (اِخ) نام پلی در اصفهان و آن یک فرسخ دورتر از پل شهرستان است و چوم نام قریهء مجاور آن است. (کتاب اصفهان تألیف حسین نورصادقی ص39).

پل چهارم.

[پُ لِ چَ رُ] (اِخ) کارافا. پاپ از 1555 تا 1559م. وی متحد فرانسه و مخالف فیلیپ دوم بود.

پلچی.

[پُ] (اِ) خرمهره را گویند... (برهان قاطع). پُلژی. (مهذب الاسماء). خرز.

پلچی فروش.

[پُ فُ] (نف مرکب)خرمهره فروش را گویند. (برهان قاطع). خرّاز. خرزی. خرّازی. مهره فروش:
بر سر بازار دانش چون نهد دکان که هست
رونق پلچی فروشان بیشتر از جوهری.
ابن یمین.
من گرفتم عطاردی بخرد
کو هنر را کسی که مشتری است
چون به نزدیک اهل عصر کنون
مرد پلچی فروش جوهری است.ابن یمین.

پل حطب.

[پُ لِ حَ طَ] (اِخ) نام پلی در نواحی خراسان. (حبیب السیر چ طهران جزء 3 از ج 3 ص182).

پلخ.

[پَ لَ] (اِ) حلق و گلو را گویند. (برهان قاطع):
ز بس افغان و نعره و فریاد
مردمان را فروگرفته پَلَخ.نزاری.

پل خاب.

[پُ لِ] (اِخ) رجوع به پل خواب شود.

پل خاتون.

[پُ لِ] (اِخ) نام محلی در 72000 گزی سرخس در خراسان. این نام در حبیب السیر (چ طهران جزء 3 ج 3 ص252) آمده است.

پل خالص.

[پُ لِ لِ] (اِخ) نام پلی در دوازده فرسنگی بغداد. (حبیب السیر چ طهران جزء 3 از ج 3 ص161).

پلخته.

[پَ لِ تَ / تِ / پِ لَ تَ / تِ] (اِ)(1)قالبی مشبک یا غربال گونه ای که از شاخهء بید و مانند آن سازند و پنیر را روی آن نهند تا آب آن برود و آن را به اسپانیولی پلیتا گویند. رجوع شود به ذیل قوامیس عرب تألیف دزی ج1 ص109 س1.
.
(فرانسوی)
(1) - Clayo. eclisse

پل خداآفرین.

[پُ لِ خُ فَ] (اِخ) نام پلی در حوالی ارّان به شمال آذربایجان. (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص245). در دامنهء ارتفاعات کوههای قرجه داغ و اکنون از پلهای مرزی ایران و شوروی است بر روی ارس.

پلخدار.

[پَ لَ] (اِ مرکب) سفیدار. رجوع به سفیدار شود. و این نامی است که در طوالش به سفیدار دهند.

پل خربگیری.

[پُ لِ خَ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح عوام، گزَک. موقع امتحان.

پل خرده.

[پُ خُ دَ] (اِخ) نام دیهی در استراباد رستاق. (مازندران و استراباد تألیف رابینو ص127).

پل خشتی.

[پُ لِ خِ] (اِخ) نام محلی در جنوب یارم تپه در ساروترکمان.

پلخم.

[پَ لَ / پَ خِ] (اِ) فلاخن را گویند و آن کفه ای است که از پشم یا از ابریشم بافند و بر دو طرف آن دو ریسمان بندند و شبانان و شاطران بدان سنگ اندازند. (برهان قاطع). قلاب سنگ. و بعضی به بای تازی گفته اند. (فرهنگ رشیدی). قلماسنگ:
گله بانان او نهند از قدر
مهر و مه را چو سنگ در پلخم.
مؤیدالدین (از فرهنگ رشیدی).
قلخم معرب آن است.

پل خمار تکین.

[پُ لِ خُ تَ] (اِخ) نام موضعی در بلق که ناحیه ای است نزدیک غزنه و جزء زابلستان است. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص244 و حاشیهء1).

پلخمان.

[پِ لَ] (اِ) فلاخن است که شبانان بدان سنگ اندازند. (برهان قاطع). بلخم. قلاب سنگ. قلماسنگ.

پل خنبه.

[پُ لِ ؟] (اِخ) نام پلی به هرات. (هرات نامهء سیف هروی ص320).

پل خواب.

[پُ لِ خوا / خا] (اِخ) دهی جزء دهستان ارنگه در بخش کرج از شهرستان تهران در 34 هزارگزی شمال خاور کرج کنار راه شوسهء کرج به چالوس در درهء رود کرج. این ده سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

پل خواجو.

[پُ لِ خوا / خا] (اِخ) رجوع به پل بابارکن الدین شود.

پلخوم.

[پَ] (اِ) رجوع به شون شود.

پل دختر.

[پُ لِ دُ تَ] (اِخ) پلی است که شاه صفی بر روی رودخانهء قزل اوزن در سنهء 1042 ه . ق. میان میانج و زنجان ساخته که از جملهء ابنیهء تاریخی ایران است.

پل دختر.

[پُ لِ دُ تَ] (اِخ) قریه ای در 422هزارگزی طهران میان برجین و میانه و آنجا ایستگاه ترن است.

پل دختر.

[پُ لِ دُ تَ] (اِخ) نام پلی بر آب کسلیان که حد فاصل میان سوادکوه و شیرگاه است. (سفرنامهء مازندران و استراباد تألیف رابینو ص43).

پل دخترورجه.

[پُ لِ دُ تَ وَ جَ] (اِخ)نام محلی کنار راه خرّم آباد به دزفول میان قلعهء حسینه و قلعهء بلارود در 770100 گزی طهران.

پل درفراه.

[پُ لِ ؟] (اِخ) نام پلی در هرات. (حبیب السیر چ طهران خاتمه ص397) (از هرات نامه ص713).

پل دزفول.

[پُ لِ دِ] (اِخ) در شهر دزفول بر روی آب دیز واقع است و از ابنیهء معروف زمان ساسانیان است و جزء آثار تاریخی ایران بشمار میرود.

پل دشت.

[پُ لِ دَ] (اِخ) نام جدید قریهء عرب که در مشرق ماکو واقع است. رجوع شود به اصطلاحات فرهنگستان.

پلدشت.

[پُ دَ] (اِخ) پلشت. دهی جزء دهستان بهنام پازکی در بخش ورامین از شهرستان طهران در 18هزارگزی شمال ورامین و دوهزارگزی جنوب راه خراسان دارای 817 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

پل دماغ.

[پُ لِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) برجستگی دماغ، یعنی مغز برجستگی استخوانی که در آن دماغ جای دارد.
.
(فرانسوی)
(1) - Protuberance cerebrale

پل دوآب.

[پُ لِ] (اِخ) نام محلی کنار راه سلطان آباد و ملایر میان قهوه خانهء حضرت عباس وفر، در 317900 گزی طهران.

پل دوازده پله.

[پُ لِ دَ دَهْ پِلْ لَ] (اِخ)نام پلی که در آمل بر روی رود هراز ساخته شده است. این پل را در اواخر مأئهء یازدهم شیخ الاسلام آمل بنا نهاد و بعد در دورهء قاجاریه میرزا شفیع وزیر مازندران آن را تجدید کرد. (از سفرنامهء مازندران و استراباد تألیف رابینو ص36 و 156).

پل دوم.

[پُ لِ دُوْ وُ] (اِخ) پاپ از1464 تا 1471م.

پل دیاکر.

[پُ لِ] (اِخ) یا وارنفرید. مورخی از مردم لمباردی. (740 - 801م.).

پل ذهاب.

[پُ لِ ذَ] (اِخ) نام پلی در استان پنجم (ایلام).

پلر.

[پَ لَ] (اِخ) (کوه...) کوهی در کجور مازندران و قریهء فیروزآباد در دامنهء آن واقع است. (سفرنامهء مازندران و استراباد تألیف رابینو ص109).

پل رضاشاهی.

[پُ لِ رِ] (اِخ) نام محلی کنار راه طهران و فیروزکوه میان تونل و ملک سلیم در129600گزی طهران.

پلرم.

[پُ لُ] (اِخ) نام دیهی در فندرسک. (سفرنامهء مازندران و استراباد تألیف رابینو ص128).

پلرن.

[پِ لِ رَ] (اِخ)(1) کرسی بخشی از ایالت لوار سفلی، در شهرستان سن نازر. مجاور رود لوار، دارای 2252 تن سکنه.
(1) - Pellerin.

پل رود.

[پُ] (اِخ) نام محلی کنار راه رامسر به لنگرود میان قلعه چای و شیرمحله در 514100 گزی طهران.

پل رود.

[پُ] (اِخ) رودخانه ای است که به بحر خزر میریزد و محل صید ماهی است. (از جغرافیای اقتصادی ایران تألیف کیهان ص32).

پل رومی.

[پُ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) شادروان. پلی که طاق آن صورت نیم دایره دارد.
.
(فرانسوی)
(1) - Aqueduc romain

پل ریکنه.

[پُ لِ کَ نَ] (اِخ) نام پل و موضعی به هرات. (هرات نامهء سیفی هروی ص134 و 248 و 704 و 705 و 713).

پل زاغول.

[پُ لِ] (اِخ) براه بیابان در حدود اندخود خراسان. (ترجمهء تاریخ یمینی ص233).

پل زال.

[پُ لِ] (اِخ) رجوع به قلعهء پل زال شود.

پلزانس.

[پْلِ / پِ لِ] (اِخ)(1) در قاموس الاعلام ترکی (تحت عنوان پلزانسه) آمده است، آن را به زبان ایتالیائی پیاچنچه(2)نامند. نام مرکز ایالتی است در قسمت شمالی ایتالیا و در دوک نشین ملعاپارمه. این شهر در نزدیکی ساحل یمین نهر پو، و در 53هزارگزی شمال غربی واقع است. عدهء سکنهء آن 35000 تن است. مکتب بزرگی موسوم به آلبرونی، و مدرسهء مخصوص به مجسمه سازی و نقاشی، کتابخانه، راه آهن، قصر مخصوص دوکهای قدیم، استحکامات، جادّهء زیبا، منسوجات ابریشمی و پشمی، و انواع مشروبات دارد. پلزانس از شهرهای بسیار قدیم است و صحنهء وقایع تاریخی بسیار بوده است. ایالت پلزانس از جانب شمال به میلان و کرمونه و از سوی مغرب به پاوی و از جهت جنوب غربی به ژن و از طرف جنوب و مشرق نیز به ایالت پارم محدود میباشد. مساحت آن 2355 هزار گز مربع و عدّهء نفوس 226720 تن منقسم به دو قضا. و جامع 7 ناحیه است. قسمت جنوبی آن کوهستانی و از دامنه های کوه پناست که 1735 گز ارتفاع دارد و قسمت شمالی آن جلگهء باصفا و سبز و خرمی است و چندین رودخانه از دامنه های کوه نامبرده سرچشمه گرفته این جلگه را سیراب ساخته به نهر میریزد. محصولات عمدهء آن حبوب گوناگون، شراب، توت، شاه بلوط و میوه های دیگر است. مراتع فراوان و پنیر مشهور دارد از احجار آن برای ابنیه و گچ پزی استفاده می کنند.
(1) - Plaisance.
(2) - Piacenza.

پل زدن.

[پُ زَ دَ] (مص مرکب) پل ساختن. پل کردن. پل بستن و بنا کردن پل:
یکی پول دیگر بباید زدن
شدن را یکی راه و بازآمدن.فردوسی.

پل زرینه.

[پُ لِ زَ نَ] (اِخ) نام موضعی در حوالی زنجان نزدیک عقبهء میانج. (ذیل جامع التواریخ رشیدی تألیف حافظ ابرو ص229 و 239).

پل زغال.

[پُ لِ زُ] (اِخ) نام موضعی در درهء چالوس کنار راه طهران به چالوس میان ماکارود و چالوس در 190300 گزی طهران.

پل زمانخان.

[پُ لِ زَ] (اِخ) در اصفهان. دارای دو دهنه، یکی بزرگ و دیگری کوچک که بر روی سه پایهء سنگی طبیعی قرار دارد و محل عبور اهالی چهارمحال است. (کتاب اصفهان تألیف حسین نورصادقی ص33).

پل زنگوله.

[پُ لِ زَ لَ] (اِخ) میان کندوان و چالوس نزدیک آغاز جنگل.

پل زنگینه و چکان.

[پُ لِ زَ نَ وَ چَ](اِخ) موضعی به هرات. (حبیب السیر چ طهران خاتمه ص397).

پلزیان.

[پْلِ / پِ لِ] (اِخ)(1) گیوم دُ. یکی از قضات مشاور مشهور فیلیپ لُ بِل.
(1) - Plaisians.

پلزین.

[پُ لِ] (اِخ)(1) نام قدیم ایالت رویگو(2) در ایتالیا.
(1) - Polesine.
(2) - Rovigo.

پلژی.

[پُ] (اِ) پلچی. (محمودبن عمر ربنجنی).

پلژی فروش.

[پُ فُ] (نف مرکب)پلچی فروش. بلژی فروش. صیدلانی. صیدنانی. یعنی پیله ور. (مهذب الاسماء). خراز. خرزی. خرازی. مهره فروش.

پل سالار.

[پُ لِ] (اِخ) موضعی به نزدیکی هرات. (حبیب السیر چ طهران جزء 4 از ج 3 ص380 و نیز ج 3 از ج 3 ص180 و 252 و 280).

پلستک.

[پِ لِ تُ] (اِ) پرستوک باشد و آن پرنده ای است که در سقف خانه ها آشیان کند و به عربی خطاف گوید. (برهان قاطع). پرستک. (فرهنگ جهانگیری). پرستو.

پلستن ل گرو.

[پْلِ / پِ لِ تَ لِ گْرِوْ / گِ رِوْ] (اِخ)(1) کرسی بخشی از ایالت «کت دو نُر» در شهرستان لانون بر کنار دریای مانش دارای 3198 تن سکنه.
(1) - Plestin-les-Greves.

پل سروش.

[پُ لِ سُ] (اِخ) نام محلی کنار راه زاهدان به خواش میان سیاه جنگل و سنگان در 129000گزی زاهدان.

پل سروش بادران.

[پُ لِ سُ] (اِخ) در اصفهان که پل دشتی هم میخوانند. یک فرسخ با پل چوم فاصله دارد. محمد مهدی می نویسد نزدیک آن قریه واقع شده و رود در آنجا بطرف دیگر گشته و پل بدان طرف آب مانده است. اکنون هم در کنار رودخانه واقع است و آب از آن عبور نمی کند و چشمه هایش از ریگ پر شده است. (کتاب اصفهان تألیف حسین نورصادقی ص39).

پلس سدهاند.

[پُ لِسْ سِدد هانْ دَ](اِخ) یعنی بزرگترین کتاب نجوم منسوب به پولس یونانی. (التفهیم چ همائی ص184 حاشیهء د).

پل سفید.

[پُ لِ سِ] (اِخ) نام ایستگاهی از راه آهن طهران و بندر شاه. فاصله اش تا طهران 2/286هزار گز و آن ایستگاه هفدهم راه آهن شمال است از سوی طهران.

پل سفید.

[پُ لِ] (اِخ) نام پلی بر رود طالار دارای دو چشمه در سی میلی شمال فیروزکوه و 42میلی جنوب ساری. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص42 و43).

پل سلطان.

[پُ لِ سُ] (اِخ) نام موضعی میان حلب و حماة. (حبیب السیر چ طهران جزء 4 از ج 2 ص199).

پل سمیساطی.

[پُ لِ سُ] (اِخ)(1) یکی از بزرگان مذهب مسیحی است از مردم سمیساط که در اول سمت سکوبائی یعنی اسقفی شهر خویش داشت و در 360 م. بدرجهء بطریقی شهر انطاکیه ارتقا یافت و چون الوهیت عیسی و تثلیث را منکر شد سن فلیکس پاپ، وی را تکفیر کرد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Paul de Samosate.

پل سنگین.

[پُ لِ سَ] (اِخ) نام موضعی در استرآباد. (حبیب السیر چ طهران جزو 3 از ج 3 ص 281).

پل سنگین.

[پُ لِ سَ] (اِخ) نام موضعی در حدود ختلان. (حبیب السیر چ طهران جزء 3 از ج 3 ص126).

پل سوم.

[پُ لِ سِوْ وُ] (اِخ) (اسکندر فارنز) پاپ از 1534 تا 1549م. مؤسّس سنوذس (کنسیل) ترانت.

پلسی لتور.

[پْلِ / پِ لِ لِ] (اِخ)(1) قریه ای از ایالت «اندراِلوار» در شهرستان تور. اطلال کاخی که لوئی یازدهم ساخته و در آن بسال 1483م. وفات کرده است بدانجا برجای است.
(1) - Plessis-les-Tours.

پل شادروان.

[پُ لِ ؟] (اِخ) پل شوشتر. در مرآت البلدان ناصری (مادهء تستر) آمده است: (شادروان در لغت سراپرده و فرش منقوش و بساط گرانمایه را گویند و چون زمین رودخانه یعنی بنیان این پل را از سنگ مرمر فرش کرده بودند آن را شادروان خواندند و بعضی شادروان را به جدول و راه رو آب نیز ترجمه کرده اند و این معنی را با این محل مناسبت بیشتر است) عقیدهء بعضی این است که شهر شوشتر قبل از ظهور ساسانیان چند گاهی خراب بود و چون اردشیر بابکان که اول پادشاه ساسانیان است سلطنت یافت در صدد تجدید بنای شوشتر برآمد و از هر جا جمعیتی را کوچانیده به شوشتر سکنا داد و حکم کرد تا در این شهر خانه بسازند و در این باب مبالغت کرد و در اندک زمانی عمارت و برج و باروی شهر را تمام کردند و خیال داشت که پائین دهنهء داریان را که زیر پل دزفول واقع است به عرض رودخانه شادروانی بنا کند که آب بلند شود و در نهر داریان جاری گردد و اجل او را فرصت نداد. نبیرهء اردشیر، شاپور ذوالاکتاف چون در سلطنت استقلالی یافت در حوالی شهر ادس که به اورفه نیز معروف است با والریان (ورلین) قیصر روم جنگ کرده لشکر او را شکست داد و قیصر را به اسیری گرفت و حکم کرد تا این پل و این بند را بنا کند قیصر مهندسان و معماران از روم و فرنگ با زر و اموال بسیار طلبیده اوّ از زیر کوهی که بقعهء سید محمد گیاه خوار در آن است و آب رودخانه از زیر آن کوه بطرف مغربی شهر جاری بود رخنه کردند که آب را بطرف جنوب برند از زیر آن کوه تا بند قیر که دوازده فرسخ مسافت است بریدند و آب را بدان طرف سر دادند و نوره و گچ را بشیر گوسفند خمیر کردند و سنگهای بزرگ با علم جرّاثقال بکار بردند و هر دو سنگ را با طوق آهن بهم بستند و از دهنهء مافاریان تا زیر پل را به یک ترازو فرش کردند و با سرب آب کرده رخنه های سنگها را مسدود کردند و بعرض رودخانه شادروانی ساخته پل عظیم برای سهولت عبور و مرور با کمال استحکام ساختند و آن رخنه هائی که از زیر بقعهء سید محمد گیاه خوار کرده بودند از همان نوره و سرب آب کرده مسدود کردند تا شادروان و بند میزان تمام شد آنگاه آب را به مجرای مطلوب جاری کردند و چنان کردند که چهار دانگ آب به رود قدیم از زیر پل میگذشت و دو دانگ دیگر برای مصرف باغات در رودخانهء کرکر و بطرف جنوبی شهر جاری شد لهذا قریه ای که پهلوی رود قدیم بود به چهاردانگه و دیهی که پهلوی این رود بود به دودانگه موسوم شد و باغات و بساتین بعمل آوردند و زراعت صیفی بسیار شد و آبادی بدرجه ای رسید که صحرای عسکر و اراضی داویان را زمین مینو نام دادند و معروف است که پل دزفول را نیز والریان بنا کرده اگر چه از آن زمان الی الان چندین بار پل مسطور خراب شده و تعمیر کرده اند و اما بنیان پل که معروف به شادروان است باقی و چندین سال دیگر هم برقرار خواهد بود و یک مرتبه از چند مرتبه که این پل خراب شد در زمان بنی امیه بود که شبیب خارجی خروج کرد و شوشتر را مقر سلطنت خود ساخت و مکرر لشکر از شام بجنگ او آمدند و مغلوب شدند تا در زمان عبدالملک بن مروان که حجاج بن یوسف والی عراقین و خراسان شد و با لشکری جرّار بر سر شبیب آمد. شبیب در قلعهء شوشتر حصاری شده هر روز با سپاه خود از قلعه بیرون می آمد و با حجاج جنگ میکرد و شب به قلعه بازمیگشت تا یکروز وقتی که شبیب از رزمگاه مراجعت میکرد و اتفاقاً آن وقت آب رودخانه طغیان کرده بود و شبیب به تماشای سیلاب بکنار رودخانه آمده بود و اسب میتاخت در این بین شخصی مادیانی سوار و از پیش روی شبیب میراند اسب شبیب بمادیان رغبت کرد او بدهن اسب زد اسب حرکتی کرده با راکب خود در آب افتاده هر دو غرق و هلاک شدند و فردا صبح حجاج وارد شهر شد و از اهل ولایت بازخواست کرد که چرا شبیب را به شهر راه دادید اهل شهر گفتند او با سپاهی بسیار غفلةً بشهر داخل شد و ما را تاب محاربه با او نبود لهذا حجاج حکم کرد تا پل را خراب کردند که علی الغفله کسی به شهر وارد نشود. و در این اواخر در عهد خاقان مغفور (فتحعلی شاه) شاهزاده محمدعلی میرزا نیز این شادروان را مرمت و تعمیر کامل کرده است فاصلهء شادروان تا شهر تقریباً یک میل است. در سال هزارودویست وچهل و پنج خاقان خلدآشیان (فتحعلی شاه) طاب الله ثراه تشریف فرمای شوشتر شده و در کنار شط سراپردهء خاقانی افراشته روز دیگر به تماشای سدی که نواب غفران مآب محمدعلی میرزا مرمت کرده و ساخته بود رفتند بعد از تماشای سد بیاد آن فرزند دلبند افتاده بسیار متحسر و متأسف گردیدند. بالجمله پل شوشتر و پل دزفول هر دو را سه چشمه است و در وسط شهر شوشتر تپه ای است موسوم به تپهء روم، گویند خاک این تپه را والریان به حکم شاپور از مملکت روم به این محل نقل کرده که پل مذکور و بعضی ابنیهء دیگر را با این خاک بسازند آنچه میبایستی بکار بنّائی رود رفته اینکه حالا هست و بمصرف نرسیده فاضل آن خاک است. این تفصیل به عقیدهء مؤلف به افسانه شبیه است و محل اعتنا و اعتماد نیست و آنچه محقق است که خاک اطراف شهر شوشتر سست و مخلوط به شن است و از برای ابنیه ای که بخواهند چندین سال دوام داشته باشد بی مصرف است لهذا خاک این تپه را که مصنوعی است نه طبیعی از چند فرسخ دورتر آورده اند و بقدری که لازم بوده به مصرف ساختن پل رسانیده اند و باقی موجود است. مشربه و کوزه های شوشتر که به لطافت معروف است و آب را خنک میکند از خاک این تپه ساخته میشود و بسببی که ذکر شد از خاکهای دیگر اطراف شوشتر نمیتوان کوزه و مشربهء لطیف ساخت. گویند بعضی رومیها را که بحکم والریان برای ساختن پل آمده بودند از آب و هوای شوشتر خوش آمده در آنجا ماندند و کارهای غریب کردند و از جمله قریب به چشمهء آب گرمی که در دوفرسخی شهر در طرف شمال واقع است معدن نقره ای پیدا کرده بودند و هر سال مبالغی کلی از آن منتفع میشدند و وجه معتدٌبه از این بابت به شاپور میدادند و احدی از اهل ایران را در آن کار مداخله نبود و اکنون آن مکان بر کسی معلوم نیست. (تذییل) در قدیم الایام خیلی بالاتر از شوشتر پلی بر روی رودخانهء کارون در یک درهء تنگی بسته بودند. از آثار چنین مستفاد میشود که از بناهای سلاطین کیان بوده است. پائین تر از پل آثار دو قلعهء مخروبه موجود است که شباهت به بناهای سلاطین ساسانیه دارد. قلعهء سمت راست موسوم بقلعهء رستم و قلعهء سمت چپ را قلعه دختر مینامند و مغاره هائی که از سنگ تراشیده شده در اطراف شط کارون بسیار است به عقیدهء مؤلف اینها دخمهء اموات بوده در نزدیکی قلعهء رستم آجر پاره و آثار خرابه بسیار پیداست. یمکن در ازمنهء قدیمه شهر بزرگی در این محل بوده است. رود کارون از موضعی که مصب آن به شط العرب است تا حوالی شوشتر کشتی رو است. در میان شوشتر و رامهرمز چشمهء نفت سفید است که از حیث سفیدی بهترین نفتهای عالم محسوب میشود.

پل شاه.

[پُ لِ] (اِخ) محلی در حوالی کرمانشاه. رجوع شود به مجمل التواریخ گلستانه ص168.

پلشت.

[پِ لَ / پِ لِ / پَ لَ] (ص) آلوده. ناپاک. پلید. (اوبهی). فرخج. فژه. (لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی). فژاکن. فژاک. (لغت نامهء اسدی). شوخگن. چرک. چرکین. مردار و نکبتی را گویند. (برهان قاطع):
زنی پلشت و تلاتوف و اهرمن کردار
نگر نگردی از گرد او که گرم آئی.(1)شهید.
با دل پاک مرا جامهء ناپاک رواست
بد مر آنرا که دل و جامه پلید است و پلشت.
کسائی (از لغتنامهء اسدی).
با دو کژدم نکرد زشتی هیچ
با دل من چرا شد ایدون زشت
زشت خوی پلید کرد مرا
هر کرا خو پلید هست پلشت.کسائی.
و آن نیز گربه ای است پلشت و پیاستو.
فخری (از فرهنگ ضیاء).
|| این لفظ در فرهنگستان معادل عفونی(2)پذیرفته شده است و پلشت بر را بمعنی ضدعفونی(3) گرفته اند و پلشت بری را بمعنی ضدعفونی کردن. (واژه های فرهنگستان تا پایان سال1319 ه . ش.). و این وضع نمایندهء کمال بی اطلاعی از لغت و دوری تمام از ذوق ادبی و لغوی است.
(1) - شاید بمعنی گرم اوفتی سعدی است، آنجا که گوید:
چو زنبور خانه بیاشوفتی
گریز از محلت که گرم اوفتی.
.
(فرانسوی)
(2) - Septique .
(فرانسوی)
(3) - Antiseptique

پل شکستن بر.

[پُ شِ کَ تَ بَ] (مص مرکب) کنایه از محروم ماندن و بی نصیب(1)شدن باشد. (برهان قاطع). بی بهره گردانیدن. (آنندراج):
فلک پل بر دلم خواهد شکستن
کز آب عافیت بوئی ندارم.
خاقانی (از فرهنگ رشیدی)
عاشق محتشم بسی داری
پل همه بر من گدا شکنی.
خاقانی (از فرهنگ رشیدی).
آسمان پل بر سر آن خاکیان خواهد شکست
کآبروی اندر ره آن دلستان افشانده اند.
خاقانی.
دشمنان از داغ هجرش رسته اند
پل همه بر دوستان خواهد شکست.خاقانی.
|| بعضی گویند بمعنی غرق کردن باشد. (غیاث اللغاث).
-پل شکن؛ خراب کنندهء پل:
عمر پلیست رخنه سر، حادثه سیل پل شکن
کوش که نارسیده سیل از پل رخنه بگذری.
خاقانی.
(1) - به تصحیح قیاسی، نسخه ها «بی طاقت» است.

پل شوشتر.

[پُ لِ تَ] (اِخ) رجوع به پل شادروان شود.

پل شهرستان.

[پُ لِ شَ رِ] (اِخ) در اصفهان این نام بمناسبت قریه ای است که مجاور آن قرار دارد. تاورنیه می نویسد یک پل کهنهء دیگر هم در ربع لیو، زیر دست پل گبرهاست که راه معمولی شیراز به اصفهان بوده اکنون این پل بر جا و پایه های آن از سنگ ساخته شده است اما قسمت فوقانی پل که جهت عبور و مرور بوده خراب شده است و فقط پیاده میتوان از روی آن عبور کرد. (کتاب اصفهان تألیف حسین نورصادقی صص38-39) و شهرستان کنار راه اصفهان به نائین میان اصفهان و حسن آباد در 4000گزی اصفهان واقع است.

پل صراط.

[پُ لِ صِ] (اِخ) صراط. پلیست گسترده بر پشت دوزخ که ذکر آن در حدیث صحیح وارد است. (منتهی الارب). عقاید مسلمین دربارهء پل صراط مشابه است با آنچه مزدیسنان دربارهء پل چینوت گویند. و نیز رجوع به چینوت شود.

پلطار.

[پَ لَ] (اِ) اصل کلمهء مستعمل در عربی، بلطار. کلمهء اسپانیولی. قسمت فوقانی داخل دهان. سقف دهان. سَقّ (در تداول عوام) و گاه کام را نیز به این معنی استعمال کرده اند. رجوع شود به ذیل قوامیس عرب تألیف دزی در بلطار ج1 ص112.

پل طالار.

[پُ لِ] (اِخ) نام محلی کنار جادهء قائمشهر و بابل میان قائمشهر و پل نوری کلا در 258700گزی طهران.

پلطر.

[پْلِ / پِ لِ] (از یونانی، اِ) از مقادیر و مقیاسهای طول یونانی مساوی 78/30 گز. (ایران باستان ج 1 ص166 و ج2 ص999).

پل عطا.

[پُ لِ عَ] (اِخ) موضعی به حوالی بلخ. (تاریخ بخارای نرشخی ص106) (تاریخ سیستان ص256).

پلغ پلغ.

[پُ لُ پُ لُ] (اِ صوت) حکایت آواز جوشیدن مایعی زفت و غلیظ با تیرکها و جوشهای بزرگ.
- پلغ پلغ زدن؛ جوشیدن با جوشهای بزرگ و بیشتر در مایعی زفت چون آش و مانند آن.

پلغده.

[پَ لَ دَ / دِ] (ص) تخم مرغ و میوه ای که درون آن گندیده و ضایع شده باشد. (برهان قاطع). و گویند مرغ بیضه ای را پلغده کرد؛ یعنی گنده کرد و بچه نیاورد. پوسیده و درهم شده. (فرهنگ رشیدی):
دو خایه گنده(1) پلغده شده هم اندر وقت
شکست و ریخت همانجا سپیده و زرده.
سوزنی.
غَرقلَة؛ پلغده گردیدن تخم مرغ و خربزه. (منتهی الارب).
(1) - ن ل: کرده.

پلغندگی.

[پُ لُغْ غَ دَ / دِ] (حامص)پلقندگی. برجستگی. بیرون آمدگی. برآمدگی.

پلغنده.

[پَ غَ دَ / دِ] (اِ) پرونده. بقچه. رزمه.

پلغیدگی.

[پُ لُغْ غی دَ / دِ] (حامص)پلقیدگی. حالت و چگونگی پلغیده. رجوع به پلقیده شود.

پلغیدن.

[پُ لُغْ غی دَ] (مص) پلقیدن. بیرون جستن و برجستن و برآمدن و بیرون خزیدن چیزی چنانکه تیرک دیگ جوشان و چشم در بعض بیماریها. بیرون آمدن چیزی از جای خود به بیرون برجستگی چیزی. جحظ. جحوظ. و نیز رجوع به بیرون نشستن شود.

پلغیدنی.

[پُ لُغْ غی دَ] (ص لیاقت)درخور و سزاوار پلغیدن. پلقیدنی.

پلغیده.

[پُ لُغْ غی دَ / دِ] (ن مص) در تداول عامیان، برجسته و از حد طبیعی زیاده بیرون آمده و اکثر در چشم متداول است. بیرون جسته: چشم پلغّیده؛ مایل بسوی بیرون. جاحظ.

پلفته.

[پُ لُ تَ / تِ] (اِ) پارچه ها و گلوله های علف سوخته را گویند که چون آتش در خانهء علفی افتد زور آتش آنها را بر هوا برد. (برهان قاطع). آن باشد که چون آتش در خانهء کاه پوش افتد گلوله های کاه سوخته که هنوز آتش در میانش باشد بزور آتش در هوا رود. (فرهنگ جهانگیری) (رشیدی). آتش پاره که هوا آن را ببرد و به هندی آن را چنگاری گویند. (غیاث اللغات).

پل فردوس.

[پُ لِ فِ دَ] (اِخ) نام محلی کنار راه طهران و فیروزآباد، میان سعیدآباد و تونل در 109000گزی طهران.

پل فسا.

[پُ لِ فَ] (اِخ) واقع در 16000 گزی شیراز کنار راه شیراز و جهرم میان اجوار و باباحاجی.

پل فسا.

[پُ لِ فَ] (اِخ) (نهر...) آبش شیرین ولی بسیار سنگین و ناگوار، از چشمهء پیربناب برخاسته از صحرای قره باغ حومهء شیراز و پل فسا گذشته به دریاچهء مهارلو فروریزد. (فارس نامهء ناصری).

پل فلاورجان.

[پُ لِ فَ وَ] (اِخ) در اصفهان است و دو فرسخ با پل بابامحمود فاصله دارد. (کتاب اصفهان تألیف حسین نورصادقی ص33).

پل فوشنچ.

[پُ لِ شَ] (اِخ) موضعی در حوالی هرات. (حبیب السیر چ طهران جزء 4 از ج 3 ص379).

پل فیروزی.

[پُ لِ] (اِخ)(1) لقبی بود که روسها و امریکائیها و انگلیسها و فرانسوی ها در جنگ بین المللی دوم به ایران دادند.
.
(فرانسوی)
(1) - Pont de victoire

پلق پلق.

[پُ لُ پُ لُ] (اِ صوت) رجوع به پلغ پلغ شود.

پل قدیس.

[پُ لِ قِدْ دی] (اِخ) سن پل(1). بولس. پاولوس. پولس. یکی ازحواریون است که در سال دوم میلادی به طرسوس متولد شده است. پدر او از یهود بود و اسم اصلی پاولوس (شائول) است. تربیت او در قدس شریف بود و در اول امر با دین ترسائی خصومت میورزید بعد در راه دمشق معجزه ای دید و به دین عیسی گروید و یکی از بزرگان دعاة مذهب مسیح شد. یکی از سرداران روم را در «پافوس» یعنی «باف» موسوم به «سرجیوس پاولوس» به دین عیسی دعوت کرد و او بپذیرفت و بدین جهت سرجیوس را نسبت بدو کرده پاولوس خواندند سن پل در قبرس و آناطولی و یونان و سالونیک و اَطنه و سائر شهرها علناً به دعوت انجیل پرداخت و در سال 58 م. که به موطن خویش قدس شریف بازگشت یهودیان با او مخالفت آغازیدند و حاکم فلسطین موسوم به «فلیکس» او را دو سال در قیصریه محبوس ساخت و پس از آن وی را به روم فرستاد و در آنجا او را تبرئه کردند و هم به شهر روم مردمان را به دین مسیح دعوت کرد. سپس به مشرق بازگشت و کرت دیگر در سال 62 یا 64 م. به روم شد و در آن وقت عیسویان در روم بسیار بودند و نِرون امپراطور روم او را خواست و از وی مؤاخذه کرد و او جوابهای درشت گفت از این رو در سال 66 با پطروس حواری (یعنی سن پیر) به امر نرون مقتول گشت و جسد او را در راه «اوسمَیه» به خاک سپردند و بعدها مسیحیان استخوانهای وی را به کلیسای سن پیر نقل دادند. ذکران او را در بیست ونهم حزیران گیرند. چهارده خطبه از او در دست است و در کتاب اعمال رسولان انجیل ترجمهء حال وی آمده است. (قاموس الاعلام ترکی). در کتاب قاموس مقدس آمده است: در لغت بمعنی کوچک میباشد و او را در زبان عبرانی شاؤل میگفتند و او حواری ممتاز قبایل بود. (روم 11:13). اول ذکری که از این اسم داریم در «1 ع13:9» میباشد. بعضی بر آنند که سبب تسمیه و تبدیل شاؤل به پولس که اسم رومانی است مطابق رسم یهودیانی بود که در دول خارجه میبودند و یا اینکه بواسطهء احترام سرجیوس پولس که دوست او و یکی از جدیدالایمانان سلف بود که در آیهء 7 مذکور است این اسم را بر خود قبول نمود امکان دارد که در طفولیت به همین دو اسم خطاب شده معروف بوده است. و او در شهر طرسوس قلیقیه متولد گشت و امتیاز رعیتی روم را ارثاً از پدر یافت والدینش از سبط بن یامین بودند که او را بر حسب رسوم و قواعد یهود تربیت کردند و همچو عبریی از عبریان نشو و نما کرد فی3:5. شهر طرسوس از حیث علم و تربیت بسیار معروف و مشهور بود و پولس همواره در علم و آداب و معرفت و تربیت ترقی می کرد تا در موقع مناسب والدینش او را به اورشلیم فرستادند تا در خدمت غمالائیل که از مشاهیر علمای آن زمان بود تعلیم و تحصیلات خود را کامل نمایند لکن معلوم نیست که در زمان ظهور مسیح در اورشلیم بود یا نه. احتمال میرود که بعد از مراجعتش به طرسوس بر حسب رسم عمومی یهود که میگفتند «آنکه پسر خود را صنعت مفیدی نیاموزد ویرا بدزدی داشته است» صنعت خیمه دوزی آموخت. (1 ع18 :3 و20:34،2 تسلو3:8). چون سی سال از سنش گذشته بود در میان قوم یهود مشار بالبنان و شخصی نافذالامر گشته از تعلیمات غمالائیل فواید بسیار یافته در شریعت و علوم دینیه مهارت تام و تمامی بهم رسانیده برحسب قواعد فریسیان تن به ریاضات شاقه سپرده عالمی مرتاض و حافظ قوی و متعصب دین یهود و دشمن تلخ و سخت دین مسیحی گردید. (1 ع8:3 و24:9 - 11). در این حال بر حسب مسطورات کتاب اعمال (اع 9: و 26): مسیح در راه دمشق بدو مکشوف گشته اعجازاً هدایت یافته تابع دین مسیح شده مسیح برای او عمدهء مقصد گردید (اع 26:15 اقر15:8) و دل و جان و اندیشه و قوت و قدرت خود را تماماً به مسیح سپرده من بعد چه در حیات و چه در ممات غلام عیسی مسیح بود و تمام قوا و غیرت و مجاهدات و اندیشهء خود را وقف محافظت و انتشار انجیل مسیح نمود. خصوصاً در میان قبایل چنان مینماید که افکار او در خصوص روح دین پاک و عالی مسیح چه در عبادت و چه در اثر اعمالش دارای اهمیت مخصوص بود ضدّیت او به رسوم و قواعد عبادت و دین یهود وی را در هر جا مورد کینه و دشمنی اهالی وطن خود کرد و بالاخره بواسطهء شکایت اهالی وطن بدین وسایل بر وی شکایت آورده بتوسط رومیان در قیصریه محبوس گردید و چون مدت دو سال بر این برآمد وی را از قیصریه برای استنطاق به رومیه فرستادند زیرا که خود خواهش نمود که در حضور امپراطور حاضر شود. حکایاتی که نویسندگان کلیسای سلف در خصوص پولس ذکر میکنند چندان محل اطمینان نیست ولی در قرنهای اوّل رأی ذیل محل قبول عامه بود یعنی که در پولس خطائی نیافتند و در آخر دو سال که تقصیری بر او ثابت نتوانستند کرد پاکدامنی وی ظاهر شده از حبس مستخلص گردید، بعد از آن دوباره به رومیه مراجعت کرد و نرون ثانیاً او را حبس کرده مقتول گردانید. چنان مینماید که پولس در تمام علومی که در آن وقت در میان یهود متداول و معروف بود مسلط بوده و از مهارت و تسلطی که در زبان یونانی داشته است معلوم میشود که از نوشتجات یونانیان نیز بی اطلاع نبوده با فیلسوفان ایشان مباحثات بسیار کرده از شعرای آنها مثل اریتس (اع17:28) و میندر (اقر 15:33 و 1) پای مندیز (تیط 1:13) اقتباس میکند اما نمیتوان گفت که کلیةً در علوم ایشان عالم بوده. از رسوم مؤثرهء سجیه و طبیعت او قصد عام و عالم گیر و روحانیت دین مسیح و آثار مطهره و شرف بخشای بر قلوب مؤمنین بخوبی معلوم میگردد دین مسیح و اثر مطهر آن آتش محبت و خیال نجات بخشی تمامی مردم را از خود ناجی اقتباس نمود. (کل 1:12) چنان مینماید که بسیاری از حواریان و سایر معلمان بیشتر به اصول دین یهود و قوانین و رسوم و آدابی که در آن تربیت یافته بودند متوجه بوده اعتنا مینمودند یعنی آنها را اصل و مسیحی گری را چون فرع میدانستند که بر تنهء قدیم پیوسته شود یعنی که وجود و حیات شاخهای نو بسته بوجود و حیات تنه است لکن پولس یکی از آنهائی بود که از این کوتاه نظری صرف نظر کرده دین مسیح را در روشنائی حقیقی اش چون مذهب عام و عالم گیر تصور مینماید. دیگران بر آن بودند که کسی که بخواهد بدین تازه متدین شود باید اول یهودی شود و یوغ اطاعت شریعت موسی را بر خود گیرد لکن پولس بر آن بود که این دیوار حایلی که اسباب نفاق یهود و قبایل است از میان بردارد و بنماید که تمام ایشان در مسیح یکی هستند و نتیجهء تمام اعمال او همین بود و به هیچ وجه از پیروی این مقصود عظیم دست نکشید و از تنبیه پطرس که نظرش به زمان بود باز نایستاد و حیات خود را در مقابل تعصب هموطنان خود در خطر گذاشت و فی الحقیقة به همین واسطه بود که مدت پنجسال در اورشلیم و قیصریه و رومیه محبوس شد.
خلاصهء تاریخ سرگذشت پولس:
ایمان آوردن پولس (اع9:) سال 37 م. سکونتش در عربستان 37-40 م. سفر اولش به اورشلیم. (غلا1:18). سکونتش در طرسوس. (اع 9:23-30). و مسافرتش در انطاکیه. (اع 11:28) 40 م. سفر دومش به اورشلیم با بارنابا از زمان قحطی و آوردن اعانه از برای فقرا (اع 11:30) 44 م. سفر اولش برای بشارت در اطراف با بارنابا و مرقس در قیرس و انطاکیه پیسیدیه و ایقونیه و لستره و دریه و مراجعتش به انطاکیه. (اع13:و14:) 25-41 م. انجمن شدن حواریان در اورشلیم. دشمنی میان یهود و قبایل در کلیسا. سفر سیمش به اورشلیم با بارنابا و تیطس و اصلاح خصومت و موافقت یهود و مؤمنین قبایل. مراجعت پولس به انطاکیه. مباحثه با پطرس و بارنابا در انطاکیه و جدائی موقتی بارنابا (اع 15:21-30). سفر ثانی پولس برای بشارت از انطاکیه به آسیای کوچک و قلیقیه و لیکاونیه و غلاطیه و تراوس و شهرهای یونان یعنی فیلپی و تسالونکی و بیریه و اطینا و قرنتس (اع 15:30-18:ا).و در این سفر بود که به بشارت دادن در اروپا شروع کرد 51 م. توقفش یکسال ونیم در قرنتس و تصنیف دو رسالهء تسالونیکیان 52-53 م. سفر چهارمش به اورشلیم و چندی توقف در انطاکیه (اع 18:11-33). بعد سفر سیمش از غلاطیه و فریجیه در پائیز برای بشارت (اع 19:1). توقفش مدت سه سال در افسس و تصنیف رسالهء غلاطیان (اع 20:1) در سال 56 یا 57 م. و رفتنش به مقدونیه و قرنتس و کریت که در کتاب اعمال مسطور نیست. تصنیف رسالهء اوّل به تیمونیوس و مراجعتش به افسس. و تصنیف رسالهء اول به قرنتیان در بهار سال 57:54-57 م. مفارقتش از افسس در تابستان و رفتنش به مقدونیه و تصنیف رسالهء دوم به قرنتیان و رساله ای به تیطس سال 57 م. توقفش سه ماه در قرنتس و تصنیف رساله ای برومیان در سال 58 م. سفر پنجمش به اورشلیم در بهار و گرفتار شدن و فرستادنش به قیصریه در سال 58 م. (1ع 20:3-21:11). سفر پنجمش به اورشلیم، (1ع 20:3-21:15) محبوسیش در قیصریه. اجرای حکم بر او در حضور فیلکس، فستوس و اغریپاس و شروع تصنیف انجیل لوقا و کتاب اعمال حواریان (1ع 21:17-26:32) 58-60 م. سفرش به روم در پائیز و شکستن کشتی در نزدیکی ملیطه و پیش رفتنش به روم (1ع 27:1-28:16) در بهار سال 60-61 م. اسیری اولش در رومیة (اع 28:30) و تصنیف رساله ای به قلسیان و افسسیان و فیلییان و فیلمون 61-63 م.
حریق رومیه در تابستان و اذیت مسیحیان در سلطنت نرون و شهادت پولس بزعم آنانی که میگویند پولس یکدفعه در روم محبوس شد. تصنیف رسالهء دوم تیموتیوس سال 64 م. اشخاصی که گویند پولس دفعهء ثانی اسیر و دستگیر شد معتقدند بر اینکه از اسیری اولش در سال 63 آزاد شده پس از آن محتمل است که در اسپانیا روم (15:24 و 28) و افسس و مقدونیه.
1 تیمو 1:3 و کریت تیط 1:5 و آسیای صغیر.
2 تیمو 1:5 و نیکاپولس تیط 3:12 سفر کرد. در این صورت تصنیف رساله به تیموتیوس و تیطس در این اثنا بوده سال 63-67 م. و بعد تقریباً تنها و بی رفیق معاون تازه شهادت خود را با خوشنودی منتظر بود.
این سفرهای مختلفه که اکثر آنها را پولس پیاده طی کرد با مکتوبات الهامی کتاب اعمال رسولان و بیانات مؤثرهء زحمات خود پولس فی نفسه که در 2 قر 11:23-25 و غیره مسطور است باید با نقشه مطابق کرده و خوانده شود. و چون بنظر آوریم ولایاتی را که از آنها عبور کرده بشارت داد و اشخاصی را که ایمان آوردند و کلیسائی را که بر پا کرد و زحمات و خطرها و امتحاناتی را که متحمل شد و معجزاتی که از دست وی صادر شد و الهاماتی که یافت و خطبه ها و نوشته های او که در آنها دین مسیح را توضیح نموده از جمله سایر ادیان محافظت میکند و محسنات زایدالوصفی را که خدا بتوسط او بعمل آورد و دلیری و عمر و شهادت او را ملاحظه نمائیم می بینیم که فی الحقیقة یکی از اشخاص بی نظیر است. سجیهء پولس در نامه هایش بطور کمال مصور است و چنانکه کرسس توم میگوید «در دهان مردم در تمام جهان هنوز زنده است که بتوسط او نه تنها مریدان او بلکه تمام مؤمنین تا امروز هم تمام مقدساتی که هنوز از عدم بوجود نیامده اند تا بازآمدن مسیح برکت یافته و خواهند یافت در آنها می بینم که قوّه تبدیل، ترفیع و توفیق شخصی را که او مایهء فتنه و اغتشاش میشد و تندمزاج بود چگونه تبدیل یافته نمونه و سرمشق فضایل انسانیت و سجیهء مسیحیت گردانیده است و با وجود جرأت و ثبات باملاحظه و مؤدب و نجیب و بشاش و وطن پرست بوده صرف نظر از لذات خود کرده در تمام تصورات و تأثیرات خود بی نظیر بود». (قاموس مقدس ص228، 230،231، 232، 233).
(1) - Saint Paul.

پلقندگی.

[پُ لُقْ قَ دَ / دِ] (حامص)رجوع به پلغندگی شود.

پلقیدگی.

[پُ لُقْ قی دَ / دِ] (حامص)رجوع به پلغیدگی شود.

پلقیدن.

[پُ لُقْ قی دَ] (مص) رجوع به پلغیدن شود.

پلقیدنی.

[پُ لُقْ قی دَ] (ص لیاقت)رجوع به پلغیدنی شود.

پلک.

[پِ / پَ / پَ لِ / پَ لَ](1) (اِ)(2) پوست گرداگرد چشم. (غیاث اللغات). دو پردهء متحرک که چشم را می پوشانند و مژگان از لب آنها روئیده است. پُلُکه. بام چشم. نیام چشم. (برهان قاطع و بهار عجم از غیاث اللغات) جفن. عَیر. (منتهی الارب):
دو لب چو نار کفیده و دو پلک سوسن سرخ
دو رخ چو نار شگفته دو بلک لالهء لال.
فرخی [در صفت تذرو].
بچندان که او پلک بر هم زدش
شد و بستد و باز پس آمدش.
(از لغتنامهء اسدی).
مژه بر پلکم ار شود پیکان
موی بر فرقم ار شود سرپاس.مسعودسعد.
در آن گفتن پلک بر هم غنودش
درآمد خواب مرگ و خوش ربودش.
امیرخسرو دهلوی.
تیرت سواد چشم عدو حک کند چنانک
نه آگهی بدیده و نه در پَلَک بود.
امیرخسرو دهلوی (از فرهنگ ضیاء).
پَلَک همی زند و دل همی برد چشمت
چو جادوئی که لب اندر فسون بجنباند.
امیرخسرو دهلوی.
سوزن پَلَکا کدام سوئی
غنچه دهنا کدام روئی.
امیرخسرو (از فرهنگ نظام)
نهاد نرگس بر خط سبزه چشم چنان
که پلک هم نتواند زدن که حیرانست.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
پلک کبود نرگس چشم پرآب من
نیلوفری است کو نکند میل آفتاب.
سلمان ساوجی.
بادام چشم من زده بر پلکها شکر
لوزینه ایست ریخته جلابش از گلاب.
سلمان ساوجی.
وا کرده ز پلک چشم گریان
درها بسرای قرب یزدان.
واله هروی (از آنندراج).
اگر ز روی تو نظارگی ببندد چشم
ز پلک دیده گشاید دریچه نظرش.
ملا شانی تکلو (از آنندراج).
با پلک چشم نتوان راه سرشک بستن
کی پیش سیل گیرد دیوار نم کشیده.
یغما (از فرهنگ ضیاء).
دم اندر حلق آن چون تفته شعله
مژه بر پلک این چون تیز خارست.؟
اغضاء؛ پلکهای چشم بیکدیگر نزدیک آوردن. (زوزنی) (تاج المصادر). خنطر؛ عجوز کلان سال که پلکها و گوشت روی وی فروهشته باشد. (منتهی الارب). احضام العین؛ آنچه بر آن استوار است کرانهای پلک چشم. خفش؛ علتی در پلکهای چشم که بی درد بود. غَطف؛ دراز و دوتاشدگی پلک. (منتهی الارب). اشتار؛ پلک چشم واگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). عَطف؛ درازی پلک. جَرَب؛ خشونتی است که در داخل پلک عارض شود و بدان آب از چشم روان باشد. (منتهی الارب). اغماض؛ پلک چشم فراهم گرفتن. || مژگان چشم. موی مژه. (غیاث اللغات). || پلک بینی. از مهذب الاسماء در معنی لفظ وتره و وتیره مفهوم میشود که لفظ پلک در فارسی بمعنی پردهء بینی و پرهء آن هم هست. (فرهنگ نظام)(3). || آویخته. (برهان قاطع) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). معلق.
- پلک زبرین؛ پوست بالای چشم و آن حرکت میکند. لحج. (منتهی الارب).
- پلک زیرین؛ پوست پائین چشم و آن حرکت ندارد.
- پلک گردیده؛ اشتر.
(1) - ضبط دوم و سوم و چهارم از برهان قاطع است و چهارمی در اشعار امیرخسرو به کار رفته است چنانکه متعارف اهل هند است. (از فرهنگ رشیدی).
.
(فرانسوی)
(2) - Paupiere (3) - مراد غضروف حاجز میان منخرین است. و متن مهذب الاسماء این است: الوتره، و الوتیره؛ پلک بینی.

پلک.

[پُ] (اِ) گرده. کلیه. وَک.

پلک.

[پُ] (اِخ)(1) جیمس نُکس. یکی از رجال سیاسی کشورهای متحد امریکا. وی از سال 1845 تا 1848م. رئیس جمهور بود و در جنگ با مکزیک غالب شد و مکزیک جدید و کالیفرنیا را تسخیر کرد. مولد وی بسال 1795 و وفات در 1849م.
(1) - Polk, James Knox.

پلک.

[پُ] (اِخ) نام چند ناحیه در کشورهای متحد امریکا که به اسم پلک رئیس جمهور آن دولت خوانده شده است. (قاموس الاعلام ترکی در کلمهء پولک).

پلک.

[پَ] (اِ) در «نور» پاپیتال را نامند.

پلک.

[پُ] (اِخ) نام قریه ای است از توابع بیضاء (فارس) دو فرسنگ بیشتر شمالی تل بیضاء. (از فارس نامهء ناصری).

پلکا.

[پُ] (اِ) رقص بُهْمی.

پل کارد.

[پُ لِ] (اِخ) نام محلی در حوالی هرات. (حبیب السیر چ طهران خاتمه ص397).

پل کاروان.

[پُلِ کارْ / رَ] (اِخ) نام موضعی در حوالی بلخ. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص568).

پل کاکارضا.

[پُ لِ رِ] (اِخ) نام محلی کنار راه بیستون به خرم آباد میان درهء جنگه و گردنهء دیوان دره در 136000گزی بیستون.

پلکان.

[پِلْ لَ / لِ] (اِ) پله های متوالی از پائین به بالا ساخته و آن جمع پله است. نردبان و زینه پایه. (آنندراج). مَرقات. رجوع به پله و پلگان شود:
نهد چو خرمی فصل را بطاق بلند
ز پلکان چنار است نردبان بهار.
ملاطغرا (از آنندراج).

پل کردختر.

[پُ لِ کُ دُ تَ] (اِخ) نام محلی کنار راه خرم آباد به دزفول میان امام زاده بابایزید و قلعه جایدر در 668100 گزی طهران.

پل کردن.

[پُ کَ دَ] (مص مرکب) پل زدن. پل ساختن. بنا کردن پل:
بر آب جیحون پل کردن و گذاره شدن
بزرگ معجزه ای باشد و قوی برهان.فرخی.

پلک گیر.

[پِ] (اِ مرکب)(1) افزار جراحی که فرودآوردن پلک چشم را بکار رود.
پل کله. [ پُ لِ کَ لَ ] (اِخ) نام پلی در اصفهان که در سی وشش هزارگزی پل زمانخان واقع است و دهنه های آن بسیار مرتفع ساخته شده است. (از کتاب اصفهان تألیف حسین نورصادقی ص33).
.
(فرانسوی)
(1) - Abaisse - paupiere

پلکن.

[پُ لُ کَ] (اِ) در لغت نامهء اسدی چ طهران در کلمهء بلکن با باء موحدهء عربی آمده است: بلکن منجنیق باشد یعنی پیلوارافکن. و بیت ذیل را از ابوالمثل بخاری شاهد آورده است:
سرو است و کوه سیمین جز یک میانش سوزن
خسته است جان(1) عاشق وز غمزگانش بلکن.
و از اینکه اسدی آن را مخفف پیلوارافکن میگوید پس بلکن با پی مثلثه است نه باء موحده. رجوع به بلکن و پلکه شود.
(1) - در شعوری «حصن» و صحیح هم همین است.

پلکندگی.

[پَ لَ کَ دَ / دِ] (حامص)چگونگی و حالت پلکنده.

پلکنده.

[پَ لَ کَ دَ / دِ] (نف) آنکه پلکد. رجوع به پلکیدن شود. (از فرهنگ فارسی معین).

پلکو.

[پَ لَ] (اِ) پَلَکوب. بلغور و نیم کوفتهء گندم و جو و هر چیز دیگر. و پلکو کردن فعل آن است بمعنی خرد کردن به دانه های درشت(1).
(1) - در اینجا کلمهء Piler و Piloir و Pileurفرانسه بخاطر می آید.

پلکوش.

[پَ] (اِ) نوعی از گل است. (آنندراج). شاید مخفف پیلگوش باشد.

پلکه.

[پُ لُ کَ / کِ] (اِ) پلک. جَفن. || طعنه و سرزنش و سخنان درشت و نافهمیده گفتن باشد و سخنان کنایه آمیز که استنباط معانی بد از آن توان کرد بکسی گفتن و پلکن هم بنظر رسیده است که بجای ها نون باشد. (برهان قاطع). سخنان گوشه دار. نکوهش.

پلکی.

[پُ] (اِ) قسمی نان قندی.

پلکیدگی.

[پَ لَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پلکیده. رجوع به پلکیده شود.

پلکیدن.

[پَ / پِ لَ / لِ دَ] (مص) افتان و خیزان یا با ضعف و سستی رفتن. چنانکه بیمار یا کودکی. آهسته و آرام رفتن (در تداول عوام)، چون بچهء نوراه که رفتن نداند حرکت کردن: میان خاک و خلها پلکیدن. || زندگی کردن نه بدانسان که باید و نه چنانکه مطلوب است . (این فعل یک مصدر بیش ندارد).

پلکی فروش.

[پُ فُ] (نف مرکب)مهره فروش. خرّاز. رجوع به پلچی فروش شود.

پل گاماسیاب.

[پُ لِ] (اِخ) واقع در 4000گزی بیستون میان بیستون و هرسین در راه بیستون به خرم آباد.

پلگان.

[پِلْ لَ / لِ] (اِ) پلکان. نردبان و زینهء چوبین. (چراغ هدایت از غیاث اللغات). در فارسی معمول امروزی این کلمه فقط با کاف تازی است و صورت متن ثقیل است.

پل گردان.

[پُ لِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پل متحرک.

پل گردن.

[پُ لِ گَ دَ] (اِخ) نام قریه ای در گلیجان رستاق ساری مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص121).

پلگرو.

[پِلْ لِ] (اِخ)(1) کرسی بخشی از ایالت ژیرند، شهرستان لانگن دارای 1551 تن سکنه.
(1) - Pellegrue.

پلگرینی.

[پِلْ لِ] (اِخ)(1) پلگرو. از نقاشان و مشاهیر معماران ایتالیا مولد سنهء1527 م. در بولونیه و وفات در سال 1592. بناهای مشهور بسیار در ایتالیا و اسپانیا کرده است. و چند تن نقاش مشهور دیگر و یک مغنّی هم به این نام بوده اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pellegrini. Pellegrino.

پلگرینی.

[پِلْ لِ] (اِخ)(1) ژان انتوان. نقاش ایتالیائی، متولد و متوفی در ونیز (1675 - 1741م.).
(1) - Pellegrini, Jean Antoine.

پل گوادر.

[پُ لِ دُ] (اِخ) نام محلی کنار راه شاه آباد به مهران میان تنگ ژومرک و گردنهء قلاچه، در 30000گزی شاه آباد.

پل لاغور.

[پُ لِ] (اِخ) نام محلی کنار راه شیراز به جهرم میان سروستان و برج چنار در 91500گزی شیراز.

پللان ل پتی.

[پْلِ / پِ لِ لُ پُ] (اِخ)(1)کرسی بخشی در ایالت کت دو نُر از شهرستان دینان دارای 1094 تن سکنه.
(1) - Plelan - le - Petit.

پللان ل گران.

[پْلِ / پِ لِ لُ] (اِخ)(1)کرسی بخشی در ایالت ایل اِویلن از شهرستان رِن دارای 2935 تن سکنه.
(1) - Plelan - le - Grand.

پل ل سیلانتیر.

[پُ لُ تیِ] (اِخ) پاولوس دبیر. یکی از شعرای روم به زمان یوستی نیانوس. او تاریخی برای ایاصوفیه بنظم داشته است. (قاموس الاعلام ترکی).

پل ل شوالیه.

[پُ لُ شُ یِ] (اِخ) ملاح فرانسوی. مولد او در دریا نزدیک مارسی بسال 1598م. و وفات بسال 1669.

پللو.

[پْلِ / پِ لِ لُ] (اِخ)(1) رُبِر کنت دُ. رجل سیاسی فرانسه، متولد در رن بسال 1699م. وی بمیل خود با سه هزار تن داوطلب بمدد استانیسلاس اول پادشاه لهستان به دانتنزیک رفت و همانجا بسال 1734 م. درگذشت.
(1) - Plelo.

پل لوکس.

[پُ] (اِخ)(1) کاستر و پل لوکس دو پهلوان افسانه ای که بعقیدهء یونانیان قدیم پسران ژوپیتر و لدا باشند که به آسمان برداشته شدند و صورت توأمان محسوخ آن دو پهلوان است. (ایران باستان ج2 ص1727 و 1741).
(1) - Pollux.

پل لوه.

[پِ لْ، لُ وِ] (اِخ)(1) پل وه (نیکلادو). کاردینال فرانسه. یکی از رؤساء «لیگ». (1518 - 1594م.).
(1) - Pelleve ou Pelve.

پل لیثم.

[پُ لِ لَ ثَ] (اِخ) پلی که لیثم دیلمی بر روی شیم رود در مشرق ناتل ساخت. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص111).

پل لیسن.

[پِ سُ] (اِخ)(1) پل. ادیب معاصر لوئی چهاردهم. متولد در بریه بسال 1624م. وی از کارمندان زیردست فوکه بود و پس از مغضوب گشتن او از کار برکنار شد و به زندان افتاد و به دفاع فوکه تذکره های شیوا و دلیرانه نوشت و پنج سال در حبس باستیل بماند. بعدها لوئی چهاردهم او را وقایع نگاری خود داد. و وی مؤلف کتابی است در تاریخ آکادمی فرانسه و در 1693م. وفات کرد.
(1) - Pellisson.

پل لیکو.

[پِ کُ] (اِخ)(1) ادیب ایتالیائی متولد در سالوس. وی نه سال در زندانهای شپیل برگ(2) محبوس ماند و کتاب الم انگیز خویش را بنام «زندانهای من» بنوشت. (1789 - 1854م.).
(1) - Pellico.
(2) - Spielberg.

پل لیوان.

[پُ لِ] (اِخ) (تربکا) نام محلی کنار راه حیدرآباد به خانه. میان خالدار و زرکتان در 65000گزی حیدرآباد.

پلم.

[پَ] (اِ) خاک را گویند و به عربی تراب خوانند. (برهان قاطع):
کجا تور و کجا ایرج کجا سلم
اجل پاشید(1) بر رخسارشان پلم.
زراتشت بهرام.
|| گل زردی شبیه به زعفران که تخم آن کاجیره است(2). کاجیره. کاژیره. کافشه. کافیشه. کابیشه. کاویشه. کاغاله. کاغله. کغاله. گل کاغاله. بهرمان. بهرامن. بهرا. گل زرد. زرنک. عصفر. معصفر. عَشر. شوران. خسق. خسک. خسک دانه. قرطم. احریض.
(1) - ن ل: برریخت.
(2) - Safranon. Safran batard. Cartham. Carthame.

پلم.

[پَ لَ] رجوع به شون شود.

پل ماربانان.

[پُ لِ] (اِخ) پل مارنان. در اصفهان از پل فلاورجان چهار فرسنگ فاصله دارد و به نیم فرسنگی شهر واقعست. این پل در قدیم محل عبور ارامنه از شهر به جلفا بود. تاورنیه می نویسد این پل بسیار ساده لیکن برای اهالی جلفا بسیار راحت است زیرا از روی آن راه را میان بر کرده برای کسب و کار خود به شهر آمد و شد می کنند. (از کتاب اصفهان تألیف نورصادقی ص33).

پل مارک.

[پُ لِ] (اِ) منصب رئیس سپاهیان در یونان قدیم.

پل مارنان.

[پُ لِ] (اِخ) رجوع به مارنان و پل ماربانان شود.

پلماس کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)دست مالیدن به هر سوی برای جستن چیزی چنانکه کوران همیشه و بینایان در شب. رجوع به پرماسیدن شود.

پلماسیدن.

[پَ دَ] (مص) رجوع به پرماسیدن شود.

پل مالان.

[پُ لِ] (اِخ) پلی و بندی است نزدیک هرات. گویند اسکندر اول آن پل ساخت و بعد از آن هرات را بنا کرد. (آنندراج). و نیز رجوع شود به حبیب السیر ج طهران جزء 3 از ج 3 ص213 و 262 و 280 و 281 و 282 و اختتام ص397 و 406.

پلمبیرل بن.

[پْلُ / پُ لُ یِ لِ بَ] (اِخ)(1)نام کرسی بخشی در ایالت وُژ از شهرستان اپی نال دارای 1659 تن سکنه و راه آهن و آبهای معدنی که سولفات سُدی ارسنیکی دارد.
(1) - Plombieres - les Bains.

پل متحرک.

[پُ لِ مُ تَ حَرْ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) پلی که میتوان آن را حرکت داده بالا برد و فرود آورد. پل گردان.
(1) - Pont- levis.

پل محمدآباد.

[پُ لِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)محلی کنار راه دوراهی حرمک به زابل میان پل اسبی و پل چلیک در 109600 گزی دوراهی حرمک.

پل محمدحسن خان.

[پُ لِ مُ حَمْ مَ حَ سَ] (اِخ) نام پلی است که محمدحسن خان قاجار در بارفروش بر روی بابل در موضع اتصال آن با آب هرون که از سوی مغرب می آید ساخته است. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص44).

پل محمودی.

[پُ لِ مَ] (اِخ) موضعی مجاور قریهء محمودی در نواحی مرو. (حبیب السیر چ طهران جزء 4 از ج 3 ص356).

پلمرده.

[پَ لَ مُ دَ / دِ] (ص مرکب) پژمرده و افسرده. (آنندراج). فسرده از سرما (زنبور).

پلمس.

[پَ مَ] (اِ) پلمسه. مضطرب شدن و دست و پا گم کردن. (برهان قاطع). اضطراب. || متهم ساختن. (برهان قاطع). || دروغ گفتن. (برهان قاطع).

پلمسه.

[پَ مَ سَ / سِ] (اِ) بمعنی پلمس است. (برهان قاطع). در نسخهء میرزا و در مؤید پلمه آورده بحذف سین. (فرهنگ سروری). و نیز رجوع به پلمس شود.

پل مغاک.

[پُ لِ مَ] (اِخ) موضعی است به حوالی سمرقند. (حبیب السیر چ طهران جزء 3 از ج 3 ص287).

پل مغز.

[پُ لِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) برجستگی جلو مغز کوچک. (از لغات فرهنگستان).
.
(فرانسوی)
(1) - Protuberance cerebrale

پلم کوتی.

[پَ لَ] (اِخ) نام یکی از قریه های آمل. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص114).

پلملیدن.

[پَ لَ لی دَ] (مص) با خود سخن گفتن. (شعوری). در جای دیگر دیده نشد.

پلمن.

[پُ لِ مُ] (اِخ)(1) نام یکی از حکمای یونان باستان . مولد وی در حدود سال 340 ق. م. و وفات در 273. وی از شاگردان کسنوکراتس است و پس از وی به ریاست حوزهء درس استاد رسید. کراتس و کرانتر و زنون و ارسزیلاس از شاگردان اویند.
(1) - Polemon.

پلمن.

[پُ لِ مُ] (اِخ) آنطونیوس. نام یکی از سوفسطائیان یونان که از 98 تا 138م. در ازمیر بتدریس پرداخته و دو گفتار از وی در دست است.

پل مناره دار.

[پُ لِ مَ رَ] (اِخ) نام پلی به حوالی هرات. (حبیب السیر چ طهران اختتام ص397).

پلمن اول.

[پُ لِ مُ نِ اَوْ وَ] (اِخ) از پادشاهان دولت بنطس (پونتوس) قدیم (ولایت طربزون کنونی) پسر زنون. وی از جانب رومیان در شهر لائودیکیه واقع در بیتینیه حکمرانی میکرد مارک انتوان، پلمن را به فرمانفرمائی قسمت شرقی بنطس نصب کرد. وی به اکتاو (اگوست) خدمات شایان تقدیر کرد و اکتاو پس از فیروزی حکومت ارمنستان کوچک و بسفر را به وی داد چون در ابتدای امر تنها قسمتی از بنطس را تحت اختیار داشت وی را بنطس پولمونیاک میخواندند. پایتخت او شهر سیده بود که امروز ویرانه های آن در قضای فاتسه مشاهده میشود و همین بلد را بعدها بنام وی منتسب ساخته بولمونیوم خواندند. اکنون مکان و موقع ویرانه های مذکور و حوالی و اطراف آنها و همچنین نهر جاری در این محل را پولمان نامند و این کلمه محرّف نام مذکور است. (از قاموس الاعلام ترکی).

پل منجیل.

[پُ لِ مَ] (اِخ) نام پلی در راه قزوین و رشت میان منجیل و بالابازار رودبار در 260000گزی طهران.

پلمن دوم.

[پُ لِ مُ نِ دُوْ وُ] (اِخ) نام یکی از پادشاهان دولت بنطس (پونتوس) پسر پلمن اول با نیابت مادر خود پیتودوریس وارث تخت و تاج پدر شد و در سال 63 م. نِرُن سرزمین او را به امپراطوری ملحق ساخت و او به قطعه ای از کیلیکیه قناعت کرد. (از قاموس الاعلام ترکی). و نیز رجوع به کلمه پنت شود.

پلمنیوم.

[پُ لِ مُ یُمْ] (اِخ)(1) پایتخت دولت قدیم بنطس (نوپتوس) در زمان پلمن اول سیده. اسم اصلی آن محل به پلمنیوم تبدیل شد (سال 37 - 2 ق. م.) ویرانه های آن را در فاتسه قضای سنجاق جانیک و در مصب نهر بولمان مشاهده توان کرد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Polemonium.

پل مورد.

[] (اِخ) نام رودخانه ای در فارس، آبش شیرین و گوار است. رودخانهء شش پیر به آب چشمهء تاسک و چشمهء کِل پیوسته در پل مورد آن را رودخانهء پل مورد گویند. (فارس نامهء ناصری).

پل مورد.

[] (اِخ) (ده...) موضعی در چهار فرسخ میانهء جنوب و مشرق فهلیان است. (فارس نامهء ناصری).

پلمه.

[پَ مَ / مِ] (اِ) لوحی که ابجد و غیر آن بر آن نویسند تا اطفال بخوانند. (برهان قاطع). تخته و تکهء آهنی که نخست الف با برای آموختن کودکان نویسند. || نوعی از گل است سخت شده و سیاه که ورقه ورقه جدا می شود و می توان برای نوشتن بکار برد. سنگ لوح(1):
نخست چون پدرم پلمه در کنار نهاد
چه علمها که بخواندم(2) از آن بغیر زبان.
خواجه عمید لوبکی (از فرهنگ جهانگیری).
|| (مص) دروغ گفتن. || بهانه کردن. || متهم ساختن و تهمت نمودن. || دست و پا گم کردن. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری)(3).
.
(فرانسوی)
(1) - Ardoise (2) - ن ل (در فرهنگ جهانگیری و فرهنگ رشیدی): چه علمها که نخواندم از این بغیر زبان.
(3) - چهار معنی اخیر برای لفظ پلمس و پلمسه نیز آمده است چنانکه گذشت، و صاحب فرهنگ رشیدی گوید بدین معنی پلمسه آمده است نه پلمه.

پلمه سنگ.

[پَ مَ سَ] (اِ)(1) حجر متورق. سنگی که ورقه ورقه جدا شود. (از لغات فرهنگستان).
(1) - S. histe.

پلن.

[پِلْ لِ] (اِخ) نام شهری در یونان قدیم نزدیک مرزهای سی سیونی(1). اطلال این شهر نزدیک دهکدهء زوگرا(2) موجود است و در قاموس الاعلام ترکی (مادهء پلنه)(3) آمده است: نام شهری باستانی است در خطهء آخائیای (آکائی) یونانستان و یکی از بلاد دوازده گانه ای بود که هیأت متفقهء آخائیان را تشکیل میداد این شهر در خلیج کورنت واقع گشته و پاره ای از ویرانه های آن باقی مانده است.
(1) - Sicyonie.
(2) - Zugra.
(3) - Pellene.

پلنتاین.

[پِ لَ یِ] (اِ)(1) بارتنگ. بارهنگ. خنگ. خرگوشک. خرگوش. خرغول. خرغوله. چرغول و چرغون. جرغول. جرغوله. ریم آهنگ. ریم آهنج. مُری زبانک. زبان بره. لسان الحمل. نبروشه. خوبکلا. خِمخِم. تخم سپید. بردوسلام. خَبیدَه. ابلنتاین. (ذیل قوامیس عرب تألیف دزی ج1 ص3).
(1) - Piantain.

پلنجاسف.

[پَ لَ سَ] (اِ) بوی مادران. رجوع به برنجاسف شود.

پلند.

[پَ لَ] (اِخ) نام قریه ای در سوادکوه. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص116).

پلندین.

[پَ لَ] (اِ) پیرامن در باشد. (لغت نامهء اسدی نسخهء خطی نخجوانی). پیرامون و چوب بالائین در خانه باشد و بعضی چهارچوب در خانه را هم گفته اند. (آنندراج):
در او افراشته درهای سیمین
جواهرها نشانده در پلندین.شاکر بخاری.

پلنسا.

[پُلْ لِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در جزیرهء میورقه از جزائر بالئار اسپانیا در 47 هزارگزی شمال شرقی پاله دارای9000 تن سکنه و یک مدرسه. مرداب آلبوفره (محرّف البحیره) در این مکان است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pollense.

پلنف.

[پْلِ / پِ لِ نُ] (اِخ)(1) کرسی بخشی از ایالت «کت دو نور» در شهرستان سن بریو بر ساحل مانش. دارای 3042 تن سکنه و حمامهای دریائی.
(1) - Pleneuf.

پلن فرژر.

[پْلِ / پِ لِ فِ ژِ] (اِخ) کرسی بخشی از ایالت «ایل اِویلن» در شهرستان سن مالو دارای 2125 تن سکنه و راه آهن.

پل نکا.

[پُ لِ نِ] (اِخ) نام پلی بر رودخانهء نکا در مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص59 و 160 و 166).

پلنکه.

[پَ لَ کَ] (اِخ) پلنکا. به این اسم در روم ایلی و بلغارستان و صربستان و مجارستان عدّهء بسیاری قصبه و قریهء کوچک موجود است. از همه مشهورتر اکری پلنکه میباشد که مرکز قضاست و در سنجاق اسکوب ولایت قوصوه در75 هزارگزی شمال شرقی اسکوب نزدیک حدود بلغارستان واقع شده عدّهء سکنهء آن به4000 نفر بالغ میگردد. نهرهای اکری دره و دوراق از میان این خاک میگذرد و پلهای متعدد دارد در این مرکز دو جامع، یک حمام، یک ساعت زنگی، یک خرابهء قلعهء قدیم و قریب صدوپنجاه مغازه وجود دارد و باغها و باغچه های سبز و خرّم گرداگرد آن را فراگرفته است. (قاموس الاعلام ترکی).

پلنکه.

[پَ لَ کَ] (اِخ)(1) پلنکا. نام قضایی است. این قضا از طرف مشرق و شمال شرقی به بلغارستان، و از جانب شمال به حدود صربستان و از سوی مغرب به پره شو و کومانو و از جهت جنوب نیز به قضاهای قره طوه و قوچانه، میرسد و از46 قریه مرکب است. قسم اعظم اراضی آن سنگلاخ و ریگزار است محصولات آن از احتیاجات محلی تجاوز نمی کند. میوه جات علی الخصوص آلو سیاه فراوان دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Palanka.

پلنگ.

[پَ لَ] (اِ)(1) جانوری است از ردهء پستانداران از راستهء گوشتخواران جزو تیرهء گربه سانان با خالهای سیاه روی پوست و گونه های متعدد. گویند که دشمن شیر است. (از فرهنگ فارسی معین) (از برهان قاطع). جانوری شبیه گربه از جنس یوزپلنگ که در افریقا و هند بسیار است. پوست آن به رنگ زرد و دارای لکه هائی بگونهء مرمر است (بعض پلنگها سیاه رنگ اند). پلنگ حیوانی است درنده و دلیر و چابک و قوی که بجملهء جانوران حتی انسان حمله کند و از شاخ درختان بالا رود و در کمین نشیند. در ایران زیباترین نوع آن موجود است و در مازندران و اغلب جبال ایران یافت میشود. سراج الدین علیخان آرزو در شرح گلستان نوشته است که اکثر مردم بی تحقیق هندوستان پلنگ جانوری را دانند که به هندی آن را چیتا گویند و این خطاست زیرا که پلنگ جانور دیگر است که به عربی نمر گویند و چیتا را در فارسی یوز گویند نه پلنگ و در بهار عجم نوشته که پلنگ درنده ای است غیر از یوز که به هندی چیتا گویند... (غیاث اللغات). در کتاب قاموس مقدس آمده است: این لفظ در عبرانی بمعنی نقاطی میباشد تا اشارهء بیشه هائی که در آن حیوان است باشد. (از 13:23) و پلنگ از جنس گربه است و طولش از بینی الی اول دم چهار قدم و طول دمش دو قدم و قدری است و در کوههای لبنان و فلسطین کمیاب است لکن در کوههای شرقی و در جلعاد و موآب و حوالی دریای لوط بسیار است. پوستش بسیار گران قیمت و برای پوشش زین و سجادات بکار آید و از جملهء عادتهای این حیوان که در کتاب مقدس مذکور است کمین کردن در حوالی شهرها (ار 5:6) و در سر راه حیوانات یا مردم است (هو 13:7) و از جملهء علامات صلح و سلامتی در ملکوت مسیح همخوابه شدن پلنگ با ببر است بدون ضرر. (اش 11:6) و پلنگ از حیوانات مکاری است که بقوت و سرعت و شجاعت معروف است (دا 7:6) و (حب 1:8) و بعضی بر آنند که مضمون آیهء حبقوق اشاره به نوعی از پلنگ باشد و آن را فیلس گویند و امرا و پادشاهان از برای صید نگاه دارند و بعضی بر آنند که بعضی از اماکن را که در کتاب مقدس به اسم نمریم (اش 15:6) و (ار 48:34) و نمره (اعد 32:3) و بیت نمره (اعد 32:36) و (یوش 13:27) مذکورند بواسطهء کثرت وجود این حیوان در آنجاها بوده است که به این اسامی نامید شده اند لکن دور نیست که اصل این الفاظ در عبری به معنی صافی باشد ملاحظه در نمره و نمیریم - انتهی. در حبیب السیر (چ طهران اختتام ص 419) آمده است: پلنگ متکبرترین سباع است و او چون سیر شود سه شبانروز خواب کند و از دهانش بوی خوش آید بخلاف شیر و هر گاه پلنگ مریض گردد موش خورد تا نیک شود و پلنگ را با شراب آنقدر محبت است که اگر بشراب رسد چندان بخورد که او را شعور نماند و گرفتار گردد. نَمِر. نِمِر. بارس. ابوالحریش. ابوجذامه. ابوخطاب. ابوخلعه. سبندی. کلد. سبنتی. زمجیل. ضرجع. عسبر. عسبرة. ارقط. کثعم. (منتهی الارب):
ز شاهین و از باز و پرّان عقاب
ز شیر و پلنگ و نهنگ اندر آب
همه برگزیدند فرمان اوی [ خسرو پرویز ]
چو خورشید روشن شدی جان اوی.
فردوسی.
مرا جنگ دشمن به آید ز ننگ
یکی داستان زد بر این بر پلنگ
که خیره ببدخواه منمای پشت
چو پیش آیدت روزگار درشت.فردوسی.
و زان پس برفتند سیصد سوار
پس بازداران همه یوزدار
بزنجیر هفتاد شیر و پلنگ
بدیبای چین اندرون بسته تنگ.فردوسی.
یکی گرگ در وی [ بیشه ] بسان نهنگ
بدرّد دل شیر و چرم پلنگ.فردوسی.
بپوشید تن را بچرم پلنگ
که جوشن نبد آنگه آیین جنگ.فردوسی.
همه راغها شد چو پشت پلنگ
زمین همچو دیبای رومی برنگ.فردوسی.
ز خون یلان سیر شد روز جنگ
بدریا نهنگ و بخشکی پلنگ.فردوسی.
از آواز کوسش همی روز جنگ
بدرّد دل شیر و چرم پلنگ.فردوسی.
از پی خدمت تو تا تو ملک صید کنی
به نهاله گه تو راند نخجیر پلنگ.فرخی.
نهاله گاه بخوشی چو لاله زاری گشت
ز خون سینهء رنگ و ز خون چشم پلنگ.
فرخی.
بزرگواری جنسی است از فعال امیر
چنانکه هیبت نوعی است از خصال پلنگ.
فرخی.
بیک خدنگ دژآهنگ جنگ داری تنگ
تو بر پلنگ شخ و بر نهنگ دریابار.
عنصری.
هر که او مجروح گردد یک ره از نیش پلنگ
موش گرد آید برو تا کار او زیبا کند.
منوچهری.
ور زانکه بغرّدی بناگاهان
پیرامن او پلنگ یا ببری.منوچهری.
چون نهنگان اندر آب و چون پلنگان از جبال
چون کلنگان در هوا و همچو طاووسان بکوی.
منوچهری.
برده ران و برده سینه برده زانو برده ناف
از هیون و از هزبر و از گوزن و از پلنگ.
منوچهری.
دشت را و بیشه را و کوه را و آب را
چون گوزن و چون پلنگ و چون شترمرغ و نهنگ.
منوچهری.
چون کلنگان از هوا آهنگ او سوی نشیب
چون پلنگان از نشیب آهنگ او سوی فراز.
منوچهری.
نجهد از بر تیغت نه غضنفر نه پلنگ
نرهد از کف رادت نه بضاعت نه جهاز.
منوچهری.
ور گاو گشت امت اسلام لاجرم
گرگ و پلنگ و شیر خداوند منبرند.
ناصرخسرو.
با همت باز باش و با کبر پلنگ
زیبا بگه شکار و پیروز بجنگ.
مسعودسعد (از کلیلهء بهرامشاهی).
ز رشک (ز عکس؟) زین پلنگش ز چرخ بدر منیر
سیاه و زرد نماید همی چو پشت پلنگ.
ازرقی.
در عشق تو من ز خون دیده
دارم چو دم پلنگ رخسار.
عبدالواسع جبلی.
رنگیم و با پلنگ اجل کارزار ماست
آخر چه کارزار کند با پلنگ رنگ
کبر پلنگ در سر ما و عجب مدار
کز کبر پایمال شود پیکر(2) پلنگ.سوزنی.
از بار هجو من خر خمخانه گشت لنگ
آن همچو شیرگنده دهان پیس چون پلنگ.
سوزنی.
بندگان شه کمند از چرم شیران کرده اند
در کمرگاه پلنگان جهان افشانده اند.خاقانی.
که خرگوش حیض النسا دارد و من
پلنگم ز حیض النساء می گریزم.خاقانی.
چه خطر بود سگی را که قدم زند بجائی
که پلنگ در وی الاّ ز ره خطر نیاید.
خاقانی.
بهر پلنگان کین کرد سراب از محیط
بهر نهنگان دین کرد محیط از سراب.
خاقانی.
روز و شب از قاقم و قندز جداست
این دلهء پیسه پلنگ اژدهاست.نظامی.
در کمر کوه ز خوی دورنگ
پشت بریده است میان پلنگ.نظامی.
سپر نفکند شیر غران ز جنگ
نیندیشد از تیغ بران پلنگ.سعدی.
صیاد نه هر بار شکاری ببرد
افتد که یکی روز پلنگش بدرد.
سعدی (گلستان).
هر بیشه گمان مبر که خالیست
شاید که پلنگ خفته باشد.سعدی (گلستان).
ببال و پر چو هزبری بخشم و کین چو پلنگ
بخال و خط چو تذروی بدست و پا چو غزال.
طالب آملی.
ختعه؛ پلنگ ماده. هرماس؛ بچه پلنگ. عوَبر؛ بچهء پلنگ. (منتهی الارب). و نیز رجوع به ادقچه شود. || برنگ پوست پلنگ. با خالهای درشت. هر چیز که در آن نقطه ها از رنگ دیگر باشد. (برهان قاطع):
ز دریا برآمد یکی اسب خنگ
سرون گرد چون گور و کوتاه لنگ
دمان همچو شیر ژیان پر ز خشم
پلنگ و سیه خایه و زاغ چشم.فردوسی.
به پرده درون خیمه های پلنگ
بر آئین سالار ترکان پشنگ.فردوسی.
سراپرده از دیبهء رنگ رنگ
بدو اندرون خیمه های پلنگ.فردوسی.
ز هر سو سراپردهء رنگ رنگ
همان خرگه و خیمه های پلنگ.اسدی.
بمن فرشها دادش از رنگ رنگ
سراپرده و خیمه های پلنگ.
اسدی (گرشاسبنامه نسخهء خطی مؤلف ص61).
|| از پوست پلنگ:
بدید آن نشست (زین) سیاوش پلنگ
رکیب دراز و جناغ خدنگ.فردوسی.
ز رشک (ز عکس ؟) زین پلنگش ز چرخ بدر منیر
سیاه و زرد نماید همی چو پشت پلنگ.
ازرقی.
|| نوعی از رنگ کبوتر باشد. (برهان قاطع). || جانوری که آن را زرافه هم میگویند. (برهان قاطع). رجوع به شترگاو پلنگ شود. || چارپایه را گویند و آن چهار چوب است بهم وصل کرده که میان آنرا با نوار و امثال آن ببافند و بر آن بخوابند و این در هندوستان بیشتر متعارف است. (برهان قاطع). چارپایهء چوبین که به نوار بافند و در دیار هندوستان بیشتر متعارف است و در اشعار قدما مذکور است. (فرهنگ رشیدی). تخت خوابی است که میانش را با نوار بافته و استوار کرده باشند.
- بسان پلنگ؛ که صفات پلنگ دارد.
- پلنگان گوزن افکن؛ کنایه از دلاوران. (برهان قاطع). مردان دین. (آنندراج).
- پیشانی پلنگ خاریدن؛ بکار پرخطر پرداختن. به امر خطیر مشغول شدن.
- چرم پلنگ؛ پوست پلنگ.
.
(فرانسوی)
(1) - Panthere (2) - ن ل: پوست بر.

پلنگ.

[پِ لِ] (اِ) از پیش آستانه تا نهایت ضخامت دیوار را گویند یعنی میان در. (برهان قاطع). از پیش آستانه تا نهایت ضخامت دیوار که برابر در واقع است. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). || پشت پا، در اصطلاح پشت پا زدن هنگام راه رفتن (لهجهء قزوین). فلنگ.

پلنگ.

[پَ لَ] (اِخ) ابونصر. رجوع به ابونصر پلنگ شود.

پلنگ آباد.

[پَ لَ] (اِخ) نام قریه ای در دهستان نشتای تنکابن. (سفرنامهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص106).

پلنگ آباد.

[پَ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اشتهارد در بخش کرج از شهرستان تهران در 54 هزارگزی جنوب شرقی کرج و سر راه شوسهء کرج به اشتهارد. دارای 159 تن سکنه. ایل شاهسون در بهار به این ده آمده برمیگردند. این ده امامزاده ای دارد که بنای آن قدیم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

پلنگ آباد.

[پَ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مزدقان چای در بخش نوبران از شهرستان ساوه در 26هزارگزی جنوب غربی نوبران دارای 164 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

پلنگ آواز جدید.

[پَ لَ زِ جَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش افجهء شهرستان تهران در 43هزارگزی جنوب گلندوک دارای 15 تن سکنه . ساکنین آن از طایفهء هداوند هستند و در تابستان به لار میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

پلنگ آواز قدیم.

[پَ لَ زِ قَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیاه رود در بخش افجه از شهرستان تهران در 43هزارگزی جنوب غربی گلندوک دارای 185 تن سکنه. ساکنین آن از طایفهء هداوند هستند و در تابستان به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

پلنگان.

[پَ لَ] (اِخ) (ده...) موضعی در دوفرسخ ونیمی میانهء جنوب و مشرق نیریز و در چهارفرسنگی میانهء جنوب و مشرق طارم. (فارسنامهء ناصری).

پلنگان.

[پَ لَ] (اِخ) نام موضعی در هشت میلی توسکابن. (سفرنامهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص60 و61).

پلنگان اسطلخ.

[پَ لَ اِ طَ] (اِخ) نام استخری نزدیک قلعهء پلنگان و ترک اسطلخ در مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص61).

پلنگانه.

[پَ لَ نَ / نِ] (ق، اِ) همانند پوست پلنگ یا به رنگ و مانند پوست پلنگ. ظاهراً عبایی صوفیان یا علما را بوده است:
عبای پلنگانه در بر کنند
بدخل حبش جامهء زر کنند.
سعدی (بوستان).

پلنگ افکن.

[پَ لَ اَ کَ] (نف مرکب)کنایه است از دلاور و دلیر و شجاع. پرزور. قوی:
نوک خاری نیست کز خون شکاری رنگ نیست
آفتی بود آن پلنگ افکن کز این صحرا گذشت.
نظیری.

پلنگ بربری.

[پَ لَ گِ بَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جنسی از پلنگ:
پلنگی که خوانی همی بربری
ازو چارصد پوست بد بر سری.فردوسی.

پلنگ پوش بهادر.

[پَ لَ بَ دُ] (اِخ) نام یکی از سران سپاه سلطان حسین میرزا بایقرا (حبیب السیر چ طهران جزو 3 از ج 3 ص260) که با وی در دفع میرزا ابابکر در گرگان همراه بود.

پلنگتوش.

[پَ لَ] (اِخ) نام شخصی است که به وکالت شاه توران نزد شاه عباس رفت و بعضی از محققین نوشته اند که پلنگتوش به یاء تحتانی است. بمعنی پهلوان سینه چه یل بمعنی پهلوان و انگ از حروف اضافت و توش به واو مجهول در ترکی بمعنی سینه است. (غیاث اللغات).

پلنگ دروازه.

[پَ لَ دَ زَ] (اِخ) نام قریه ای از دهستان یالورود (یالرود) نور. (سفرنامهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص111).

پلنگ دره.

[پَ لَ دَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام پازکی در بخش ورامین از شهرستان تهران. در 4هزارگزی شمال ورامین. دارای 210 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

پلنگ دژ.

[پَ لَ دِ] (اِخ) نام یکی از بخش های سقز کردستان که پیشتر عرب لنگ نامیده میشد. (از مجموعهء لغات فرهنگستان).

پلنگر.

[پِ / پَ لَ گَ] (اِخ) نام پادشاه زادهء زنگیان که در میدان بدست اسکندر کشته شد. (برهان قاطع). پادشاه زنگبار در جنگ با اسکندر:
پلنگر که او بود سالار زنگ
بترسید کآمد ز دریا نهنگ.نظامی.

پلنگ رنگ.

[پَ لَ رَ] (ص مرکب) انمر. برنگ و گونهء پلنگ: نمر؛ پلنگ رنگ شدن. (منتهی الارب). || اسبی که رنگ پلنگ داشته باشد. (آنندراج).

پلنگ رود.

[پَ لَ] (اِخ) نام رودی کوچک که در مجاورت کلارستاق جاری است و پس از دوری از سرچشمه، سلم رود خوانده میشود. (سفرنامهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص19 و 26).

پلنگک.

[پِ لِ گَ] (اِ صوت) آواز انگشتان و زنجیر.

پلنگ کلار.

[پَ لَ ؟] (اِخ) نام قریه ای در تنکابن مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص106).

پلنگ کوه.

[پَ لَ] (اِخ) نام کوهی است در غربی سیستان.

پلنگ گوهری.

[پَ لَ گَ / گُو هَ](حامص مرکب) کبر و تکبر. متکبری:
با این پلنگ گوهری از سگ بتر بوم
گر زین سپس چو سگ دوم اندر قفای نان.
خاقانی.

پلنگمش.

[پَ لَ مُ] (اِ) پلنگمشک. نام داروئی است و وجه تسمیهء آن به پلنگ مشگ آن است که گل آن دارو به گلهای پشت پلنگ و به رنگ آن ماند و بوی مشک میدهد و بیدمشک را هم گفته اند. (برهان قاطع). گیاهی است که به رنگ شبیه است به پلنگ و در بو به مشک و به عربی سنجلاط(1) گویند. (رشیدی). نباتی که به عربی سنجلاط گویند... و در شرح سامی فی الاسامی مسطور است که پلنگ مشک هو نبت له نور بهیئة الورد یشبه لونه لون النّمر و ریحه ریح المسک. (سروری). رستنی باشد خوشبو. داروئی نباتی. اصابع الفتیات. فلنجمسک. فرنجمسک. فرنجمشک:
یاد ناری پدرت را که مدام
گه پلنگمش چدی و گه خنجک.
معروفی (از لغت نامهء اسدی).
عطر کنند از پلنگ مشک ببغداد
و آهوی مشک آید از هوای صفاهان.
خاقانی.
با سنبلی که آهوی چین خاید
عطر پلنگمشک چه سگ باشد.خاقانی.
(1) - سنجلاط در منتهی الارب نام ریحانی است. و نیز رجوع به فرنجمشک شود.

پلنگی.

[پَ لَ] (اِخ) رجوع به طایفهء شیبانی شود.

پلنگی پوش.

[پَ لَ] (نف مرکب) که لباسی از پوست پلنگ کرده باشد. پلنگینه پوش:
صیدگاهش ز خون دریا جوش
گاه گرگینه گه پلنگی پوش.
نظام قاری (دیوان البسه ص25).

پلنگی ده.

[پَ لَ دِ] (اِخ) موضعی است به سه فرسخ میانهء جنوب و مغرب میناب و سه فرسخ بیشتر به مغرب پالنگری. (فارسنامهء ناصری).

پلنگین.

[پَ لَ] (ص نسبی) پلنگ دار:
رهت مارین و کهسارش پلنگین
گیاه و سنگش از خون تو رنگین.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).

پلنگینه.

[پَ لَ نَ / نِ] (ص) از پوست پلنگ. لباس یا جوشنی که از پوست پلنگ کنند:
کیومرث شد بر جهان کدخدای
نخستین بکوه اندرون ساخت جای
سر تخت و بختش برآمد ز کوه
پلنگینه پوشید خود با گروه.فردوسی.
بدو گفت مردی چو دیو سیاه
پلنگینه جوشن از آهن کلاه.فردوسی.
|| ساخته یا پوشیده شده از پوست پلنگ:
ز اسبان تازی پلنگینه زین
بزین و ستامش نشانده نگین.فردوسی.
جواهر بخروار و دیبا بتخت
پلنگینه خرگاه و زرّینه تخت.نظامی.
|| مشابه بپوست پلنگ. || نوعی از جامه که در نقوش مشابه به پوست پلنگ باشد. (غیاث اللغات):
بگفت آنکه این رنجم از یک تن است
که او را پلنگینه پیراهن است.فردوسی.

پلنگینه پوش.

[پَ لَ نَ / نِ] (نف مرکب)آنکه لباس از پوست پلنگ دارد. ملبس به پلنگینه. پلنگی پوش:
بگفتند کای مرد با زور و هوش [ به رستم ]
برین گونه پیلی پلنگینه پوش
پدر نام تو چون بزادی چه کرد
کمندافکنی یا سپهر نبرد؟فردوسی.
یکایک بیامد خجسته سروش
بسان پری پلنگینه پوش.فردوسی.
سرند از کران دید دیوی بجوش
بزیر اژدهائی پلنگینه پوش.
اسدی (گرشاسبنامه نسخهء خطی مؤلف ص35).
پلنگینه پوشان زاول بکین
پسش برگشادند ناگه کمین.
اسدی (گرشاسبنامهء نسخهء خطی مؤلف ص67).

پلنو.

[پِ] (اِ) دوغ ترش ستبرشده باشد، گروهی آن را کشک گویند که بمالند و قاتق آشها کنند یعنی قروت. (اوبهی). ظاهراً این تصحیف پینو باشد.

پل نوری کلا.

[پُ لِ کَ] (اِخ) نام محلی کنار جادهء قائمشهر و بابل میان پل طالار و بابل در 264600گزی طهران.

پلنه.

[پْلِ / پِ لِ نِ] (اِخ) رجوع به پلن شود.

پلنی.

[پُ لُنْیْ] (اِخ)(1) نام فرانسوی کشور لهستان. رجوع به لهستان شود.
(1) - Pologne.

پلو.

[پُ لَ / لُو] (اِ) طعامی است که از برنج کنند و در آن گوشت و کشمش و خرما و مانند آن با ادویه کنند و آن را اقسام است. اگر با یکی از حبوبات مانند عدس و باقلی و لوبیا و ماش پخته شده باشد با اضافهء آن کلمه عدس پلو و باقلی پلو و لوبیاپلو و ماش پلو سبزی پلو و آلوبالوپلو و زرشک پلو و هویج پلو و کلم پلو و امثال آن گویند و اگر بی گوشت و چیزهای دیگر باشد بر آن چلو پلاو اطلاق کنند.

پلو.

[پِ لِوْ] (اِخ)(1) رجوع به پالااس شود.
(1) - Pelew.

پلو.

[پْلُ / پِ لُ] (اِخ)(1) مرکز بخشی از ایالت کانتال در شهرستان موریاک دارای 2004 تن سکنه.
(1) - Pleaux.

پلوآرت.

[پْلو / پُ رِ] (اِخ)(1) مرکز بخشی از ایالت کت دو نور در شهرستان لانیون دارای 2502 تن سکنه و راه آهن.
(1) - Plouaret.

پلوآگا.

[پْلو / پُ] (اِخ)(1) مرکز بخشی، از ولایت کت دو نُر در شهرستان گولنگام دارای 1767 تن سکنه.
(1) - Plouaga.

پلواررود.

[پُلْ] (اِخ) نام رودی است در فارس که بجوار تخت جمشید گذرد. مهمترین واردات دریاچهء بختگان رود کر یا کورش است که در قسمت سفلی، آن را بند امیر می نامند. سرچشمهء اصلی این رود از اوجان و خسرو شیرین و ابتدا به شمال غربی رفته و بعد به جنوب شرقی برگشته بنام کام فیروز موسوم می شود، شعبهء دیگری موسوم به پلوار که سرچشمهء آن از حوالی ده بید و از شمال به جنوب جاری و از مرغاب و سیوند میگذرد، در جنوب غربی خرابه های استخر به کام فیروز یا کُر متصل شده از بند امیر گذشته از مغرب وارد بختگان میگردد. (جغرافیای طبیعی ایران تألیف کیهان ص91).

پلوئرمل.

[پْلُ / پِ لُ ءِ مِ] (اِخ)(1) مرکز بخشی از ایالت مربیان و نام شهرستان در 56هزارگزی وان دارای راه آهن و 5350 تن سکنه و حبوب و شاهدانه و اغنام و احشام و عسل است.
(1) - Ploermel.

پلواس.

[پَلْ] (اِ) فریب و چابلوسی باشد. (برهان قاطع). آن را پلوس نیز گویند. (آنندراج).

پلواسکا.

[پْلو / پِ اِ] (اِخ)(1) مرکز بخشی از ایالت فی نیستر در شهرستان مرله نزدیک دریای مانش دارای 4002 تن سکنه.
(1) - Plouescat.

پلوان.

[پُلْ] (اِ) بلندی اطراف زمینی را گویند که در میان آن زراعت کرده باشند و مزارعان بر بالای آن آمد و شد کنند تا زراعت پایمال نگردد و معنی ترکیبی آن پل مانند است چه وان بمعنی شبیه و مانند هم آمده. (برهان قاطع). پلوان و پلون اطراف زمین که میان آن سبزی و غله کاشته باشند و مزارعان بر آن آمد و شد کنند تا غله پایمال نگردد و آب در زمین بایستد... (رشیدی). بلندی گرداگرد زمین کاشته. پلوار. (آنندراج در مادهء پلوان). مرز:
عجب نبود گران بار ار فرولغزد به آب و گل
که بختی لوک گردد چون گذر باشد به پلوانش.
امیرخسرو.
سبکباری گزین تا سهل تانی از جبل پری
که گربه از شتر بهتر تواند رفت بر پلوان.
امیرخسرو.
|| پشتوارهء کاه. (برهان قاطع).

پلواوک.

[پْلو / پِ اوکْ] (اِخ)(1) مرکز بخشی از ایالت کت دو نُر در شهرستان سن بریوک دارای 3685 تن سکنه و راه آهن.
(1) - Ploeuc.

پلوئه.

[ءِ] (اِخ) مرکز بخشی از ایالت مربیان در شهرستان لوریان دارای4500 تن سکنه.

پلوایگنو.

[پْلو / پِ اینْ] (اِخ) مرکز بخشی از ایالت فی نیستر در شهرستان موریه دارای 3591 تن سکنه.

پلوباله.

[لِ] (اِخ) مرکز بخشی از ایالت کت دو نُر در شهرستان دینان بر ساحل مانش دارای 2119 تن سکنه.

پل و پا.

[پَ لُ] (اِ مرکب، از اتباع) پا. پر و پا:
دریغ این بر و برز و بالای تو
رکیب دراز و پل و پای تو.فردوسی.

پل و پخت.

[پِ لُ پُ] (اِ مرکب، از اتباع)قرارهای نهانی دو تن با یکدیگر. مذاکره و قرار و عهد مخفی. قرارداد در خفا. قرارداد نهانی. ساخت و پاخت (در تداول عوام).
- پل و پخت کردن، پل و پخت کردن با هم، -پل و پختشان یکی بودن؛ قرار نهانی با یکدیگر گذاردن. قرارداد کردن در نهان.

پلوپز.

[پُ لَ / لُو پَ] (نف مرکب) آنکه پلو پزد.

پلوپزخانه.

[پُ لَ / لُو پَ نَ / نِ] (اِ مرکب)جائی که در آن پلو پزند. پلوپزی.

پلوپزی.

[پُ لَ / لُو پَ] (حامص مرکب)عمل پختن پلو. ساختن پلو. طبخ پلو. || (اِ مرکب) محلی که آنجا پلو پزند. پلوپزخانه.

پلوپس.

[پِ لُپْسْ] (اِخ) پلوپس برحسب اساطیر یونانی پسر تانتال پادشاه لیدی که پدرش او را بکشت و از جسد وی برای خدایان طعامی ساخت لکن از خدایان جز یک تن از آن طعام نخوردند و ژوپیتر پلوپس را عمر دوباره داد. پلوپس چندی بعد به الیس رفت و آن ناحیه بنام او به پلوپونزوس موسوم شد.

پلوپس افروغیائی.

[پِ لُپْ سِ ؟](اِخ)(1) مقصود از آن پلوپونس است. (ایران باستان ج1 صص 705 - 706). و نیز رجوع به پلوپونز شود.
(1) - Pelops phrygien پیرنیا فریگیائی نوشته است.

پلو پونز.

[پِ لُ پُ نِ] (اِخ)(1) پلوپونس. پلوپونزوس. شبه جزیرهء جنوبی یونان است که خود به شبه جزیره های متعدد تقسیم شده. این ناحیه را نخست بنام ساکنین قدیمی آن پلاسژیا میخواندند و بعدها بنام پلوپس معروف به پلوپونزوس یعنی جزیرهء پلوپس گردید. میدان جنگهای آتن و اسپارتا که 20 سال پس از جنگهای ایران و یونان روی داد و بزوال قدرت آتن منتهی شد در این ناحیه بوده است. و بدین سبب آن را جنگ های پلوپونزوس می نامند (431 - 404 ق. م.) این شبه جزیره که خود مرکب از چندین شبه جزیره است بوسیلهء تنگهء کرنت به هلاد میپیوندد و شامل آرگلید، لاکنی، مسنی، الید، اکائی، آرکادی است و امروزه مره نامیده میشود.
(1) - Peloponnese.

پلوپونز.

[پِ لُ پُ نِ] (اِخ)(1) (جنگ...) این نام بجنگ تاریخیی که از سال 431 تا 404 ق. م. بین اسپارت و آتن ادامه یافت و بتخریب آتن منتهی شد اطلاق میگردد. چند واقعهء فرعی از قبیل مداخلهء آتن در مشاجرات کرسیر و کرنت موجب خصومت و مجادله گردید ولی علت اصلی جنگ پلوپونز در تعقیب جنگهای مادی تفوق بحری آتن ایونی و دارای حکومت عامه (دموکراسی) بود چه بر ضد او ملل برّی دُری که دارای حکومت اشرافی بودند عصیان کردند. جنگ پلوپونز بسه قسمت تقسیم میشود: از 431 تا421 ق. م: جنگجویان متقاب سرزمین های طرف مقابل را خراب میکردند بدون آنکه به نتیجهء قطعی برسند. این دوره با صلح نی سیاس که صلح را به مدت پنجاه سال تضمین میکرد (ولی در 416 دوباره آتش جنگ شعله ور شد) بپایان میرسد. از 416 تا 413 ق. م. دورهء دوم این جنگ است. در این مدت اسپارتیان به صقلیه (سیسیل) حمله بردند و جهازات بحری و سپاهیان آتنی را در مقابل سیراکوز شکست دادند و منهدم ساختند. دورهء سوم از 412 ق. م. آغاز می شود: آتنیان در مقابل ملیط (میله) واقع در سی زیک بر ارژینوزها غلبه کردند ولی اسپارتیان که با وجوه دولت ایران تقویت میشدند لامپ ساک را تسخیر کردند و در اگس پتاُمس بسال 405 پیروز شدند و به ملت آتن حکومت مرتجع و خشن سی جابر را تحمیل کردند. در تاریخ ایران باستان آمده است: آتن پس از جنگهای ایران و یونان بواسطهء لیاقت رجالی مانند تمیستوکل، آریستید، سیمون، می رونید(2) و ناطقینی مثل پریکلس(3)، ایزوکرات(4) و پیروان او در یونان برتری یافت و اتحادی موسوم به اتحاد دِلُس منعقد کرد و نیز دولت آتن دیوارهای آتن و بنادر آن را بساخت و دارای بحریهء قوی گردید ولی طولی نکشید که این قوت آتن باعث تشویش همسایگان او مانند تِب و کرَنت شد و چون اسپارت هم با نظر خصومت به قوّت یافتن آتن و ساخته شدن دیوارهای آن مینگریست تبی ها و کرنتی ها بالطبع متمایل به اسپارت شده با آن عهد اتحادی بستند تا از بزرگ شدن آتن جلوگیری کنند چه همه بیم آن را داشتند که آتن پس از چندی شهرها یا دولت های کوچک یونان را بلعیده بعد اسپارت را هم مطیع خود کند. معلوم است که هواخواهان آتن هم تصمیم بر تقویت آن کردند و بدین منوال تمام یونان به دو قسمت تقسیم شد: 1- تمام شبه جزیرهء پلوپونس با یونان مرکزی در تحت ریاست اسپارت درآمد 2 - جزائر دریای اِژه (بحرالجزائر) با سواحل این دریا در تحت فرماندهی آتن قرار گرفت خصومتی که از تباین منافع حاصل شد بر ضدّیت هائی که از دیرگاه بین یونانی ها وجود داشت افزود، چنانکه بی تردید میتوان گفت، که جنگ پلوپونس از سه سرچشمه آب میخورد: 1 - از سایش یا اصطکاک منافع مادّی. 2 - از ضدیت قومی بین یُنیانها و دُریانها (آتنی ها یُنیانی و لاسدمونی ها دُریانی بودند). 3 - از مباینت حکومت ملی با اشرافی، چه از آنچه در فوق ذکر شده معلوم است که آتن نمایندهء اوّلی بود و اسپارت نماینده دوّمی. بنابراین جای تعجّب نیست که جنگ دو گروه یونانی با یکدیگر محدود بخاک یونان نگشت بل به تمام صفحات یونانی نشین یعنی بسواحل آسیای صغیر و تراکیه و قبرس و ایطالیا و غیره سرایت کرد و در شهرهای یونانی مردم به دو بخش تقسیم شده در سر حکومت ملی یا اشرافی چنان بجان یکدیگر افتادند که تاریخ کمتر نظائر آن را نشان میدهد. جهت بلاواسطهء جنگ شورشی بود که کُرسیر مستعمرهء کُرنت، بر ضدّ شهر مادری خود کرد. کُرنتی ها شکایت این قضیه را به اسپارت بردند و دولت مزبور چاره را در جنگ دید. نایرهء این جنگ 27 سال مشتعل بود (431-404 ق. م). وُلات ایرانی در آسیای صغیر بخصوص تیسافرن چنانکه بیاید، از مشغول شدن یونان به خود فرصتی یافته کارهائی با آتن و اسپارت کردند که شرح آن را توسیدید(5) و گزنفون(6) شاهدین جنگهای مزبور نوشته اند و در جای خود ذکر خواهد شد.
سفارتهای یونان در دربار شوش:
از منبع یونانی چنین مستفاد میشود که پس از اشتعال نایرهء جنگ آتن و اسپارت هر دو سفارت هائی بدربار شوش فرستاده اند ولی معلوم نیست که نتیجهء این سفارتها چه شده و اردشیر چه جوابی داده است(7)، پس از بهره مندی تیسافرن در گرفتن پی سوت نس داریوش به وعدهء خود وفا کرده او را والی لیدیه و فرناباذ را والی ایالتی کرد که در ساحل هلس پونت واقع بود.(8) در این زمان چنانکه بالاتر گذشت جنگهای درونی یونان شروع شده بود و آتن و اسپارت با ابرامی هر چه تمامتر با هم میجنگیدند و هر یک از طرفین میخواستند برای غلبهء بر دیگری کمکی از ایران بگیرند ولی تیسافرن از بدو ورود به ایالت خود سیاست خود را بر این قرار داد که تا ممکن است بهیچ کدام از طرفین کمک نکند و اگر دید طرفی دارد فائق می آید بطرف دیگر کمک کند تا زمانی که طرف قوی ضعیف گردد و چون ضعیف بواسطهء کمک ایران قوی شد از رسانیدن کمک دریغ دارد تا باز از قوّت او بکاهد و بدین منوال نه غالب معلوم گردد و نه مغلوب و جنگ هم به درازا کشد. تیسافرن چنین حساب می کرد که در نتیجهء جنگ طولانی یونان بقدری ناتوان خواهد گشت که هیچ یک از دول آن دیگر در فکر حمله به مستملکات ایران در آسیای صغیر نخواهد بود. بنا بر این سیاست در اوائل جنگ مزبور تیسافرن چنین تشخیص داد که ایران هیچ گونه کمکی به آتن یا اسپارت نکرده آنها را بخود واگذارد و داریوش هم با این نظر موافق بود ولی پس از آنکه سفر جنگی آتنی ها بجزیرهء سیسیل کام به عدم بهره مندی آنها خاتمه یافت، تیسافرن بدربار ایران پیشنهاد کرد که دولت به اسپارتیها کمک بکند جهات این پیشنهاد چنین بود: او آتن در دریاها بر اسپارت برتری داشت و مانع بود از اینکه مستعمرات یونانی در آسیای صغیر در تحت اطاعت ایران درآیند، از طرف دیگر دربار ایران نمیخواست از باج مستعمرات یونانی صرف نظر کند و از وُلات خود آن را مطالبه میکرد. ثانیاً لیکون آتنی و سپاهیان اجیر آتن به پی سوت نس بر ضد داریوش کمک کرده بودند و آمُرگِس پسر پی سوت نِس، که با داریوش مخالفت میکرد با سپاهیان آتنی در جزیرهء یازُس نشسته بود. بالاخره ایرانیها خوب بخاطر داشتند که زحمات واردهء بر آنها از زمان داریوش اوّل تا آن روز با پیش قدمی آتنی ها شروع می شد و غالباً موافق منظور آنها خاتمه می یافت.
اتحاد ایران با اسپارت: بنا بر جهاتی که ذکر شد دربار ایران پیشنهاد تیسافرن را پذیرفت و او با خالسیدِاُس نمایندهء اسپارت معاهده ای بست، که مضمون آن، چنانکه توسیدید گوید (کتاب هشتم، بند18) چنین بود: 1 - تمام ممالک و شهرهائی، که در تصرّف شاه اند یا متعلق به اجداد او بودند، در تحت اطاعت او باقی خواهند ماند. 2 - شاه و لاسدمونیها و متحدین آنها مانع خواهند شد از اینکه آتنی ها از این شهرها که منبع عایدات آنها است، چیزی به هر اسم و رسم که باشد، دریافت دارند. 3 - شاه و لاسدمونیها و متحدین آنان معاً با آتنی ها جنگ خواهند کرد و جائز نخواهد بود که شاه یا لاسدمونیها و یا متحدّین آنان بی رضایت یکدیگر با آتنی ها صلح کند. 4 - اگر کسانی از اتباع شاه بر ضدّ او باشند دشمن لاسدمونیها و متحدین آنان نیز بشمار خواهند رفت. 5 - اگر کسانی از اتباع لاسدمونیها برضد آنان قیام کنند دشمن شاه نیز محسوب خواهند شد (414 ق. م). در آتن همینکه شنیدند اسپارتی ها با ایران داخل مذاکره شده اند متوحش گشتند ولی کاری نتوانستند بکنند. اتحاد ایران با اسپارت باعث شد که جزیرهء خیوس و شهر می لِت بر آتنی ها شوریده به تیسافرن تسلیم شدند و تیسافرن ارگی در می لِت ساخته ساخلویی در آنجا گذاشت. بعد بحریهء اسپارت حمله به جزیرهء یازُس کرد و چون آتنی ها نتوانستند کاری کنند سپاهیان اجیر یونانی که دور آمُرگِس جمع شده بودند به تیسافرن اظهار انقیاد کردند ولی سپاهیان ایرانی نسبت به آمُرگِس باوفا ماندند. بعد لاسدمونیها چنانکه بالاتر ذکر شد، به هر سری یک دریک گرفته و سایر سکنهء یازُس را به تیسافرن واگذاردند و او آمرگس را بشوش فرستاد و در آنجا گویا او را هم مانند پدرش بدار آویختند. پس از آن لاسدمونیها پنداشتند معاهده ای که بین خالسیدُاس و تیسافرن منعقد شده ناقص است و چنانکه می شایست و می بایست بنفع اسپارت بسته نشده. این بود که از حضور ثرامنس یکی از رجال خود در توریوم(9)استفاده کرده معاهدهء دیگری منعقد کردند. مضمون معاهده این بود (توسیدید کتاب هشتم، بند37): «نظر به موافقتی که بین لاسدمونیها و متحدین آنان از یک طرف و شاه داریوش و اولاد شاه مزبور و تیسافرن از طرف دیگر بعمل آمده بین آنها صلح و مودّت بشرائط ذیل برقرار خواهد بود: 1 - تمام صفحات و شهرهائی، که متعلق بشاه است یا متعلق به پدر و اجداد او بود معرض جنگ یا خسارتی از طرف لاسدمونیها یا متحدّین آنها واقع نخواهند شد. 2 - لاسدمونیها یا متحدّین آنان هیچ گونه باجی از این ممالک نخواهند گرفت. شاه داریوش یا تبعهء او با لاسدمونیها و متحدّین آنان در جنگ نخواهند شد و خسارتی به آنها وارد نخواهند کرد. 3 - اگر لاسدمونیها و متحدین آنها از شاه خواهشی کنند یا شاه از لاسدمونیها و متحدین آنان تقاضائی کند و تقاضای طرفی را طرف دیگر بپذیرد آنچه در نتیجهء آن کنند صحیح خواهد بود. 4 - طرفین معاً با آتنی ها و متحدین آنان جنگ خواهند کرد. 5 - اگر بخواهند صلح کنند، عهد صلح باید با شرکت یکدیگر منعقد شود. 6 - هر سپاهی که کیهان بتقاضای شاه در خاک او اقامت کند، مخارجش را باید شاه بپردازد. اگر شهری، که با شاه معاهده ای منعقد کرده بر ضدّ حکومت او باشد سایر شهرها مخالفت و از حقوق شاه دفاع خواهند کرد. 7 - اگر شهری که جزو مملکت شاه یا در تحت اطاعت او است، به خاک لاسدمونی ها یا متحدین آنان تجاوز کند شاه مخالفت و از حقوق آنان دفاع خواهد کرد». از مقایسهء این معاهده با معاهدهء اوّلی روشن است، که لاسدمونیها و متّحدین آنان خواسته اند از مسئولیت خود بکاهند و با این نظر هر تعهدی که لاسدمونیها راجع به عدم تجاوز به مستملکات شاه کرده اند نسبت بخودشان و متحدینشان است، نه نسبت به آتنیها و متحدین آنان بنابراین لاسدمونیها مسئول تجاوزات آتنی ها بخاک ایران و خسارت وارده از این جهة نشده اند و دیگر اینکه مخارج قشون لاسدمونی که به میل شاه داخل خاک ایران می شود بعهدهء شاه است و نیز طرفین حق دلتنگی یا رنجش از یکدیگر از بابت عواقب تقاضائی که کرده اند، ندارند. علاوه بر این باید در نظر داشت، که در معاهدهء اوّلی بند اوّل فوق العاده بنفع ایران بود و چون نمیتوان گفت که لاسدمونیها بمعنی آن پی نبرده معاهده را امضاء کرده بودند، این بند میرساند که در آن موقع لاسدمونیها احتیاج شدید به کمک ایران داشته اند. در معاهدهء ثانوی این بند به شکل دیگر ابقاء شده. توضیح آنکه در بند یک معاهدهء اوّلی تصریح شده: «تمام ممالک و شهرهائی که در حیطهء اقتدار شاه اند یا متعلق به اجداد او بوده اند در تحت حکومت او باقی خواهند بود» و چون در زمان داریوش اوّل تراکیه و مقدونیه و جزائر بحرالجزائر و در زمان خشایارشا چندی تسّالی و تِب و غیره یعنی یونان شمالی و وسطی جزو ایران بودند این مادّه به ایران حَقّ میداد که این ولایات را استرداد کند. و در معاهدهء دوّم لاسدمونیها و متعهدین آنان متعهد میشوند که ممالک شاه بهمان حدودی که در معاهدهء اوّلی تصریح شده معرض جنگ و خسارت واقع نگردد و عبارت «باقی خواهد بود» حذف و تا یک اندازه بنفع اسپارت اصلاح شده است. باری پس از آنکه تیسافرن تا اندازه ای بمقصود خود رسید یعنی شهر می لِت و جزیرهء خیوس تابع ایران شدند جزیرهء یازُس هم بتصرف ایران درآمد و آمرگِس دستگیر گردید از احتیاج او به لاسدمونیها کاست و نسبت به آنها سرد شد، بخصوص که در این موقع آلسیبیاد آتنی در نزد تیسافرن بر ضد اسپارتیها کار میکرد در اینجا مقتضی است این شخص را معرفی کنیم.
آلسیبیاد اص آتنی و از شاگردان سقراط حکیم و مورد محبت و توجه او بود. بعد از او بواسطهء لیاقت ذاتی و کفایتش رئیس حزب ملی گردید، ولی چون باعلی درجه خودخواه و جاه طلب بود پابند اصلی از اصول اخلاقی نبود و ثبات قدم در مسلکی نداشت چنانکه برای کسب شهرت و جلب توجه عامه نسبت بخود از هیچ وسیله مضایقه نمیکرد. مث سگی داشت گران بها که به 6هزار درهم (تقریباً دوهزاروپانصد تومان یا 25 هزار ریال) خریده بود و از حیث هوش و قشنگی و سایر صفات در آتن مثل و مانند نداشت. آلسیبیاد روزی دم چنین سگی را که در تمام آتن معروف بود برید تا این قضیه نقل مجالس پای تخت و باعث شهرت او گردد. این کار او ضرب المثل شد چنانکه امروز هم اگر در اروپا بخواهند کسی را چنین معرفی کنند که طالب شهرت است نه خواهان نام و افتخار حقیقی گویند «دُم سگ را بریده». این شخص دولت آتن را به جنگ با سیسیل تحریک کرد ولی سفر جنگی او به شکست فاحش آتنی ها تمام شد و او را مقصّر دانسته از آتن بیرون کردند. در این احوال او بطرف لاسدمونیها رفت و برای آنها کار کرد. بعد بقول توسیدید (کتاب هشتم بند 45) پس از فوت خالسیداُس مذکور لاسدمونیها از او ظنین شده در صدد کشتنش برآمدند. در این وقت او برای حفظ جان خود نزد تیسافرن رفت و شروع به تحریکات ضدّ اسپارت کرده به او گفت: صلاح ایران نیست این قدر همراهی با اسپارت کند. شما باید هر دو طرف را نگاه دارید تا یکی بر دیگری نچربد و بعدها اگر طرفی تخطّی به خاک شما کرد شما بتوانید طرف دیگر را بر ضدّ آن برانگیزید. آتن برای شما بقدر اسپارت خطر ندارد چه او دولت دریائی است و جزایر را میخواهد ولی اسپارت اگر قوی گردد به قارّه دست خواهد انداخت او امروز مستعمرات یونانی را در آسیای صغیر بشما میدهد تا آن را از چنگ آتن بیرون آرد ولی همینکه رقیب خود را از میان برد این مستعمرات را بطریق اولی در دست شما که خارجی هستید نخواهد گذاشت. این حرفهای آلسیبیاد در مزاج تیسافرن اثر کرد زیرا سیاست او نیز اقتضاء میکرد که نگذارد هیچ کدام از طرفین قوی گردد. بر اثر این تحریکات تیسافرن به اسپارتیها اعلام کرد که خزانهء ایران بعد از این بجای یک درهم روزانه نیم درهم به هر سپاهی اسپارتی خواهد داد و برای اینکه اسپارتی ها راضی باشند، هدیه ای برای سردار اسپارتی فرستاد (درهم به پول امروز معادل 93 سانتیم طلا بود که تقریباً چهار ریال و نیم میشود) این قضیه هنگامه ای برپا نکرد و به آرامی گذشت. بعد تیسافرن دید موقع آن رسیده که قدری هم آتنی ها را استمالت کند تا از پیشرفتهای اسپارت بسیار مأیوس نشوند. بنابراین به آلسیبیاد آتنی میدان داده چنین وانمود که در تحت نفوذ او رفته. چون شخص مذکور هم تلاش میکرد که تیسافرن را از اتحاد با اسپارت منصرف سازد و از طرف دیگر روابط خود را با آتن اصلاح کند با این مقصود به سپاهیان آتنی در سامُس رسانید که او نزد تیسافرن بسیار مقرّب است و والی به حرفهای او گوش میدهد. آتنی های مزبور از شنیدن این خبر قوّت قلب یافته در صدد تخریب حزب ملی آتن برآمدند، زیرا آلسیبیاد صریحاً اظهار میکرد که اگر میخواهد به وطن خود برگردد فقط برای این است که حکومت ملی یعنی حکومتی را که او را بیرون کرد براندازد و با حکومت عده ای قلیل همراهی کند. بالحاصل پیشنهاد آلسیبیاد را در میان قشون آتنی در جزیرهء سامُس موضوع شور قرار دادند و بعد این خبر به شهر سرایت کرد و چند تن از معروفین سامُس برای مذاکرات نزد آلسیبیاد رفتند و او گفت، اگر میخواهید، حالا تیسافرن و بعد شاه دوستان شما باشند باید حکومت ملی را براندازید و این یگانه وسیله ای است که با آن جلب اعتماد شاه را خواهید کرد پس از آن اشخاص مزبور به سامُس مراجعت کرده طرفداران بسیار یافتند و بعد در قشون آتن اعلام کردند که اگر آلسیبیاد برگردد و حکومت ملی ملغی شود، شاه دوست آتنی ها خواهد گردید و پول خواهد داد. اکثر آتنی ها از این پیشنهاد رضایت نداشتند ولی چون میدیدند که به این وسیله از شاه کمک خرج دریافت خواهند کرد ساکت ماندند و این پیشنهاد قبول شد بعد هم قسمها رسولانی به آتن فرستادند تا در آنجا برای برگشتن آلسیبیاد و تغییر حکومت ملی اقدام کنند. در قشون آتنی سرداری بود فری نی خوس نام که میدانست آلسیبیاد نه طرفدار حکومت ملی است و نه خواهان حکومت عدّه ای قلیل بلکه تمام مقصود او از این تشبثات این است که به آتن برگردد و متنفذ شود. بنابراین او در نظر گرفت که با نقشهء آلسیبیاد مخالفت ورزد و چون میترسید که آلسیبیاد به مقصود خود برسد و مخالفت های او را تلافی کند محرمانه به آس تیوخوس(10) سردار قشون لاسدمونی اطلاع داد که آلسیبیاد برای آتنیها کار میکند و تیسافرن را به طرف آتن میکشاند او هم قضیه را به آلسیبیاد گفت و این شخص فوراً قضیه را به هم قسم های سامُس اطلاع داده توصیه کرد فری نیخوس را بکشند. سردار مزبور چون خود را در خطر دید نامه ای به سردار لاسدمونی نوشته او را از افشاء سرّی که به او سپرده بود ملامت کرد و گفت: «اگر لاسدمونیها بخواهند موافق راهنمائی من تمام قشون آتنی را ریزریز کنند اشکالی ندارد و این پیشنهاد من هم مستوجب توبیخ و ملامت نیست چه جان من بواسطهء دوستی با لاسدمون در خطر است و دیگر برتری لاسدمون را ترجیح میدهم به این که قربانی بدترین دشمن خود گردم» آس تیوخوس مضمون این نامهء فری نیخوس را هم به آلسیبیاد اطلاع داد. وقتی که این خبر هم به فری نیخوس رسید او فوراً سپاهیان آتنی را جمع کرده گفت شهر ما بی حفاظ است و تمام کشتی ها هم نمیتوانند به بندر درآیند و چون لاسدمونیها میخواهند به این جا حمله کنند پس لازم است دیوار شهر را بسازیم. سپاهیان جدّ کرده دیوار را ساختند و نیرنگ آلسیبیاد در مقصر کردن فری نیخوس نتیجه ای نبخشید چه سپاهیان آتن باور نکردند که سردار آنها سردار لاسدمونی را برای تسخیر شهر دعوت کرده باشد و پیش خود گفتند اگر چنین میبود خود او پیشقدم در ساختن دیوار نمیشد در این احوال آلسیبیاد همواره تیسافرن را تحریک میکرد به آتن نزدیک شود و در تحریکات خود بهره مند بود. توضیح آنکه چون تیسافرن دید لاسِدمونیها بواسطهء تقویت ایران در دریا قوی تر از آتنی ها شده اند ترسید که مبادا دست اندازی به مستعمرات یونانی در آسیای صغیر کنند و چنین وانمود که در تحت نفوذ آلسیبیاد است و دوستی آتن را ترجیح میدهد. مقارن این زمان نمایندگان سامُس وارد آتن شده در مجمع ملی بیانات خود را کردند بعض زعمای آتنی که طرفدار حکومت ملی بودند فریاد برآورده گفتند چگونه آلسیبیاد را به آتن راه دهیم و حال آن که او قوانین ما را نقض کرده و مردود مذهب است (زمانی که آلسیبیاد در سیسیل بود هیکل خدای جنگ ناقص شد و این قضیه را تقصیر او دانستند) پی زاندروس یکی از نمایندگان سامُس مخالفین را دور خود جمع کرده از هر یک جداگانه پرسید: در صورتی که بحریهء لاسدمون کمتر از بحریهء آتن نیست و عدّهء شهرهائی که متحدین لاسدمونی ها هستند بیشتر است و از شاه و تیسافرن هم پول میگیرند، شما چگونه میخواهید جمهوری را نجات دهید؟ ولی اگر آلسیبیاد را اجازه دهید بیاید و حکومت را تغییر دهید این رفتار باعث اعتماد شاه شده پول دریافت خواهیم کرد. حالا این کار باید بشود بعد که از خطر جستیم می توانیم باز تغییری که مقتضی باشد بدهیم اشخاصی که طرفدار حکومت ملی بودند نتوانستند به این سؤال جواب بدهند و بالاخره با وجود آنکه از حکومت عدّه ای قلیل تنفر داشتند از ترس خطر راضی شدند که حکومت ملی ملغی گردد و ده نفر انتخاب شدند که نزد تیسافرن بروند و با آلسیبیاد نیز داخل مذاکره گردند پی زاندروس و رفقای او مطالب خود را به تیسافرن گفتند و آلسیبیاد نیز از مذاکرات مطلع شده مشی خود را بر این قرار داد که تیسافرن را از خود نرنجاند و به آتنی ها هم بفهماند که تیسافرن از او شنوائی دارد بنابراین و نیز چون میدانست که اتّحاد ایران با آتن سر نخواهد گرفت زیرا تیسافرن از آتن و اسپارت هر دو بیمناک بود و غلبهء هیچیک را نمیخواست به تیسافرن گفت شرائط اتّحاد را سخت کن تا آتنی ها زیر بار نروند. پس از آن نزد آتنی ها رفته آنها را چنین تهدید کرد: اگر پافشاری در قبول نکردن بعضی شرائط تیسافرن کنید و موفق نشوید خودتان مقصرید، زیرا من نفوذ خود را در نزد تیسافرن بکار برده ام. با این نقشه آلسیبیاد در حضور تیسافرن تکالیف بسیار به آتنی ها کرد از قبیل اینکه باید تمام ولایات ینیانی را به ایران واگذارند و جزائر همجوار را به ایران بدهند و غیره و غیره. این شرائط با وجود اینکه سخت بود پذیرفته شد. بعد در جلسهء دیگر آلسیبیاد گفت آتنی ها این را هم بدانید که شاه میخواهد یک بحریهء قوی تشکیل دهد این بحریه حق خواهد داشت که در سواحل مستملکات ایران هرجا که بخواهد برود و شما نباید مانع شوید. عدّهء کشتی ها هم بسته بنظر شاه است در این موقع آتنی ها عنان بردباری را از دست داده این شرط را رد کردند و بعد مأیوسانه به جزیرهء سامُس برگشته دانستند که آلسیبیاد آنها را فریب داده او نه فقط نفوذی در مزاج تیسافرن ندارد بلکه آلت دست او است. اکنون باید دید که روابط تیسافرن در خلال این احوال با لاسدمونی ها چگونه بود یعنی در حین بازی با آتنی ها با لاسدمونی ها چه میکرد. بالاتر گفته شد که این والی جیرهء روزانهء سپاهیان اسپارت را از یک درهم مبدل به نیم درهم کرد بعد وقتی که خواست ظاهراً به آتن نزدیک شود این نیم درهم را هم به این بهانه که پول نرسیده منظماً نپرداخت و پس از چندی صریحاً گفت که دیگر جیرهء سپاهیان را نخواهم داد. سردار اسپارتی لیخاس بر خود پیچید و چون میخواست تیسافرن را نرم کند در این موقع به خاطر آورد که معاهدهء لاسدمون با ایران (معاهدهء خالسیدِ اُس) در صلاح یونان بسته نشده زیرا به ایران حق میدهد که تمام سواحل آسیای صغیر و جزائر بحرالجزائر و تراکیه و مقدونیه و تسالی و ب اوسی و غیره را مطالبه کند. بنابراین مانع از تجدید معاهده شده گفت اسپارت هرگز چنین معاهده ای را مجدّداً امضاء نخواهد کرد و بهتر است که ما از پول ایران صرف نظر کنیم این حرفها ظاهر کار بود و باطناً لیخاس میخواست تیسافرن را بترساند و پول بگیرد ولی این تهدید در مزاج تیسافرن اثر نکرد سردار اسپارتی به لاسدِمون رفت و روابط اسپارت با ایران اگر چه قدری کدر شد ولی باز در مجرای سابق جریان یافت زیرا اسپارتی ها از ترس اینکه مبادا تیسافرن با آتن اتّحاد کند روابط خودشان را با او به هر نحو که بود حفظ میکردند بعد وقتی که آتنی ها آزرده خاطر از نزد تیسافرن رفتند و او دید که اینها رنجیده اند و روابط با اسپارت هم کدر است اندیشناک گردیده صلاح خود را چنین تشخیص داد که با اسپارتی ها باز چندی بازی کند. جهات این تصمیم چنین بود: تیسافرن فکر میکرد، اگر جیرهء سپاهیان اسپارت را نرسانم ممکن است که بحریهء اسپارت مغلوب بحریهء آتنی گردد (در این وقت بحریهء لاسدمونی بواسطهء نرسیدن پول بی کار در جزیره ردُس مانده بود) و آتنی ها چون بی کمک من به مقصود خود نائل شوند، بنای ضدّیت را با من بگذارند و شاید هم بواسطهء کمی آذوقه در شهرهای ینیانی مشغول تاخت و تاز گردند بنابراین به شهر کونس رفت و برای لاسدمونی ها هدایائی فرستاده آنها را طلبید که به می لت آمده عهدی ببندند و وعده کرد که جیرهء سپاهیان لاسدمونی را بپردازد. بر اثر این پیشنهاد در زمانی که آلسی پیداس(11)افور(12) اسپارت بود بین نمایندگان آن دولت و تیسافرن و هی یرامن و پسران فارناسس(13)نمایندگان شاه درم آندر عهدی بدین مضمون منعقد شد (توسیدید کتاب هشتم بند 58): «1 - تمام مملکت شاه، که در آسیاست در تحت اقتدار شاه باقی خواهد ماند و آن را چنانکه بخواهد اداره خواهد کرد. 2 - لاسدمونیها و متحدین آنان به مملکت شاه با نیت بد داخل نخواهند شد و شاه هم با نیت بد به مملکت لاسدمونی ها و متحدین آنان تجاوز نخواهد کرد. 3 - اگر کسی از لاسدمونیها یا متحدین آنان به خاک ممالک شاه با نیت بد برود لاسدمونیها و متحدین آنان ممانعت خواهند کرد و اگر کسی از مملکتی که در تحت اقتدار شاه است بر لاسدمونیها یا متحدین آنان قیام کند شاه با او مخالفت خواهد ورزید. 4 - تیسافرن به بحریهء کنونی کمک پولی خواهد رسانید، تا بحریهء شاه وارد شود. 5 - پس از ورود بحریهء شاه لاسدمونیها یا متحدین آنها مختار خواهند بود بحریهء خود را نگاه دارند (یعنی جیرهء سپاهیان را پرداخته نگذارند متفرق شوند) و اگر بخواهند کمک پولی از تیسافرن دریافت کنند او خواهد پرداخت ولی همینکه جنگ تمام شد لاسدمونی ها و متحدین آنان پولی را که دریافت کرده اند پس خواهند داد. 6 - وقتی که بحریهء شاه آمد بحریهء مزبور و بحریهء لاسدمونیها و متحدین آنان متفقاً جنگ خواهند کرد. این مطلب منوط بنظر تیسافرن و لاسدمونی ها و متحدین آنان است و اگر بخواهند با آتن صلح کنند، با موافقت یکدیگر خواهند کرد». تفاوت بینی که بین این معاهده و معاهدهء اولی و ثانوی دیده میشود در بند اوّل است و معلوم است که بر اثر اعتراض لیخاس لاسدمونیها طوری این بند را انشاء کرده اند که شامل مستملکات سابق ایران در اروپا نگردد. این معاهده بقول توسیدید در سال13 سلطنت داریوش بسته شد (سال بیستم جنگهای پلوپونس). تیسافرن پس از عقد این معاهده جیره را میرسانید و مانند سابق همواره وعده میداد که بحریهء ایران قریباً خواهد رسید و حال آنکه از آن خبری نبود زیرا نه فنیقیها میخواستند مجدّداً با آتنی ها دست به گریبان شوند و نه سرداران ایران که در بحریهء مذکوره بودند. تیسافرن هم میدانست که وعده هائی بر خلاف حقیقت میدهد و اگر هم بحریه برسد آن را بکار نخواهد انداخت زیرا شکی نداشت که بحریهء آتن در مقابل بحریهء ایران و لاسدمون مضمحل خواهد شد و چنین پیش آمد که به جنگ خاتمه میداد بر خلاف سیاست او بود با وجود این از دادن وعده های بی اساس باکی نداشت چه سران قشون لاسدمون را با هدایا یا پول خریده بود. پس از اینکه پی زاندروس از نزد تیسافرن مأیوسانه به سامُس برگشت اهالی این جزیره تصمیم بر ایجاد حکومت عده ای قلیل کرده حکومت ملّی را ملغی داشتند و بعد پی زاندروس را به آتن فرستادند تا این شکل حکومت را در آتن و تمام شهرهای متحدین آن هم برقرار کند. بنابراین حکومت بدست چهارصد نفر برگزیده افتاد و عقیدهء آنها بر این شد که با اسپارت صلح کرده به دشمنان داخلی بپردازند این حکومت نظر خوبی نسبت به آلسیبیاد نداشت چه او نتوانسته بود مسئلهء معاهدهء آتن و ایران را حلّ کند بنابراین همینکه آلسیپیاد اوضاع جدید را با خود مساعد ندید طرفدار حکومت ملی گردید و به ملیون وعده داد که ایران را با سیاست آنها همراه کند اینها مشعوف شده بجزیره سامُس رفتند و آلسیپاد گفت: از بحریهء پارس تشویش نداشته باشید، با وجود قرارداد ایران و اسپارت من میتوانم بحریهء مزبور را به منافع آتن بکار اندازم، ولی در ازاء آن باید حقوقی که از من سلب شده است برگردد. توضیح آنکه در زمان اخراج او از آتن حقوق مدنی را از او سلب کرده بودند. نماینده های ملیون این شرط را قبول کرده مشعوف شدند که کار روش خوبی یافته و تقریباً جنگ به بهره مندی آنها خاتمه خواهد یافت. در این احوال تیسافرن بحریهء اسپارتی را بکار انداخت و بتوسط آن آبیدُس و یکی دو جای دیگر را از آتنی ها انتزاع کرد ولی بعد این محل را خیلی کوچک دیده باز نسبت به اسپارتیها بی مهر شد و نیم درهم جیرهء روزانه را برید. سپاهیان اسپارتی گرسنه ماندند و فرناباذ والی شهرهای هلس پونت برخلاف تیسافرن صلاح دید که آنها را از این حال بیرون آرد زیرا به این اندازه ها مأیوس کردن آنها را مقتضی نمیدید. این بود که آنها را خواست و نواخت و اسپارتی ها بیزانس و خِرسونس را از آتنی ها گرفتند و بعد نرسیدن روزی نیم درهم و گرسنگی سپاهیان باعث شد که آنها شوریدند و شورش بشهر می لِت هم سرایت کرد تیسافرن در این موقع گفت بحریهء ایران رسید. واقعاً هم بحریه ای رسید و دارای 140 کشتی بود. اسپارتیها مشعوف شده به تیسافرن گفتند: فرمان بده، تا حرکت کنیم او جواب داد: نه، موافق شأن شاه نیست، که چنین بحریه ای حرکت بدهد. تأمّل کنید تا عدّهء کشتی ها به سیصد برسد مطمئن باشید که بزودی چنین خواهد شد. سپس برای اینکه بنماید که در این کار عجله دارد شخصاً به آس پن دِس رفت و در آنجا آلسیبیاد که سردار یونانی های ملی شده بود با سیزده کشتی آتنی رسید او همواره به ملیون آتنی اطمینان میداد که تیسافرن باطناً با آتنی ها است و همینکه بحریهء ایران تکمیل شود آن را به اختیار ملیون خواهد گذارد و اگر هم شده تخت خواب خود را بفروشد پول به آتنی ها خواهد رسانید بعد او می گفت تنها چیزی که لازم میباشد این است که آتن مورد اعتماد تیسافرن گردد و این هم وقتی صورت خواهد گرفت که او ببیند مرا به آتن خواسته اند. چنین بود احوال که ناگاه هر دو طرف یعنی آتنی های ملی و اسپارتیها دیدند بحریهء ایران لنگرها را کشیده بطرف فینیقیه رهسپار شد(14)، مین دار امیرالبحر اسپارتی از این قضیه برافروخت و قهر کرده نزد فرناباذ رفت و او از اسپارتیها دلجوئی کرد. دیودور گوید که تیسافرن به این عذر معتذر شد که چون پادشاه اعراب و مصریها میخواهند اغتشاشی را در فینیقیه باعث شوند مراجعت بحریهء پارسی به مملکت مزبوره لازم بود (کتاب 13 بند44). دیودور در اینجا و جاهای دیگر اسم تیسافرن را اشتباهاً فرناباذ نوشته. پس از آن جنگی بین اسپارتیها و آتنی ها در نزدیکی سِس تُس و آبیدُس روی داد و آتنی ها بهره مندی یافتند. شعف آنها را حدّی نبود چه مدّتها بود که فتحی نکرده بودند در این احوال فرناباذ نگران شد که مبادا آتنی ها قوی گردند و به اسپارتیها پول و آذوقه رسانید. چون ذکری از فرناباذ شد لازم است بگوئیم که سیاست او هم تقریباً در زمینهء سیاست تیسافرن بود یعنی باطناً نمیخواست آتن یا اسپارت قوی شود زیرا قوّت هر یک را مضر برای خود و منافع ایران در آسیای صغیر می پنداشت و عقیده داشت که با دوام جنگ هر دو بالاخره به ایران تسلیم خواهند شد ولی در مواعید خود راستگوتر از تیسافرن بود و مانند او شتابان از شاخی بشاخی نمیجست. بعضی به این عقیده اند که بین او و تیسافرن رقابت بود ولی بنظر چنین می آید که این رقابت هم ساختگی بود یعنی وقتی که اسپارتیها از تیسافرن سخت میرنجیده اند او قدم پیش نهاده آنها را استمالت میکرده تا بکلی مأیوس و مغلوب آتنی ها نگردند باری پس از فتح آتنی ها در دریا تیسافرن دید در بی اعتنائی خود نسبت به اسپارتیها بسیار تند رفته و باز فوراً روش خود را تغییر داده به داردانل شتافت تا با امیرالبحر اسپارت ملاقات کرده او را از کمک های خود مطمئن سازد. اسپارتیها چون فریب او را مکرّر خورده بودند حرفهایش را باور نکردند و او برای اطمینان آنان حکم کرد آلسیبیاد را که بسمت سردار ملیون آتن با خانهء والی مرواده داشت توقیف کنند و انتشار داد که جهت توقیف این است که ایران با آتن در حال جنگ میباشد. پس از چندی این خبر به دربار ایران رسید و از او پرسیدند: «مگر با آتن در جنگ شده ای؟» او جواب داد «نه مگر تصمیم کرده اید که با آتن بجنگید؟» در دربار مقصود او را فهمیدند و کسی باور نکرد که او واقعاً با آتن در جنگ شده باشد از طرف دیگر آلسیبیاد هم در توقیف گاه خود فهمید که آنچه در این مدّت با تیسافرن میرشته به اصطلاح «پنبه شده» پس از چندی او از محبس فرار کرد و خرسونِس را گرفته از کشتی هائی که از دریای سیاه می آمدند باج گرفت. در این احوال که آتنی ها تا اندازه ای قوت یافته بودند اسپارتی ها بدین عقیده شدند که با آتن صلح کنند ولی فرناباذ صلاح ایران را در آن ندید و به جمع آوری قشون و ساختن کشتی هائی برای اسپارت پرداخت تا آن را از خیال صلح باز دارد. پس از آن زد و خوردهای کوچکی بین آتنی ها و سپاهیان فرناباذ روی داد و بالاخره در سال23 جنگ ها(408 ق. م.) آلسیبیاد به این خیال افتاد که بیزانس و کالسدون را از اسپارتیها بگیرد. او موفق شد و فرناباذ نتوانست ممانعت کند. پس از آن در موقع مذاکره راجع به این شهر قرار شد که سفرای آتن مستقیماً به دربار ایران رجوع کرده مطالب خود را بگویند و داخل مذاکره شوند، ولی با این شرط که آتنی ها حمله بجاهایی که جزو مستملکات ایران است نکنند آتنی ها خوشوقت شدند چه تصور میکردند که از مذاکرات مستقیم با دربار نتیجه خواهند گرفت از طرف دیگر وقتی که این خبر به اسپارتیها رسید در تشویش شده بالاخره تصمیم کردند که آنها هم سفرائی به دربار شوش بفرستند تا آتنی ها تنها به قاضی نرفته باشند. فرناباذ اشکالی نکرد و بنابراین پنج نفر آتنی و دو نفر از اهالی آرگس و چند نفر از اسپارت و اهالی سیرا کوز به دربار ایران روانه شدند بواسطهء زمستان سفراء در گُرد(15) واقع در فریگیه ماندند بعد در راه به سواره نظامی ممتاز برخوردند که از ایران می آمد و معلوم شد که کورش پسر شاه به سمت فرمانفرمائی تمام آسیای صغیر غیر از قسمتهائی که در قلمرو حکمرانی تیسافرن و فرناباذ بود معین شده و به مقرّ حکمرانی خود میرود کورش سفراء را برگردانیده گفت بیهوده این راه دور را نپیمائید. تمام اختیارات به من داده شده هر حرفی دارید به من بزنید و ضمناً گفت من بیش از پیش به اسپارت کمک خواهم کرد. بعد برای اینکه عم این نیت خود را نشان بدهد حکم کرد نگذارند سفرای آتن با آتن مکاتبه کنند و حتی میخواست حکم توقیف آنها را بدهد ولی فرناباذ گفت من قول داده ام که آنها آزاد خواهند بود کوروش در حال ملتفت نکته شده گفت بسیار خوب ولی باید در تحت نظر تو باشند اینها سه سال در کاپادوکیه ماندند و پس از تسخیر آتن بدست اسپارتیها بدانجا برگشتند.
سیاست کوروش، خاتمهء جنگ پلوپونس: با ورود کوروش سیاست ایران نسبت به یونان در مرحلهء جدیدی داخل شد. او برعکس تیسافرن مطالب خود را واضح گفت و سیاست خود را از بدو ورود روشن کرد. توضیح آنکه پس از ورود به آسیای صغیر با امیرالبحر اسپارت موسم به لیزاندر که شخصی مجرب و بی طمع و سرداری لایق بود روابط گرمی یافت و بسیار او را نواخت امیرالبحر از تیسافرن شکوه کرد و کوروش او را مطمئن ساخت که من بعد جیره و آذوقهء بحریهء اسپارت را مرتباً خواهد رسانید. بعد گفت «الان من پانصد تالان دارم پس از آنکه این مبلغ تمام شد عایدات دیگر در اختیار من است و اگر لازم است تخت زرّین خود را هم فروخته به مخارج این جنگ می رسانم آتن باید خراب شود» اسپارتیها از این اظهارات کوروش خوشنود شده خواستند که جیرهء سپاهیان روزی یک درهم باشد. کوروش جواب داد که چون در قرارداد روزی نیم درهم معین شده بیش از آن نمیتوانم بدهم ولی بعد که کوروش در سر سفره بسلامتی امیرالبحر باده نوشید به او گفت اگر خواهشی داری بکن امیرالبحر جواب داد: «نیم درهم دیگر برای هر یک سپاهی» این اصرار امیرالبحر و اینکه از برای سپاهیان خود کوشش میکرد کوروش را خوش آمد و خواهش او را پذیرفت. پس از آن بقایای جیرهء سپاهیان اسپارتی و حقوق یکماههء آنها را پرداختند و اسپارتی ها مشغول تدارکات جنگی گردیدند از طرف دیگر در آتن دستهء ملیون قوت گرفت و آلسیبیاد که اکنون با ملیون بود خواست انتقامی از تیسافرن بکشد. این بود که بساحل کاریّه درآمده خراج و عوارضی از اهالی آن به مقدار صد تالان گرفت و بعد به آتن رفت. از وقتی که او را از آتن اخراج کرده بودند این شهر را ندیده بود. در آتن او نوید میداد که سفرای آتن در دربار ایران نتیجه خواهند گرفت و نمیدانست که آنها در کاپادوکیه مانده اند پس از چندی که السیبیاد به جزیرهء سامُس رفت و در آنجا از قضیه مطلع شده فهمید که مذاکرات آتن با دربار ایران بجائی نخواهد رسید بر اثر این خبر توسط تیسافرن به کوروش پیغام داد که صلاح او نیست همراهی با یکی از طرفین کند و باید بگذارد آتنی ها و اسپارتی ها یکدیگر را بخورند تیسافرن از این پیغام که موافق ذوق و سلیقهء او بود و خودش مدتها این سیاست را اعمال میکرد خوشنود شد ولی کوروش با نفرت این پیشنهاد را ردّ کرد وقتی که این خبر در سامس به آتنی ها رسید چنانکه گزنفون گوید عدّه ای از ملاحان کشتی ها فرار کردند. آلسیبیاد برای اینکه سپاهیان خود را مشغول کند به کوم که مطیع آتن بود رفت و آن را غارت کرد ولی اهالی او را تعقیب کردند و اموال غارتی را پس گرفتند پس از آن نایب او از اسپارتیها در افس شکست خورد و کشته شد و پانزده کشتی آتنی بدست اسپارتیها افتاد بر اثر این احوال باز آتنی ها با او بددل شدند و سپاهیان آلسیبیاد او را متهم کردند که عیاش است و در فکر کارش نیست پس از آن گفتند که او با فرناباذ در مذاکره است که بحریهء آتن را به او تسلیم کند. آتنیها بر اثر این اخبار او را معزول کردند و او پس از آن به خِرسونس رفته در جاهای محکمی که برای خود ساخته بود تا آخر جنگ بماند زیرا فهمید که زمان او سپری شده است. بعدها فرناباذ او را برای خوش آمد لیزاندر بقتل رسانید.
احوال بحریهء اسپارت چنین بود که ذکر شد ولی در این احوال دولت اسپارت لیزاندر را احضار و بجای او امیرالبحر دیگری معین کرد کوروش را این عزل و نصب خوش نیامد و بدین سبب کالی کراتید(16) امیرالبحر جدید را نپذیرفت و حقوق سپاهیان را نداد، در این موقع باریک امیرالبحر به اهالی می لِت و جزائر رجوع کرده به هر زبانی که بود پولی از آنها گرفت و پس از آن به طرف جزائر حرکت کرده پیشرفتهائی حاصل کرد و بالاخره به امیرالبحر آتنی که کُنن نام داشت برخورد چون عدّهء سفاین اسپارتی ها 140 و عدّهء کشتی های آتنی هفتاد بود امیرالبحر آتن از جنگ احتراز کرده به بندر می تی لن درآمد و در اینجا شکستی فاحش خورد. اسپارتیها سی کشتی گرفته و مابقی را در بندر محاصره کردند. امیرالبحر خبر شکست خود را به آتن رسانید و در آن جا جدّ حیرت انگیزی بروز داده فوراً یکصدوپنجاه کشتی بکمک او فرستادند بعد امیرالبحر اسپارت در آرگی نوز(17)شکست خورده کشته شد (406 ق. م.) و دولت اسپارت باز لیزاندر را امیرالبحر کرد چه کوروش دیگری را نمیپذیرفت. با ورود لیزاندر اوضاع تغییر کرد جیره و آذوقهء فراوان رسید شهرهای ینیانی کمک کردند و از همه بیشتر کوروش مساعدت کرد. در این احوال کوروش به دربار احضار شد جهت آن ظاهراً این بود که داریوش چون نزدیکی مرگ را احساس کرد خواست او را که کوچکترین پسرش بود ببیند ولی چنین بنظر می آید، که این احضار باطناً جهت دیگر داشت. توضیح آنکه کوروش از بدو ورود به آسیای صغیر برای محکم کردن مقام خود حا و مآ چنین تشخیص داد که قشونی در تحت تعلیم صاحب منصبان یونانی ترتیب دهد. با این مقصود لازم دانست بیونان نزدیک شود و در میان دول یونانی توجه خود را به اسپارت متوجه داشت زیرا چنین تشخیص داده بود که طرز حکومت اسپارت و اوضاع آن دولت با مقاصد او بهتر از اوضاع آتن که دولت دریائی است موافقت میکند. این بود که بر خلاف رویهء تیسافرن سیاست خود را روشن و کمک های بسیار به اسپارت کرد. تیسافرن از خیالات او مطلع شده دربار را آگاه ساخت و داریوش او را برای دادن توضیحاتی احضار کرد. شاید در احضار او پروشات هم برای اجرای مقاصد خود دست داشته چنانکه پائین تر جهت این حدس روشن خواهد بود. بهر حال کوروش لیزاندر را بسارد خواسته به او گفت: «من میروم و خزانه را با اموال شخصی و هر چه دارم به تو میسپارم. جنگ را به آخر برسان و هر آنچه برای فتح لازم است از خزانه بردار» پس از آن او را به سمت مأمور ایران برای جنگ با آتن معین کرده به ملاقات پدر شتافت. بعد از چندی یک جنگ دریائی بین اسپارتیها و آتنیها درگرفت که در تاریخ موسوم بجنگ اِگس پُتامس(18) میباشد (این محل در بالای سِس تُس واقع بود) در این جنگ آتنی ها شکستی فاحش خوردند: از 180 کشتی آتن فقط 12 سفینه فرار کرد و تمام سرداران آتن به استثنای کُنن که فرار کرده به جزیرهء قبرس پناه برد گرفتار شدند. پس از آن امیرالبحر اسپارت سامُس را گرفته مردم آنجا را مجبور کرد به آتن فرار کنند با این نقشه که سکنهء آتن بیشتر شوند و آذوقه نداشته باشند چه امیرالبحر راه حمل آذوقه را به آتن از طرف دریای سیاه بریده بود.
احوال آتن: در این وقت احوال آتن فلاکت بار بود و گزنفون آن را چنین توصیف کرده (تاریخ یونان کتاب2 بند2): آتنی ها که از خشکی و دریا در محاصره بودند نمیدانستند چه کنند نه بحریه داشتند و نه متحدینی و نه آذوقه. این ها منتظر بودند بلیّاتی را تحمل کنند که خود آتنیها نسبت به متحدین اسپارت روا داشته بودند فقط از این جهت که چرا این دول کوچک متحدین اسپارت شده اند. از ترس چنین پیش آمدها با وجود قحطی و گرسنگی و با اینکه کسان زیاد تلف میشدند آتنی ها نمیخواستند تسلیم شوند ولی گندم تمام شد و چاره را در این دیدند که سفرائی نزد لاسدمونیها فرستاده درخواست صلح کنند به این شرط که دیوارهای پیره خراب نشود (پیره بندر آتن بود این بندر را آتنیها پس از جنگهای ایران و یونان بسعی و اهتمام تمیستوکل ساخته بودند و دیوارهائی ممتد آن را به آتن اتصال داده بود) ولی آژیس اسپارتی به آنها جواب داد که چون اختیاراتی ندارد سفرا باید به اسپارت بروند. آتنی ها راضی شدند که سفرا به اسپارت بروند ولی پس از ورود به سلاّسی همینکه افورها (رجال درجهء اول اسپارت) دانستند که پیشنهاد آنها همان است که به آژیس کرده اند به آنها پیغام دادند: آمدن شما به اسپارت بی حاصل است مگر اینکه برگردید و پس از شور صحیح بیائید (یعنی تمام شرایط را بپذیرید. مترجم.) سفرا این جواب را به مردم ابلاغ کردند و بر اثر این جواب یأسی شدید در همه جا حکمفرما شد. مردم آتن تصور میکردند، که آنها را برده وار خواهند فروخت و نیز میدیدند که تا سفیر دیگری بفرستند عدّه ای بسیار از مردم از گرسنگی خواهند مرد. از طرف دیگر کسی جرأت نمیکرد پیشنهاد خراب شدن دیوار آتن و پیره را بکند زیرا آریستوکرات که گفته بود باید شرایط اسپارتی ها را قبول کرد به محبس افتاده بود و شرایط اسپارتیها این بود که دیوار آتن و پیره از هر طرف (این بندر را دو دیوار با آتن اتصال میداد) به مسافت ده استاد (تقریباً1850 ذرع) خراب شود اینکه سهل است آتنی ها قرار داده بودند که این مسئله موضوع مشورتی واقع نشود. احوال چنین بود تا اینکه ترامن(19) اظهار کرد که اگر بخواهند او را نزد لیزاندر امیرالبحر اسپارت بفرستند خواهد توانست بفهمد که مقصود اسپارتیها از خراب کردن دیوارها اسارت آتن است یا میخواهند اجرای مقاصد خودشان را تأمین کنند. آتنی ها او را نزد امیرالبحر اسپارتی فرستادند و او بیش از سه ماه نزد لیزاندر بماند زیرا تصور میکرد که قحطی آتنی ها را بقبول تمام شرایط اسپارت مجبور خواهد کرد. در ماه چهارم ترامن برگشت و گفت که لیزاندر مرا نگاهداشته بود و بالاخره به من جواب داد که او اختیاراتی برای مذاکرهء صلح ندارد و باید ترامن به اسپارت نزد افورها برود. پس از این جواب مردم آتن سفارتی مرکب از ده نفر که دهمینش همان ترامن بود به اسپارت فرستادند و لیزاندر هم آریستوت(20) را که از آتن اخراج کرده بود نزد افورها فرستاد پیغام داد: من به آتنی ها گفته ام که فقط شما (یعنی افورها) میتوانید حکم صلح یا جنگ واقع شوید پس از ورود ترامن و سایر سفرا به سلاّسی اِفورها پرسیدند، قصد شما چیست و آنها جواب دادند که اختیاراتی برای عقد عهد صلح داریم. پس از آن افورها مجلسی از یونانیهای متحد تشکیل کردند و کرنتی ها، تِبی ها و سایر یونانیها جواب دادند که نباید داخل هیچ نوع مذاکره ای با آتن شد بل باید آن را از بیخ و بن خراب کرد. لاسدمونیها گفتند که نمی خواهند شهری را که در مواقع خطرناک خدماتی بزرگ به یونان کرده به اسارت افکنند پس از آن عهد صلح بدین شرایط بسته شد: دیوارهای ممتد آتن و استحکامات پیره خراب خواهد شد آتنیها بجز 12 کشتی تمام بحریهء خودشان را تسلیم خواهند کرد. دوستان و دشمنان اسپارت دوستان و دشمنان آتن خواهند بود بهر جا لاسدمونیها بروند آتنی ها از دنبال آنان خواهند رفت و تبعیدشدگان آتن مجاز خواهند بود به شهر مزبور برگردند ترامِن و رفقای او به آتن برگشته نتیجه را اعلام کردند. در بدو ورود انبوه مردم آنها را احاطه کرده بودند زیرا میترسیدند که سفرا بی عقد عهد صلح برگشته باشند روز دیگر سفرا نتیجهء مأموریت را بمردم اظهار داشتند و چون قحطی آذوقه آخرین رمق را از دست سکنه می ربود گفتند که باید این شرایط را قبول کرد. چند نفر مخالفت کردند ولی اکثر مردم این پیشنهاد را پذیرفتند و فرمانی صادر شد که شرایط پذیرفته گردد.
وای بر مغلوبین. چنان بود توصیف گزنفون که ذکر شد. پس از آن امیر البحر اسپارت وارد شهری گردید که از گرسنگی آخرین رمق خود را از دست می داد و کوچه های آن پر بود از مرده ها یا اشخاصی که جان می کندند. سردار فاتح به محض ورود امر کرد اسلحه خانه ها را خراب کنند کشتی هائی را که می ساختند، بسوزند و دیوارهای آتن راتا پیره و استحکامات این بندر را از بیخ و بن برافکنند. بر اثر این حکم نی زنان اسپارتی مینواختند و زنان و کودکان آتنی گروه گروه بر حسب اجبار سرهاشان را با تاج گل های رنگارنگ زینت داده میرقصیدند و دیوارها خراب میشد چنین بود عاقبت جنگ پلوپونس یا جنگهای داخلی یونان که 27 سال طول کشید (431 - 404 ق. م.) و بالاخره آتن و متحدین آن را از پای درآورد (404 ق. م.) پس از آن حکومت آتن از طرف اسپارتیها به لیزاندر محول شد و سی نفر از آتنیها به تصویب دولت اسپارت انتخاب شدند که امور آتن را اداره کنند. اینها ظلم و تعدّی بسیار به مردم آتن کردند و بعد خواستند دشمنان خودشان را نابود کنند، از جمله آلسیبیاد بود که فرار کرد تا بدربار ایران رود ولی در عرض راه او را یافته منزلش را آتش زدند و در این حریق او هم بسوخت، راجع بمقدار پولی که دربار ایران به اسپارتی ها داده بود اطلاع صحیحی در دست نیست ولی گزنفون گوید لیزاندر از وجوهی که کوروش به اختیار او گذارده بود و میبایست به مخارج جنگ برسد مبلغ یکصدوهفتاد تالان نقره زیاد آورد و آن را با غنائم و علامات فتح به دولت اسپارت تسلیم کرد (تاریخ یونان کتاب2، فصل3) در موقع ورود اسپارتی ها به آتن و کارهائی که در آنجا کردند یکنفر سپاهی ایران نبود ولی معلوم است که سیاست کوروش و پول وافری که او به امیرالبحر اسپارت داد فتح را نصیب لاسدمونی ها کرد و آتن را که میخواست یک امپراطوری یونانی تشکیل دهد و اوّل دولت بحری عالم آن زمان گردیده بود به این حال پرملال افکنده از هستی ساقط ساخت. به این سؤال که فتح اسپارت و این حال آتن از نظر منافع ایران صحیح بود یا نه وقایعی که ذکرش بیاید جواب خواهد داد ولی این نکته مسلم است که ایران بدست اسپارتیها تلافی کارهائی را کرد که از زمان مراجعت خشایارشا از اروپا به آسیا تا صلح سیمون، آتنی ها در مستملکات ایران در آسیای صغیر و قبرس و مصر مرتکب شده بودند. در خاتمه مقتضی است گفته شود که شرح جنگهای پولوپونس را دیگران هم نوشته اند مث گزنفون (تاریخ یونان، کتاب اوّل و از کتاب دوّم فصل1-3) و دیودور (کتاب 12-13) و ژوستن (کتاب 5) ولی هیچکدام وقایع این جنگها و روابط ایران و یونان را در این مدت مدید مانند توسیدید روشن نکرده اند. بنابراین و نیز از این نظر که توسیدید خودش در مدّت 21 سال از ابتدای این جنگ در این جنگ ها شرکت داشته یا شاهد قضایا بوده (توسیدید کتاب 8 بند 109) و بعلاوه مورخ درست نویسی است ما نوشته های او را متابعت کردیم از کتاب مذکور گزنفون هم استفاده شده است...(21)
(1) - Peloponnese.
(2) - Myronide.
(3) - Pericles.
(4) - Isocrate.
(5) - Thucydide.
(6) - Xenophon. (7) - ایران باستان ج2 صص941-942.
(8) - فریگیه (افروغیا) سفلی، کرسی این ایالت را داس کیلیون می نامیدند.
(9) - Thurium.
(10) - Astyochos.
(11) - Alcipidas. (12) - افورها رجال درجهء اول اسپارت بودند و بی مشاورهء با آنها پادشاهان اسپارت در کارهای دولتی اقدامی نمیکردند.
(13) - Pharnaces. (14) - یعنی معلوم شد که تیسافرن اص نمیخواهد بحریه را برای هیچیک از دو طرف بکار برد.
(15) - Gorde.
(16) - Callicratidas.
(17) - Arginuse.
(18) - Aegos Potamos.
(19) - Teramene.
(20) - Aristote. (21) - ایران باستان ج 2 صص965-987.

پلوپیداس.

[پِ لُ] (اِخ)(1) سردار و فرمانده قوای تب (طبس)، دوست اپامی نُنداس. وی در اخراج اسپارتیان از تب بسال 378 ق. م. دست داشت و در فتح لوکتر سهیم بود. پلوپیداس بسال 365 ق. م. در سینوسفال (تسالی) کشته شد. وی به شجاعت و ثروت مشهور بود و به کرات در تسالیا و مقدونیه بر ضد اسپارتیان محاربه کرد در تاریخ ایران باستان (ج2 ص1149) آمده است: چند سال پس از صدور فرمان صلح (فرمان اردشیر دوم بسال 387 ق. م.) اسپارتی ها که از اوضاع یونان بواسطهء فتح اهالی تب و برتری آنها در یونان ناراضی بودند باز آنتالسیداس را بدربار ایران فرستاده خواستار شدند که شاه دخالت کرده شرایط صلح را بموقع عمل گذارد (372 ق. م.). دربار ایران این تقاضا را پذیرفته فیلیس کوُس نامی را به یونان فرستاد تا اعلام کند که دول یونانی باید موافق فرمان صلح رفتار کنند این فرستاده چنانکه گزنفون گوید (تاریخ یونان کتاب7، بند 1) ضمناً پولی به دولت اسپارت داد، تا قشونی تهیه کند، زیرا دولت اسپارت بر اثر همراهی ایران با دشمنان او بقدری در این زمان ضعیف شده بود، که دیگر مورد ملاحظه و بیم نبود و بعکس دولت تِب که بواسطهء فتح خود نسبت به اسپارت قوتی یافته بود نگرانی هائی ایجاد میکرد. آرامش موقتاً برقرار شد، ولی دوامی نداشت، زیرا اهالی تب که همواره در صدد بودند، برتری در یونان داشته باشند به این خیال افتادند که اگر دربار ایران را با خود همراه کنند، از این راه میتوانند بمقصود خود برسند. بنابراین متحدین خود را جمع کرده به آنها گفتند، که دول یونان هر یک سفیری در دربار اردشیر دارند و لازم است که ما هم سفیری به دربار او روانه کنیم بر اثر این فکر پلوپیداس را که از رجال مهم تب بود، انتخاب کرده به ایران فرستادند. این سفیر چند نفر نماینده از قسمت های دیگر یونان مانند آرکادی و آرگس همراه خود آورد (367 ق. م.). آتنی ها نیز، همینکه از رفتن سفرای تب بدربار ایران آگاه شدند، گفتند ما هم باید سفیری بفرستیم تا آتن بی مدافع نباشد. اردشیر سفیر تب را خیلی گرم پذیرفت زیرا اوّ تبی ها نسبت به اسپارتی ها در لکترا فاتح شده و در لاکونی بهره مندیها یافته بودند ثانیاً سفیر تِب به اردشیر گفت که در جنگ پلاته (در زمان خشایارشا) تِب در میان دول یونانی یگانه دولتی بود، که طرفداری از ایران کرد و اگر اخیراً اسپارت با تِب طرف شد از این جهت بود که دولت مزبور با خیالات آژزیلاس بر ضد ایران همراه نگردید چون این اظهارات نصّ واقع بود و ایرانی ها هم از گفته های سفیر بی اطلاع نبودند، اردشیر سفیر تِب را بسیار بنواخت و گفت چه همراهی از من میخواهید. سفیر جواب داد آن خواهیم، که مِسن از قید اسپارت آزاد باشد و آتنی ها با بحریهء خود سواحل بِاُسی را تهدید نکنند. دربار ایران پس از آنکه مطالب سفرای دول یونانی را فهمید با مقاصد اهالی تِب همراه گردیده اعلام کرد، که تب باید شهر اول یونان باشد و هرکس بر خلاف آن رفتار کند، شاه مجبورش خواهد کرد که مطیع شود و اگر آن خلع اسلحه از خود نکند با آن همان معامله خواهد شد، که با یاغی میکنند. اهالی تِب از حکم شاه شادیها کردند فرمان او را بدست گرفته اینجا و آنجا برده به همه نشان دادند و مضمون آن را در تمام یونان منتشر ساختند، ولی یونانی های دیگر نخواستند برتری تب را بشناسند و باز منازعه شروع شد و پس از کشمکش های بسیار آتن باز سفیری به دربار ایران فرستاده مساعدت شاه را درخواست کرد و اردشیر با آن بی قیدی که در امور داشت، گفت چه عیب دارد؟ آتن مجاز است، که بحرّیهء خود را حفظ کند و شهر آمفی پولیس را هم داشته باشد.
(1) - Pelopidas.

پلوتارخس.

[پْلو / پِ خُ] (اِخ)فلوطرخس پلوتارک(1). مورخ یونانی که تقریباً بین 50 تا 120 م. می زیست. او علوم وقت را در آتن بیاموخت و پیرو فلسفهء افلاطون گردید. بعد به مسافرتها پرداخته به ایطالیا رفت و طرف توجه رومیها شد. مدتی هم در مصر اقامت داشت و راجع به مذهب مصریها تحقیقاتی بعمل آورد. کتابهائی که نوشته بسیار است و شخصی لامپرس نام که تصور میکنند از شاگردان او بوده عدهء تصنیفات این عالم را 210 کتاب دانسته. نوشته های او را به دو قسمت تقسیم کرده اند تاریخی و فلسفی: 1 - کتابهای تاریخی عبارت است از: شرح احوال رجال که بیشتر آنها یونانی یا رومی بوده اند و باید به این تصنیفات شرحی را که پلوتارک راجع به اردشیر دوم هخامنشی نوشته علاوه کرد. بعضی نوشته های او در باب رجال با تاریخ ایران مربوط است. (مث: اردشیر، تمیستوکل، آژزیلاس، اسکندر و غیره) مقصود او در این قسمت انتقاد وقایع و یافتن جهات آن نبوده بلکه میخواسته اشخاص را با یکدیگر مقایسه کند و از اینجا نتائج اخلاقی بگیرد. از این جهت در بعض موارد به شرح زندگانی یک شخص تاریخی اکتفا نکرده رجال نامی یونان را با رجال معروف روم مقایسه کرده در جزئیات احوال آنها داخل شده و زندگانی خصوصی و صحبت ها و کلمات قصار اشخاص را در کتاب خود گنجانیده. 2 - تصنیفات فلسفی او بیشتر راجع به اخلاق است و اخلاق را مربوط به مذهب میدارد از این تصنیفات او که برای تاریخ مشرق قدیم و ایران اهمیت دارد کتابی است که در باب «ایزیس» و «أُزیریس» نوشته (اُزیریس را مصریهای قدیم خدای آفتاب غروب کننده و ایزیس را زن او یا ربة النوع ماه میدانستند). پلوتارک در این کتاب از کتب یونانی زمان خود که از جملهء کتابهای مان تُن و هکاتیوس آبدری است استفاده کرده در میان کتب قدیمه این تألیف پلوتارک اطلاعات کاملتری راجع به مصری های قدیم میدهد و تصور می کنند که این کتاب را زمانی که در مصر بود نوشته. مورخ مزبور در کتاب مذکور اطلاعات مفیدی هم راجع به مذهب ایرانیان قدیم میدهد. قسمت هایی را از این کتاب آثار تاریخی تأیید میکند ولی قسمت هایی هم از نظر یونانی نوشته شده یعنی چنانکه یونانی ها مذهب مصریها را می فهمیدند. این کتاب را پلوتارک به اسم کاهنهء ربة النوع «ایزیس» در معبد دلف واقع در یونان نوشته و خود مؤلف هم در معبد مزبور کاهن بود. بطور کلی پلوتارک از کتب متقدمین و نیز از منابعی استفاده کرده که بعض آنها در قرون بعد مفقود شده و از این حیث هم نوشته های پلوتارک اهمیت دارد. از جملهء کتب مفقوده کتاب «دی نُن» یونانی است که در دربار اردشیر دوم هخامنشی میزیست و چیزهای بسیار راجع به وقایع آن زمان نوشته بود که به ما نرسیده است. (ایران باستان ج1 صص84-85). در حواشی ترجمهء کتاب تمدن قدیم (از نصرالله فلسفی) آمده است: پلوتارکوس از مورخان بزرگ یونان است که در سال 50 م. تولد یافت و پس از فراگرفتن علوم ضروری وقت به مصر و ایطالیا سفر کرد و چندی در شهر روم به تدریس فلسفه و ادبیات پرداخت. پس از آن به یونان بازگشت و در اواخر سلطنت آدریانوس یا در آغاز سلطنت انتونیوس در حدود سال 140 م. درگذشت. او مجموعهء زندگانی مردان بزرگ یونان و روم را دوبدو با یکدیگر مقایسه کرده و شرح زندگانی هر یک را بیان نموده است و قیصر و اسکندر و لیکورگوس و نوماودِمُستن و چیچرو از آن جمله اند. در قاموس الاعلام ترکی (ماده پلوتارق) آمده است. پلوتارق یا پلوتارکوس از مشاهیر موّرخان یونان باستان است در سال 48 یا50 م. در قصبهء خرونیای بئوسی تولد یافت و فلسفه و ادبیات را در آتن آموخت و به مشاغل دولتی درآمد در زمان دومیسین به روم وارد شد و توجه تراژان را جلب کرد و به تربیت و تعلیم آدریان مشغول شد سپس به فرمانداری ایلیریا منصوب گشت. هنگام مراجعت به وطن در شمار یکی از رؤسای کشور بود و به سدانت معبد افولن انتخاب گشت وی عمری طویل یافت و در سال 138 یا 140 درگذشت. آثار ادبی و تاریخی و سیاسی و فلسفی بسیار دارد. مشهورتر آنها کتاب موسوم به تراجم احوال قیاسی میباشد که در این تألیف همیشه دو نفر از مشاهیر متشابه الاحوال یونان و روم را انتخاب کرده با مقایسه و سنجش آن دو بیکدیگر ترجمهء حال آنها را مینگارد این تألیف اکنون موجود است و تنها پاره ای از ترجمهء حال ها ناقص می باشد. بعضی دیگر از تألیفات وی نیز در دست است. کلیات وی مکرر بطبع رسیده. وی در حکمت تابع افلاطون و به بقای نفس قائل بوده است.
.(املای فرانسوی)
(1) - Plutarque

پلوتارک.

[پُلو / پُ] (اِخ) رجوع به پلوتارخس شود.

پلوتز.

[پُ لُ] (اِخ)(1) اوز(2). نام قومی است که در قرن 11 میلادی از آسیا به روسیه مهاجرت کرده با مردم بومی اختلاط یافته آنگاه در ساحل بحر اسود و میان دو نهر دن و آلوته مسکن کردند سپس به اتّفاق پچنک ها و اولاخها قطعه ای از تسالیا را ضبط کردند. همین قوم در قرن 13 به اتّفاق رومیان با بلغارها جنگیده، و در حملهء مغول با روسها برای جلوگیری از مغولان متفق شده ولی کاری از پیش نبردند و مغلوب و محو گشتند. محتملست که این طایفه اص از اقوام تورانی نژاد بوده باشند این مطلب از کلمهء اوز که از مشتقات اوزبک باشد بخوبی معلوم میشود. (قاموس الاعلام ترکی در مادهء پولورچ.) این گمان بر اساسی نیست چه در مازندران ایران نیز دو محل یکی بنام اوز و دیگری اوزکلا موجود است و مردم آن ترک نیستند. این قوم را در السنهء اروپائی کمان یا کومان(3) نامند. و نیز رجوع به کمان شود.
(1) - Polowtses.
(2) - Uzi. Ouzes.
(3) - Comans. Comaniens. Cumans.

پلوتن.

[پْلو / پُ تُ] (اِخ)(1) خدای عالم مردگان و خدای مردگان در یونان قدیم و برادر ژوپیتر و نپتونوس بود که جهان را با آن دو تقسیم و سلطنت عالم مردگان را اختیار کرد در سرزمین لاسیوم چندی افراد مردم را در راه او قربان میکردند. (از حواشی ترجمهء تمدن قدیم آقای فلسفی). در قاموس الاعلام ترکی (مادهء پلوتون) آمده است: پلوتون، در اساطیر یونان باستان خداوند عالم مردگان و پسر زحل و رآ و برادر مشتری و نپتون میباشد. بزعم افسانه نویسان یونانی بعد از تقسیم جهان با برادر خود بجنگ دیوان پرداخت و سیلکوپ نام عفریت زره مخصوصی برای وی بساخت که چون آن را در بر میکرد نامرئی میشد و بوسیلهء همین زره به دیوان فیروز شد پروسرپینه دختر سرس ربةّالنوع زراعت را از جزیرهء صقلیه درربود و به جهان مردگان برد و با وی ازدواج کرد این ربّالنوع را در روی تختی از آبنوس تصویر میکردند در حالتی که پروسرپینه نزد وی نشسته و گاهی نیز وی را بشکل سوار بر گردونه که هشت اسب آن را میکشید نشان میدادند. این خدا شبانگاه گاوهای نر سیاه را ذبح میکرد و درخت سرو و گل نرگس بدو منسوب است. او در یونان و روم پرستشگاههای مخصوص داشت و معبد سیراکوس بزرگترین معبد پلوتن بشمار میرفت.
(1) - Pluton.

پلوتن.

[پْلو / پُ تُ] (اِخ)(1) نهمینِ سیارات. سیارهء کوچکی از منظومهء شمسی پس از نبتون که لورَیّة در 1915م. بحساب از وجود و جای آن خبر داد و در رصدخانهء اری زونا (در ایالات متحدهء امریکا) در 1930 م. آن را یافتند.
(1) - Pluton.

پلوتن.

[پْلو / پُ تَ] (اِخ)(1) پلوتینس یا فلوطین که او را در کتب اسلامی شیخ الیونانی نامند. معروفترین فیلسوف از افلاطونیان اخیر است در کتاب سیر حکمت آمده است: مؤسس این سلسله [ افلاطونیان اخیر ] را امونیوس ساکاس(2) از اهل مصر میدانند که در اواخر مائهء دوم و نیمهء اول مائهء سوم میلادی در اسکندریه میزیست و لیکن از احوال و تعلیمات او چندان اطلاعی در دست نیست و کلیهء فلسفه ای که به افلاطونیان اخیر منتسب است و در واقع باید حکمت اشراقی و عرفان نامید مربوط به فلوطین نامی است از یونانیان مصر که اص رومی بوده و در اسکندریه درک خدمت امونیوس ساکاس کرده و به برکت صحبت او از فلسفه و عرفان بهره مند و طالب آشنائی با حکمت ایرانیان و هنود گردیده و برای این مقصود همراه گردیانوس امپراطور روم که با شاپوربن اردشیر ساسانی جنگ داشت به ایران آمد و در مراجعت به روم رفته تا آخر عمر آنجا بماند و تعلیم و ارشاد کرد تا در سال 270 م. درگذشت. بسیار کسان به او ارادت میورزیدند که از جمله گالیانوس امپراطور روم و زوجهء او بود. و نزد مریدان و پیروان مقامی ارجمند داشت و صاحب کشف و کرامتش می شمردند. در اینکه اهل سلوک و ریاضت بوده حرفی نیست. وی زندگانی دنیا را بچیزی نمیشمرد و هیچ گاه از کسان و خویشان و متعلقات دنیوی سخن نمی گفت. از گفتن روز و ماه ولادت خویش که میخواستند عید بگیرند خودداری میکرد. وقتی تقاضا کردند بگذارد شمایل او را نقش کنند گفت تن اصلی چه شرافت دارد که بدلی هم برای او بسازیم. بدن برای روح بمنزلهء گور و زندان است سایه و تصویر اوست و قابل آن نیست که سایه و تصویر برای او قرار دهیم. یکی از شرفای روم از تأثیر تعلیمات او چنان آشفته شد که همهء اموال و کسان خود را ترک گفت و از مقام های دنیوی گذشت و زندگانی درویشی اختیار کرد چنانکه هر به دو روزی یکبار غذا می خورد. باری فلوطین تا دیرگاهی به تعلیم شفاهی اکتفا کرده بتصنیف کتب نمی پرداخت عاقبت به اصرار دوستان فلسفهء خود را در پنجاه وچهار رساله به تحریر درآورد و فرفوریوس صاحب رسالهء ایساغوجی که از مریدان خاص او بود آن را در شش مجلد هر یک مشتمل بر نه رساله مرتب کرد و از این رو آن تصانیف رسالات نه گانه نامیده شده است. فلسفهء فلوطین(3)وحدت وجودی است(4) یعنی حقیقت را واحد میداند و احدیت را اصل و منشأ کل وجود میشمارد موجودات را جمیعاً تراوش و فیضانی(5) از مبدأ اول و مصدر کل میانگارد و غایت وجود را هم بازگشت بسوی همان مبدأ میپندارد که در قوس نزول عوالم روحانی و جسمانی را ادراک میکند و در قوس صعود به ادراک(6) و تعقّل(7) و اشراق و کشف و شهود(8)نایل میشود. بعقیدهء فلوطین مبدأ اول(9)که موجد کل موجودات است صورت مطلق و فعل تام میباشد (به اصطلاح ارسطو) و قوهء فعّاله است (قوه بمعنی قدرت نه مقابل فعل).
باری تعالی و توحید: احدیتش مبری از تعداد و شمار و تقسیم است. محیط بر کل و غیر محاط و نامحدود(10) است. نمیتوان گفت صورت دارد یا زیباست یا عاقل است زیرا که او منشأ و نفس صور و زیبائی و فکر و عقل است. نباید گفت عالم و مدرک است چه او ورای علم و ادراک است. بعبارة اخری نسبت دادن علم و ادراک به او منافی توحید است یعنی سوای او چیزی نیست که معلوم او تواند شد. مرید نیست زیرا که نقصی در او نیست تا طالب چیزی باشد. کلّ اشیاء است اما هیچیک از اشیاء نیست. فلوطین از مبدأ و مصدر کل گاهی تعبیر به احد(11) میکند، زمانی به خیر(12)، وقتی به فکر مجرّد(13) یا فعل تام(14)، اما هیچ یک از این تعبیرها را هم تمام نمیداند و هر تعبیر و توصیفی را مورث تحدید و تصغیر او میخواند که او برتر از وصف و وهم و قیاس است حتی اینکه او را وجود نمیگوید و فوق وجود و منشأ وجود میشمارد و میگوید برای وصول به او باید از حس و عقل تجاوز کرد و به سیر معنوی و کشف و شهود متوسل شد. هرچند فکر و تعقل نردبان عروج بسوی حق است اما برای وصول به او قاصر است و وارد حرم قدس نمیتواند بشود و در این باب بین افلاطون و فلوطین مختصر اختلافی است یعنی با آنکه فلوطین سیر و سلوک در عوالم وجد و حال را از افلاطون آموخته نظرش در بارهء حق و اصل وجود از استاد برتر رفته است زیرا که افلاطون خیر و حق را اعلی مرتبهء مُثُل و رأس معقولات میداند و فلوطین او را فوق آنها می پندارد. مبدأ اول چون کامل است و بخل و دریغ ندارد البته فیاض و زاینده است. پدر موجودات و مصدر آنهاست، زایش میکند همچنانکه خورشید نور میپاشد و جام لبریز سرریز میشود. عالم وجود فیضانی از مبدأ اول است و فرزند بلاواسطهء او یعنی آنچه بدواً از او صادر میشود در مراتب کمال به او نزدیک است اما البته به پایهء او نیست آن صادر اول عقل است و عالم معقولات (زیرا که عاقل و معقول متحدند) و او وجود است (زیرا چنانکه گفتیم مبدأ و مصدر فوق وجود است) و صور کلیه (بقول افلاطون مُثل) در این عالمند و بعقیدهء فلوطین نه تنها کلیات یعنی اجناس و انواع دارای مثل میباشند بلکه هر فردی از افراد محسوسه در عالم معقولات مثالی دارد. خلاصه این عالم نور و صفاست و معقولات با وجود کثرت واحدند هر یک همه اند و همه یکی و عقل آنها را بلاواسطه یعنی به اشراق و شهود ادراک میکند. بعبارة اخری نخستین آینهء احدیت عقل است و معقولات نخستین مظهر او میباشند. این صادر اول خود مصدر نیز هست و آنچه از او صادر شده نفس است که برای ادراک معقولات به تفکر و استدلال و تفکیک و تحلیل احتیاج دارد و در جنب عقل بمنزلهء ماه است نسبت به خورشید که روشنائی از او کسب می کند، صادر دوم نفس است احدیت(15) (که او را خیر و فعل مجرد یا مبدأ و مصدر اول نیز میخوانند) و عقل(16) (یا عالم معقولات(17) که از او بوجود(18) نیز تعبیر میکنند) و نفس (روح(19)) اقانیم(20) ثلاثه میباشند و هریک بقدر مرتبهء خود لاهوتی(21)هستند. عقل واسطهء بین ذات و احدیت و نفس است و نفس واسطهء بین مجردات (عالم روحانی) و محسوسات (عالم جسمانی) میباشد. همچنانکه عقل کل شامل معقولات و کلیهء عقول است (مُثُل افلاطونی و صور کلیهء ارسطو)، نفس کل(22) هم منشأ نفوس جزئیه و شخصیه(23) و شامل آنهاست (عقول و نفوس جزئیه) هر چند هر نفس برای خود استقلال دارد با نفس کل نیز متحد است. در هر حال نفس مایهء حیات و حرکت میباشد و هر چه در عالم متحرک است دارای نفس است. بعبارة اخری نفس کل در اجسام و ابدان حلول کرده و هر یک از آنها بقدر استعداد بهره ای از آن یافته و به این طریق نفوس جزئیه صورت پذیرفته است اما جسم(24) که آخرین و ضعیف ترین پرتو ذات احدیت است صورتی است که در ماده قرار گرفته است.
«عالم جسمانی»: حقیقت اجسام همان صورت است که مایهء وجود آنهاست و ماده (هیولی) همان قوهء غیر متعینی است که پذیرندهء صورت است. صورت جنبهء وجودی جسم و ماده جنبهء عدمی آن است و بنابراین عالم جسمانی مذبذب بین وجود و عدم است این است که دائم در تغییر و تبدیل میباشد و در واقع شدن(25) است (یعنی صیرورت است) نه بودن. (صورت و ماده را به همان معنی که مراد ارسطو بوده در نظر باید گرفت).
«ماده»: ماده یعنی بیصورتی و بدی و زشتی و نقص و عیب و آن مایهء کثرت(26) میباشد همچنانکه صورت عبارت از نیکی و زیبائی و کمال و وحدت است. عقل و نفس هم با همهء مقام لاهوتی که دارند جنبهء نقص و مایهء تکثر و سبب حرمانشان از احدیت مطلقه منتسب به ماده است. فعلیت و واقعیت هر حقیقتی بسته بدرجهء وحدت و اتحاد اجزای آن است و هر حقیقتی که اجزای آن کام متحد نباشد بهره اش از وجود فعلی تمام نیست و واحدی فوق او نگهدارندهء اوست چنانکه مایهء اتحاد اجزای بدن روح است و همینکه روح از بدن مفارقت کرد اجزای او پراکنده میشوند و حقیقت او از میان برمیخیزد این است که گفتیم مایهء وجود احدیت مطلقه است که فعل مطلق میباشد و مادهء صرف یعنی قوهء مطلق موجب کثرت و مایهء نیستی است.
«مراد از حکمت»: فلوطین چون وحدت وجودی است و کلیهء موجودات را ناشی از مبدأ کل و متصل به او میداند در پی توجیه عالم ظاهر و بیان چگونگی محسوسات نیست بلکه مرادش از حکمت وصول بحق یعنی بعالم باطن یا معقولات است و عبور از عالمی که نیل بسعادت و معرفت در آن ممکن نیست بعالمی که این منظور در آن حاصل میشود.
«قوس نزول»: توضیح آنکه روح یا نفس انسان در قوس نزول(27) از عالم ملکوت بعالم ناسوت آمده گرفتار مادّه شده و به آلایشهای این عالم و نقص و زشتی و بدی که خاصیت ماده است آلوده گردیده است پس اگر توجه خود را بیشتر به جسم و محسوسات که عالم مجازی است و بهره اش از حقیقت ضعیف و ابتلایش به ماده قوی است معطوف سازد و از عالم معقولات و روحانیت که عالم حقیقت است منصرف شود سقوطش کامل و حرمانش از سعادت و معرفت تمام خواهد بود و مقدرات او تباه و به مرتبهء ادنی تنزل خواهد کرد الاّ اینکه در این عالم ناسوت هم اشخاص مراتب دارند. آنانکه بکلی آلوده به شهوات باشند در درجات سافلند و کسانی که اعمال خود را بر طبق فضایل اجتماعی قرار میدهند یعنی بجای مردم آزاری خدمت به خلق را شیوهء خود میسازند سعادمندتر از آنان میباشند اما نفوسی که بخواهند رجعت به مبدأ کنند و قوس صعود(28) را بپیمایند باید از عالم مادی اعراض جسته به نظاره و سیر(29)عالم معنی بپردازند.
«قوس صعود»: نخست تزکیه و تطهیر کرده خود را از آلایش اغراض دنیه و خواهشهای پست پاک کنند آنگاه در راه سلوک قدم نهند و این سلوک معنوی سه مرحله دارد هنر(30) و عشق(31) و حکمت(32).
هنر: هنر طلب حقیقت و جمال است . یعنی جستجوی راستی و زیبائی که هردو یکی است زیرا آنچه راست است زیباست و هیچ زیبائی جز راست نتواند بود و زیبائی همان صورت است که ماده را در تحت قدرت خود درمی آورد و وحدت میدهد. تابش روح است که بر جسم میافتد و پرتو عقل است که بر نفس میتابد چنانکه زیبائی نور بسبب دوری او از جسمانیت است که نسبت بجسم بمنزلهء روح میباشد. شوق و وجد و حالی که از مشاهدهء زیبائی برای روح دست میدهد از آن است که به همجنس خویش برمیخورد و آنچه خود دارد در دیگری مییابد چنانکه نغمات صوت صدای آهنگهائی است که در نفس موجود است و از آن سبب از استماع آنها نشاط حاصل میشود (در این فصل هر جا صورت میگوئیم به اصطلاح ارسطوست).
عشق: باری اهل ذوق و ارباب هنر دنبال تجلیات محسوسهء زیبائی و حقیقت میروند اما زیبائی محسوس یعنی جسمانی پرتوی از زیبائی حقیقی میباشد که امری معقول است یعنی بقوای عقل ادراک میشود زیرا اصل و حقیقت زیبائی چنانکه گفتیم صورت است چه زیبائی بدن از نفس است (روح) و زیبائی نفس از عقل و عقل عین زیبائی یعنی صورت صرف میباشد پس همان وجد و شوری که برای ارباب ذوق از مشاهدهء زیبائی جسمانی دست میدهد برای اهل معنی از مشاهدهء زیبائی معقول یعنی فضایل و کمالات حاصل میشود و این عشقی است که مرحلهء دوم سیر و سلوک نفوس زکیه است.
عشق تمام یا حکمت: در این مقام هنوز عشق ناتمام است و عشق تام یا حکمت آن است که به ماورای زیبائی و صورت نظر دارد یعنی به اصل و منشأ آن که خیر و نیکوئی است و مصدر کل صور همهء موجودات و فوق آنها و مولد آنهاست. زیبائی نفوس و عقول مطلوبیت و معشوقیت نمی یابد مگر آنکه به نور خیر منور و به حرارتش افروخته شده باشد چنانکه در عالم ظاهر شمایل و پیکر بیجان دل نمیرباید و لطیفهء نهانی که عشق از آن خیزد جان است از آنرو که بخیر نزدیک است. پس نفس انسان از زیبائی و صور محسوس و معقول نظاره و مشاهده میخواهد اما هنوز آرام نمیگیرد و بیقرار است و آنچه مطلوب حقیقی اوست خیر یا وحدت است و به مشاهدهء او قانع نیست بلکه وصال او را طالب و جویای اتحاد(33) با اوست چه وطن حقیقی وحدت است. آرزوی ما بازگشت به آن وطن میباشد و سیر به سوی آن وطن با قدم سر[ کذا ] میسر نیست. چشم سر را باید بست و دیدهء دل را باید گشود آنگاه دیده میشود که آنچه میجوئیم از ما دور نیست بلکه در خود ماست و این وصال یا وصول بحق حالتی است که برای انسان دست میدهد و آن بیخودی(34) است. در آن حالت شخص از هر چیز حتی از خود بیگانه است بیخبر از جسم و جان فارغ از زمان و مکان از فکر مستغنی. از عقل وارسته. مست عشق است و بین خویش و معشوق یعنی نفس و خیر مطلق واسطه نمی بیند و فرق نمیگذارد و این عالمی است که در عشق مجازی دنیوی عاشق و معشوق بتوهم در پی آن میروند و به وصل یکدیگر آن را میجویند و لیکن این عالم مخصوص بمقام ربوبیت است و نفس انسان مادام که تعلق به بدن دارد تاب بقای در آن عالم نمیآرد و آن را فنا و عدم می پندارد. الحاصل آن عالم دمی است و دیردیر دست میدهد و فلوطین مدّعی بود که در مدّت عمر چهار مرتبه آن حالت دیده و این لذّت چشیده است. از بیان اجمالی که از حکمت فلوطین کردیم ظاهر میشود که از تحقیقات جمیع دانشمندان سلف بهره برده و با نظر به حکمت ارسطو بالاختصاص پیرو افلاطون بوده و از آرای حکما و عرفای مشرق زمین هم استفادهء کلی کرده و به این ملاحظه است که محققین فلوطین را از حکمای التقاطی شمرده اند و به این معنی توجه کرده که آن حکیم در قائل شدن به اقانیم ثلاثه جمع بین نظر افلاطون و ارسطو و رواقیان کرده است یعنی آنچه را او مصدر اول خوانده همان است که افلاطون خیر مطلق نامیده است و عقل را که ارسطو مبدأ یا منتهای کلّ وجود میداند فلوطین صادر اول و مصدر دوم شمرده و نفس را که رواقیان پروردگار عالم میدانستند فلوطین ثالث اقانیم قرار داده است. با اینهمه شک نیست که فلوطین مردی صاحب نظر بوده و از مایهء طبیعی خود دائرهء تحقیقات فلسفی را بسط کلی داده و حکمتی تأسیس کرده که میتوان نظیر حکمت افلاطون و ارسطو دانست. اما اینکه آیا عرفا و اشراقیون ما مشرب عرفان را از فلوطین و پیروان او اخذ کرده یا مستقیماً از منابعی که فلوطین اقتباس کرده گرفته اند مسئلهء غامضی است که حلّ آن اگر ممکن باشد محتاج به تفحص بسیار و از گنجایش این رسالهء مختصر بیرون است. نظر به کمال شباهت حکمت افلاطونیان اخیر با تعلیمات عرفانی و تصوف مشرق زمین و به ملاحظهء اینکه در مائهء ششم میلادی جمعی از حکمای یونان که از افلاطونیان اخیر بودند به ایران آمدند بعضی از محققین بر این شده اند که عرفان و تصوّف ما از آن منبع بیرون آمده است اما از آنجا که میدانیم فلوطین برای استفاده از حکمت مشرق به ایران آمده و از گفته های دانشمندان و اشراقیون اسلامی هم بر می آید که از قدیم الایام در این مملکت حکمائی بوده اند که در مسلک اشراق قدم میزده اند میتوان تصور کرد که افلاطونیان اخیر عقاید خود را از دانشمندان مشرق گرفته باشند. اشاراتی که بعضی از نویسندگان یونانی به مرتاضین هند کرده و ایشان را حکمای عریان(35) خوانده اند نیز مؤید این نظر باید دانست(36). افلاطونیان اخیر یعنی پیروان فلوطین بسیار بوده و بعضی از ایشان در حکمت مقام بلند داشته اند اما جماعتی هم در عقاید باطنی و سرّی مبالغه کرده به اوراد و اذکار پرداختند بلکه به طلسم و سحر و جادو نیز اشتغال یافتند و معجزات و کرامات خوارق عادات را پیشهء خود ساختند[ کذا ](37). در قاموس الاعلام ترکی آمده است: پلوتن از مشاهیر دانشمندان یونانی است در سال 25 م. در شهر لیکوپولیس از مصر تولد یافت و در 28سالگی از حکیم آمونیوس ساکاس فلسفه آموخت و تابع مذهب افلاطون گردید. برای اطلاع به افکار حکمای مشرق زمین به همراهی گوردیا در سال 244 به ایران سفر کرد در حدود چهل سالگی به روم آمد و اقامت اختیار کرد سپس به کامپانیا رفت و در سال 270 درگذشت. او مذهب تصوف مخصوص بوجود آورد و از اصحاب مذهب وحدت وجود شد بنا بر مسلک وی نفس انسانی بوسیلهء ریاضت و خلوت به مقام وصال و رؤیت باری تعالی نایل تواند شد و او خود مدّعی است که به این درجهء علیا واصل شده است. او مقالات بسیار در باب این مذهب نوشته،پورفیر که یکی از شاگردان اوست اکثر این مقالات را جمع آوری کرد و نه کتاب موسوم به اِنآد ترتیب داد که فع موجود است. پلوتن در نظر داشت که آراء سیاسی افلاطون را بموقع اجرا و تجربه درآورد یعنی زندگانی کامل عالی (ایده آل) را در معرض نمایش بگذارد از امپراطور گالین رخصت حاصل کرد که این مدینهء جدید را در کامپانیا تأسیس کند و به پلاتونوپولیس یعنی شهر افلاطون موسوم سازد اما حسودان نگذاشتند که این فکر بمرحلهء عمل درآید. و نیز رجوع به اثولوجیا و ثاولوجیا و میامر و میامیر شود.
(1) - Plotin.
(2) - Ammonius Sacas. (3) - حکمای اسلامی آنرا تاسوعات نامند. (مرحوم دهخدا).
.
(فرانسوی)
(4) - Pantheiste .
(فرانسوی)
(5) - emanation
(6) - Perception. .
(فرانسوی)
(7) - Raisonnement
(8) - Intuition. .
(فرانسوی)
(9) - Le Premier Principe .
(فرانسوی)
(10) - Infini. Illimite .
(فرانسوی)
(11) - L'un .
(فرانسوی)
(12) - Le Bien .
(فرانسوی)
(13) - Pensee pure .
(فرانسوی)
(14) - Acte pur .
(فرانسوی)
(15) - L'unite. L'un .
(فرانسوی)
(16) - L'intelligence .
(فرانسوی)
(17) - Les intelligibles .
(فرانسوی)
(18) - L' etre .
(فرانسوی)
(19) - L'ame
(20) - Hypostase. یعنی وجود اصیل. اقنوم لفظ سریانی است.
.
(فرانسوی)
(21) - Divin .
(فرانسوی)
(22) - L' ame universelle .
(فرانسوی)
(23) - Les ames particulieres .
(فرانسوی)
(24) - Corps .
(فرانسوی)
(25) - Le Devenir .
(فرانسوی)
(26) - Pluralite. Multiplicite
(27) - Procession dans le monde .
(فرانسوی)
.
(فرانسوی)
(28) - Conversion vers Dieu
(29) - Contemplation. .
(فرانسوی)
(30) - L'art .
(فرانسوی)
(31) - L' amour .
(فرانسوی)
(32) - La Philosophie
(33) - Union. .
(فرانسوی)
(34) - Extase .
(فرانسوی)
(35) - Gymnosophistes (36) - چنین بنظر میرسد که فلوطین در ممالک ما معروف نبوده و رسالاتش ترجمه نشده است امّا قسمتی از رسائل نه گانهء او را بعنوان اثولوجی به عربی ترجمه کرده و به ارسطو نسبت داده اند. همچنین بعضی از رسائل پیروان فلوطین نزد مسلمین به ارسطو منسوب گردیده و از اینرو حکمای ما پاره ای از عقاید فلوطین را در ضمن حکمت ارسطو اختیار نموده اند چنانکه الهیات شیخ الرئیس بعقاید فلوطین نزدیک است.
(37) - سیر حکمت در اروپا ج1 صص84-95.

پلوتوس.

[پْلو / پُ] (اِخ)(1) در اساطیر یونان رب النوع ثروت پسر دِمِتر(2) و ژاسیون(3)یا پسر ایرن(4) یعنی صلح . تمثال او را به شکل کودکی حامل مال یا بصورت پیرمردی کور، کیسه دردست تصویر میکردند.
(1) - Ploutas. Plutus.
(2) - Demeter.
(3) - Jasion.
(4) - Eirene.

پلوچ.

[پَ] (اِخ) رجوع به بلوچ شود.

پل و چفته.

[پُ لُ چِ تَ / تِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) الک دولک.

پلوخور.

[پُ لَ / لُو خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) خورندهء پلو. تناول کنندهء پلو. || کنایه از ثروتمند و توانگر.

پلودال مزو.

[پْلو / پُ مِ زُ] (اِخ)(1) مرکز بخش از ایالت فی نیستر در شهرستان برست. دارای3867 تن سکنه.
(1) - Ploudalmezeau.

پلودیری.

[پْلُ / پِ لُ] (اِخ)(1) مرکز بخش از ایالت فی نیستر در شهرستان برست دارای 1186 تن سکنه.
(1) - Plaudiry.

پلودیو.

[پْلُ / پِ لُ وْ] (اِخ)(1) نام بلغاری فیلی پوپلی، شهری به بلغارستان.
(1) - Plovdiv.

پلور.

[] (اِ) نوعی ماهی در بحر خزر.

پلور.

[پُ] (اِخ) نام قریه ای از دهستان بالالاریجان در مازندران. (سفرنامهء مازندران و استراباد تألیف رابینو ص114).

پل ورزنه.

[پُ لِ وَ زَ نَ] (اِخ) پلی در اصفهان در اواخر بلوک رودشت، نزدیک قریه ای به اسم ورزنه. (کتاب اصفهان تألیف حسین نورصادقی ص39)

پلور محله.

[پُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) نام قریه ای از دهستان میان سی در هزارجریب مازندران. (سفرنامهء مازندران و استراباد تألیف رابینو ص124).

پلورود.

[پُ] (اِخ) رودی در دومیلی دوست کوه که از سمام کوه سرچشمه میگیرد. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص18).

پلوز.

[پِ] (اِخ)(1) پلوزیوم. شهر مستحکم مصر قدیم واقع در طرف شرقی پلادلتا بر مصّب اول شعبهء نیل. جنگ قطعی میان کبوجیه و پسامتیک سوم بسال 525 که بفتح ایرانیان خاتمه پذیرفت در این محل وقوع یافت این شهر تا قرن سیزدهم میلادی بنام ترمه باقی بود و هنگامی که شعبهء نیل بنام پلوز از گل و لای پرشد آن شهر نیز از میان رفت و اکنون شهر تینه جای آن را گرفته است. در قاموس الاعلام ترکی (در کلمهء پلوسه) آمده است: نام شهر و اسکلهء قدیم است که در مصب شرقی ترین شعبهء نیل واقع بود و قبطیان قدیم آنرا پروش می نامیدند. محل و اطلال آن اکنون در نزدیکی پرت سعید ظاهر است و به اسم طینه موسوم شده. این محل زادبوم صاحب مجسطی یعنی بطلمیوس است.
(1) - Peluse. Pelusium.

پلوز.

[پِ] (اِخ)(1) تئوفیل ژول. شیمی دان فرانسوی. تولد در والنی بسال 1807م. و وفات در1867. وی تتّبعاتی درباب قند چغندر کرده و به کشف بعض عناصر جدید توفیق یافته است.
(1) - Pelouze, Theophile Jules.

پلوزوده.

[پْلو / پُ زِ وِ دِ] (اِخ)(1) کرسی بخش در ایالت فی نیستر در شهرستان مُرله دارای 1881 تن سکنه.
(1) - Plouzevede.

پلوس.

[پُ] (اِ) مخفف چاپلوس است که فریب دادن به چرب زبانی باشد. (برهان قاطع). چرب زبانی و فریب. (فرهنگ خطی). || (ص) فریبنده که به چرب سخن مردم را از راه برد.

پلوس.

[پُ] (اِخ)(1) پاولوس. صورت لاطینیهء نام پل.
(1) - Paulus.

پلوس پرسا.

[پُ پِ] (اِخ) پلوس فارسی. پل ایرانی. حکیمی از مردم ایران. او راست کتابی در فلسفه بنام انوشیروان و در این کتاب جایگاه دانش را بالاتر از دین قرار داده است و میرساند که فلسفه عبارت از شناسائی خود است تا بدین وسیله همه چیز شناخته شود چنانکه خدای تعالی نیز به همه چیز بدانش ذاتی خود علم دارد. (نقل از تاریخ فلسفه در اسلام تألیف ت. ج. دی بور استاد دانشگاه آمستردام). در کتاب ایران در زمان سامانیان آمده است (ترجمهء آقای رشید یاسمی ص299 و بعد): یک نفر عیسوی موسوم به پولوس پرسا(1) که ظاهراً همان شخصی است که در زمان جاثلیقی ژوزف جانشین ماربها مطران نصیبین بود، مختصری از منطق ارسطو را برای شاه به زبان سریانی ترجمه کرده و عقاید مختلفی را که راجع به خدا و عالم هست بطریق ذیل بیان کرده است: «بعضی بیک خدا قائلند و برخی بخدایان بسیار عقیده دارند جماعتی گویند خدا صفات متضاد دارد و برخی منکر آن صفات در خدا هستند جمعی معتقدند که خدا بر همه چیز قادر است و گروهی انکار میکنند که بر همه چیز قادر باشد. جماعتی گویند دنیا و مافیها را او آفریده و بعضی انکار می کنند که او خالق تمام چیزها باشد. برخی معتقد به حدوث و گروهی معتقد به قدم عالمند...». بعقیدهء کازارتلی نویسندهء شرح فوق عقاید جاریهء ایرانیان عهد خود را ذکر کرده است. علی ای حال همین قدر که در کتابی که مخصوص مطالعهء خسرو بود پولوس این قبیل مسائل را آورده و مطالب دیگر راجع به آراء فلاسفه بر آن افزوده و تا حدی مدعی تفوق فلسفه بر دین شده میتوانیم چنین نتیجه بگیریم که انوشیروان به بعضی از افکار فلاسفه که چندان به مذاق موبدان خوش نمی آمده توجه داشته است. اگائیاس صریحاً این مطلب را تصدیق کرده ولی چنانکه شیوهء یونانیانی است که نسبت به پادشاهان خارجی سخن میرانند این مسئله را با تحقیر غرورآمیزی بیان کرده است - انتهی. و پناه دادن انوشیروان هفت تن از حکمای روم را در ایران مؤید دیگر این دعوی است.
(1) - Paulus Persa.

پلوسن.

[پِ سَ] (اِخ)(1) کرسی بخش لورا در ناحیهء سنت اتین و 45هزارگزی آن. دارای 3269 تن سکنه.
(1) - Pelussin.

پلوسه.

[پِ سِ] (اِخ) رجوع به پلوز شود.

پلوش.

[پْلو / پُ] (اِخ)(1) نوئل آنتوان. ادیب و عالم فرانسوی. او راست: مناظر طبیعت (1732م.) که تقریباً به تمام زبانهای اروپائی ترجمه شده است، تاریخ آسمان (1739) و غیره. مولد وی بسال 1688 و وفات در 1761.
(1) - Pluche.

پلوک.

[پَ لَ / لُو] (اِ) غرفه و مخارجه و تالاری که بر بالاخانه سازند. (برهان قاطع). تالاری باشد که بر بام سازند و نشست گاه چوبین که فراز بام بود و مخرجهء عمارت بالاخانه که بعربی غرفه گویند... و پکوک نیز آمده که بجای لام کاف باشد. (سروری). مصحّف پکوک است. (آنندراج). || تکیه گاه چوبین کنار بام که به تازی محجر خوانند. (سروری). || پتک و چکش آهنگران که به عربی مطراق گویند. (برهان قاطع) (سروری از تحفه). رجوع به تکوک در برهان قاطع شود.

پلوکس.

[پُ] (اِخ)(1) از سوفسطائیان یونان است که در مصر تقریباً در اواخر سلطنت آدریانوس متولد شد و در 58سالگی درگذشت.
(1) - Pollux.

پلوکس.

[پُ] (اِخ)(1) نام یکی از مورخان یونان است که در قرن چهارم یا پنجم م. میزیسته و پیرو دین مسیح بوده است. (از حواشی کتاب تمدن قدیم ترجمهء فلسفی).
(1) - Pollux.

پلوگ.

[پُ] (اِ) شعوری در فرهنگ گوید پشک اشتر یعنی بعره باشد. در جای دیگر دیده نشد و به شعوری اعتمادی نیست.

پلو گاستل دائولاس.

[پْلو / پُ تِ](اِخ)(1) نام دهستانی از ایالت فینیستر در شهرستان بِرست در شبه جزیره ای از خلیج بِرست دارای 6914 تن سکنه.
(1) - Plougastel - Daaulas.

پلوگناست.

[پْلو / پُ گِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش از ایالت کُت دو نور در شهرستان سن بریو دارای 2513 تن سکنه.
(1) - Plouguenast.

پلولیه.

[پْلِوْ / پِ لِوْ یِ] (اِخ)(1) نام اسلاوی طاشلیجه است. رجوع به طاشلیجه شود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Plevlie.

پلومارتن.

[پْلو / پُ تَ] (اِخ) نام کرسی بخشی در ایالت وین از شهرستان شاتلِّرو دارای 1320 تن سکنه و راه آهن.

پلون.

[پُ وَ] (اِ) بمعنی پلوان است که بلندی اطراف زمین زراعت باشد. (برهان قاطع). مرز.

پلون.

[پْلِ / پِ لِ وِ] (اِخ) پلونا(1). شهری در بلغارستان دارای 29 هزار سکنه. سپاه روس و رومانی آن را در 1877م. پس از مقاومت شدید عثمان پاشا تسخیر کردند. در قاموس الاعلام ترکی (کلمهء پلونه) آمده: پلونه قصبهء مرکز لوائی واقع در بلغارستان در 138هزارگزی شمال شرقی صوفیه در ساحل رود توچنیچه. پلونه هنگامی که مستقیماً بستگی بدولت عثمانی داشت بیش از 17000 سکنه و 18 جامع داشت در زمانهای اخیر اکثر مسلمانان از آن جا رحلت کرده و فع بیش از14000 سکنه ندارد و اکثر جوامع آن رو به ویرانی نهاده است این قصبه در یک زمین مسطّح واقع شده ولی گرداگرد آن با تپه ها احاطه گشته این سرزمین محلّ تقاطع راههای بسیار حائز اهمیتی میباشد. ابنیهء آن عادی و کوچه های ناپاک دارد. پایداری و مقاومت مردانهء غازی عثمان پاشا در مقابل عساکر روسیه و رومانیا در همین قصبه بود و این قضیه به شهرت این محلّ افزوده است. در سال 1877 م. هنگامی که نیروی روس از رود دانوب گذشته بود غازی مذکور در این جا دوبار به پیروزی بزرگ نایل شد سپس این قصبهء عاری از هر گونه استحکامات را با وسایل خاکی استوار ساخت و طریق صوفیه را باز گذارده از تموز سنهء مذکور تا کانون اول همان سال مدت پنج ماه با نیروهای روس و رومانی مشغول زد و خورد بود و پیاپی می جنگید و تلفات خصم از000،40 متجاوز شد و شهرت نظامی دولت عثمانی در جهان افزوده گشت آخرالامر روسیه لشکر فراوانی گرد آورد و به میدان کارزار فرستاد در این حال طریق صوفیه هم مسدود گردید. ناچار پاشای دلیر بنای حمله و هجوم را گذارده دلیرانه میکوشید و در نتیجه دو ردیف از استحکامات دشمن را ضبط کرد لکن چون نیروی روسها چندین برابر نیروی عثمانی بود عاقبت در 10 کانون اول این مرد شجاع مجروح گردید و از این رو با 35000 تن لشکر مجبور به تسلیم شد این تسلیم ننگین نبود امپراطور روس دلاوری و رشادت پاشا را تقدیر و تحسین کرد تا آنجا که شمشیر وی را نگرفتند و از عزّت و احترامش نکاستند.
(1) - Plevna.

پلونده.

[پَ وَ دَ / دِ] (اِ) بستهء قماش را گویند و به عربی رزمه خوانند. (برهان قاطع). بستهء جامه و قماش را گویند. (جهانگیری). پرونده. پروند. (رشیدی). این تبدیل همان پرونده است که گذشت اصل آن نیز پنده یعنی بستهء قماش است. (آنندراج). ظاهراً این لفظ مرکب است از پُل، پول بمعنی نقدینه و ونده بمعنی بنده، مجموع کلمه بمعنی کیسه و صره است. (مؤلف):
راه باید برید و رنج کشید
کیسه باید گشاد و پلونده.سوزنی.
و نیز رجوع به پرونده شود.

پلونه.

[پْلِوْ / پِ لِوْ نَ] (اِخ) رجوع به پلوِن شود.

پلونه.

[پْلِوْ / پِ لِوْ نَ] (اِخ) نام سنجاقی است که از شمال شرقی به زشتوی و از شمال غربی به راخوده و از طرف مغرب به وراچ و از جانب جنوب به سنجاق لوفجه میرسد و 100870 تن سکنه دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

پلونیا.

[پُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) در نبات شناسی گیاهی از تیرهء گل میمون(2). تنها نوع آن پلونیای امپریال است که آن را به ژاپونی هرّی نامند و آن درختی بزرگ است که به ارتفاع 25 گز میرسد و تنهء آن مستقیم و پوست آن اندک شکاف دار است و سر آن پهن میشود گل آن بزرگ و آبی رنگ است این نبات به اسم آنا پلوینا دختر تزار روسیه پل اول پلونیا نامیده شده است.
(1) - Paulownia. .
(فرانسوی)
(2) - Scorfularinees

پل وو.

[پِ] (اِخ)(1) مجموعهء ارتفاعات کوهی از آلپهای بالا (دفینه) در فرانسه و نیز نام قلهء آن کوه به ارتفاع 3954 گز.
(1) - Pelvoux.

پل و ویرژینی.

[پُ لُ] (اِخ) نام داستانی تألیف برناردن دو سن پیر (1787 م.) راجع به دو کودک که در آب و هوای خوش «ایل دو فرانس» پرورش یافته و زندگانی کرده اند این داستان بدیع و مؤثر که پر از احساسات طبیعت دوستی است شهرت و حسن قبول بسیار یافت. رجوع به سلامان و ابسال شود.

پلووینیه.

[پْلو / پُ وی، یِ] (اِخ)(1) کرسی بخشی در ایالت مُرْبیان از شهرستان لوریان دارای 5410 سکنه و راه آهن.
(1) - Pluvigner.

پلوه.

[پِ وِ / پِ لُ وِ] (اِخ)(1)نیکلادو.کاردینال فرانسه، یکی از رؤسای لیگ (اتحاد کاتولیکها در فرانسه در اواخر مائهء شانزدهم م.) مولد ژوی سوتل بسال 1518 م. و وفات در 1594.
(1) - Pelve. Pelleve, Nicolas de...

پلوها.

[پْلو / پُ] (اِخ)(1) پلوآ. مرکز بخش از ایالت کت دو نُر در شهرستان سن برلو، دارای 4412 تن سکنه.
(1) - Plouha.

پله.

[پُ لَ / لِ] (اِ) الک دُلک. رجوع به الک دولک شود.

پله.

[پَ لَ / لِ] (ص) سست. نیمه حال.
-پَله مُرده؛ زنبورِ از سرما فسرده.
و رجوع به پلمرده شود.

پله.

[پَ لَ] (اِ) صورتی از پهل (پهلوی). رجوع به ایران باستان ج 3 ص2184 شود.

پله.

[پِ لِ] (اِخ)(1) پلئوس. پسر اِآک(2)پادشاه داستانی ایولخس(3) شوی تتیس و پدر آشیل (اخیلوس). در قاموس الاعلام ترکی (مادهء پلیوس) آمده است: پلیوس. نام پدر آشیل (اخیلوس) پهلوان مشهور است که در محاصرهء تروا شرکت جست. اص پسر ایاک پادشاه اگینه بود از روی سهو برادرش را بکشت و به ترک میهن خویش مجبور گشته به حکمران فتیوتید التجا جست و در نتیجه با دختر این حکمران ازدواج کرد. بعدها او را نیز در شکارگاه بقتل رسانید و به ایولخوس عزیمت کرد. زن آکاست پادشاه ایولخوس عاشق وی شد و به روابط نامشروع دعوتش کرد. پلیوس به این امرتن درنداد در نتیجه به تعرض و تجاوز ناموس متهم گشته به امر پادشاه در جنگلی مصلوب شد و به حیله ریسمان را پاره کرد و آکاست را با زوجهء وی بقتل رسانید و صاحب تاج و تخت ایولخوس گردید و پس از وفات زن اول با تنیس که یکی از پریان بود ازدواج کرد و از این زناشوئی آخیلؤس (اشیل) بوجود آمد.
(1) - Pelee.
(2) - Eaque.
(3) - Iolcos.

پله.

[پُ لِ] (اِخ)(1) (کوه...) قلهء آتش فشانی به ارتفاع 1330 گز مارتینیک که در آتش فشان سال 1902م. شهر سن پیر را ویران کرد.
(1) - Pelee.

پله.

[پَ لَ / لِ] (اِ)(1) نام درختی است خودرو که برگش به پنجهء آدمی و گلش به ناخن شیر ماند و بیخ گل سیاه و برگ آن نارنجی میشود و در جنگلهای هندوستان بسیار است. (برهان قاطع بکسر پی هم آمده است). دهاک. (غیاث اللغات). درختی خورد (خودرو؟) که در جنگل هندوستان بسیار بود و به هندی پلاس گویند و گل نارنجی مانند ناخن شیر و بیخ آن گل سیاه بود. گربه بید. بیدموش. بهرامه. بهرامج. شاه بید. گله موش. پنجه گربه. خلاف بلخی. بید طبری. گربه. گربَکو. مشگ بید. زنف. عطفل. و نیز رجوع به بید مشک شود:
گوشت همی سازند از بهر تو
از خس و خار و پله کاندر فلاست.ناصرخسرو.
پنجه گشاده گل لعل پله
غرقه بخون ناخن شیر یله.(2)
امیرخسرو (از فرهنگ رشیدی).
بیدمشک و گربه بید و بیدموش و شاه بید و پنجه گربه و خلاف بلخی و بید طبری و مترادفات دیگر آن درخت معروفی است که در ایران بسیار است و همه دیده اند و گل او سرخ و برگش نارنجی نیست و بهرامه ای که شعرا غالباً برای نشان دادن سرخی در شعرهای خود می آورند بی شک درخت دیگری است که گلش سرخ و برگش نارنجی است لکن چنانکه ملاحظه شد اهل لغت این دو کلمه را بهم خلط و مشتبه کرده اند. || فله که شیر حیوان نوزائیده باشد. (برهان قاطع). آغوز. شیر حیوان نوزائیده را خوانند که چون بر آتش نهند مانند پنیر تر که آن را دلمه گویند بسته شود و لذیذ باشد و آن را فله و زهک نیز نامند. (فرهنگ جهانگیری). || بضاعت قلیل و اندک. (برهان قاطع) (سروری):
بر پلهء پیره زنان ره مزن
شرم بدار از پلهء پیرزن.نظامی.
|| موی اطراف سر. (برهان قاطع) (سروری). || چوبکی که ریسمان بر کمر آن بندند و در کشاکش آرند تا آوازی از آن ظاهر گردد. (برهان قاطع). || کفّهء ترازو. (برهان قاطع):
دزد بشمشیر تیز گر بزند کاروان
بر در دکان زند خواجه بزخم پله.سنائی.
|| جیب در لهجهء طبری.
(1) - Saule musque. saule egyptien .
(فرانسوی)
(2) - ن ل:
پنجه گشاده است درخت پله
راست بخون ناخن شیر پله.

پله.

[پَ لَ / لِ] (اِ) مهمل پولُ در ترکیب. پولُ و پله، از اتباع است بمعنی نقد و جنس پیدا و پنهان. (آنندراج). پول مول. رجوع به پول و پله در جای خود شود.

پله.

[پِ لَ / لِ] (اِ) ابریشم بود و آنچه کرم ابریشم بر خود تنیده باشد. (برهان قاطع). پیله || پلک چشم. (سروری). || درخت بیدی که برگش پنجه را ماند و بعضی گویند درخت بیدمشکی است که بیدمشک آن پنجه دار است. (برهان قاطع و مولف برهان شبیه این معانی را برای لفظ پَلَه نیز آورده است) || چوبکی را گویند بمقدار یک قبضه و هر دو سر آن تیز میباشد و آن را بر زمین گذارند و چوب درازی به مقدار سه وجب بر سر آن زنند تا از زمین بلند شود و در وقت فرودآمدن بر کمر آن زنند تا دور رود و آن بازئی است مشهور که آن را پله چوب خوانند. الک دولک. و رجوع به الک دولک شود. || پایهء نردبان:
مالک مملکت ستان بارگهش درِ امان
بام دراز نردبان چرخ فروترین پله.
فلکی شیروانی (از سروری).

پله.

[پَ لْ / لِ] (اِ) بمعنی درجه و مرتبه باشد. (برهان). || هر مرتبه و پایه از نردبان را گویند و به این معنی با ثانی مخفف هم درست است. (برهان قاطع). || ترازو (؟). (غیاث اللغات). || کفه. کپه. کپهء ترازو:
کار بی دانش مکن چون خرمَنِه
در ترازو بارت اندر یک پَلِه.ناصرخسرو.
و رجوع به پِلّه شود.

پله.

[پِ لَ / لِ] (اِ) کفّهء ترازو را گویند. || هر مرتبه و پایه از نردبان باشد، و به این وزن و به این معنی بجای حرف اول تای قرشت نیز بنظر آمده است. (برهان قاطع). رجوع به پلّه شود.

پله.

[پِلْ لَ / لِ] (اِ) کفه. کپه. (نصاب). کپهء ترازو. کفهء ترازو:
ز بس برسختن زرّش بجای مادحان هزمان
ز ناره بگسلد کپان ز شاهین بگسلد پله.
فرخی (دیوان ص350)(1).
ترازو را همه رشته گسسته
دو پله مانده و شاهین شکسته.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
گر بسنجد سپهر حلم ترا
بشکند خرد پلهء شاهین.ابوالفرج رونی.
اگر بسنجم خود را به نیک و بد امروز
بر آن نهم که در آن روز عرض میزانم
هیَم(2) به پلهء نیکی ز یک سپندان کم
به پلهء بدی اندر، هزار سندانم(3).سوزنی.
در پلهء ترازوی اعمال عمر ماست
طاعات دانه دانه و عصیان تنگ تنگ(4).سوزنی.
حلم ترا کمانه همی کرد ناگهان
بگسست هر دو پلهء میزان روزگار.انوری.
خاصه که مهر سپهر گوشهء خوشه گذاشت
و آتش گردون گرفت پلهء لیل و نهار.خاقانی.
سر نهد از دامن پر آدمی
پله چو پر گشت ببوسد زمی.امیرخسرو دهلوی.
|| پایهء نردبان. نردبان پایه. مرقات. درجه. || زینهء خانهء بلند و بالاخانه و جز آن:
نه دام الامدام سرخ(5) پرکرده صراحی ها
نه تله بلکه حجرهء خوش بساط اوکنده(6) با پله.
عسجدی.
یکی پله ست این منبر مجره
زده گردش نقط از آب روین.منوچهری.
(1) - در لغت نامهء اسدی این شعر به نام دقیقی آمده است.
(2) - هیَم یعنی هستم.
(3) - ن ل: چندانم.
(4) - ن ل: در پلهء ترازوی اعمال عمر ما
طاعات دانه دانه و عصیانْست تنگ تنگ.
(5) - ن ل:تلخ.
(6) - برافکنده ست.

پله آس و ملی زاندر.

[پْلِ / پِ لِ وَ مِ](اِخ)(1) نمایشنامهء غنائی شامل ده بخش و سیزده پرده. رسالهء مستخرج از درام موریس مترلینک به همین نام و موسیقی آن تصنیف کلود دبو می باشد (1902م.). این تصنیف به علّت تازگی سبک نمایش و لحن موسیقی خود قابل توجه است.
(1) - Pelleas et Melisandre.

پله چفته.

[پُ لَ / لِ چِ تَ / تِ] (اِ مرکب)در اصفهان بازی الک دولک را گویند. رجوع به الک دولک شود.

پله چوب.

[پَ لَ / لِ] (اِ مرکب) بازی الک دولک. رجوع به الک دولک شود.

پله سرا.

[پَ لَ سَ] (اِخ) نام قریه ای از دهستان نشتادر تنکابن. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 106).

پل هفت طاق.

[پُ لِ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از هفت فلک باشد. (فرهنگ رشیدی) (برهان قاطع).

پله کو.

[پَ لَ / لِ] (ص مرکب)(1) پله کوب. نیم کوب. پیله کوب.
- پله کوپ کردن؛ نیم کوب کردن. نیم کوفته کردن. کبیده کردن. جشن. بلغور کردن.
(1) - باPiler و Piloir فرانسوی شبیه و از یک ریشه است.

پلهم کوتی.

[پَ هَ] (اِخ) نام یکی از مراتع و چراگاههای اشرف. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص64).

پلهو.

[پَ هَ / هُو] (اِ) رجوع به پهلو شود.

پلهیم.

[] (اِ) به لغت طبری غالیسس است که به یونانی بمعنی منتن الرایحه است و در قانون در حرف عین آمده است. (تحفهء حکیم مؤمن در لفظ پلهیم و غالیسس). در مفردات قانون این کلمه را نیافتیم.

پلی.

[پُ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است واقع در جنوب هندوستان در قضای کداپه از ایالت مدرس در ساحل نهر چیر که تابع رود پز میباشد، دارای 16950 سکنه که بعض آنان مسلمانند. (قاموس الاعلام ترکی در کلمهء پولی).
(1) - Poli.

پلیاس.

[پِ] (اِخ)(1) پسر نپتونوس. پادشاه ایولخُس از بلاد تسالی. دختران او به اغوای مِدِه به امید اینکه جوانی از سر گیرد او را سر بریده و قطعه قطعه کردند و با ایمانی کورکورانه در آب جوش انداختند. در قاموس الاعلام ترکی آمده است: پلیاس، در اساطیر یونان نام فرزندی است که از پیرونپتون بعمل آمده و تیروزن کرتیاس پادشاه ایولخس بود مولود را به کوهی انداخته بودند و چوپانان به پرورش او پرداختند هنگام وفات کرتیاس برادرش تخت و تاج را ضبط کرد و اهل و عیال وی را بکشت فقط یاسون از چنگش رهائی یافته بود برای امحاء این یک تن نیز او را به سیاحت بحری موسوم به آرگنت تشویق کرد. دختران او به نیت اعادهء جوانی پدر به ساحره ای مسمّاة به مدیا مراجعه کردند ساحره گفت نخست باید خون این پیر را از تن وی بیرون کرد. دختران قول او را باور کرده پدر خود را بکشتند.
(1) - Pelias.

پلیب.

[پُ] (اِخ) پُلیبُس(1) از مورخان بزرگ یونان است که در حدود 210 تا 200 ق. م. در شهر میگالوپولیس تولد یافت و در حدود 125 درگذشت. کتاب تاریخ عمومی او که مرکب از چهل مجلد بود و اکنون از آن جز پنج مجلد در دست نیست بهترین آثار تاریخی قدیم است. (حواشی ترجمهء تمدن قدیم فوستل دو کولانژ از فلسفی). این مورخ یونانی بین 212 و 105 ق. م. تولد شده و بین 130 و 125 ق. م. درگذشته. نوشته های او راجع به جغرافیا و تاریخ عالم قدیم است ولی بیشتر کتابهای او گم شده. مهم ترین نوشته های او در چهل کتاب راجع به تاریخ عمومی بوده و از این عده فقط پنج کتاب اوّل و قسمتهائی از کتاب دیگر و کتاب 17-19-40 تا زمان ما باقی است. این کتابها را پولی بیوس در واقع برای تاریخ روم نوشته، چنانکه میتوان گفت مضامین آن تاریخ 53 سال از دورهء رومی است و مربوط به زمانی بین 220-168 ق. م. است. راجع بخود مورخ باید در نظر داشت که نسبت به رومیها خوش بین است و حتی خواسته بنماید که دست تقدیر دنیا را بطرفی میبرده، که تماماً در تحت ادارهء یک ملت قوی درآید. بنابراین سه نقص بزرگ در نوشته های او هست: 1 - به وقایعی که نظر او را نمیرساند اهمیت نداده و میگوید قابل تحقیق و تدقیق نیست. 2 - وقایعی که به روم یا به دوستان فراوانی که در روم داشته و متنفّذ بوده اند برمیخورده به سکوت گذشته یا بطور دیگر تعبیر شده. 3 - مقصود مهم او این است که از تاریخش درسهای عبرت گیرند و حکمت عملی آموزند بنابراین تشبیهات و قضاوتهائی که میکند غالباً برای تأیید نظری است که صحیح یا سقیم قب اتخاذ کرده و بالنتیجه جهات وقایع یا تغییر حکومتها و غیره مبنی بر تأویل و تفسیری است که از عقیدهء او ناشی گشته. با وجود این کتابهای او برای مورخ مهم است زیرا او همواره سعی داشته که جهات وقایع را روشن کرده ارتباط حوادث را با یکدیگر نشان دهد و به این مناسبت تاریخ خود را تاریخ «پراگماتیک» نامیده. جاهائی از کتابهای پولی بیوس با مشرق قدیم و ایران مربوط است و بهمین جهت با وجود اینکه او کتابهای خود را برای تاریخ روم نوشته، شمه ای از این مورّخ و نوشته های او ذکر شد. (ایران باستان ج1 صص76-77 تحت عنوان پولی بیوس). و در قاموس الاعلام ترکی (در کلمهء پولیب) آمده است: پولیب از مورخان یونان قدیم است که در سال 206 ق. م. در مگالوپولیس تولد یافته و در سنهء 166 بطریق رهن به روم رفت و مدت مدیدی در آنجا اقامت گزید و به امور سیاسی و نظامی رومیان وقوف پیدا کرد و با پل امیل و پسران وی انتساب جست و به همراهی اسکیپیون که یکی از آنان بود به افریقا و محاصرهء قرطاجنه رفت و مدّتی در افریقا و اسپانیا و گالیا به سیاحت پرداخت، سپس از طرف رومیان به مأموریتهای مخصوصی به یونان اعزام شد و در 124 ق. م. بسنّ 82سالگی وفات کرد. وی تألیفاتی در تاریخ و فلسفه و تراجم احوال دارد، مشهورتر از همه تاریخ عمومی است که حاوی وقایع عصر خود اوست لکن نسخ موجودهء این کتاب ناتمام است. از دیگر آثار وی بیش از چند جزء در دست نیست. - انتهی.
(1) - Polibe.

پلیپیه.

[پُ پیِ] (فرانسوی، اِ)(1) تودهء جانور مرکب از پولیپ ها که در خانه های مجزا گرد می آیند. پلیپیه ها به شکل های نرم و سخت و آهکی دیده میشوند.
(1) - Polypier.

پلیت.

[پَ] (ص) پلید. نجس و ناپاک. (آنندراج). رجوع به پلید شود.

پلیتگی.

[پَ تَ / تِ] (حامص)فتیله بودگی. تافته بودگی چون فتیله.

پلیته.

[پَ تَ / تِ] (اِ)(1) پنبه یا لتهء تاب داده را گویند و معرب آن فتیله است خواه فتیلهء چراغ باشد و خواه فتیلهء داغ. (برهان قاطع). پنبه یا ریسمان یا لتهء تابداده و فتیله معرب آن است... ریسمان یا پنبهء تابیده برای چراغ. ذبالة. ذُبّالة. (منتهی الارب). فلیته. کنّه. مشعل. (منتهی الارب): مصباح آن آلت که روغن و پلیته در او باشد و سراج پلیته پیچیده باشد. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج 4 ص41).
چون بدل اندر چراغ خواهی افروخت
علم و عمل بایدت پلیته و روغن.
ناصرخسرو.
و صبر بسرکه... بسایند و پلیته کنند و بدان بیالایند و بردارند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند اقاقیا و قلقطار و موی خرگوش و خاک کندر و سرگین خر. تر و خشک همه را به آب گندنا بسرشند و پلیته سازند و به بینی اندر نهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). از خاک پلیتهء کالبدت را و از آب روغن او ساختند... چنانک آن آتش پلیته و روغن را بسوزاند و نور گرداند. (کتاب المعارف بهاءالدین ولد). شعیله؛ آتش سوزان در پلیته یا پلیتهء سوزان. ضریبة؛ پلیته دسته ای کرده از پشم و پاغنده که بریسند. (منتهی الارب).
- پلیته برتر کردن؛ بالا کشیدن فتیلهء چراغ. || بر دعوی افزودن.
|| پلیته (در جراحت)؛ مسبار. مَشعَلة: آنچه حاصل آید از چرک چون پلیته خرد و باریک آن را فتیل خوانند. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج3 ص371).
.
(فرانسوی)
(1) - Meche

پلیتیک.

[پُ] (فرانسوی، اِ)(1) سیاست. علم سیاست مدن.
(1) - Politique.

پلیتیک دان.

[پُ] (نف مرکب) سیاسی. رجل سیاسی. سیاست شناس. دانا به سیاست.

پلی تیمت.

[پُ مِ] (اِخ)(1) نامی است که جغرافی دانان قدیم یونان به نهر زرافشان بخارا داده اند. (قاموس الاعلام ترکی در پولیتیمت).
(1) - Polytimete.

پلید.

[پَ] (ص) ناپاک. شوخ. شوخگن. شوخگین. چرک. چرکین. پلشت. فزاک. فژاک. فژاکن. فژاکین. فژکن. فژه. فژغند. فژغنده. فژکنده. فرخج. گست. (حاشیهء لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی). پلیت. (آنندراج). وسخ(1). قَذِر. ساطن. کرّزی. طَفِس. (منتهی الارب). رجس. نجس. خبیث. (تفلیسی). مردار. (برهان قاطع). داعر. دَنِس. نَضف. نضیف. نَطِف. کلخج. فقیع. (منتهی الارب):
آن کرنج و شکّرش برداشت پاک
و اندر آن دستار آن زن بست خاک
این زن از دکان برون آمد چو باد
پس فلرزنگش بدست اندر نهاد
شوی بگشاد آن فلرزش خاک دید
بانگ زد زن را و گفتش ای پلید.
رودکی (از منظومهء سندبادنامه).
به ظاهر یکی بیت پرنقش آزر
به باطن چو خوک پلید و گرازی.
مصعبی (از تاریخ بیهقی ص377).
ابرهه... بفرمود تا عرب را بفرماید تا به حج بدان کلیسیا آیند و بگوید که این کلیسیا از آن خانه کعبه نیکوتر و فاضل تر است که ایشان در آن خانه بتان دارند و آنرا پلید کردند و این کلیسیا کس پلید نکرده است. (ترجمهء طبری بلعمی). گفت این مشرکان پلید و خانهء خدای پاک است مگذار که بخانهء خدای اندرآیند. (ترجمهء طبری بلعمی).
گنده و قلتبان و دون و پلید
ریش خردمّ و جمله تنْش کلخج.
عمارهء مروزی.
حاکم آمد یکی بغیض و سبشت
ریشکی گنده و پلیدک و زشت.معروفی.
فرود آمد آن بیدرفش پلید
سلیحش همه پاک بیرون کشید.دقیقی.
پس آن بیدرفش پلید سترگ
به پیش اندرآید چو درنده گرگ.دقیقی.
با دل پاک مرا جامهء ناپاک رواست
بد مر آنرا که دل و جامه پلید است و پلشت.
کسائی.
بیامد پس آن بیدرفش سترگ
پلیدی سگی جادوی پیر گرگ.فردوسی.
ابر دست آن بیدرفش پلید
شود شاه آزادگان ناپدید.فردوسی.
چو روشن شد و پاک طشت پلید
بکرد آن که شسته بدش پرنبید.فردوسی.
چنین گفت پس با شغاد پلید
که اکنون که بر من چنین بد رسید.فردوسی.
نهان دل آن دو مرد پلید
ز خورشید روشن تر آمد پدید.فردوسی.
نباید که آن بدنژاد پلید
چو این بشنود گوهر آرد پدید.فردوسی.
ای همچو یک پلید و چنو دیده ها برون
مانند آن کسی که مر او را کنی خبک.
لبیبی.(2)
از نبید آمد پلیدی جهل پیدا بر خرد
چون بود مادر پلید آید پسر زو جز پلید؟
ناصرخسرو.
چه خطر دارد این پلید نبید
عِندَ کأس مزاجها کافور.ناصرخسرو.
آنجات سلسبیل دهند آنگه
کاینجا پلید دانی صهبا را.ناصرخسرو.
غره مشو بدان که تو را طاهر است نام
طاهر نباشد آنکه پلید است و بی طهور.
ناصرخسرو.
این زشت و پلید و آن به و نیکو
آن گنده تلخ و این خوش و بویا.
ناصرخسرو.
ناشنیدستی که پیغمبر چه گفت
من شنیدستم ز من باید شنید
گفت ایا کم و خضراء الدّمن
دور از آن پاکی که اصل آن پلید.
مسعودسعد.
ملک او از طعنهء خصمان کجا یابد خلل
آب دریا از دهان سگ کجا گردد پلید.
معزی.
خاصه که بیشتر مردمان قاروره پلید و ناشسته و اندر خرقه های پلید و زشت عرضه کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نقل است که خلیفهء عهد پیش او نماز میکرد و در نماز با محاسن حرکتی میکرد سفیان گفت این چنین نمازی نماز نبود این نماز را فردا در عرصات چون رکوئی پلید برویت باززنند. (تذکرة الاولیاء عطار). و گفت بسا مردا که بمبرز رود و پاک بیرون آید و بسا مردا که در کعبه رود و پلید آید. (تذکرة الاولیاء عطار).
چه شود بیش و کم از این دریا
خواجه گر پاک و گر پلید آید.عطار.
آب بهر آن ببارد از سماک
تا پلیدان را کند از خبث پاک.مولوی.
از... باقیّ نطفه میچکید
ران و زانو گشته آلوده و پلید.مولوی.
گر پلیدم ور نظیفم ای شهان
این نخوانم پس چه خوانم در جهان.مولوی.
با بدان کم نشین که صحبت بد
گرچه پاکی ترا پلید کند.سعدی.
سگ بدریای هفت گانه مشوی
که چوتر شد پلیدتر باشد.سعدی (گلستان).
قذر؛ پلید داشتن چیزی. (تاج المصادر بیهقی). هجان؛ مرد پلید. رجل ذقطة؛ مرد پلید. رجل ذقیط؛ مرد پلید. صَنَم؛ پلید و بد شدن بوی. متَقَذِّر؛ مرد پلید. مُقذَر؛ مرد پلید. استقذار؛ پلید شمردن. تطبیع؛ پلید گردانیدن چیزی را. مَعِطَ الذئب مَعطّا؛ پلید گردید گرگ. شاطن؛ پلید و بدخوی. عتریف؛ پلید بدکار. عُتروف؛ پلید بدکار. رجلُ عارم؛ مرد پلید. عُفاریة؛ مرد سخت پلید. عَفَر فَرَة؛ پلید. هروم؛ زن پلید بدخوی. عُرَکة؛ مرد خبیث و پلید. انجاس؛ پلید ساختن. تنجیس؛ پلید ساختن. (منتهی الارب). || بدکار. شریر. بدعمل. تباه کار:
بدو گفت خسرو توئی بیگمان
ز تخت پدر گشته ناشادمان
ز دست یکی بدکنش بنده ای
پلید و منیفش پرستنده ای.(3)فردوسی.
بود مردی کدخدا او را زنی
سخت دانا و پلید و رهزنی.مولوی.
مگر هنوز یزید پلید در دنیاست
مگر هنوز بناهای جور او برپاست.؟
عِنفص؛ زن پلید تباه کار. دخن؛ بد شدن خوی کس. ردی و پلید گردیدن وی. خبیثةُ و اعرة؛ زن پلید تباهکار. لصوصُ دلامزة؛ دزدان پلید زشت. (منتهی الارب): و آنجا کافران پلیدتر و قوی تر بودند و مضایق بسیار و حصارهای قوی داشتند. (تاریخ بیهقی) . || کشنده. قتال: ماری پلید؛ خبیث. ماری که زهر آن کشنده یا صعب العلاج باشد:
بزد یک دم آن اژدهای پلید
تنی چند از آنها بدم درکشید.فردوسی.
|| فاسد: و جراحت هاء بد را نافع بود [ اشق ] و گوشت پلید را بخورد و گوشت پاکیزه برویاند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر ریش خورنده و پلید باشد آهک آب نرسیده و... طلی کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || (فعل ماضی) مخفف پالید که ماضی پالیدن است یعنی جستجو کرد و تفحص کرد. (آنندراج) (برهان قاطع).
- دیو پلید؛ دیو شریر. دیو بدکار. اهریمن:
ره رستگاری ز دیو پلید
بکردار خوبی بیاید پدید.فردوسی.
تبه شد بگفتار دیو پلید
شنیدی بدیها که او را رسید.فردوسی.
همی گفت مانا که دیو پلید
بر پهلوان بد که این خواب دید.فردوسی.
دگر آنکه گفتی که دیو پلید
دل و راه من سوی دوزخ کشید.فردوسی.
سخن چون بگوش سیامک رسید
ز کردار بدخواه دیو پلید...فردوسی.
مکن نیز فرمان دیو پلید
ز فرمان او بر تو این بد رسید.فردوسی.
همگان لشکر فریشته اند
گرچه دیوان پلید و غدارند.ناصرخسرو.
- پلیداِزار؛ زانی.
- پلیدچشم؛ بدچشم. نجیئی العین. (دهار).
- پلیدخوی؛ بدخوی. بدخلق. تِمسح؛ نیک دروغگوی و سِتُنَبه؛ پلیدخوی. (منتهی الارب).
- پلیدطبع؛ بدسرشت.
(1) - صاحب غیاث گوید کسانی که پلید بجای دال به تای فوقانی نویسند و گویند، خطاست. (آنندراج).
(2) - این بیت را به دقیقی نیز منسوب کرده اند.
(3) - ن ل: پلید و منش فش پرستنده ای.

پلی داماس.

[پُ] (اِخ) پهلوانی در اساطیر یونانی از اهالی تسالی. وی زور و نیروئی شگرف و عظیم داشت و هنگامی که قصد کرد صخرهء عظیمی را که افتادن میخواست از سقوط بازدارد در زیر صخره بماند و بمرد.

پلیدر.

[پُ دُ] (اِخ)(1) نام یکی از فرزندان پریام پادشاه ترواست. هنگام محاصرهء تروا پدر او وی را با خزاین موفور نزد داماد خود پُلیم نِسْتُر روانه کرد و او وی را بکشت.
(1) - Polydore.

پلید زادگی.

[پَ دَ / دِ] (حامص مرکب)ناپاکزادگی:
اندر پلیدزادگی و پاک زادگی
تو چغز حوض گلخن و من شیم کوثرم.
سوزنی.

پلیدزاده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف مرکب / ص مرکب) ناپاکزاد، مقابل پاکزاده، یعنی حلال زاده.

پلیدزبان.

[پَ زَ] (ص مرکب) آنکه به بد گفتن از مردمان خوی گرفته. آنکه دشنام بسیار گوید. آنکه عادت به دشنام و بدگوئی دارد. بدزبان. ناسزاگوی. زشت گوی. بددهن. فحاش. بذی اللسان: پس مردی برخاست و گفت من دروغزن و پلیدزبانم دعا کن تا خدای تعالی این زبان از من ببرد. پیغمبر صلی الله علیه و سلم او را دعا کرد. (ترجمهء طبری بلعمی). الجلاعة؛ پلیدزفان شدن. (تاج المصادر بیهقی). الجلعة؛ زن پلید زبان. (ربنجنی). دقرارة؛ مرد کوتاه بالای پلیدزبان. ذَعمطة؛ زن پلیدزبان. شبوة؛ زن پلیدزبان. (منتهی الارب). سِعوة، زن پلیدزبان بیرون آینده از شوی بفدا. ضُباضب و ضبضب؛ پلیدزبان. طمل؛ مرد پلیدزبان شوخ چشم بی باک. صخّاب؛ مرد درشت آواز پلیدزبان. عِنفص؛ زن پلیدزبان کم حیاء... عَنقفیر؛ زن پلیدزبان. مُدَنِّخ؛ بسیار پلیدزبان. همری؛ زن با بانگ و فریاد و درشت آواز پلیدزبان. عِنفص؛ زن تند و پلیدزبان بی شرم. جرّبانة؛ زن بسیارفریاد پلیدزبان. رجلُ غنظیان؛ مرد فاحش پلیدزبان. (منتهی الارب).

پلیدزبانی.

[پَ زَ] (حامص مرکب)بدزبانی. دشنام گوئی. ناسزاگوئی. بدگوئی. بددهنی. زشت گوئی. فحاشی. جلاعت. (تاج المصادر بیهقی). طُمولت. (منتهی الارب).

پلید شدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب) پلید گردیدن. ناپاک شدن . شوخگن شدن. چرک شدن. پلشت شدن. رجس. (تاج المصادر بیهقی). قذر. (تاج المصادر). قذارت. (منتهی الارب). رجاست. نجس شدن. (تاج المصادر). نجاست. تنجس. (زوزنی) (منتهی الارب). خباثت. (دهار) (تاج المصادر بیهقی): طَرتمَ الماء؛ پلید شد آب. (منتهی الارب). نجس. نجاسة. ناپاک و پلید گردیدن. (منتهی الارب).

پلیدکار.

[پَ] (ص مرکب) زناکار. زانی. زانیه. (مهذب الاسماء). قحبه. روسپی. جلب. (زمخشری). بدکار. بغیّ. عاهر. عاهره (زن). مُسافح.

پلیدکاری.

[پَ] (حامص مرکب) زنا. (دهار) (مهذب الاسماء) (مجمل اللغة). تبهکاری.

پلید کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب) آلوده و ناپاک کردن. شوخگن کردن. چرک کردن. نجس کردن. انجاس. تنجیس. (دهار). اخباث. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی).

پلیدن.

[پَ دَ] (مص) مخفف پالیدن است که بمعنی جستجو کردن و تفحص باشد. (برهان قاطع). پژوهش کردن. تجسس کردن. || آهسته بجائی درشدن. خزیدن: دزد [ در تاریکی شب ] هر چند حیله کرد چیزی نتوانست دزدید به طویله پلید که ستوری نیکو بگیرد آن شب شیری در میان ستوران درآمده بود، دزد دست بر پشت ستوران می نهاد تا هر کدام فربه تر باشد ببرد از قضا دست بر پشت شیر نهاد و از دیگر ستوران فربه تر بود. (سندبادنامه).

پلیدناک.

[پَ] (ص مرکب) آلوده به پلیدی. ناپاک: اعذار؛ پلیدناک شدن جای. (منتهی الارب).

پلیدی.

[پَ] (حامص) ناپاکی. شوخی. شوخگنی. وژن. آژیخ. چرک. فژ. رِجس. قَذْر. وَسخ. قذارت. رَجاست: همهء پلیدی ها را با آب شویند و پلیدی آب از هیچ چیز شسته نشود. (از مجموعهء امثال طبع هند). فَشَف؛ پلیدی پوست. ربذَة؛ هر پلیدی. (منتهی الارب). || (اِ) زُبالة. آخال. آشغال. (در تداول عوام). آل آشغال (در تداول عوام). خَماش. خماشه. خاش. خس و خاش. خاش و خس. خاشاک. خاکروبه: هوائی به این تندرستی و پاکیزگی بسبب نجار پلیدیها که اندر شهر هست هوا ناخوش و زیانکار میشود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || مواد زائد. خبَثَ. ریم: پلیدی را چنان بیندازد که آتش پلیدی سیم را. (تفسیر ابوالفتوح ج 2 ص19 س 2). || نجاست. خبثة. خبیث. خبث. (دهار). خباثت. گوه. گه. سرگین آدمی. براز. غائط. نجو. طوف. رجیع. طُمة. سخیمه. قَذَع. قثمة. دبوقا. دَخض. مَلعنة. رُجز. رِجز. رِکس. رَجس. رَجَس. (منتهی الارب). عَذِرة. (دهار). عاذر. عاذِرة. فضلة. ثقل. ذوالبطن. (منتهی الارب): نوح بفرمود تا آنکس که با وی بکشتی اندر بودند آن روز روزه داشتند و این دو خلق زیادت که از کشتی بیرون آمده بودند یکی خوک بود و یکی گربه اینان بزمین بر نبودند پیش از طوفان و خدای تعالی ایشان را بکشتی اندر آفرید زیرا که در کشتی سرگین با پلیدی مردم بسیار شد و گند خاست و مردمان بی طاقت شدند نزدیک نوح رفتند و گفتند که ما را اندر این گند طاقت نماند دست به پشت پیل فرومالید خوک از کون پیل بیرون جست و آن پلیدیها همه بخورد و آن گند بشد... (ترجمهء طبری بلعمی).
بیفکنی خورش پاک را ز بی اصلی
بیاکنی به پلیدی چو ماکیان تو کژار(1).
بهرامی.
خورند از آنکه بماند زمن ملوک زمین
تو از پلیدی و مردار پر کنی ژاغر.عنصری.
چون ابرهه رفت آن خانه را بیند آنجا نجاست را دید گفت کرا زهره آن بود که این پلیدی کرده است. (قصص الانبیاء ص213). (زحل دلالت کند بر)... رود کانی و پیشیار و پلیدی. (التفهیم).
این خورد گردد پلیدی زو جدا
و آن خورد گردد همه نور خدا.مولوی.
پلیدی کند گربه در جای پاک
چو زشتش نماید بپوشد بخاک.سعدی.
خُرء؛ پلیدی مردم و ستور و جز آن. خروءَة؛ ریدن و پلیدی انداختن. خَرء؛ ریدن و پلیدی انداختن. خراءة؛ ریدن و پلیدی انداختن. صصص الصبی؛ حدث کودک و پلیدی آن. خنوة؛ پلیدی مردم و ستور و جز آن. طَثَأَ طَثأَ؛ پلیدی افکند. سلح سلحاً؛ سرگین کرد. مَتزَ بسَلِحهِ متزاً؛ پلیدی انداخت. مَتحَ بسَلحه متحاً؛ پلیدی انداخت. طاف طوفاً؛ پلیدی انداخت. اطیاف؛ پلیدی انداختن. لتأ؛ پلیدی انداختن. قعمصة؛ پلیدی انداختن یکبار. جَلاَّلة؛ ماده گاو پلیدی خوار و فی الحدیث، نهی عن لبن الجلالة. مَتس؛ پلیدی و سرگین انداختن. ققَّه و قَقَقَة؛ پلیدی کودک. قُعموص؛ پلیدی مردم و جز آن. عُرّة؛ پلیدی مردم. عَفارَة؛ خبیثی و پلیدی. هجانة؛ خبیثی و پلیدی. عرّة؛ پلیدی شترمرغ و پرنده. فضع؛ پلیدی انداختن. جعس؛ پلیدی مردم. جعموس؛ پلیدی مردم و غیر آن. (منتهی الارب). || (حامص) فسق (مجازاً). خبث نفس. شر. بدکاری. تباه کاری. بدکرداری: دریغا مسلمانیا که از پلیدی نامسلمانی اینها بایست کشد. [ احمدبن ابی داود دربارهء افشین گوید ] . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص173).
چون شهره شود عروس معصوم
پاکی و پلیدیش چه معلوم.امیرخسرو.
عَله؛ پلیدی نفس و پلیدنفس گردیدن. قذور؛ زن کناره کش از مردان و پاکیزه و دور از پلیدیها و مرد کناره گزین. عَسجَرَة؛ بدی و پلیدی. دَعَر؛ تباهی و فسق و پلیدی. دَعَرَة و دَعرَة؛ تباهی و فسق و پلیدی. دعارة؛ تباهی و فسق و پلیدی. (منتهی الارب). || (اِ) نوعی از خربزه و در فرهنگ بعد از یای اول نون ساکن زیاده کرده و الله اعلم. (فرهنگ رشیدی). و نیز رجوع به پلیندی شود.
(1) - ن ل: بیا کنی به پلیدی تو ماهیان به کژار.

پلیدی کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)ریدن. ریستن. تغوّط. غائط کردن. تَطَفُّش. طفش. طفس: اکبار؛ پلیدی کردن کودک. تجعس؛ پلیدی کردن. (منتهی الارب).

پلیدی ناک.

[پَ] (ص مرکب) آلوده به نجاست. سرگین آلود.

پلیس.

[پَ] (اِ) در اصطلاح بنایان، ناهمواری.

پلیس.

[پُ] (فرانسوی، اِ)(1) لفظ فرانسوی که در فارسی بمعنی پاسبان ادارهء شهربانی (نظمیه) و گاه بمعنی آن ادارهء شهربانی استعمال میشد . عسس. محتسب.
(1) - Police.

پلیس.

[پْلَ / پِ لَ] (اِخ)(1) نام نهری است در کشور آلمان. این نهر از ساکس شروع شده رو به شمال جاری میشود و پس از طی 110هزار گز به رودخانهء الستر بلانش میریزد. (قاموس الاعلام ترکی در مادهء پلایسه).
(1) - Pleisse.

پلیست.

[پُ] (فرانسوی، اِ)(1) جنسی از حشرات هی منو پتر نیش دار از خانوادهء وِسپیده و آن زنبوری است طویل با شکم بیضی برنگ سیاه یا اسمر.
(1) - Poliste.

پلیس مخفی.

[پُ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کارآگاه. (از لغات فرهنگستان). عسس و محتسبی که لباس خاص ندارد تا شناخته نشود. و پلاکی که در بغل دارد گاهِ ضرورت ارائه کند.

پلیسن.

[پِ سُ] (اِخ)(1) پُل. ادیب معاصر لوئی چهاردهم متولد در بزیه. در 1626م. نظر برابطهء بافو که پس از آنکه وی مورد خشم شاه گردید، پلیسن در دفاع از او یادداشت های فصیح و حاکی از جرأت و جسارت نگاشت و مدت پنج سال در زندان باستیل بسر برد ولی در آخر لوئی چهاردهم او را به عنوان وقایع نگار خویش برگزید. وی مؤلف تاریخ آکادمی (اقاذیمیا) فرانسه است. و در 1693 درگذشت.
(1) - Pellisson, Paul.

پلیسه.

[پْلی / پِ سِ] (فرانسوی، ص)(1)جامه یا خیاطت بانورد یعنی چین دار.
(1) - Plisse.

پلیسیه.

[پِ سیِ] (اِخ)(1) ژان ژاک. دوک مالاکف، فرمانده قوای فرانسه، مولد مارن (ایالت سن سفلی) او فاتح سباستوپل است و به سفارت به لندن مأمور گشت و پس از آن حاکم کل الجزیره شد. مولد او بسال 1794 و وفات در 1864م. و صاحب قاموس الاعلام ترکی گوید: پلیسیه نام یکی از مارشال های فرانسه است... وی در ضبط الجزائر شجاعتی به کمال نشان داد و در آنجا بدرجات عالیه رسید. در محاربهء کریمه سردار کلّ نیروی فرانسه بود و مالاکف را ضبط کرد و از این رو حائز عنوان دوکِ مالاکف گردید و به رتبهء مشیری ترفیع یافت سپس به ریاست ثانی مجلس اعیان و سفارت لندن و بالاخره به فرمانداری الجزائر رسید و در همین مأموریت درگذشت.
(1) - Pelissier, A.Jean - Jacques.

پلی فم.

[پُ فِ] (اِخ)(1) در اساطیر یونانی نام عفریتی از سیکلپ ها است که از نپتون ربّالنوع دریا و یک پری بنام توسه بوجود آمده و بدنی بسیار جسیم و چهره ای بغایت زشت و مهیب داشت و تنها دارای یک چشم بود و در سیسیل در مفازه ای واقع بر کنار دریا میزیست. خوراک وی گوشت آدمی و شیر گوسفندانی بود که در چمن ها می چرانید. اولیس بعد از آنکه کشتی وی بشکست در همین ساحل، بچنگ آن عفریت گرفتار شد. وی بقول همر با میخی چشم پلی فم را کور کرد و به چابکی از چنگ او بگریخت. (قاموس الاعلام ترکی در کلمهء پولیفم).
(1) - Polypheme.

پلیکرات.

[پُ] (اِخ)(1) پلوکراتِس. جبار شهر شامس. در حدود 532 ق. م. اقتدار فراوان یافت چنانکه کبوجیه پادشاه ایران و آمازیس فرعون مصر با وی از در اتحاد درآمدند سرانجام حاکم سارد او را دستگیر ساخته بر دار زد. (521 ق. م.). (از حواشی تمدن قدیم بقلم فلسفی). در قاموس الاعلام ترکی (کلمهء پولیکرات) آمده است. پولیکرات نام پادشاهی است که از سال 535 تا سنهء 524 ق. م. در سیسام(؟) (شامس؟) سلطنت کرد و صاحب ثروت و اعتباری فراوان گردید و بسیاری از جزائر واقع اطراف ملک خود را بضبط آورد. او حامی علوم و فنون بود و بدرجه ای اقتدار و احتشام پیدا کرد که پادشاهان ایران و مصر به اتّفاق وی مایل شدند و بالاخره به هوس جهانگشائی خواست یونیه (ایونی) یعنی سواحل غربی اناطولی را تصاحب کند ولی والی ایران در شهر سارد او را اسیر کرده به دار کشید. گویند در هر کار بختیار بود و به هرچه دست می یازید کامیاب می شد از این رو برای دفع چشم زخم یک حلقه انگشتری گرانبهای خود را بدریا افکند امّا بخت همایون وی آن را نیز در شکم یک ماهی بخود وی بازگردانید.
(1) - Polycrate.

پلیک سرا.

[پَ سَ] (اِخ) قریه ای در ناحیهء کسگر در گیلان.

پلیکسن.

[پُ سِ] (اِخ)(1) نام دختر پریام پادشاه مشهور تروا که در محاصرهء تروا اسیر شد و اخیلوس شیفتهء جمال وی گردید و با موافقت دوستان و یاران میخواست که با او ازدواج کند اما پسر پریام به وی مهلت نداده او را با عروس مرگ هم آغوش ساخت پولیکسن نیز از یأس خود را بکشت و بنا به روایت دیگر پیروس پسر اخیلوس سر وی را روی قبر پدر خود ببرید. (قاموس الاعلام ترکی در کلمهء پولیکسنه).
(1) - Polyxene.

پلیکلت.

[پُ لی لِ] (اِخ)(1) یکی از مشاهیر معماران مجسمه ساز یونان باستان مولد 480 ق. م. در شهر سیکیونه یا آرگوس. مشهورترین آثار وی پیکر بسیار بزرگ یونون (ژونن) بود که رو و سینه و بازوهای آن از عاج و جامه های آن تماماً از زر بود. او کتابی در ترکیبات بدن انسانی کرد. و مجسمهء موسوم به قانون که تصویر کامل تن آدمی بود بساخت. (قاموس الاعلام ترکی در کلمهء پولیقلت).
(1) - Polyclete.

پلی کو.

[پِلْ لی کُ] (اِخ) سیلویو. ادیب ایتالیائی. متولد در سالوس. وی مدت نه سال در زندان سپیل برگ(1) بسر برد و در آنجا کتاب جانگداز «حبس های من»(2) را نوشت. صاحب قاموس الاعلام ترکی گوید: پلیکو از ادبای مشهور ایتالیاست مولد 1789 م. و وفات 1854م. وی در شهر لیون علوم وقت را فراگرفت. در اوایل حال به معلمی زبان فرانسه اشتغال ورزید و سپس با جمعی از دوستان به قصد نشر افکار آزادی خواهی روزنامه ای تأسیس کرد و دولت اطریش آن را توقیف کرد. در همان اوقات چند تراژدی نیز بنوشت در سال1820 م. هنگام ظهور حوادث و اختلال در ناپل و پیه مُن به تهمت دخالت در شورش و انقلاب توقیف و محکوم به اعدام شد ولی این مجازات به پانزده سال قایق رانی تبدیل گردید. او نه سال در اسپیلبرگ محبوس بود سپس رهائی یافت. وی زندانی شدن خود را بصورت داستانی بنگاشت و آن را به حبسیات من(3) موسوم ساخت. در زندان چند تراژدی مأخوذ از تاریخ ایتالیا و چند منظومهء دیگر بنوشت بعد از رهائی در کنج عزلت مشغول مطالعه شد. اکرم بک از ادبای معروف عثمانی اثر موسوم بزندانی شدن من را از ترجمهء فرانسه بترکی ترجمه کرده است. (قاموس الاعلام ترکی). و نیز رجوع به پل لیکو شود.
(1) - Spielberg.
(2) - Mes prisons.
(3) - Le mie Prigioni.

پلیگ نیان.

[پِ] (اِخ)(1) قوم ایطالیای مرکزی قدیم (سامنیوم) در مشرق رم که اکنون به ناحیهء شیه تی موسوم است. این قوم از طوایف پلاژ یعنی اهالی قدیم ایتالیا بودند. (از قاموس الاعلام ترکی در کلمهء پلینیی).
(1) - Peligniens.

پلیل.

[پْلِ / پِ لِ یِ] (اِخ)(1) ترانه ساز(2) متولد در روپرشتال نزدیک وینه. مؤسس کارخانهء معروف پیانوسازی در پاریس (مولد 1757م. وفات1831 م.). پسر وی کامیل پلیل نیز پیانوساز بود و در اشتراسبورگ به سال 1788 م. متولد شد و در 1855 م. وفات کرد ماری پلیل زوجهء کامیل پلیل نیز پیانونواز قادری بود که در پاریس به سال 1811 م. متولد شده و در 1875 م. وفات کرده است.
(1) - Pleyel, Ignace. .
(فرانسوی)
(2) - Compositeur

پلیله.

[پَ لَ] (اِ) بمعنی بلیله است. (آنندراج). رجوع به بلیله شود.

پلیم.

[پَ] (اِ) رجوع به شؤن شود.

پلیم دشت.

[پَ دَ] (اِخ) نام کوهی از سه هزار تنکابن و آن یکی از ییلاقهای مردم تنکابن است. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص153 و 21).

پلیمنستر.

[پُ نِ تُ] (اِخ)(1) در قاموس الاعلام ترکی (کلمهء پولیم نستور) آمده است: نام پادشاه شبه جزیرهء تراکیه یعنی سرزمین گالی پولی است او با ایلیونه دختر پادشاه پریام ازدواج کرد و قبل از ضبط تروا، پریام خزاین خویش را بهمراهی پسر خود پولیدور نزد وی فرستاد پلیمنستر برادر زن خود را بکشت و خزائن را به ضبط آورد. هکوبه زن پریام پس از خرابی تروا از این داماد انتقام گرفت. یعنی چشمهای او را کور کرده و فرزند وی را بکشت.
(1) - Polymnestor.

پلیمنی.

[پُ] (اِخ)(1) در اساطیر یونان الههء اشعار غنائی است. شکل او را در حال تفکر انگشت بدهان تصویر میکردند. (قاموس الاعلام ترکی در کلمهء پولیمنیا).
(1) - Polymnie.

پلیموث.

[پْلی / پِ] (اِخ)(1) نام شهر و اسکله ای است در ایالت دوون(2) از انگلستان. این شهر در میان خلیجی بزرگ در مصب نهر پلیم در 436 هزارگزی جنوب غربی لندن واقع است. دارای 210000 سکنه و لنگرگاه نظامی بزرگ و محکم مرکب از چهار قسمت و استحکامات کامل و یک فانوس بحری بزرگ هست و راه آهن این شهر را به لندن متصل میسازد. در این شهر تماشاخانهء زیبا، و بیمارستان و دو سربازخانهء بزرگ نیز موجود است. و دانشگاه آن به آتنه موسوم است و مدرسهء بحریه و یک رصدخانه و یک کارخانهء بحری نیز دارد. این کارخانه مشتمل است بر کارگاههای کشتی سازی و جایگاه ادارهء امور دریائی و آن در ابتدا یکی از محلات شهر بوده است بنام دوونپورت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Plymouth.
(2) - Devon.

پلیموث.

[پْلی / پِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است دارای اسکله در جمهوریت ماساچوست. از کشورهای متحد امریکا. این قصبه در 56 هزارگزی جنوب شرقی بستُن در ساحل اقیانوس اطلس واقع شده و دارای 7000 سکنه است. و آن نخستین قصبه ای است که انگلیس ها در آمریکای شمالی تأسیس کردند. (قاموس الاعلام ترکی در کلمهء پلیموت).
(1) - Plymouth.

پلیمه.

[پَ مَ / مِ] (ص) معتدل (در هوا). نه گرم و نه سرد: هوائی پلیمه؛ هوائی نه گرم و نه سرد. || نیمی با ابر و نیم صحو (آسمان).

پلین.

[] (اِخ) قریه ای است در یک فرسنگی جنوب رام هرمز. (فارس نامهء ناصری).

پلین.

[پْلی / یِ] (اِخ) کائیوس پلینیوس سکوندوس(1) معروف به پلین بزرگ. عالم طبیعی و نویسندهء رومی مولد، کم(2) در عصر تی بر بسال 23 م.، متوفی در زمان تیتوس بسال 79. وی در سپاه روم به خدمت پرداخت و از جنگهای روم کتابی در فن پرتاب کردن زوبین هنگام سواری به یادگار گذاشت و هم کتابی در 20 جزء راجع به جنگهای روم در ژرمانی تألیف کرد و نیز کتابی بنام استودیوسوس(3) برای آموختن فن خطابه به خواهرزادهء خویش پلین کوچک و دیگر کتابی در کلمات مشکوک و تاریخی در 31 جزء و بالاخره تاریخ طبیعی در 37 جزء و آن کتابی است بسیار مهم و تنها تألیف او که به ما رسیده است همین کتاب است. نرون امپراطور او را به اسپانیا فرستاد و او هنگامی که در سال 79 م. آتش فشانی وزوو شروع شد دریاسالار جهاز می سن بود و بر خلاف نامه های صریح و دقیق پلین کوچک جمعی گفته اند که او در قلهء وزوو در راه خدمت به علم جان سپرد و این گفته ای داستانی و دور از صحت است او در واقع فدای وظیفه شناسی و بشردوستی گشت و ضمناً مشاهدات خود را در کیفیت امر آتش فشانی نیز یادداشت میکرد و بمحض اینکه خطر ظاهر شد او با کشتی های خود برای نجات کسانی که در خطر بودند به ساحلی که مورد تهدید بود نزدیک شد لکن نتوانست آنان را رهائی بخشد زیرا دریا کشتی ها را بطرف ساحل میراند و مانع حرکت آنها بود. وی در استابی(4)در خانوادهء آشنائی که میخواست افراد آن را نجات دهد فرودآمد و آنجا پس از گذراندن شب و روزی پر بیم و اضطراب از اثر بخارهای گوگرد بخبه بمرد. پلین مردی سخت پرکار بود ولی به انتقاد اخبار و روایات توجه نداشت. تاریخ طبیعی او که علاوه بر علوم طبیعی شامل علم فلک و طبیعیات بمعنی اخص (فیزیک) و جغرافیا و کشاورزی و بازرگانی و پزشکی و صنایع است اقتباسات مفصل و گرانبهائی از بیش از دو هزار کتاب که عدهء معدودی از آنها در دست است میباشد. پلین قصص و خرافات علمی را بدون تحقیق پذیرفته است مع ذالک دانشمندان بزرگ مانند بوفن تاریخ طبیعی وی را ستوده اند و در کتاب وی نظریات و آراء هوشمندانه در شرح بسیاری از امور دیده میشود. مبنای فلسفهء او بر بدبینی و اقوال وی به حزن و غم مقرون است چه او پیوسته به طبیعت انسان و خدا تعرض می کند. در ایران باستان. (ج1 ص79) آمده است: ... عالم مذکور کتابهای بسیار نوشته که بقول پلین کوچک عده اش از یکصدوشصت تجاوز میکند ولی این کتابها مفقود گشته و فقط سی وهفت کتاب او موسوم به تاریخ طبیعی(5)تا زمان ما باقی مانده. میتوان گفت که این کتابها دائرة المعارف عهد قدیم است زیرا کتب مزبور پر است از همه گونه اطلاعات (گیاه شناسی، حیوان شناسی، علم احجار، ستاره شناسی، طب، فیزیک، جغرافیا، شناسائی احجار کریمه و غیره). خود مؤلف گوید که برای تألیف این کتابها دوهزار کتاب خوانده و بیست هزار یادداشت کرده. در این کتابها او اسامی 327 نویسندهء یونانی و 146 نویسندهء رومی را ذکر میکند و چون نوشته های اینها غالباً مفقود شده از این حیث هم کتابهای پلین بزرگ، مهم است. از کتب مزبوره 37 کتاب را پلین در 77 م. به تیتوس امپراطور روم هدیه کرد. اهمیت این کتابها برای تاریخ عهد قدیم از این حیث است که اطلاعاتی در باب ممالک مختلفهء مشرق قدیم و ایران میدهد. راجع به مندرجات کتب او باید گفت تمامی آنچه را که نوشته نمیتوان صحیح دانست ولی از شخصی هم که خواسته از همه چیز حرف بزند نمیتوان متوقع بود که هر چه نوشته صحیح باشد. انشاء او بعقیدهء محققان در نوشته های او مختلف است یعنی آن را در بعض جاها مغلق و پیچیده در برخی روان و در قسمتی بد تشخیص داده اند - انتهی.(6) صاحب قاموس الاعلام ترکی گوید: پلین از مشاهیر حکمای طبیعی و در حکم موجد تاریخ طبیعی است در سال 25 م. در شهر کومه و یا ورونه از ایتالیا متولد شد. در مبادی حال در زمرهء سربازان بود سپس به شغل قضاوت اشتغال ورزید و ضمناً به علوم و ادبیات پرداخت. بعدها متصدی پاره ای از مأموریتها گردید. در سال 68 فرماندار اسپانیا و در سنهء 84 سردار نیروی دریائی مسینه شد. تمام اوقات فراغت خود را صرف کنجکاوی در علوم و فنون می کرد و شوق عجیب به علم و دانش داشت. کتاب رفیق سفر و انیس بالین و بستر وی بود و بالاخره در راه همین عشق جان داد. هنگام اشتعال کوه آتشفشان وزوو در سنهء 79 م. برای کنجکاوی و مشاهدهء آتشفشان به کوه نزدیک شد و از خطر نهراسید تا از تأثیر سوء گازهای مهلک به هلاکت رسید. کتابهای متعدد در علم حقوق و تاریخ نگاشته است ولی نسخ آنها مفقود است فقط یک تألیف او راجع به تاریخ طبیعی موجود است. این کتاب را در 37 فصل مرتب ساخته و در حقیقت مجموعه ای از فنون مختلفه پرداخته است. در اینجا از احوال زمین و علم جو، و جغرافیا، و هیأت و نباتات و حیوانات و معادن و مفردات طبّی و حتی نقاشی و مجسمه سازی بحث کرده است و اگر چه این تألیف از نقص و عیب خالی نیست لکن طلاقت و فصاحت بیان مؤلف تلافی آن نقائص را میکند. وی عالم طبیعت را مانند بوفن مصور و مجسم ساخته است و این کتاب مکرر طبع و نشر و به اکثر السنه ترجمه شده است... - انتهی. پلین (پلینیوس) را در بعض منابع اسلامی با ابولونیوس (بلینوس و بلیس و بلیناس) اشتباه کرده اند. رجوع به بلینوس شود. دوست عزیز فاضل جوان من آقای دکتر محمد معین را تتبع و تحقیقی انیق در ترجمهء بلیناس است که در مجلهء دانش به طبع رسیده و اینک ما آن را از آنجا نقل میکنیم:
نامها و القاب مختلف - در کتابهای پارسی و تازی: نام دو تن از دانشمندان قدیم به اشکال «بَلیناس»(7)، «بُلُنیاس»(8) «بَلینوس»(9)، «ابلینوس»(10)، «بلیس»(11)، «ابلینس»(12)، «ابلونیوس»(13) و «ابولونیوس»(14) آمده است، و اغلب، او را به لقب «حکیم»(15) و گاه «صاحب الطلسمات»(16) و زمانی «مطلسم»(17)و «جادو»(18) و هنگامی ابلینس یا ابلونیوس «نجار»(19) یاد کرده اند(20).
مآخذ تازی - ابوالفرج محمد بن اسحاق الندیم در «الفهرست» مؤلف بسال 377 در ترجمهء «جابربن حیان» آرد(21): «جابر گفت... من سپس ده کتاب به رأی و عقیدهء بلیناس صاحب الطلسمات تألیف کردم از این قرار: کتاب زحل، کتاب المریخ، کتاب الشمس الاکبر، کتاب الشمس الاصغر، کتاب الزهرة، کتاب عطارد، کتاب القمر الاکبر، کتاب الاعراض، کتاب یعرف بخاصیة نفسه، کتاب المثنی». و در عنوان «معزمین و مشعبدین و غیره» آرد(22): «بلیناس حکیم از مردم طوانه از بلاد روم است و گویند او نخستین کسی است که در بارهء طلسمات سخن گفته است و کتاب او در باب طلسم هائی که در شهر خویش و کشورهای پادشاهان عمل کرده، معروف و مشهور است». و نیز ابن الندیم در ذکر «ابلونیوس» گوید(23): «ابلونیوس، صاحب کتاب المخروطات. بنوموسی در اول کتاب المخروطات گفته اند که بلینوس از مردم اسکندریه بود، و نیز یادآور شده اند که کتاب وی در مخروطات بعللی فاسد شده بود، از جمله به علت صعوبت [ قرائت ] نسخه و ترک استقصاء (دانشمندان) جهت تصحیح آن، دوم بدان جهت که کتاب کهنه شده و ذکر آن از میان رفته، و اجزاء وی در دست مردم پراکنده بود، تا مردی در عسقلان ظهور کرد بنام «اوطوقیوس»(24) و او در علم هندسه مبرز(25)بود. و بنوموسی گفته اند که او را کتابهای نیکو در علم هندسه است که البته هیچیک از آنها به ما نرسیده است و چون از کتاب (مزبور) آنچه میسر بود گرد آمد، چهار مقالهء آنرا اصلاح کردند، و هم بنوموسی گویند که (اصل) کتاب هشت مقاله بوده است، و از آن هفت مقاله و بخشی از مقالهء هشتم موجود است و چهار مقالهء نخستین را هلال بن ابی هلال(26) الحمصی به مراقبت احمدبن موسی ترجمه و سه مقالهء دیگر را ثابت بن قرة الحرانی به عربی نقل کرده است، و از مقالهء هشتم چهار شکل در دست است. و او راست: کتاب المخروطات هفت مقاله و بخشی از مقالهء هشتم، کتاب قطع الخطوط علی نسبة دو مقاله، کتاب فی النسبة المحدودة(27) دو مقاله که نخستین را ثابت اصلاح کرده و مقالهء دوم بعربی نقل شده و نامفهوم است؛ کتاب قطع السطوح علی نسبّ یک مقاله، کتاب الدوائر المماسة، و ثابت بن قرة گوید که او را نیز مقاله ای است در باب اینکه دو خط چون بمقدار کمتر از دو زاویهء قائمه اخراج شوند، یکدیگر را تلاقی کنند».(28)ابوالحسن جمال الدین علی بن یوسف قفطی (568-646ه . ق.) در «تاریخ الحکماء» گوید(29) «کندی در رسالهء خویش «در اغراض کتاب اقلیدس» آرد که این کتاب را شخصی بنام «ابلینس النجار» تألیف و آن را بر پانزده قول بخش کرده است...» و هم قفطی در زمرهء کتب «ثابت بن قرة» آرد(30): «اصلاح وی مقالهء اولی از کتاب ابلونیوس در «قطع النسبة المحددة»(31) و این کتاب دارای دو مقاله است و ثابت (ابن قرة) مقالهء نخستین را اصلاح و شرح و توضیح و تفسیری نیکو کرده است و مقالهء دوم را وی اصلاح نکرده و آن غیر مفهوم است.» و نیز در موضع دیگر تاریخ الحکماء آمده(32): «کتاب مخروطات بلینوس از محمد (بن موسی بن شاکر) » و در عنوان «ابلونیوس النجار» گوید: « عالم ریاضی قدیم العهدست و او از اقلیدس بزمانی دراز اقدم است و او راست: کتاب المخروطات فی علم احوال الخطوط المنحنیة لیست بمستقیمة و لامقوسة، و چون کتبی از روم برای مأمون آوردند، از این کتاب فقط جزء اول را که مشتمل بر هفت مقاله است اخراج کردند و چون کتاب ترجمه شد، از مقدمه مستفاد گردید که آن شامل هشت مقاله بوده است و مقالهء هشتم مشتمل بر معانی مقالات هفتگانه و تعلیقات بوده و مؤلف در آن شروط مفید و فوائدی آورده بوده است، و از آن زمان تا عصر ما، اهل این فن از این مقاله بحث کرده خبری نیافته اند و بدون شک آن از ذخایر پادشاهان بوده است چه این علوم نزد ملوک یونان عزیز بود... و این کتاب یعنی مخروطات از این ابلونیوس است و کتابی دیگر تصنیف وی در این نوع وجود داشته است و همین دو پس از دیرزمانی سبب تألیف کتاب اقلیدس شده است»(33). ابوالعباس موفق الدین احمدبن القاسم بن خلیفه معروف به ابن ابی اصیبعه در «عیون الانباء فی طبقات الاطباء»(34) گوید: «ثم ملک بعد (اسفاسیانوس)(35) طیطوس(36) ابنه سنتین و وجدت فی تاریخ مختصر (قدیم) رومی انه ملک بعد(37) طیطوس، طمیدیوس(38) و فی زمانه کان بلیناس الحکیم صاحب الطلسمات. ثم ملک بعده دومطیانوس(39) اخوطیطوس». ابوالفرج جمال الدین غریغوریوس بن حکیما معروف به ابن العبری (662-685 ه . ق.) در «تاریخ مختصر الدول» آرد: «پس از ثالیس، در علوم ریاضی مخصوصاً ابولونیوس نجار شهرت یافت...(40) ابوعبدالله شهاب الدین یاقوت الحموی بن عبدالله (575-626 ه . ق.) در «معجم البلدان» گوید: «بلیناس خره و شهرک و حصاری است در سواحل حمص بر کنار دریا، و شاید بنام حکیم بلیناس صاحب طلسمات خوانده شده است».
منابع پارسی: مؤلف مجمل التواریخ و القصص (سال تألیف 520 ه . ق.) در ذکر سلطنت طاسیس و استسیانوس(41) گوید(42): «و بدین عهد اندر بود برخاستن بلیناس مطلسم، و من آن را بکتابی تازی اندر یافتم، و این جایگاه درآوردم که بعهد نام این ملک گفته بود. چنان روایت کرده است که بلیناس بن بطاس(؟) را پدر بمرد، و مادرش عظیم درویش بود: و آن جایگاه کنیسه ای بود که بسال یکبار درش باز گشادندی. روز عیدی که رسم بود ایشان را، و بسیاری بتان بودند در آن کنیسه نهاده، پس همه کس کودکان را آنجا بردندی، و هر کودکی جائی که خواستی پیش بت بنشستی تا دانستندی که از آن کودک چه صناعت و کار خواهد آمد، که این تجربت کرده بودند. پس چنان افتاد که مادرش بلیناس را آنجا برد. بلیناس رفت و پیش بتی بیارامید که تعلق بعلم نجوم و فسونها و سحر و صناعتها [ ِء ]بزرگ داشت، و جماعتی در آن ایام بودند اهل آن علم و صناعت، مادرش بلیناس را پیش ایشان برد، قبول نکردند، از بسیاری شفاعت و زاری که کرد [ و ] گفتا خدمت کننده ای باشد، که سخت ضعیفم و بدحال، و شما را ثواب باشد، آخر رضا دادند و گفتند: ایدر همی گردد(43) و مدت هفت سال برآمد، و بلیناس عظیم زیرک بود و صاحب اقبال، ببسیاری علم آموخت دزدیده، و حکیمان او را محلی ننهادندی، که چیزی از نهان وی گویند، و نسخت کتابها برداشت. پس چنان افتاد که عید ایشان فراز رسید، و همهء خلایق بکنیسه جمع شدند. بلیناس رفت و پیش آن بت بنشست تا چیزی خواند از علم. جماعتی از بزرگزادگان بر وی خواری کردند از خداوندان تعلیم و گفتند: تو از کجا؟ و بلیناس را براندند. برخاست و از پس آن بت مهین برفت از غم، و آنجایگاه خوابش ببرد. چنین روایت کند که در این کنیسه شیطانی مقام داشت از بقیت خداوندان علم که اندر عهد سلیمان پیغامبر علیه السلام بودند، و عادت چنان بود که چون مردم بیرون آمدندی، در کنیسه سخت گشتی تا سالی دیگر همان وقت گشاده شدی [ و ]کس ندیدی(44). چون مردمان بیرون رفتند در کنیسه سخت گشت و شیطان پیش آن بت بزرگ بنشست، و کتاب علم و فسونها بزبان جنی همیخواند به آواز بلند، بلیناس بیدار گشت، و دل و هوش بدو سپرد و همی شنید و بهری یاد گرفت، چون تمام بخواند، بلیناس از پس صنم بیرون آمد. شیطان گفت: چه کسی و ایدر چکار داری، که این ساعت بسوزمت به آتش؟ بلیناس زاری و ضعیفی و بیچارگی گفتن گرفت و کم خردی و درویشی، و گفت مرا بکشی سخت نیکو کرده باشی تا از محنت روزگار بازرهم و خلاص یاوم(45) شیطان را رحمت آمد بر وی، گفت برو اکنون از ایدر! بلیناس گفت: یکی بتفضل اندر طالع من نگر تا مرا محنت ها چه خواهد رسیدن؟ پس کتاب را بنگرایید(46) آن شیطان، و طالع ساعت را [ و ]بلیناس را گفت: واجب کند که مادرت همین ساعت بمرده ست و ترا چنین مینماید که کارت بزرگ گردد، و پیش پادشاهان منزلت یابی. بلیناس گریه آغاز کرد. گفت چه باشد اگر این دفتر یک لحظه بعاریت بمن دهی تا در آن بنگرم و پس هر چه خواهی بکن، اگر بکشی و اگر بسوزی. شیطان او را بانگ برزد و بیم نمود، تا از بس زاری که بلیناس بکرد شیطان کتاب او را داد و گفت: همین زمان بنگر و مرا ده. بلیناس کتاب بستد و همی نگریست آنچ خواست. شیطان گفت پس اکنون بازده. بلیناس گفت؛ اگر همین ساعت بیرون روی، و اگر نه فسونی کنم که ناچیز گردی! شیطان بترسید و در دست و پای بلیناس افتاد و زاری کرد و گفت: مرا بگذار تا هم ایدر باشم، و من خود دیده بودم که این کتاب از من برود، اما بتو گمان نبردم. اکنون رحمت کن. بلیناس گفت: روا باشد، و افسون بخواند در باز شد از آن کنیسه، و او بیرون آمد، و مردمان خیره شدند که آن عادت نبود. پس بلیناس با پیش استادان آمد و هیچ پیدا نکرد، و ایشان به شب اندر فسونها کردندی. و زنان مهتران نیکوروی را به افسون بیاوردندی، و به ساقی گری بداشتندی. این شب گفتند: ما را فلان زن باید، و افسون خواندن گرفتند. بلیناس افسونهاء استادان باطل کرد و کس نیامد. ایشان همه خیره بماندند و گفتند: این چه تواند بود؟ و عاجز شدند. بلیناس گفت: آزمودن رایگان است(47). ایشان گفتند: روا باشد. بلیناس فسون برخواند و آن زن همان ساعت بیامد بی خویشتن، و تا روز شراب همی داد، پس برفت و استادان از بلیناس عظیم خیره ماندند و حسد دریشان کار کرد. پس از بلیناس درخواستند که ملک طاسیس(48) را به افسون بیارد تا ایشان را ساقیی کند، بلیناس گفت: دانم که در این چه اندیشیده اید، و لکن من این کار بکنم و همچنان کرد، و ملک بی خویشتن تا سحرگاه ساقیی همی کرد، و پس دستوری دادندش، گفت: این در خواب می بینم، برفت مانده گشته، و بخفت همچنان با موزه. چون برخاست از کسان پرسید که مرا چه افتاد دوش؟ گفتند: ندانیم، تو به شب اندر خاستی مدهوش و موزه پوشیدی و برفتی تا سحرگاه. پس یاد آمدش که نشانی در موزه نهاده بود، بازجست و بیافت، و حقیقت شدش که نه در خواب دیده است، و گمان برد که که کار حکیمان و فسون گرانست. کس فرستاد و ایشان را بخواند و از آن کار بپرسید. استادان بلیناس را بیش ملک اندرسپردند(49)، و گفتند: ما نخواستیم، وی کرد و فسوس(50) داشت بر ملک. بلیناس گفت. من کردم و ایشان فرمودند، لیکن مقابلت این کار را چیزی سازم که در عالم کس را نباشد. پس طلسمی کرد که از هر چهار سامان که دشمن آهنگ ایشان کردی سوار طلسم از آن روی حرکت کردی و آواز جلاجل برخاستی. ملک بدان شادمان شد و سالها بماند تا به عهدی که زن پادشاهی، وقت(51) از دریا جوهری همی خرید، ملک بحرین گفت: بها از آن جلاجل سوار یکی همی خواهم، و آن مالها که ببهاء آن همی دادند نستد. زن فریفته شد، و از آن سوار جلاجل برکند و بفرستاد، و آن طلسم باطل گشت. پس آن ملک با سپاه قصد حرب کرد و آن شهر خراب کرد و پیروزی یافت، و آنرا قصه هاست.
پس کار بلیناس بزرگ شد، و به رومیه و عموریه و مصر و بسیاری (شهرها) طلمسها کرده است بدفع هر چیزی که پادشاهان اندر خواستندی، و بر سر منارهء اسکندریه آینه هم وی ساخت، و هر یکی را علی حده قصه ای هست که چه ساخت، و چه سبب را، و طالعی عظیم داشت در این کار، و بسیار از صنعهای او هنوز بجای است، و از بعد صدوبیست سال از عمرش بشهر مصر بمرد. و اندر کتاب همدان(52) چنان خوانده ام که قباد او را بفرستاد بدفع آفات، شهرها را طلسم ساختن، و بهمدان سرما و کژدم و مار را طلسم کرد [ ا ] ند [ ر ] آن شیر سنگین که پیداست، و دیگری که در زیر زمین است، و چون از مردم شهر ناخشنود بود و از همدان بخواست رفتن، در پایان کوه اروند طلسمی کرد که مردمانش همه مخالف یکدیگر باشند و بدنهان، و هرگز موافقتی اصلی نباشد و نفاق کنند با هم. و این حدیث همدان در قصهء بلیناس ذکر ندارد و از تاریخ قباد تا(53) این عهد بلیناس هم بسیار تفاوت است». و نیز در مجمل التواریخ بعنوان «در تاریخ پادشاهان روم و حکما و غیرهم» آمده(54): «از گاه بلیناس مطلسم(55): هزار و بیست و نه سال.» و در جای دیگر مؤلف گوید(56): «سکندر دوازده پاره شهر بنا کرد: اسکندریه اندر مصر که عجایب تر بنیاد و مناره بست(57)و طلسم آن بلیناس کرد در عهد خویش.» همچنین در موضع دیگر آرد(58): «ذکر بلدالرومیة... از عجایب آنجا آن درخت است از روی، که بلیناس بن بطیاس صاحب الطلسمات ساخته است اندر کنیسه، و صورت سودانی(59) هم از نحاس بر سر آن درخت ساخته، و هرسالی به وقت رسیدن زیتون این سودانی آنجا صفیری بزند بلند، بعد از آن هر سودانی که در آن حدود و دیار باشند آنجا جمع آیند بقدرت خدای تعالی، و با هر یکی سه زیتون یکی در منقار و دو در مخلب، و هر یکی بر سر آن سودانی نشینند و زیتون آنجا فروکنند و ساکنان آنجا برمیدارند و چندان زیتون جمع کنند که روغن کنیسه را تا سال آینده حاصل کنند، و بسیار بفروشند، و اعتماد آن نواحی بر آن باشد، و همهء ناحیت از آن روغن بکار برند و این از عجایب دنیاست. عبدالله عمر گفت که عجایب عالم چهارست: این کنیسه و درخت که یاد کردم و منارهء اسکندریه، و آن آینه که در آنجا نهاده است، و این هردو صنعت بلیناس است.» و در موضع دیگر آن کتاب آمده(60): «و بر سر بالای آن بر مناره(61) بلیناس آیینه ای ساخته بود در عهد خویش که چون در آن نگریدندی، جملهء کشتیها بر در روم و قسطنطنیه بدیدندی، و دریاها جمله، و هیچ پوشیده نماندی».
نظامی و بلیناس: ابومحمد نظام الدین الیاس بن یوسف بن زکی مؤید نظامی گنجوی در اقبال نامه «منظوم بین 607، 615» در عنوان «خلوت ساختن اسکندر با هفت حکیم» یعنی ارسطو(62)، والیس(63)، بلیناس، سقراط(64)، فرفوریوس(65)، هرمس(66)، افلاطون(67) گفتار هر یک را در آفرینش نخست، یاد کند(68). بلیناس سومین فیلسوف است که رای خویش را چنین اظهار کند(69): بلیناس دانا بزانو نشست
زمین را طلسم زمین بوسه بست(70)
که چندانکه هست آفرینش بجای
شها! بر تو باد آفرین خدای
ز دانش مبادا دل شاه دور
که با نور به دیده، با دیده نور
چو فرهنگ خسرو چنان بازجست
که پیدا کنم رازهای نخست
نخستین طلسمی که پرداختند
زمین بود و ترکیب ازو ساختند
چو نیروی جنبش در او کرد کار
به افسردگی زو برآمد بخار
از او هر چه رخشنده و پاک بود
سزاوار اجرام افلاک بود
دگر بخشها کان بلندی نداشت
بهر مرکزی مایه ای می گذاشت
یکی بخش از او آتش روشن است
که بالاترین طاق این گلشن است
دوم بخش ازو باد جنبنده خوست
که تا او نجنبد، ندانند کوست
سوم بخش ازو آب رونق پذیر
که هستش ز راوق گری ناگزیر
همان قسمت چارمین هست خاک
ز سرکوب گردش شده گردناک.
و هم نظامی در اقبال نامهء مزبور در عنوان «انجامِشِ روزگار بلیناس» گوید(71):
مغنی نامه:
مغنی درین پردهء دیرسال
نوائی برانگیز و با او بنال
مگر بر نوای چنان ناله ای
خرد بارد از اشک من ژاله ای.
داستان:
بلیناس را چون سر آمد جهان(72)
چنین گفت در گوش کارآگهان
که: هنگام کوچ آمد اینک فراز
بجای دگر میکنم ترکتاز
گلین خانه ای کو سرای منست
نه من، هیکلی دان که جای من است
به این هفت هیکل که دارد سپهر
سرم هم فروناید از راه مهر
من آن اوج گردون پنا خسروم
که در خانه می آیم و میروم
گهی درخزم غنچه ای را بکاخ
گهی برپرم طاوسی را بشاخ
پریوارم از چشمها ناپدید
به هر جا که خواهم توانم پرید
شدآمد بقدر زمان کی کنم
زمان را کجا پی نهم، پی کنم
چوکوشم، نهم بر سر سدره پای
چو خواهم، کنم در دل صخره جای
بدشت و بدریا توانم گذشت
هم الیاس دریا و هم خضر دشت
جز این هر چه یابی در ایوان من
نه من، هم نشینی است بر خوان من
من آنم که خواهم شدن بر فراز
برون دان ز من هر چه یابند باز
چو گفت این ترنم به آواز نرم
سوی همرهان بارگی کرد گرم
برآسود از آشوب های جهان
که جشنی بود مرگ با همرهان.
هم نظامی در هفت پیکر، در وصف «سمنار» معمار می گوید(73):
چون بلیناس روم صاحب رأی
هم رصدبند و هم طلسم گشای.
در فرهنگهای پارسی ذیل «آذر همایون»آمده: «نام ساحره ای از نسل سام که خدمت آتشکدهء اصفهان میکرد و ذوالقرنین او را به بلیناس حکیم داد و بدین سبب بلیناس را جادوگر میگفتند(74). منشأ این افسانه اسکندرنامهء نظامی است(75):
بهاری کهن بود و چینی نگار
بسی خوشتر از باغ در نوبهار
به آئین زردشت و رسم مجوس
بخدمت در آن خانه چندین عروس
همه آفت دیده و آشوب دل
ز گل شان فرورفته در پایگل
در او دختری جادو از نسل سام
پدر کرده آذر همایونش نام
چو برخواندی افسونی آن دلفریب
ز دل هوش بردی ز دانا شکیب
بهاروتی از زهره دل برده بود
چو هاروت صد پیش او مرده بود
سکندر چو فرمود کردن شتاب
بدان خانه تا خانه گردد خراب
زن جادو از هیکل خویشتن
نمود اژدهایی بدان انجمن
ز بیم وی افتان و خیزان شدند
بنزد سکندر گریزان شدند
که هست اژدهایی در آتشکده
چو قاروره در مردم آتش زده
کسی کو بدان اژدها بگذرد
همان ساعتش یا کشد، یا خورد
شه از راز آن کیمیای نهفت
ز دستور پرسید و دستور گفت
بلیناس داند چنین رازها
که صاحب طلسم است بر سازها
بلیناس را گفت شاه این خیال
چگونه نماید به ما بدسگال؟
خردمند گفت: اینچنین پیکری
نداند نمودن جز افسونگری
اگر شاه خواهد شتاب آورم
سر اژدها در طناب آورم
جهاندار گفت: اینت پتیاره ای
برو گر توانی بکن چاره ای
خردمند شد سوی آتشکده
سیاه اژدها دید سر برزده
چو آن اژدها در بلیناس دید
ره آبگینه بر الماس دید
برانگیخت آن جادوی ناشکیب
بسی جادوییهای مردم فریب
نشد کارگر هیچ بر چاره ساز
سوی جادوی خویشتن گشت باز
هر آن جادوئی کان نشد کارگر
بجادوی خود باز پس کرد سر
بچاره گری زیرک هوشمند
فسون فساینده را کرد بند
بوقتی که آن طالع آید بدست
کزو جادویی را درآید شکست
بفرمود کآرند لختی سداب(76)
بر آن اژدها زد چو بر آتش آب
بیک شعبده بست بازیش را
تبه کرد نیرنگ سازیش را
چو دختر چنان دید کان هوشمند
ز نیرنگ آن سحر بگشاد بند
بپایش درافتاد و زنهار خواست
به آزرم شاه جهان بار خواست
بلیناس چون روی آن ماه دید
تمنای خود را بدو راه دید
بزنهار خویش استواریش داد
ز جادوکشان رستگاریش داد
پریروی را برد نزدیک شاه
که این ماه بود اژدهای سیاه
.................................
و گر خدمت شاه را درخور است
مرا هم خداوند و هم خواهر است
چو شه دید رخسار آن دلفریب
برآراسته ماهی از زر و زیب
بلیناس را گفت کاین رام تست
سزاوار می خوردن جام تست...
بلیناس بر شکر تسلیم شاه
رخ خویش مالید بر خاک راه
پریروی را بانوی خانه کرد
پری چند ازینگونه دیوانه کرد
برآموخت زو جادوییها تمام
بلیناس جادوش از آن گشت نام.
علاوه بر آنچه گفته شد در تاریخ قم، فصل هفتم (چ طهرانی صص86-88) شرح طلسم بستن بلیناس در قم آمده و نیز نام بلیناس در کتب طبی یاد شده چنانکه حکیم مؤمن ذیل «ارنب بری» از او نقل می کند(77).
اکنون باید دانست که بلیناس کیست و هویت او چیست؟ مؤلف قاموس الاعلام ترکی، بلیناس را همان پلین(78) (پلینیوس) مشهور می داند(79). و ترجمهء حال وی را به ترجمهء پلین ارجاع کرده است. جانسن مؤلف فرهنگ فارسی، عربی به انگلیسی نیز بلیناس را بر پلینی(80) (پلینیوس) منطبق می کند(81). و هربلو(82)هم همین عقیده دارد. دو پلینیوس(83) در جهان علم و ادب شهرت دارند: پلینیوس قدیم یا کبیر و پلینیوس جوان برادرزادهء پلینیوس بزرگ، دومین ادیب رومی است که به سال 62 م. در کومه(84) متولد شده و با طرایانوس(85)دوست بود و او مؤلف «مدیحهء طرایانوس»(86) و نامه های مشهور است و وفات وی به سال 120 م. اتفاق افتاده است اما پلینیویس بزرگ (23-79 م.) دانشمند و نویسندهء رومی، تعداد تألیفات وی از 160 تجاوز می کرده ولی از آن جمله فقط کتابی جسیم موسوم به «تاریخ طبیعی»(87) بجای مانده است مشتمل بر سی و هفت جزء که شامل دائرة المعارفی است از جغرافیا و ملل و اقوام آدمی و جانوران و گیاهان و انواع داروهای نباتی و حیوانی و معادن و غیره. اما صفاتی که برای بلیناس یا بلینوس (و محرفات آن) شمرده شده مانند: مطلسم، ساحر، مهندس؛ بر پلینیوس صادق نیست و علت عمدهء تطبیق بلینیوس و پلینیوس، همان تشابه اسمی است و به همین لحاظ نسخه ای که موسوم به «راز آفرینش»(88) به نام بلیناس در کتابخانهء ملی پاریس محفوظ است، سابقاً به پلینوس نسبت داده می شد، ولی چون مؤلف در آن کتاب گفته است که اصل وی از طوایه(89) است و این کلمه قطعاً مصحف طوانه(90) است که همان تیان(91)باشد بنابراین شکی نمی ماند که مؤلف آن اپولونیوس طوانه ای است. «اپولونیوس طوانه ای» سیلوستر د ساسی وحدت بلیناس و اپولونیوس را نخستین بار اثبات کرد(92) و نشان داد که این نام اولین دفعه در ادبیات عرب، در یکی از مؤلفات هرمسی(93) متعلق به عهدی کهن، یاد شده. نام این تألیف طبق نسخ خطی موجود «کتاب الجامع للاشیاء»(94) یا «کتاب العلل»(95) و یا «کتاب سرالخلیقه و صنعة الطبیعة»(96) است.
بسیاری از محققان اروپائی مانند دکتر لکلرک(97)، شتین شنیدر(98)، ناو(99)، گت هیل(100)، روسکا(101)، پلسنر(102)، تحقیقات د ساسی را تعقیب کردند و همه متفق شدند که بلیناس همان اپولونیوس است و کوشیدند که پرده از اسرار کتاب مذکور بردارند ولی به مقصود نرسیدند. پس از دانشمندان مزبور پاول کراوس در کتاب «جابربن حیان» تحقیقاتی سودمند در این باب کرده است(103). کراوس می گوید(104): «در آثار جابر نام بلیناس حکیم آمده است(105). و این نام جز صورت محرف اپولونیوس، نیست؛ بدون شک مقصود همان «اپولونیوس طوانه ای» حکیم فیثاغوری جدید است. در آثار جابر علاوه بر بلیناس(106)، گاه بلینوس(107) نیز دیده میشود. در نسخ کتاب «سرالخلیقة» این دو شکل بطور تساوی یاد شده، صحیح آن است که این دو را بصورت بلیناس(108) و بلینیوس(109) تصحیح کنند و یا لااقل بلنیاس (بفتح اول و سکون دوم و فتح سوم) تلفظ کنند. شکل اخیر از نسخهء خطی کتاب «جوامع العلوم» بدست آمده که نوعی دائرة المعارف است تألیف یکی از شاگردان ابوزید بلخی و مورخ بسال 396 ه .ق . است»(110). اپولونیوس از فیثاغوریان جدید و آخرین مبلغ و نمایندهء آیین شرک که بعلت رواج مسیحیت در شرف احتضار بود محسوب میشد و هدف وی آن بود که با تغییراتی در آداب و افکار، آیین شرک را از زوال حتمی نجات بخشد. اپولونیوس در زمان حیات خویش چندان مورد احترام بود که ستایش او با خرافات توأم شده بود و سه چهار قرن پس از مرگ، وی را همرتبهء خدایان میستودند. اهالی زادگاه اپولونیوس، برای او معبدی ساختند و در جاهای دیگر پیکر او را در جنب خدایان جای دادند، نام او را یاد میکردند به امید آنکه کراماتی از وی سرزند یا از حمایت آسمانی او برخوردار شوند. امپراطوران در جستجو بودند تا کوچکترین اقوال و کمترین آثار زندگانی وی را بدست آورند. یک نویسندهء تاریخ فلسفه او را خدایی میداند که به زمین فرود آمد. آخرین مدافعان مذهب شرک همواره او را در برابر عیسی که با وی معاصر بود علم کرده اند.
«ترجمهء احوال»: در میان اینهمه ابراز علاقه تشخیص حقیقت بسیار مشکل است، مخصوصاً اگر توجه شود که آثار اپولونیوس به ما نرسیده است، چه 84 نامه و مدیحهء به اسم دومطیانوس (دمیسین) که بنام او باقی است، اصالت آنها بکلی مورد شک است. ترجمهء حال اپولونیوس پس از 120 سال بعد از مرگ وی توسط فیلوستراتوس(111) و بدستور ملکهء یولیا(112) زوجهء سوروس(113) که به فیلسوف مزبور ارادت و ایمان کامل داشت نوشته شده است منابع فیلوستراتوس چه بوده؟ چنانکه خود او می گوید، منابع وی روایات عجیب روحانیان، اساطیری که در معابد محفوظ مانده بود، دو مکتوب مبهم، خاطرات دامیس(114) (امروزه در دست نیست) که مردی ساده لوح و محدودفکر بود و بخش مهم زندگانی خود را با اپولونیوس گذرانیده، و با او به کلده و هند رفته بود. دامیس در نوشته های خود از کرامات و خرق عادات چیزی نقل نکرده است. با اینهمه آنچه را که میتوان قریب به حقیقت دربارهء حیات و عقاید او بدست آورد، در ذیل نقل میکنیم:
وی در زمان سلطنت اغسطس(115) در آغاز قرن اول میلادی، از خانواده ای ثروتمند و مشهور در طوانه، کرسی کاپادوکیه متولد شد. در سن چهارده سالگی، پدر اپولونیوس او را به طرسوس(116) فرستاد تا آنجا تحت هدایت اوذودیمس(117) فینیقی، صرف و نحو و معانی و بیان آموزد؛ اندکی بعد، وی با اکسنس(118)فیلسوف دیدار کرد و این دانشمند، حکمت فیثاغورسی بدو تعلیم کرد. اپولونیوس، کردار استاد مزبور را با گفتار و دروس وی منطبق نیافت، پس او را ترک گفت و از آن پس خود فیثاغورس را در همهء امور سرمشق خویش قرار داد. و بالنتیجه، از آن زمان تا هنگام مرگ با کمال زهد روزگار میگذرانید، از گیاهان تغذیه و از اغذیهء حیوانی کام پرهیز میکرد، از باده گساری دوری میجست، از زنان احتراز میکرد، بر بستر خشن می خفت، پای برهنه میرفت، موهای خویش نمی سترد، هرگز جامه ای جز پشمین نمی پوشید و اموال خویش به فقراء می بخشید. اپولونیوس ریاضتی طاقت فرسا که عبارت از سکوت و صمت در مدت پنج سال بود، متحمل شد. گویند این عمل در زمانی انجام شد که وی سفرهای خویش را آغاز کرد. او بترتیب در پامفیلیه و کیلیکیه و انطاکیه سیاحت کرد، و چون میخواست که به منابع افکار فیثاغورسی دست یابد، به مشرق شتافت و مدت چهار سال در بابل بماند و با مغان مذاکره و مباحثه کرد و از آنجا به قفقاز شد و به هند سفر کرد و در آن سرزمین با برهمنان مصاحبت و در آیین ایشان مطالعات کرد؛ و همچنین در اقطار حبشه، مصر علیا، یونان و ایتالیا به سیاحت پرداخت. و به روم رفت تا چنانکه خود می گفت، ببیند که یک تن طاغیه(119) چگونه جانوری است؟ در روم دختری جوان را که مردم مرده می پنداشتند زندگانی بخشید، ولی این کار با فرمان نرون امپراتور (54-68 م.) که به مدلول آن ساحران را تبعید میکردند مخالف بود، ازینرو وی را از شهر روم تبعید کردند و او همچون پیامبری سیاح در ایالات مختلف امپراتوری روم بسیاحت پرداخت. لکن سپس وسفاسیانوس (و سپازین) امپراتور (متوفی بسال 79 م.) با او چون هاتف و سروشی غیبی مشورت میکرد. ولی دومطیانوس (دمیسین) امپراتور (81-96 م.) بفرمود تا موی سر و ریش او بسترند. اپولونیوس بخنده گفت: انتظار نداشتم که موی سر و ریشم در معرض خطر افتد. همین بذله گوئی موجب شد که او را شکنجه کنند و وی با کمال شجاعت آن را تحمل می کرد.
اپولونیوس همواره یا خود بتعلم مشغول بود و یا به روشن کردن افکار دیگران می پرداخت و میکوشید که رفتار او بر کردار روحانیون و کشیشان رجحان داشته باشد. در همهء سفرها افتخارات بسیار کسب کرد و همه جا او را با نهایت اعزاز و احترام پذیرفتند. وی طغیان نواحی مختلف را خاموش میکرد. گویند روزی در حین تدریس در مجلس عام، با قیافهء حیرت زده فریاد برآورد: «این جبار ظالم را بزنید! این جبار ظالم را بزنید!» آنگاه گفت همین دم دومطیانوس را کشته اند. این پیشگوئی تحقق یافت. برای تعلیل این داستان میتوان گفت که اپولونیوس در توطئهء ضد دومطیانوس دست داشته است، اما چون فاصلهء جایگاه اپولونیوس از محل وقوع حادثه 400 فرسنگ بوده، این قول افسانه بنظر میرسد.
عظمت اپولونیوس: چنانکه گفتیم وسفاسیانوس (وسپازین) امپراتور با اپولونیوس بمنزلهء هاتف و سروش مشورت میکرد. سری که مرگ او را نهان داشت، بر خرافاتی که هاله وار وی را احاطه کرده بود، افزود زیرا چنان تصور شد که اپولونیوس پس از عمری دراز، ناگهان زمین را ترک گفته است بدون آنکه توانسته باشند آخرین لحظات عمر و یا نحوهء مرگ او را دریابند. برخی وفات او را در افسس(120) بسال 97 م. به زمان سلطنت نروا(121) دانسته اند. اپولونیوس در آن شهر مکتبی فیثاغورسی ایجاد کرده بود. اپولیوس(122)، اپولونیوس را در ردیف موسی و زرتشت قرار داده است. دیو کاسیوس(123) که یولیا دمنا(124) مشوق و برکشندهء اوست در «تاریخ» خود(125) میگوید که کاراکالا(126) امپراتور (211-216 م.) پرستشگاه یا بنائی بیادگار حکیم مزبور بر پا کرد. لامپریدیوس گوید(127) که الکساندر سوروس امپراتور روم (222-235 م.) هیکل اپولونیوس را با مسیح، ابراهیم و ارفاوس(128)میان خدایان کاخ خویش جای داده بود(129). و پیس کوس گوید(130) آنگاه که ارلیانوس امپراتور (270-275 م.) طوانه زادگاه اپولونیوس را محاصره کرده بود، اپولونیوس بدو ظاهر شد و بالنتیجه امپراطور نذر کرد معبدی برای او برپای سازد فرفوریوس و یامبلیقوس(131) او را یکی از مآخذ خویش در تألیف «حیات فیثاغورس» یاد کرده اند. جالب توجه است که هیروقلیس(132) کنسول مقدم بیثینیه(133) در عهد دیوقلطیانوس(134) در انتقاد ادعاهای مسیحیان، کرامات اپولونیوس را یادآور شده است تا نشان دهد که معجزه مخصوص مسیح نبوده است. ژرم(135) و اگوستین(136)، اپولونیوس را به بزرگی یاد کنند. سیدنیوس اپولیناریس(137) گوید:
شاید هیچ مورخی نتواند در ازمنهء قدیم فیلسوفی بیابد که زندگانی وی شبیه زندگانی اپولونیوس باشد. امیانوس مارسلینوس(138) و اناپیوس(139) هم اپولونیوس را ستوده اند(140).
آنچه که از مطالعهء حیات اپولونیوس و نیز از افسانه هایی که دربارهء او روایت شده، بر می آید این است که اپولونیوس بیش از آنکه فیلسوف باشد یک روحانی مجدد و حکیمی اخلاقی و دینی و عارف مسلک است. از این رو با آنکه او شاگرد و پیرو فیثاغورس است کمتر نظریاتی در فلسفه اظهار کرده است(141). اپولونیوس برای ریاضیات، نجوم و موسیقی درجهء دوم اهمیت را قائل بود در صورتی که در نظر فیلسوفان دیگر همان مکتب، این سه، علوم اولیه محسوب می شدند. اپولونیوس می کوشید که به تشریفات دینی و معتقدات مذهبی معنی و مفهومی عالی تر دهد و اساساً هدف همهء فعالیت های وی، اقامت ممتدش در معابد، مذاکرات او با روحانیان ممالک مختلف و شاید هم مؤلفات وی که یکی از آنها به قول فیلوستراتوس دربارهء قربانیها و دیگری دربارهء پیشگویی به وسیلهء ستارگان نوشته شده همین امر بوده است. اپولونیوس مانند افلاطون به روحانیان خرده می گیرد که به وسیلهء افسانه های بیرون از موازین اخلاقی، شعلهء علاقهء به تقوی و تفکر در بارهء الوهیت را در دلهای مردم خاموش کرده اند. وی برای مداوای این درد می خواست به سنن اولیهء نوع بشر دست یابد و برای کسب آنها در میان ملل قدیم مشرق به جستجو و تتبع پرداخت.
از گفته هایی که اپولونیوس در مواقع مختلف بر زبان رانده و شاگرد او دامیس آنها را حفظ کرده، چنین برمی آید که او همهء کرهء زمین را بمنزلهء یک وطن می نگریست و کلیهء افراد بشر را همچون برادرانی می دانست که باید همهء مواهب طبیعت را بین خود تقسیم کنند. در این امر، او همان اصل زندگی اشتراکی را که مکتب فیثاغورسی از آغاز می خواست به مرحلهء عمل درآورد، تعمیم کرده است. ارزش نظریات وی در خصوص آیین، از نظریات اخلاقی او کمتر نیست. اپولونیوس از خون ریختن و قربانی وحشت داشت. وی قربانیها، حتی هدایای پاک و ساده را شایستهء درگاه خدا نمی دانست و می گفت خدا به هیچ چیز نیازمند نیست. هر شی ء ارضی، در برابر او ناپاک نماید؛ تنها کلماتی شایستهء حضرت اوست که حتی به خروج از میان دو لب احتیاج ندارند(142). بنابراین بر خلاف آنچه گفته اند نمی توان قائل شد که چنین مردی به تفأل و پیشگوئی به وسیلهء خون معتقد بوده، بلکه باید گفت که او بدین اعمال مشرکان معنی و مفهومی عمیق تر و به تعبیر دیگر آنها را به نظریهء عرفانی قسمی الهام باطنی و کشف و شهود شخصی اسناد می داده است. تأثیر اپولونیوس در حیطهء فلسفه بمعنی اخص نیز - هر چند کمتر است - مورد اعتناست. وی دو عالم مشرق و مغرب (یونان) را که تا آنگاه از یکدیگر مجزی بودند بهم نزدیک کرد. اپولونیوس یکی از نخستین کسانی است که به تحقیق رشتهء نامرئی سنتی که افراد و اقوام دو جهان مزبور را به یکدیگر مرتبط می ساخت، پرداخته است. هم او یکی از پیشوایان مکتب عالی اسکندریه است که بنظر می رسد در برابر مسیحیت - که تازه نشأت یافته بود می خواست همهء مساعی عقلانی و فکری عالم قدیم را در یکدستگاه ملخص و منظم سازد(143) آثار وی. از آثار منتسب باپولونیوس «مراسم قربانیها»، یک «وصیت نامه»، «پیشگوییها»، «زندگانی فیثاغورس» و «پیشگویی بوسیلهء ستارگان» را می توان نام برد. لکلرک گوید(144):
«برخی از نوشته های اپولونیوس(145) برای خالدبن یزید ترجمه شده. از تحقیق در این ترجمه ها چنین برمی آید که آثار اپولونیوس صاحب الطلسمات را به گبران انتساب می دادند، چنانکه در فهرست کتب وی در ابن الندیم آمده است(146). کتاب اسرار الطبیعه تألیف حکیم بلینوس توسط کشیشی بنام «سجیوس»(147) که شناخته نیست به عربی نقل شده است. د ساسی در باب این کتاب که به ما رسیده(148)، تحقیقی فاضلانه در مجلد چهارم «ملاحظات و مستخرجات» منتشر کرده است.
در کتابخانهء اسکوریال(149) بشمارهء 916، کتابی است بنام بولیناس(150) در باب تأثیرات نجومی، که توسط حنین بن اسحاق ترجمه شده است، و شاید این ترجمه همان باشد که در کتابخانهء پاریس، در زمرهء کتب عربی به شمارهء 1016 بنام بلیانوس(151) ضبط شده و موضوع آن هم احکام نجوم است، و آن ترجمه ای است از نسخهء عربی حنین به زبان عبری». کارا دو وو(152) در «دائرة المعارف اسلام» ذیل «بلینوس» علاوه بر رسالهء احکام نجوم که حنین بن اسحاق ترجمه کرده (و در بالا گذشت) نویسد: «یک نوع تاریخ طبیعی بنام کتاب العلل»(153) که نسخهء آن در لیدن موجود است بدو نسبت داده شده(154). و نیز کتابی در خصوص «اجرام سبعه» حاجی خلیفه(155) بوی اسناد داده است»(156).
* * *
از آنچه در ترجمهء اپولونیوس طوانه ای گفته شد، نیک برمی آید که بلیناس حکیم صاحب الطلسمات هم اوست. اما ابلونیوس مهندس و مؤلف مخروطات بلاشک نمیتواند او باشد. کارا دو وو در دائرة المعارف اسلام می نویسد: «بلینوس گاه دربارهء اپولونیوس تیانی (طوانه ای) و گاه در باب اپولونیوس برغه ای اطلاق شده، اما اصو اپولونیوس تیانی در نزد عرب کمتر شناخته شده است و بعکس مؤلفات مهندس بزرگ برغه کام نزد آنان معروف و دقیقاً مورد مطالعهء دانشمندان مشرق بوده است».
اپولونیوس برغه ای(157): او مهندس و منجمی یونانی از مردم برغه(158) در پامفیلیه(159) و ساکن اسکندریه بود و ظهور وی در حدود سال 205 ق. م. و معاصر بطلمیوس چهارم و شاگرد ارشمیدس و یکی از بانیان علوم ریاضی است. این اپولونیوس نخستین کس است که خواص قطع مخروطات(160) را دریافته است و رساله ای در هشت مقاله از او برجای است (که مقالهء هشتم ناقص است).
قول ابن الندیم و قفطی را دربارهء مؤلفات این اپولونیوس در بخش اول این مقالت آورده ایم(161). در دائرة المعارف اسلام آمده: «رسالهء مخروطات اپولونیوس هشت کتاب (مقالت) بوده است، آخرین آنها (به استثنای چهار شکل) مفقود شده است. چهار مقالهء نخستین توسط هلال بن ابی هلال حمصی (متوفی در حدود سال 270 ه . ق.) ترجمه شده. و سه کتاب دیگر و چهار شکل موجود از مقالهء هشتم را ثابت بن قره ترجمه کرده است. نسخه ای از این ترجمه ها در اکسفرد موجود است و ترجمهء ثابت بن قره در بسیاری از کتابخانه ها یافت می شود. دانشمندان دیگر عرب مخروطات او را مورد مطالعه قرار داده و در آن اصلاحاتی کرده اند مانند: احمدبن موسی، ابوالفتح اصفهانی، نصیرالدین طوسی، یحیی بن ابی الشکر، و محیی الدین المغربی. علاوه برین تصنیف عمده، علمای شرق رسایل ذیل را بنام اپولونیوس می شناخته اند: کتاب قطع الخطوط علی نسبة، که ثابت بن قرة شرحی نیکو بر آن نگاشته است، کتاب فی النسبة المحدودة، کتاب الدوائر المماسة و چند مقالت»(162). برتراند رسل گوید که فرضیهء دوایر مماسه را اپولونیوس کشف کرده و بعد بنام بطلمیوس شهرت یافته است(163). قطع مخروطات در اکسفرد بسال 1710م. توسط گرگوری و هاله(164) منتشر شده است.
* * *
بجز دو اپولونیوس مزبور، پنج اپولونیوس بنام: اپولونیوس اسکندرانی، اپولونیوس سوفسطائی اسکندرانی، اپولونیوس ملن، اپولونیوس ردسی، اپولونیوس ترالی، در علوم ادب شهرت یافته اند(165) که هیچیک با موضوع مقالهء ما مربوط نیست. (محمد معین).
(1) - Pline l'Ancien. Le Naturaliste (Caius Plinius Secundus).
(2) - Come.
(3) - Studiosus.
(4) - Stabies.
(5) - Historia Naturalis. (6) - رجوع شود بتاریخ ایران باستان ج1 ص506 و 527 و ج2 ص1008 و 1076 و 1456 و 1516 و 1608 و 1908 و ج 3 ص2066 و 2113 و 2207 و 2208 و 2628 و 2644 و 2458 و 2466 و 2455 و 2687 و 2697 و 2698.
(7) - Balinas (مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص129؛ هفت پیکر نظامی چ وحید ص126، 127، 274 و 276؛ الفهرست ابن الندیم چ مصر ص 503؛ کشف الظنون چ 1 ج2 ص286؛ تحفهء حکیم مؤمن چ 1277 ه . ق. ص10؛ برهان قاطع و قاموس الاعلام ترکی).
(8) - Bolonias (معجم البلدان یاقوت، ذیل: بلنیاس).
(9) - Balinus (تاریخ الحکماء قفطی چ لیبسک ص316؛ الفهرست ص373 س3 و دائرة المعارف اسلام، ذیل: بلینوس).
(10) - تاریخ الحکماء صص61-62؛ الفهرست ص373.
(11) - Balis (دائرة المعارف اسلام ذیل: بلینوس).
(12) - تاریخ الحکماء ص64.
(13) - تاریخ الحکماء ص61.
(14) - Abulunius (مختصرالدول ابن العبری چ بیروت ص63).
(15) - معجم البلدان ذیل: بلنیاس و عیون الانباء ج 1 ص73 و برهان قاطع ذیل: بلیناس.
(16) - معجم البلدان ذیل: بلنیاس و عیون الانباء ج 1 ص73 و مجمل التواریخ ص488، و در شرفنامهء نظامی ص243: «صاحب طلسم».
(17) - مجمل التواریخ و القصص ص14 و 129.
(18) - تاریخ الحکماء ص61 و 64؛ مختصرالدول ص63.
(19) - شرفنامه چ وحید ص245.
(20) - ظ «نجار» عنوانی بوده که بمهندسان عالیمقام نیز اطلاق میشده است چنانکه ابن العبری هم «ابولونیوس» و هم «اوقلیدس» را، که هر دو مهندس بودند، بلقب نجار خوانده است (مختصرالدول ص63) و خاقانی بعکس، پدر خود «علی نجار» را «مهندس» نامیده:
شیخ مهندس لقب، پیر دروگر علی
کآزر و اقلیدسند عاجز برهان او
(دیوان چ عبدالرسولی ص374).
(21) - الفهرست ص503.
(22) - همان کتاب ص434.
(23) - همان کتاب ص373.
(24) - Eutocius و در تاریخ الحکماء (ص 62): اوطیقوس.
(25) - و در تاریخ الحکماء: و معلم آن فن بود.
(26) - در تاریخ الحکماء: هلال بن هلال الحمصی.
(27) - در تاریخ الحکماء: کتاب فی النسبة للحدود.
(28) - قفطی در تاریخ الحکماء (صص 61-62) همین قول را با جزئی تغییر نقل کرده است.
(29) - ص64.
(30) - ص119.
(31) - در اصل چنین است، و صحیح المحدودة (ابن الندیم) است.
(32) - ص316.
(33) - قفطی در اینجا خواننده را بترجمهء اقلیدس حواله میدهد.
(34) - چ مطبعة الوهیة 1299 ه . ق. ج1 ص73.
(35) - محرف: و سپاسیانوس Vespasianus. رجوع شود به: مختصرالدول ص117: اسفسیانوس.
(36) - Titus. (37) - در اصل: بعده.
(38) - در مختصرالدول ص118: «ذومیطیانوس قیصر» Domitianus پس از طیطوس بسلطنت رسیده و صحیح همین است.
(39) - ص63.
(40) - در اینجا مؤلف از کتاب مخروطات یاد میکند.
(41) - در کتاب حمزه (ص 49): طاطس و استسیانوس، و صحیح، اسفاسیانوس (و سفاسیانوس) مذکور است.
(42) - ص129.
(43) - یعنی: اینجا بگردد و راه برود. (بهار).
(44) - در این عبارت سقطی است. (بهار).
(45) - لغتی است از: یابم. (بهار).
(46) - ظ: بنگرید، یا اینکه: بنگرائید. لهجه ای است از بنگرید که معروف نیست (؟). (بهار).
(47) - ظ: آزمون رایگان، مثلی است. رجوع به امثال و حکم شود.
(48) - در کتاب حمزه: طاطس. (بهار). و صحیح طیطوس است که مذکور شد.
(49) - در سپردن و اندرسپردن کسی را؛ بمعنی سعایت کردن در حق او و باصطلاح امروز چغلی کردن او باشد. سنائی فرماید:
بی بلا نازنین شمرد او را
چون بلا دید در سپرد او را. (مرحوم دهخدا).
(50)- فسوس و افسوس بمعنی استهزا است. (بهار).
(51) - وقتی را با حذف یاء تنکیر نوشته. (بهار).
(52) - ظ . همان «همدان نامه» تألیف عبدالرحمن بن عیسی الکاتب. رجوع شود به مجمل التواریخ ص م (بقلم محمد قزوینی).
(53) - در اصل: و. (بهار).
(54) - ص14.
(55) - تا سال 520 ه . ق.(تألیف کتاب).
(56) - ص57.
(57) - ظ: مناره ایست. (بهار).
(58) - ص488.
(59) - برهان گوید: سودانیات... بلغت سریانی مرغی باشد سبزرنگ و منقار دراز بزرگی دارد و درختان را بمنقار سوراخ کند و آنرا بشیرازی «دارتمک» خوانند. (بهار).
(60) - ص494.
(61) - یعنی منارهء اسکندریه.
(62) - Aristoteles (384-322 ق. م.).
(63) - قفطی در تاریخ الحکماء آرد: فالیس المصری و ربما قیل والیس الرومی کان حکیماً فاض فی الزمن الاول قیماً بعلوم الریاضة و احکام النجوم و له فی ذلک المؤلفات الجمیلة المشتملة من هذا النوع علی المقاصد الجلیله و هو مؤلف الکتاب المشهور بین اهل هذه الصناعة المسمی بالبزیدج (در متن: بریدج، و در الفهرست: الزبرج) الرومی و فسره بزرجمهر...» و استاد یولیوس لیپرت محشی کتاب، هویت وی را تعیین نکرده است. (تاریخ الحکماء ص261). ولی والیس رومی یا اسکندرانی در حقیقت والنس Vettius Valensمنجم یونانی از اهل انطاکیه است که در اواسط قرن دوم م. میزیسته. برای اطلاع بیشتر به گاه شماری تألیف تقی زاده ص316 و 317 متن و حاشیه رجوع شود.
(64) - Socrates (470 یا 468-400 یا399 ق. م.).
(65) - Porphyrios (233-306 م.).
(66) - Hermes (?). (67)- Platon (429 یا 427-347 ق. م.).
(68) - بدیهی است که (صرفنظر از هرمس) بین سال شهادت سقراط تا سال وفات فرفوریوس، متجاوز از هفت قرن است و اجتماع این دانشمندان در یک زمان امکان پذیر نبوده است! و ظاهراً نظامی که از شهرت «حکمای سبعه» آگاه بوده (رجوع شود به: شمارهء هفت و هفت پیکر نظامی بقلم محمد معین ص33) خواسته است هفت حکیم را بدین طریق در منظومهء خود گرد آورد.
(69) - چ ارمغان صص126-127.
(70) - اشاره بطلسم بندی بلیناس که مذکور شد.
(71) - اقبالنامه صص274 - 276.
(72) - ن ل: زمان.
(73) - هفت پیکر ص59.
(74) - برهان قاطع، لغت نامهء دهخدا.
(75) - شرفنامه صص242-245 .
(76) - سداب تخم گیاهی است که برای دفع جادو بعقیدهء پیشینیان سودمند بوده. (وحید).
(77) - تحفة المؤمنین چ 1277 ه . ق. ص10.
(78) - Pline. (79) - ذیل: بلیناس.
(80) - Pliny.
(81) - F. Johnson, Dictionary Persian, Arabic and English, London, 1852.
(82) - Herbelot.
(83) - Plinius.
(84) - Come.
(85) - Trajanus.
(86) - Panegyricus.
(87) - Naturalel Historire.
(88) - Du secret de la Creation.
(89) - Tuwaya. (90) - Tuwana «طوانة بضم اول، شهری است در ثغور مصیصة». (معجم البلدان).
(91) - Tyane.
(92) - S. de Sacy, Le Livre du Secret de la Creation, par le Sage Belinous,
dans Notices et extraits, t.IV
(an7: 1799), PP. 107-158.
(93) - Hermetique. (94) - چنانکه در نسخهء لیدن 1207 چنین آمده است، در نسخهء قاهره «حکمة» 351: کتاب الحاوی بالاشیاء.
(95) - بقول روسکا ص124، نسخهء گتهاGotha82، دارای عنوان «تکوین الخلق و علل الاشیاء» است.
(96) - چنانکه در نسخهء اوپسالا Uppsala 336 (رجوع شود به روسکا ص125) آمده، نسخهء قاهره «حکمة» 351 سه عنوان ذیل را جمع کرده است. کتاب سر الخلیقة و صنعة الطبیعة و هو کتاب العلل الجامع للاشیاء مما وضعه بلینوس الحکیم صاحب الطلسمات و العجائب.
(97) - Dr. L. Leclerc, De l'identite de d' Balinas et d Apollonius de Tyane,
dans J A S VIe serie t. 14 (1869), pp.
439-446: Histoire de la Medecine
Arabe, Tome 1er, Paris 1876, pp.
214-215.
(98) - M. Steinschneider, Apollonius von Thyana (oder Balinas) dans ZD M. G,
XLV, 1891, pp. 439-446.
(99) - Fr. Nau, Une ancienne traduction latine de Belinous arabe (Apollonius
de Tyane) dans Revue de l Orient
Chretien, 1907, pp.99-106.
(100) - Gottheil, Apollonius of Tyana, dans ZDMG, XLVI (1892), pp. 466-470.
(101) - J.Ruska, Tabula Smaragdina, ein Beitragzur Geschichte der
hermetischen Literatur, Heidelberg,
1926, notamment, p. 122 et suiv.
(102) - M. Plessner, Neue Materialien zur Geschichte der Tabula Smaragdina,
dans Der Islam, XVI (1928), pp.77-113.
(103) - Paul Kraus, Jabir ibn Hayyan, vol. II, p. 270 sqq. (Memoires presentes
a lInssitut d Egypte, t. 45) Le Caire,
1942.
(104) - Ibid, p. 270.
(105) - Ibid, p. 196. sqq.
(106) - Balinas.
(107) - Balinus.
(108) - Balaniyas.
(109) - Balaniyus.
(110) - P. Kraus, p. 274, note.
(111) - Philostratos.
(112) - Julia.
(113) - Severus.
(114) - Damis.
(115) - Augustus.
(116) - Tarsos.
(117) - Euthydemos.
(118) - Euxenos.
(119) - Tyran. (120) - یا: اِفِسوس Ephesos.
(121) - Nerva.
(122) - Apuleius.
(123) - Dio Cassius.
(124) - Julia Domna.
(125) - LXXVII, 18.
(126) - Caracalla.
(127) - Lampridius, Life of Alexander Severus, XXIX.
(128) - Orpheus.
(129) - B. Russell, History of Western Philosophy, p.304.
(130) - Vopiscus, Life of Aurellao, XXIV.
(131) - Jamblichus.
(132) - Hierocles, Discursus philalethes c. 305.
(133) - Bythynia.
(134) - Diocletianus.
(135) - Jerome.
(136) - Augustine.
(137) - Sidonius Apollinaris.
(138) - Ammianus Marcellinus.
(139) - Eunapius.
(140) - Mauirce A. Canney, in Encyc. Britt: Apollonius of Tyana.
(141) - Philostr. , lib. III, c. 30. (142) - ارباب حاجتیم و زبان سؤال نیست
در حضرت کریم تمنا چه حاجت است؟
حافظ.
(143) - Ibid, lib. III, c. 35; lib. IV, c. 30.Cf. M. Wundt, Apollonius von
Tyanaprophetic und Mythenbildung,
1906; Dictionnaire des sciences,
par une societe de professeurs
de philosophie, t. ler. Paris 1843,
PP. 162-165; Chassang, Le
Merveilleux dans l antiquite, Apollonius de Tyane, 1882; Encyc.
Britt: Apollonius of Tyana.
(144) - L. Leclerc, Hist. de La Medecine Arabe, t. ler, PP. 214-215.
(145) - منسوب به وی.
(146) - در الفهرست چ مصر ص373 و 434 چنین انتسابی نیامده است.
(147) - روسکا در کتاب خویش که ذکر شد (ص130) این نام را به اشکال سرجیس Sergios، ثیاجنوس Theogenos، ثیافنوس Theophanos، ثیافلوس Theophilos خوانده و پاول کراوس در کتاب خود که مذکور افتاد (ص272) علاوه بر قرائت های روسکا، سیخیوس را یاد می کند و آنرا مخفف ]sychius He ] داند و امثله ای برای حذف «های» اول یاد کرده است.
(148) - Paris, no. 954, British Museum, no 444.
(149) - Escurial.
(150) - Bulinas.
(151) - Balianus.
(152) - B. Carra de Vaux.
(153) - Liber de Causis. (154) - روسکا در کتاب خویش (ص132 ببعد) دربارهء «کتاب بلینوس الحکیم فی العلل» بحث و از آن نقل کرده است.
(155) - در کشف الظنون چ 1 و 2 ضمن نام «کتاب»ها فقط بذکر «کتاب بلیناس» اکتفا شده.
(156) - علاوه بر مآخذ مذکور، رجوع شود به دائرة المعارف اسلام: Balinus
(157) - Apollonius Pergaeus.
(158) - Perga.
(159) - Pamphylia. .
(فرانسوی)
(160) - Sections coniqes (161) - لغت نامهء دهخدا: ابلونیوس اسکندرانی.
(162) - رجوع به دائرة المعارف اسلام (بلینوس) شود.
(163) - B. Russell, History of Western Philosophy,p. 238.
(164) - Gregory & Halley. (165) - رجوع به دائرة المعارف بریتانیکا و دائرة المعارف آلمانی بروکهاوس شود. پلین.
[پْلی / پِ] (اِخ) کائیوس پلینیوسِ کسلیوس سکوندوس. خواهرزادهء پلین سابق الذکر. ادیب رومی متولد در کمُ و دوست تراژان و مؤلف مدایح تراژان و نامه های معروف که برای معرفت اخلاق قدیم مفید است (تولد بسال 62، وفات در حدود 120م.). در قاموس الاعلام ترکی آمده است: پلین همشیره زاده و پسرخواندهء بلیناس اوّل است مولد به سال 61 م. در کومه و وفات در 115. وی فرماندار پاره ای از ایالتهای آناطولی و منظور نظر تراژن بود و تمام نفوذ و اقتدار خود را به تشویق و حمایت اهل علم و هنر و تأسیس مدارس و کتابخانه ها مصروف داشت. تألیفات تاریخی او مفقود است لیکن یک رساله دائر به مدح امپراطور تراژان و پاره ای از نوشته های او موجود میباشد.

پلین.

[پُ یِ] (اِخ)(1) یکی از نویسندگان یونان باستان در قرن دوم میلادی در مقدونیه مدّتی در روم به وکالت اشتغال داشت و کتابی در حیل نظامی نگاشته است که موجود است. (قاموس الاعلام ترکی در کلمهء پولیان).
(1) - Polyen.

پلین تری.

[پْلی / پِ تِ] (اِخ)(1) یکی از اعیاد آطن (اثینه) بود که به افتخار می نروا اقامه میشد و آن روز مجسمهء ربة النوع مزبور را شستشو میدادند. روز عید پلین تری در نظر یونانیان شوم بود و بدین واسطه عموم معابد را در آن روز تعطیل میکردند. (حواشی تمدن قدیم بقلم فلسفی).
(1) - Plynteries.

پلیندی.

[پَ یَ] (اِ) نام نوعی از خربزه باشد که عربان بطیخ گویند. (برهان قاطع).

پلینزی.

[پُ نِ] (اِخ)(1) یکی از تقسیمات بزرگ اقیانوسیه که شامل تمام جزایر پراکندهء اقیانوس کبیر در مشرق استرالیاست. اغلب پلینزی را که در شمال خط استواء قرار دارد میکرونزی نامند. مهمترین گنگ بارهای پلینزی عبارت است از کارُلین و ماریان و مارشال (در میکرُنزی) و هاوائی و مارکیز و توامُتو و جزایر سوسیته و تُنگا و ساموا و جز آن. سکنهء پلینزی محتم از اصل ماله باشند که اکنون در حال انقراض میباشند. در قاموس الاعلام ترکی (در کلمهء پولی نسیا) آمده است: پولی نسیا. بمعنی گنگبار (مجمع الجزایر) نام قسمتی از سه قسمت اُکیانیاست که بمعنی جزائر بحر محیط است، و از طرف مغرب محدود است به میکرونسیا و ملانسیا و در طرفین خط استوا جا دارد و تا نزدیکیهای سواحل آمریکا امتداد پیدا میکند. تعداد این جزایر بسیار و بیشتر آنها بغایت کوچک است و بدسته های جزائر مجتمعه انقسام یافته اند و در بین160 درجهء طول شرقی با 105 درجه طول غربی و بین 35 درجه عرض شمالی و 56 درجه عرض جنوبی در میان اقیانوس کبیر پراکنده اند و مساحت سطح کلیهء آنها به 788 ، 299 کیلومتر مربع و سکنهء آنها 848000 تن بالغ میشود و از این رو پیداست که این جزائر متعدد از حیث وسعت جمعاً بسیار کوچکند و در مسافتهای دور از یکدیگر واقع شده اند. دسته ای از این ها از اراضی برکانیة (آتش فشانی) و کوهستانی، ولی اکثر نیز از اراضی مرجانی بوجود آمده و پستند، هوای این جزایر به نسبت درجهء عرض مختلف و کلیةً گرم است. عمدهء این جزائر ابتدا از مغرب گنگبار الیس، ویتی، ساموا، تونگا، فنیکس، کوک، سوسیتی توبوآی، تزاره، پوموتو، کارلین، ماکیز، سامارنگ، ساندویج، میدوی و در منتهای شرقی جزیرهء پاسکالیة و جزیرهء سالاای گومز واقع شده اند. تفصیلات و معلومات راجع به هر یک از این جزائر در محل مقتضی خواهد آمد. در اینجا فقط به ذکر شرحی مختصر از احوال اهالی پولینسیا قناعت میکنیم: اهالی پولینسیا تندرست، قوی و تنومندند و رنگ آنان اسمر و اصفر و یا مایل به زیتونی است موهاشان سیاه و دراز و اغلب خوشه خوشه و به شکل کاکل روی سر ایشان دیده میشود. ریش و سبیل آنان کم، بینی های ایشان دراز و گاهی کمابیش منقارمانند است لبهای سطبر و دندانهای بسیار سفید دارند معمو تن خود را با انواع نقوش و صور منقش میسازند، گوش، بینی، و لب ها را سوراخ کرده گوشواره و زینت آلات و گاهی چیزهای بسیار بزرگ بدان ها می آویزند. منازل خود را با میخ چوبین کوبیده بزمین میسازند و روی آنها را با برگ و کلش می پوشانند. لباس مردان عبارت است از یک کمربند یا فوطه و لنگی که از یک نوع برگ یا گیاه می بافند. زنان تن خود را از کمر تا زانو می پوشند پوشیدن از کمر ببالا هم مخصوص زنان اغنیاست. از غرائب عادات آنان یکی این است که در مقام حرمت و تعظیم تن خود را تا کمر باز میکنند. غذای عمدهء ایشان از نارگیل، موز و میوهء درخت نان و نظائر اینهاست پاره ای از ریشه های نباتی، طیور و ماهی و خوک هم جزو مأکولات آنان است عادت منفور خوردن گوشت آدمی نیز دارند ولی این برای امرار حیات و مایهء زندگی نیست بلکه یکی از مراسم دینی ایشان است. اهالی جزائر برکانی و کوهستانی متمدن ترند و کشت و زرع در بین آنان مرسوم است اما اهالی اراضی پست و مرجانی بسیار عقب مانده اند. معاش آنان از ماهی دریاست که با دست میگیرند و با نبات هم تغذیّه می کنند. بموجب روایت پاره ای از اینان در موقع ورود فرنگیان به سرزمین ایشان روشن کردن آتش را هم نمیدانستند و کلیةً از بکار بردن معادن بی خبر بودند. اسلحهء آنان عبارت است از دگنک و تخماق و سنگهای نوک تیز و تبرها و نیزه هائی از استخوان و نظایر اینها ایشان بالطبیعة ذکی، باهوش و بااستعدادند لیکن تأثیر و استیلای اروپائیان و پرتو تمدن بشری چشم آنان را خیره کرده و با تسلط بیگانگان به تغییر و ترک عادات مجبور ساخته است از طرف دیگر ارمغان اروپائیان یعنی مسکرات هم کار خود را صورت داده سیفلیس و سایر امراض ساریه و مرض سل و غیره موجب تلفات بسیار گردیده و عدهء آنان روز بروز بحالتی حیرت انگیز نقصان می یابد مث سکنهء پاره ای از جزایر که بتخمین صد سال پیش کاپتین کوک و سیاحان دیگر قریب به 000،400 و 000،600 تن میرسیده اکنون بیش از 40000 یا 50000 تن نیست. دین آنان عبارت است از اعتقاد به خدائی تابونام، به جنّ و پری هم عقیده دارند و ارواح اقربا و اجداد را نیز پرستش میکنند هر چند بعضی آنان بتوسط دعات مسیحی صورتاً پروتستان یا کاتولیک نامیده میشوند ولی اعتقادات آبا و اجدادی خود را هنوز از دست نداده اند. در بحرپیمائی با قایقهای خود بسیار ماهر و بی باکند و بوسیلهء نوعی قایق سفرهای دور و دراز می کنند تعدد ازدواج در بین آنان معمول و در باب ناموس بی قیدند و به دزدی نیز حرص و آزی دارند. گذشته از این دو امر عادات اخلاقی قابل انتقاد ندارند و حلیم و سلیم و خوش خلق و بانشاط میباشند جای بسی حیرت است که اهالی این جزائر پراکنده در هر طرف اقیانوس کبیر به فاصله های بسیار دور و غیر مجاور منسوب به یک نژاد و متکلم به یک زبان میباشند گو اینکه اهالی هر یک از جزائر مجتمعه زبان مخصوصی دارد ولی مشابهت السنهء مذکور ثابت میکند که آنها تماماً از یک اصل مشترک مأخوذند. از حیث اخلاق و عادات و اعتقادات هم تفاوتی در بین آنها نیست در میکرونسیا و ملانسیا جنس پولینسیائی مختلط با بومیان مشاهده و جنس ملائی (مردم مالزی) مختلط با جنس پولینسیائی دیده میشود. پولینسیائیها از جنس اقوام آسیائی بوده در زمانهای مقتضی خواه ناخواه با جریانهای اقیانوس کبیر به این جزائر دور و دراز افتاده با اهالی دریانورد جزایر مناسبات و اختلاط و امتزاج پیدا کرده اند - انتهی.
(1) - Polynesie.

پلین مشرق.

[پْلی / پِ نِ مَ رِ] (اِخ) لقبی است که اروپائیان به زکریابن محمد بن محمود قزوینی مکنی به ابویحیی عالم ایرانی صاحب کتاب آثار البلاد و عجائب المخلوقات داده اند. رجوع به زکریابن محمد شود.

پلینیی.

[پُ] (اِخ) رجوع به پلیگ نیان شود.

پلیو.

[پِ یُ] (اِخ)(1) پل. شرق شناس فرانسوی معاصر، دارای تألیفات متعدد و تحقیقات مفید دربارهء زبان و تمدن آسیای مرکزی و چین است.
(1) - Paul Pelliot.

پلیوس.

[پِ] (اِخ) رجوع به پله شود.

پلیون.

[پِ یُنْ] (اِخ)(1) کوهی در تسالی مجاور اُسّا. برطبق اساطیر یونانی هنگامی که غولان بر ژوپیتر عصیان کردند و خواستند به آسمان عروج کنند پلیون را بر روی اُسّا فروریختند. (از اساطیر یونانی).
(1) - Pelion.

پم.

[پِ] (اِخ)(1) کرسی بخشی در ایالت اُت سُن (فرانسه) از شهرستان وزول دارای 771 تن سکنه.
(1) - Pesmes.

پم.

[پَ] (اِخ) جان. نام وکیلی از پارلمان انگلیس، مولد بریمر. او در پارلمان دسته ای از مخالفین حکومت مطلقهء شارل اول را اداره میکرد. (1584 - 1643م.).

پماد.

[پُ] (فرانسوی، اِ) ترکیبی نرم از اختلاط اجسام چرب و عطری و داروها برای معالجهء مو و بشره. مروخ.

پم بروک.

[پِ بْرُکْ / بِ رُ کْ] (اِخ)(1) بندر بریتانیای کبیر (گال) دارای 15000 تن سکنه و و زرّادخانه. در قاموس الاعلام ترکی (در کلمهء پمبروق) آمده است: پمبروق نام قصبه ای است که مرکز قدیم ایالتی بوده به همین اسم در خطّهء ولس (گال) از انگلستان در میان خلیج میلفور در 3325 کیلومتر غربی لندن... لنگرگاهی مستحکم و کارخانهء بحری(2). و پاره ای استحکامات دارد.
(1) - Pembroke.
(2) - Arsenal.

پم بروک.

[پِ بْرُکْ / بِ رُ کْ] (اِخ)(1) نام کنت نشینی است که از طرف شمال شرقی به ایالت کادیگان و از سوی مشرق به ایالت کرمارتن و از جهت جنوب به کانال بریستول و از جانب شمال غربی به کانال سنت جرج محدود میشود مساحت طول آن 60هزار گز و عرض آن 44هزار گز است و 000،92 هزار تن سکنه دارد کرسی فعلی آن هاورفوردوِست(2) میباشد. (قاموس الاعلام ترکی در کلمهء پمبروق).
(1) - Pembroke.
(2) - Hevierfordwest.

پمبف.

[پَ بُ] (اِخ)(1) کرسی بخشی در ایالت لوار سفلی از شهرستان سن نازر دارای 2518 تن سکنه. بندر مهم و لنگرگاه بر کنار رود لوار دارای محصولات شیمیائی و راه آهن و کشتی رانی داخلی و مدرسهء دریاشناسی.
(1) - Paimboeuf.

پمپ بنزین.

[پُ پِ بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) محلی که به صاحبان اتوموبیل و وسائل نقلیهء مانند آن بوسیلهء تلمبه بنزین دهند.

پمپل.

[پَ پُ] (اِخ) کرسی بخشی در ایالت کت دو نور از شهرستان سن بریو با 2671 تن سکنه. بندری است بر کنار دریای مانش دارای راه آهن و تشکیلات برای صید ماهی مرو(1).
(1) - Morue.

پمپلا.

[] (اِخ)(1) نام کوهی در خطهء قدیم پیریا از مقدونیه و در نزدیکی اولیمپ یعنی لیمبوس، بزعم یونانیان باستان ارباب انواع، حامی علوم و صنایع و موسوم به موسه ها (موزها) در این مکان اقامت داشتند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pimpla

پم پم.

[پَ پَ] (اِصوت) آواز کمان حلاّج. حکایت صوت کمان حلاج آنگاه که پنبه زند.

پمتینا.

[پُ] (اِخ)(1) (مرداب...) ناحیه ای است مردابی در ایالت روم که سابقاً حاصل خیز بوده و 23 شهر آباد در آن ناحیه وجود داشته است. (حواشی تمدن قدیم فلسفی).
(1) - Marais Pontins.

پمج.

[پِمْ مِ] (اِ) نوعی خرما در جیرفت.

پمچال.

[پُ] (اِ)(1) رجوع به پامچال شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Primevere

پمفیلیه.

[پَ لیَ] (اِخ) در قاموس کتاب مقدس آمده است: اسم مقاطعه ای است در آسیای صغیر که در طرف شمالی دریای روم در میانهء کیلیکیه و لیکیته واقع است و در زمانی که پولس بدانجا شد پای تخت آن را پرجه میگفتند (اع 13:13 و 14:24 و 27:5) و کلودیوس پیسیدیّه و لیکیّه را که سابقاً در جزو آن نبودند بدان افزود و پمفیلیّه ساحلی است که 80 میل طول و 30 میل عرض دارد و صاحب سه نهر میباشد که به الکتارکتس و سسترس و اوریندون مسمی می باشند. پایتختش پرجه و بندرش اتالیه یعنی اضالیا بود. (اع 14:25). و در زمان جنگ فارس پمفیلیه مقاطعهء کوچکی بود که سی سوار و کیلیکیّه یکصد سوار میداد و در زمان رومانیان جزء آسیا شد لکن بعد از آن آن را جدا کردند و شیشرون معروف بر آن حکمرانی نمود. پرجه اوّل جائی بود که پولس در آغاز بشارتش بدانجا رفت و مرقس در آنجا از وی جدا شد و چون از پیسیدیه مراجعت نمود از پرجه بشارت داده از اتالیه به انطاکیه شد (اع 14:24-26) و در روز پنجاهم از سکنهء پمفیلیه در اورشلیم حضور داشتند.

پن.

[پَ] (حرف ربط) بمعنی اما و بمعنی لیکن باشد. (برهان قاطع). ولی. ولیکن. لکنّ. لکن. لیک. ولیک.

پن.

[پَ] (اِخ)(1) (جزیرهء...) جزیره ای در ملانزی در جنوب کالدونی جدید دارای 570 تن سکنه. این جزیره از مستعمرات فرانسه است.
(1) - Ile des Pins.

پن.

[پِ] (اِخ)(1) ویلیام. از فرقهء مذهبی کوئکریسم انگلیسی، متولد در لندن. قانون گذار پن سیلوانی (1644 - 1718م.). در قاموس الاعلام ترکی آمده است: پن، پان. مصلح پانسیلوانیای واقع در کشورهای متحدهء امریکا میباشد در سال 1644 م. در لندن تولد یافته و در سنهء 1718 م. درگذشته است. وی یکی از امیرالبحرهای انگلیس بود و بجرم حرّیت افکار در امور دینی و سیاسی مطرود خانوادهء خویش شد و دوبار به امر دولت محبوس گردید بالاخره وارث تخصیصاتی معادل 400000 فرانک گشت در مقابل این اولیای امور یک قطعه زمین بکر غیر مسکون در آمریکای شمالی به وی دادند و آن همان است که اکنون جمهوریت پانسیلوانیا نام دارد. پن زمین مذکور را با قوانین و نظامات حرّیت پرورانه و عادلانه اداره میکرد و در سایهء معاهدات مناسب اعتماد وحشیان آن سرزمین را نیز بدست آورد و رسم اسارت را لغو کرد و پایه و اساس دولت کشورهای متحد آمریکا همان اصول و قوانین موضوعهء پن میباشد. شهر فیلادلفی را نیز او بنا کرد. وی مردی حکیم و بشردوست بود و تألیفات بسیار دارد.
(1) - Penn, William.

پن.

[پِ] (اِخ)(1) توماس. روزنامه نویس انگلیسی متولد در تتفر که سپس به تابعیت فرانسه درآمد و در مجلس کنوانسیون بمناسبت تألیفاتی که در دفاع عقاید جدید داشت عضویت یافت. (1737 - 1809م.).
(1) - Paine.

پناباد.

[پَ] (اِخ) مخفف پناه آباد نام دیگر قلعه شوشی که پناه خان رئیس ایل جوانشیر بنا کرد. رجوع به ابراهیم خلیل خان شود.

پناباد.

[پَ] (اِ) پنابادی. مخفف پناه آبادی. سِکهء منسوب به پناه آباد. و در زمان ما پناباد معادل با ده شاهی یعنی نیم قران است. رجوع به پناه آباد شود.

پنات.

[پِ] (اِخ)(1) رومیان به ارواح مردگان خویش مقام خدائی میدادند و آنان را لارس یا پناتس و یا مانس میگفتند و بدیشان طعام یا شراب تقدیم میکردند. (حواشی ترجمهء تمدن قدیم تألیف فلسفی). نام عمومی خدایان خانوادگی در نزد رومیان که به افتخار آنان آتش دائمی برمی افروختند. لارها (خدایان حامی خانواده) در زمرهء پنات ها محسوب میشدند. در قاموس الاعلام ترکی آمده است: پنات، یکی از ارباب انواع رومیان قدیم بنا بعقیدهء آنان پنات ها با دستهء دیگر از ارباب انواع که موسوم به لار میباشند موکل و حافظ کسب و ثروت هستند نمونهء کوچک این اصنام در خانهء افراد اهالی یافت میشد.
(1) - Penates.

پناخسرو.

[پَ خُ رَ] (اِخ) پناه خسرو. فناخسرو معرّب آن است، نام عضدالدوله ابو شجاع بن رکن الدوله امیر آل بویه که در پنجم ذوالقعده سال 324 ه . ق. (24 سپتامبر 936 م.) در اصفهان متولد شد و در هشتم شوال سال 372 (26 مارس 983) در بغداد وفات کرد نام پناه خسرو در سلسلهء آل بویه مکرر شده است ولی اغلب مراد ابوشجاع عضدالدوله است. رجوع به عضدالدوله پناه خسرو و ابوشجاع بن حسن رکن الدوله شود: و پناه خسرو ایشان را [ بلوچانرا ]بکشت بحیلتهای گوناگون. (حدود العالم). فخرالدوله برادر پناه خسرو آنگاه که بگریخت و بنشابور آمد. (نوروزنامه).
من آن اوج گردون پناخسروم
که در خانه می آیم و میروم.نظامی.
مرا کز دست خسرو نقل و جام است
نه کیخسرو پناخسرو غلام است.
نظامی (خسرو و شیرین).

پناد.

[پَ] (اِ) بمعنی هوا باشد و آن کره ای است از عناصر اربعه که احاطهء آب و زمین کرده است. (برهان قاطع). یکی از چهار آخشیج. رجوع به هوا شود.

پناده.

[پَ دِهْ] (اِخ) مخفف پناه ده. از بخش های گرگان است که پیشتر قان یوخمز نامیده میشد. (از لغات فرهنگستان).

پناغ.

[پِ] (اِ) منشی و دبیر و نویسنده را گویند. (برهان قاطع):
ضمیر من بود آن بلبلی که گاه بیان
به پیش او بود ابکم زبان تیز پناغ.
منصور شیرازی.
|| تار ابریشم. (برهان قاطع):
تو سیمین فغی من چو زرّین پناغ
تو تابان مهی من چو سوزان چراغ.؟
|| بیضه مانندی باشد از ریسمان خام که در دوک پیچیده شود. (برهان قاطع). ریسمان خام که بر دوک ریسند مانند بیضه. (فرهنگ سروری). || ماسوره. (برهان قاطع). و نیز رجوع به بناغ شود.

پنافتن.

[پَ تَ] (مص) صاحب فرهنگ شعوری گوید بمعنی مسدود شدن راه آب و سدها و امثال آن است و آن را پافته شدن نیز گویند. در جای دیگر دیده نشد و به شعوری نیز اعتمادی نیست.

پناگاه.

[پَ] (اِ مرکب) مخفف پناه گاه. جای پناه و مأمن را نیز گویند. (آنندراج).

پناگیر.

[پَ] (اِ) بمعنی بازار وسیع و سرا. (آنندراج).

پنام.

[پَ] (اِ) در اوستا پئیتی دانّ و در پهلوی پدام و پندام و پنوم گویند. در آبان یشت، کردهء 29 آن عبارت است از جامه ای که در زیر زره پوشند. در فرگرد 14 از وندیداد در فقرهء 9 پنام در جزو اسلحه و لوازم یک مرد جنگی شمرده شده است. گذشته از این چند فقرات پنام در اوستا و کتب پهلوی عبارت است از دو قطعه پارچهء سفید از جنس پنبه که به روی دهان آویخته با دو نوار بپشت سر گره میزنند. زرتشتیان ایران آن را روبند نامند. این پردهء کوچک که بنا به توضیحات تفسیر پهلوی اوستا باید دو بند انگشت پائین تر از دهان باشد در وقتی بکار برده میشود که مؤبد در مقابل آذر مقدس اوستا سروده مراسم دینی بجای می آورد. استعمال پنام برای این است که نفس و بخار دهن به عنصر مقدس نرسد. پنام از لوازم اتربانان (موبدان) است از هیچ جای اوستا مفهوم نمیشود که بهدینی هم باید آن را در مراسم دینی بکار برد. در فرگرد 18 وندیداد در فقرهء اول آمده است: «چنین گفت اهورا مزدا در میان مردمان هست کسی که پنام بسته اما بندی از دین بمیان بسته ندارد و خود را بدروغ اتربان (موبد) مینامد. ای زرتشت پاک تو نباید که چنین کسی را اتربان بخوانی.» در ایران قدیم نیز کسی که بنزد شاه میرفت بایستی برای احترام و ادب پنام بیاویزد این طرز ادب در دربار پادشاهان چین هم معمول بوده است - انتهی(1). بلغت زند و پازند پارچه ای باشد چهارگوشه که در دو گوشهء آن دو بند دوزند و متابعان زردشت در وقت خواندن زند و پازند و اوستا آن را بر روی خود بندند. (برهان قاطع). صاحبان فرهنگ رشیدی و جهانگیری گویند: گویا که پارچهء چهارگوشه را بواسطهء آنکه روی را پوشیده میدارد پنام نامیده اند (؟):
بشد بر تخت زر اردای ویراف
پنامی بر رخ و کشتیش بر ناف.
بهرام پژدو (از فرهنگ رشیدی).
|| تعویذی باشد که به جهت دفع چشم زخم بکار آرند. (برهان قاطع). تعویذ بود که به جهت چشم زخم با خود دارند و آن را چشم پنام نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). حرز. وقایه. || آنچه برای چشم زخم کنند. (برهان قاطع). و من گمان میکنم که در بیت ذیل کلمهء بنام که نسخه بدل آن نیز بیاد است همین پنام است:
بنام طرهء دل بند خویش خیری کن
که تا خداش نگهدارد از پریشانی.حافظ.
|| پوشیده. پنهان. (برهان قاطع). مخفف پنمام [ پنهام؟ ] بمعنی پنهان. (فرهنگ رشیدی):
با اکابر به مجلس خلوت
گفتگوی پنام می خواهم.
کمال اسماعیل (از رشیدی).
- چشم پنام؛ حرز و تعویذ که از چشم زخم نگاهدارد:
بتا نگارا از چشم بد بترس و مکن
چرا نداری با خود همیشه چشم پنام.
شهید بلخی.
(1) - یشتها ج 1 تفسیر و تألیف پورداود صص293 - 295.

پنامیدن.

[پَ دَ] (مص) منع کردن. بازداشتن.

پنانج.

[پَ نَ] (اِ) در فرهنگ شعوری آن را معنی بنانج داده است. رجوع به بنانج شود.

پنانک.

[پَ نَ] (اِ) صمغ. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). صمغ درخت. (برهان قاطع).

پناور.

[پَ وَ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری گوید بمعنی کورک است که در عربی آن را دُمَل گویند و آنندراج این کلمه را با آن معنی از شعوری نقل کرده است و به شعوری اعتمادی نیست.

پناوه.

[پَ وَ / وِ] (اِ) در فرهنگ شعوری آمده است بفتح نون و واو و اخفاء هاء بمعنی توکل است. استاد عنصری راست:
سِرکه باشد چو کشته پرکنه را
دور باشد پناوه ترسنه را
این بیت در لغت نامهء اسدی برای لفظ کیسنه شاهد آمده است و می نویسد کیسنه ریسمان بر دوک پیچیده بود چون خایه و در نسخهء دیگر از همین لغت نامه کیسنه ریسمان بر دوک پیچیده بود بر مثال خایه و دوپخچه و دوبخچه همین بود و در حاشیهء یکی از نسخ همین لغت نامه کیسنه، ریسمان بر دوک پیچیده و چون خایه گردانیده وقت حاجت از او باز کنند عنصری گوید:
سر که تابد [شاید یابد؟] گسسته کیسنه را
دور باشد بتاوه گرسنه را.
و در نسخه ای نیک باید گرسنه را. معنی توکلی را که صاحب فرهنگ شعوری بلفظ پناوه میدهد در شعر مذکور بهیچ وجه محل ندارد و معنی مجموع مصراع دوم را نیز نمی توان فهمید شاید معنی این باشد که فاصلهء میان تاوه و گرسنه هر قدر کوتاه برای شخص گرسنه دور باشد لکن این معنی نیز با مصراع اول تناسب ندارد اگر مقدم و مؤخر این شعر پیدا میشد شاید معنی بدست می آمد.

پناه.

[پَ] (اِ) حمایت. (برهان قاطع). پشتی. زنهار. زینهار. امان. حفظ. کنف. (زمخشری). ذَرا. ضَبع. ظلّ. دَرف. خُفرة. خفارة. جِنح. جَناح. (منتهی الارب):
هر آنکس که در بارگاه تواند
ز ایران و اندر پناه تواند
چو گستهم و شاپور و چون اندیان
چو خراد برزین ز تخم کیان...فردوسی.
چو دشمن بدیوار گیرد پناه
ز پیکار و کینش نترسد سپاه.فردوسی.
جهان سر بسر در پناه منست
پسندیدن داد راه منست.فردوسی.
هر آنگه که دیدی شکست سپاه
گوان را همیداشتی در پناه.فردوسی.
بدان سرکشان گفت بیدار بید
همه در پناه جهاندار بید.فردوسی.
که یکسر شما در پناه منید
نه جویندهء تاج و گاه منید.فردوسی.
ز چین تا بخارا سپاه ویند
همه مهتران در پناه ویند.فردوسی.
هر آن کس که بر بارگاه تواند
ز ایران و اندر پناه تواند.فردوسی.
همه یکسر اندر پناه منند
اگر دشمن ار نیکخواه منند.فردوسی.
ز گیتی پناه ترا برگزید
چنان کرد کز نامداران سزید.فردوسی.
همه یکسره در پناه منید
اگر چند بدخواه گاه منید.فردوسی.
اندر پناه خویش مرا جایگاه داد
کایزد نگاهدار تو باد و پناه تو.فرخی.
شیخ العمید صاحب سید که ایمنست
اندر پناه ایزد و اندر پناه میر.منوچهری.
ذلّش نهفته باشد عز آشکار باشد
و اندر پناه ایزد در زینهار باشد.منوچهری.
ما در پناه دولت... این ملک روزگار خرم گردانیده ایم. (کلیله و دمنه). و بدین مقامات و مقدمات هر گاه حوادث بر عاقل محیط شود باید در پناه صواب رود. (کلیله و دمنه).
عادل غضنفری تو و پروانهء تو من
پروانه در پناه غضنفر نکوتر است.خاقانی.
|| سعادت (در مقابل گزند بمعنی نحوست). حمایت. مهربانی:
دگر گردش اختران بلند
که هم باپناهند و هم باگزند.فردوسی.
که گاهی پناه است و گاهی گزند
گهی ناز و نوش است و گاهی کمند.
فردوسی.
|| حامی. حافظ. پشت. نگاهبان. نگاهدار. حارس. ثمال. مجیر:
زریر سپهبد برادرش [گشتاسب] بود
که سالار گردان لشکرش بود...
پناه جهان بود و پشت سپاه
نگهدار کشور سپهدار شاه.دقیقی.
نیاکان من پهلوانان بدند
پناه بزرگان و شاهان بدند.فردوسی.
که ما را ز بدها تو باشی پناه
که گم شد کنون فر کاوس شاه.فردوسی.
ز گیتی که را گیری اکنون پناه
پناهت خداوند خورشید و ماه.فردوسی.
که ای خسرو خسروان جهان
پناه دلیران و پشت مهان.فردوسی.
پناه گوان پشت ایرانیان
فرازندهء اختر کاویان.فردوسی.
بمؤبد چنین گفت کین دادخواه
ز گیتی گرفتست ما را پناه.فردوسی.
چنین داد پاسخ گرانمایه شاه
که دادار باشد ز هر بد پناه.فردوسی.
بر او [ به رستم ] آفرین کرد گودرز گیو
که ای نامبردار سالار نیو
ترا جاودان باد ایزد پناه
بکام تو گردند خورشید و ماه.فردوسی.
پناهی بود گنج را پادشا
نوازندهء مردم پارسا
تن شاه، دین را پناهی بود
که دین بر سر او کلاهی بود.فردوسی.
بجز داد و نیکی مکن در جهان
پناه کهان باش و فر مهان.فردوسی.
بر او آفرین کرد گشتاسب و گفت
که با تو خرد باد همواره جفت
برفتنت یزدان پناه تو باد
به بازآمدن تخت و گاه تو باد.فردوسی.
مر او را بخواند بدین رزمگاه
که اویست ایرانیان را پناه.فردوسی.
به هر نیک و بدها پناهم توئی
منم چون کنارنگ و شاهم توئی.فردوسی.
کمر بستهء شهریاران بود
به ایران پناه سواران بود.فردوسی.
بدو گفت اولاد نام تو چیست
چه مردی و شاه و پناه تو کیست.فردوسی.
به پیش خداوند خورشید و ماه
بیامد ورا کرد پشت و پناه.فردوسی.
جهان متابع او باد و روزگار مطیع
خدای ناصر او باد و بخت نیک پناه.فرخی.
اندر پناه خویش مرا جایگاه داد
کایزد نگاهدار تو باد و پناه تو.فرخی
اندر نبرد پشت و پناه تو کردگار
وندر سریر مونس جان تو ماه تو.فرخی.
بندیان داشت بی زوار و پناه
برد با خویشتن بجمله براه.عنصری.
ای بارخدا و ملک بارخدایان
شاه ملکانی و پناه ضعفائی.منوچهری.
پناه سپه شاه نیک اختر است
چو شه شد سپه چون تن بی سر است.اسدی.
پناهت جهان آفرین باد و بس
که از بد جز او نیست فریادرس.اسدی.
پناه روان است دین از نهاد
کلید بهشت و ترازوی داد.اسدی.
کرا از مگس داشت باید نگاه
ز بد چون بود دیگران را پناه.اسدی.
زلیخا زنش بود موصوف بود
بحسن اندر آفاق و معروف بود
عزیز هنرمند بر وی پناه
که تابنده تر بود رویش ز ماه.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چنین که از همه سو دام راه می بینم
به از حمایت زلفش مرا پناهی نیست.
حافظ.
|| پناهگاه. اندخسواره. جای استوار. ملجأ. ملتجأ. (نصاب). جای التجاء. معاذ. ملاذ. کهف. کهف امان. عناص. مفاز. مفازه. مَعقل. مَفزَع. مَوئل. موئلة. (منتهی الارب). مأوی. مثوی. محیص. مهرب. منجات. مُلتَحَد. حصن. وَزَر. معتَصَم. (منتهی الارب در مادهء وَزَر) مجحر. عقل. (منتهی الارب). حرز:
که ایرانیان با درفش و سپاه
گرفتند کوه هماون پناه.فردوسی.
که چون رفت و آرامگاهش کجاست
نهان گشت ازیدر پناهش کجاست.فردوسی.
کجات آن بناهای کرده بلند
که بودت یکایک پناه از گزند.فردوسی.
از آن کرده ام دشت منذر پناه
که هرگز ندیدم نوازش ز شاه.فردوسی.
دو دیگر که دارنده یار من است
پناهست و مهرش حصار من است.
فردوسی.
توئی در همه بد به ایران پناه
ز تو برفرازند گردان کلاه.فردوسی.
سیاوش که از شهر ایران برفت
پناه از جهان درگه او گرفت.فردوسی.
به اندیشه از بی گزندان بود
همیشه پناهش به یزدان بود.فردوسی.
چنین گفت با هوم کاوس شاه
به یزدان سپاس و بدویم پناه.فردوسی.
هر آن کز غم جان و بیم گناه
بزنهار این خانه گیرد پناه
ز بدخواه ایمن شود وز ستم
چو از چنگ یوز آهو اندر حرم.اسدی.
از علم پناهی بساز محکم
تا روز ضرورت بدو پناهی.ناصرخسرو.
عالمیان در کنف عدل و رأفت و پناه احسان و عاطفت آسوده گشتند. (ابن البلخی).
خصم را نیست بجز درگه او هیچ پناه
صید را هیچ حصاری نبود به ز حرم.معزی.
کسی کو ز جاهت ندارد پناه
کسی کو ز عدلت ندارد سپر
چو جسمی بود کش نباشد روان
چو چشمی بود کش ندارد بصر.معزی.
بوزینگان... پناهی میجستند. (کلیله و دمنه). و همگی ارباب هنر و بلاغت پناه و ملاذ جانب او شناختندی. (کلیله و دمنه). شه مشرق که مغرب را پناه است
قزل شه کافسرش بالای ماه است.نظامی.
از حف [ ظ: خسف ] چه باک چون پناهم
درگاه خدایگان ببینم.خاقانی.
در زمانه پناه خویش الاّ
در شاه جهان نمی یابم.خاقانی.
شد محمد الب الغ خوارزمشاه
در قتال سبزوار بی پناه.مولوی.
تخفّر؛ پناه خواستن از کسی. خفیر؛ پناه یافته. استذراء؛ پناه گرفتن به چیزی. (منتهی الارب). || سایهء دیوار. (برهان قاطع). || (فعل امر) امر بدین معنی هم هست یعنی پناه ببر و پناه بگیر. (برهان قاطع). فعل امر از پناهیدن:
ز هر بد بزال و به رستم پناه
که پشت سپاهند و زیبای گاه.فردوسی.
ز هر بد بدارای گیتی پناه
که او راست بر نیک و بد دستگاه.فردوسی.
|| (اِ) چون مزید مؤخر استعمال شود بمعنی پناه دهنده و نگاهدارنده و حامی: الفت پناه. ایران پناه. جهان پناه. جان پناه. داراپناه. دولت پناه. دین پناه. رعیت پناه. زمانه پناه. صف پناه. عالم پناه. گیتی پناه. لشکرپناه. معدلت پناه. مغفرت پناه:
برفت از در شاه داراپناه
بکردار باد اندر آمد ز راه.فردوسی.
قباد و چو کشواذ زرّین کلاه
بسی نامداران گیتی پناه.فردوسی.
شماساس کین توز لشکرپناه
که قارن بکشتش به آوردگاه.فردوسی.
دمان رفت تا پیش توران سپاه
یکی نعره زد شیر لشکرپناه.فردوسی.
خروش آمد از قلب ایران سپاه
چو پیروز شد گرد لشکرپناه.فردوسی.
- پشت و پناه.؛ رجوع به پشت و پناه شود.
- پناه با کسی (یا بکسی) دادن؛ ملتجی شدن به او: استناد؛ پناه با کسی دادن. (تاج المصادر بیهقی). لوث؛ پناه باکسی دادن. (تاج المصادر بیهقی). ارزاء؛ پناء با کسی دادن. (تاج المصادر). اعتصار؛ پناه با کسی یا با چیزی دادن. (تاج المصادر) (زوزنی). تعصر؛ پناه با کسی یا با چیزی دادن. ارکاء؛ پناه بکسی دادن. (تاج المصادر).
- پناه بچیزی بردن؛ ملتجی شدن. التجاء. اعتصار؛ پناه بچیزی بردن.
- پناه بر خدا؛ اعوذ بالله. نعوذ بالله. استغفرالله. عیاذاً بالله.
- پناه جهان؛ ملجأ عالمیان:
سپهدار لشکر نگهبان کار
پناه جهان بود و پشت سوار.دقیقی.
- جای پناه؛ پناهگاه. جای محفوظ. جای مصون: معاک؛ جای پناه. عقل؛ جای پناه. (منتهی الارب). صَمد؛ پناه نیازمندان. لفظ پناه با افعال گرفتن و بردن و آوردن و کردن و داشتن و دادن صرف شود.
- در پناه؛ در ظل. در کنف.

پناه آباد.

[پَ] (اِ) نام سکه ای که رئیس ایل جوانشیر در پناه آباد (یعنی قلعهء شوشی) ضرب کرد و به اسم پناه آبادی و سپس پناه آباد و پناه باد و پناباد مشهور شد و آن از نقره است و نیم قران یعنی ده شاهی ارزش دارد. رجوع به ابراهیم خلیل خان شود.

پناه آوردن.

[پَ وَ دَ] (مص مرکب)پناهیدن. التجاء. ملتجی شدن:
بیش از این از من نمی آید که آوردم پناه
از تف دوزخ بخاک آستان این جناب.
مفید بلخی.
تَعَفُّق؛ پناه آوردن بکسی. (منتهی الارب).

پناه باد.

[پَ] (اِ) رجوع به پناه آباد شود.

پناه بردن.

[پَ بُ دَ] (مص مرکب)پناهیدن. اندخسیدن. ملتجی شدن. در حمایت کسی درآمدن. زنهار خواستن. التجاء. عوذ. عیاذ. اعاذه. استعاذه. تعوّذ. مَعاذ. مَعاذّه. ضبی. ضبو. لوذ. اهداف. (منتهی الارب). ارز:
چو بردم به دادار گیهان پناه
بدل شادمان گشتم از تاج و گاه.فردوسی.
پس پناه برد امیرالمؤمنین دنبال این حادثهء الم رسان و واقعه ای که سایه انداخت بر آنچه خدا آن را از او خواسته است. (تاریخ بیهقی ص310). زنان و اثقال را در حصنی محکم بنشان و خویشتن پناه به ملک الروم بر. (فارسنامهء ابن البلخی ص100).
پناه می برم از جهل عالمی بخدای
که عالمست و بمقدار خویشتن جاهل.
سعدی.
بحسن عارض و قد تو برده اند پناه
بهشت و طوبی، طوبی لهم و حسن مآب.
حافظ.
لَطَأ لَطْواً؛ پناه برد به سنگ یا به غار. لَحَجَ الیه؛ پناه برد به وی. کرز الیه؛ پناه برد به او. (منتهی الارب). عوک و معاک؛ پناه بردن بکسی. (منتهی الارب). و با فعل جستن و گرفتن نیز صرف شود.
- || پناه می برم بخدا! معاذ الله. اعوذ بالله. پناه می بریم بخدا. نعوذ بالله.

پناه جان.

[پَ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)تقیه باشد. (حاشیهء مثنوی چ علاءالدوله):
گفت ترسایان پناه جان کنند
دین خود را از ملک پنهان کنند.مولوی.

پناه جای.

[پَ] (اِ مرکب) پناه گاه. جای استوار. ملجأ. مأمن. ملاذ. مِلوذَة. حرز. شنصیر. مناص. مجعم. وَزَر. محجأ. ضبع. مَلحَص. سِحن. ملاز. مَثمل. مفازه. مَلحج. لجاء. ملیز. مَعقِل. مفزع. مفزعة. مَأوی. مأواة. عوذ. عواذ. عیاذ. معاذ. مَعکد. مُعتصر. وَعْل. وَغل. قلعة؛ پناه جای بر کوه که از دشمن نگاهدارد. (منتهی الارب) . || بست.

پناه جستن.

[پَ جُ تَ] (مص مرکب) (پناه بردن و پناه خواستن) پناهیدن. عوذ. استعاذه. استظلال: فَزَعَ الیه؛ پناه جست. عقل؛ پناه جستن بکسی. عقول؛ پناه جستن بکسی. (منتهی الارب).

پناه خان.

[پَ] (اِخ) یکی از سران طایفهء جوانشیر، او قلعهء شوشی را بنا کرده و پناه آباد نام نهاد. کریم خان زند هنگام عزیمت عراق او را با دیگر امرا با کوچ و بنه در رکاب خویش به عراق آورد. (مجمل التواریخ تألیف ابوالحسن گلستانه حواشی ص341). رجوع به ابراهیم خلیل خان و پناه آباد شود.

پناه خان.

[پَ] (اِخ) قلِّه بری. او ابراهیم خان برادرزادهء نادرشاه را در محلی موسوم به قله بر، از توابع خمسه گرفتار کرد و ابراهیم خان به امر شاهرخشاه پسر رضاقلی میرزا افشار کشته شد. (مجمل التواریخ تألیف ابوالحسن گلستانه حواشی ص 296).

پناه خسرو.

[پَ خُ رُو] (اِخ) رجوع به پناخسرو و فناخسرو شود.

پناه دادن.

[پَ دَ] (مص مرکب) زنهار دادن. در حمایت خویش گرفتن. پشتی کردن. اعاذه. ایواء. تاویة. تحصیه. صری. خفر؛ پناه دادن کسی را. (منتهی الارب) . || پناه بردن: و چنانکه مرغ پناه به آشیان دهد ایشان پناه بذکر من دهند. (کیمیای سعادت). متوجه مرد گشته برسیدند و پناه بدو دادند. (جهانگشای جوینی).

پناه داشتن.

[پَ تَ] (مص مرکب) ملجأ داشتن:
کسی کو ز جاهت ندارد پناه
کسی کو ز عدلت ندارد سپر
چو جسمی بود کش نباشد روان
چو چشمی بود کش نباشد بصر.امیر معزی.

پناه کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب) پناه بردن. زنهار خواستن. التجاء. در حمایت کسی یا چیزی درآمدن:
چو کردم به دارای گیتی پناه
بدل شادمان گشتم از تاج و گاه.فردوسی.
بکوشید و کردار مردان کنید
پناه از بلاها به یزدان کنید.فردوسی.
آسمان سرگشته کی ماندی اگر
باثبات دولتت کردی پناه.انوری.
عاجزی بود کرد با تو پناه
از بد روزگار بدگوهر.انوری.
|| پناه دادن:
دین و دنیا را تو کردستی پناه از اضطراب
ملک و دولت را تو دادستی امان از اضطراب.
امیر معزی.

پناهگاه.

[پَ] (اِ مرکب) آنجا که برای حفظ جان و سلامت پناه برند. اندخسواره(1). جای استوار. ملجأ. معاذ. ملاذ. مفازه. منجات. مناص. حصن. (مجمل اللغة). مأوی. موئل. معقل. کنف. (دهار). مفزع. مَثمل. وَزْر. لوذ. حِرز. (محمود ربنجنی). حصار. و نیز رجوع به پناه جای شود.
(1) - ز خشم این کهن گرگ ژکاره
ندارم جز درت اندخسواره. لبیبی.

پناه گرفتن.

[پَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)التجاء. (منتهی الارب). لَجاء. (دهار). ملجأ. (صراح اللغة). عوذ. عیاذ. معاذ. معاذة. لوذ. لیاذ (تاج المصادر). تعوّذ. استعاذه. عصر. اعتصار. لوث. (منتهی الارب):
بدیوار ویران که گیرد پناه.اسدی.
و اگر خردمند بقلعه ای پناه گیرد و ثقت افزاید البته بعیبی منسوب نگردد. (کلیله و دمنه). واَلَ الیه وا و وؤ و وَئیلا؛ پناه گرفت به وی. ارفاء؛ پناه گرفتن بکسی. (منتهی الارب). استذراء؛ پناه گرفتن بکسی. (تاج المصادر بیهقی). لاقَ به لَیقاً و لیقةً؛ پناه گرفت بکسی. لازَ لیزاً؛ پناه گرفت بکسی. لاز الیه لوزاً؛ پناه گرفت بکسی. اَرَزَتِ الَحیة ء؛ پناه گرفت مار بسوراخ خود. اَوّیتُ منزلی و الیه تاویةً؛ پناه و جای گرفتم به آن. اِتَوَیْتُ منزلی و الیه بالابدال و الادغام و ایتَویَت علی التصحیح؛ پناه و جای گرفتم به آن. تَاَوّیتُ منزلی و الیه؛ پناه و جای گرفتم به آن. عَکد؛ پناه گرفتن بکسی. اعکاد؛ پناه گرفتن بکسی. تَعَصُّر؛ پناه گرفتن بکسی. (منتهی الارب).

پناه گه.

[پَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف پناه گاه. رجوع به پناهگاه شود.

پناهندگی.

[پَ هَ دَ / دِ] (حامص) حالت و عمل پناهنده.

پناهنده.

[پَ هَ دَ / دِ] (نف مرکب) آنکه بکسی یا بچیزی پناه برد. پناهیده. پناه گیرنده. (برهان قاطع). پناه آورده. (آنندراج). زینهاری. زنهاری. ملتجی. جار. مَولی:
درگذر از جرم که خواهنده ایم
چارهء ما کن که پناهنده ایم.نظامی.
|| پناه دهنده. ظاهراً نظامی از پناهنده، ذات باری تعالی را اراده کرده است و این تسامحی است که تنها به نظامی می برازد:
پناهنده را یاد کرد از نخست
نیت کرد بر کامکاری درست.نظامی.

پناهنده شدن.

[پَ هَ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) پناهیدن. پناه بردن. التجاء.

پناهی.

[پَ] (اِخ) یکی از شعرای عثمانی است از اهالی روم ایلی در قرن دهم هجری. (قاموس الاعلام ترکی).

پناهی.

[پَ] (اِخ) (مولانا...) در تذکرهء مجمع الخواص(1) آمده است: او از همدان و فرزند مرد آن ولایت خواجه میرم بیک کلانتر است. الحق خانوادهء خوبی هستند و ارباب فهم و اصحاب طبع را رعایت میکردند و شعرا اغلب در مجالس ایشان میبودند. مولانا لسانی علیه الرحمة میگفته که شراب خواجه میرم از آب دیگر اکابر و اشراف حلالتر است. با مولانا پناهی سالها مصاحب بودیم: [ و او راست: ]
داغ جنون که بر سر سودائی من است
مجنون عشقم این گل رسوائی من است.
ای وای بر آن کشته که فردای قیامت
بسمل شدهء تیغ جفای تو نباشد.
دو شیوه هست خوبان را که جانسوز است و عاشق کش
در اول آن رمیدنها در آخر آرمیدنها.
محنت زده های کوچهء رسوائی
خونین جگران گوشهء تنهائی
حاصل ز غم عشق نکردند بجز
بدنامی و رسوائی و بی پروائی.
(1) - ترجمهء آن بفارسی بقلم عبدالرسول خیام پور (ص 276).

پناه یافتن.

[پَ تَ] (مص مرکب) ملجأ یافتن:
از همتش اتابک و سلطان پناه یافت
کو داشت هر دو را به پناه یک اهتمام.
خاقانی.

پناهیدگی.

[پَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پناهیده. رجوع به پناهیده شود.

پناهیدن.

[پَ دَ] (مص) پناه بردن. پناه کردن. اندخسیدن. پناه جستن. عوذ. لوذ. التجاء. ملتجی شدن. حمایت خواستن:
به یزدان پناهد بروز نبرد
نخواهد بجنگ اندرون آب سرد.فردوسی.
به یزدان پناهید ازو جست بخت
بدان تا بیاراید آن نو درخت.فردوسی.
شما تیغها را همه برکشید
به یزدان پناهید و دشمن کشید.فردوسی.
به یزدان پناه و به یزدان گرای
که اویست بر نیکوئی رهنمای.فردوسی.
به یزدان پناهید کو بد پناه
نمایندهء راه گم کرده راه.فردوسی.
بدو گفت مؤبد به یزدان پناه
چو رفتی دلت را بشوی از گناه.فردوسی
بگفتی که ای دادخواهندگان
به یزدان پناهید از بندگان.فردوسی.
ز گیتی به یزدان پناهید و بس
که دارنده اویست و فریادرس.فردوسی.
همین است رای و همین است راه
به یزدان گرای و به یزدان پناه.فردوسی.
به یزدان گرای و به یزدان پناه
بر اندازه رو هر چه خواهی بخواه.فردوسی.
ز هر بد به دادار گیهان پناه
که او راست بر نیک و بد دستگاه.فردوسی.
دگر ها فروشم بزر و بسیم
بقیصر پناهم نپیچم ز بیم.فردوسی.
سواران دوده همه برنشاند
به یزدان پناهید و نامش بخواند.فردوسی.
چو بشنید از او آن سخن خوشنواز
به یزدان پناهید و بردش نماز.فردوسی.
نماند برین خاک جاوید کس
ز هر بد به یزدان پناهید و بس.فردوسی.
بپیچید بر خویشتن بیژنا
به یزدان پناهید ز اهریمنا.فردوسی.
چو اسفندیار آن شگفتی بدید
به یزدان پناهید و دم در کشید.فردوسی.
بدید آن بد و نیک بازار اوی
به یزدان پناهید در کار اوی.فردوسی.
بدین سایهء رز پناهد همی
سه جام می لعل خواهد همی.فردوسی.
جوانی دژم ره زده بر در است
که گوئی بچهر از تو نیکوتر است
ز گیتی بدین در پناهد همی
سه جام می لعل خواهد همی.
اسدی (گرشاسبنامه نسخهء خطی مؤلف ص18).
دل شیر جنگی برآورد شور
به یزدان پناهید و زو خواست زور.
اسدی (گرشاسبنامه نسخهء خطی مؤلف ص212).
مران ویژگان را همانجا بماند
به یزدان پناهید و باره براند.اسدی.
ز بیم فلک در ملک می پناهم
ز ترس تبر در گیا میگریزم.خاقانی.
دست در دامن عنایت ازلی زد و بدو پناهید. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی مؤلف ص268).
در که پناهیم توئی بی نظیر
در که گریزیم توئی دستگیر.نظامی.
داورخان بجوار تفلیس پناهید. (جهانگشای جوینی).
ز رقیب دیوسیرت بخدای خود پناهم
مگر آن شهاب ثاقب مددی دهد خدا را.
حافظ.
الفزع؛ بترسیدن و واپناهیدن. (تاج المصادر بیهقی).

پناهیدنی.

[پَ دَ] (ص لیاقت) قابل پناهیدن. که پناهیدن را سزد.

پناهیده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف) پناه گرفته. پناه کرده. التجایافته. ملتجی شده:
هم آنگاهشان خواند از جای خویش
به یزدان پناهیده رفتند پیش.فردوسی.
|| پناه دهنده. (برهان قاطع) (آنندراج).

پنبئین.

[پَمْ بَ / بِ] (ص نسبی) از پنبه: و هیچگونه نمی توانستیم دانستن که از جامه هاء [ کدام ] ابریشمین یا پشمین یا پنبئین. (مجمل التواریخ).

پنبوق.

[پَمْ پَ] (اِ) در تلفظ ترکی این کلمه از پنبهء فارسی مأخوذ است. قطن.

پنبه.

[پَمْ بَ / بِ] (ا)(1) گیاهی که از الیاف غوزهء آن ریسمان و پارچه کنند. کرشَف. کُرسُف. کرفُس. کرسوف. قضم. قطب. بِرَسْ. قُطْن. قُطُنّ. طُوط. قور. شحم الارض. رازقی. خرنف. ندف. دِعس. عَطب. عُطب. عُطُب. عطوب. (منتهی الارب):
میغ مانندهء پنبه است ورا باد نداف
هست سد کیس درونه که بدو پنبه زنند.
ابوالمؤید.
گر بخواهی که بفخمند ترا پنبه همی
من بیایم که یکی فلخمه دارم کاری.حکاک.
و از این شهرها [ نمیاس، هرکند، اورشین، سمندر، اندرس. از هندوستان بناحیت دَهَم ]پنبه نیک خیزد و بسیار پنبهء ایشان بر درخت بود و سالهای بسیار بر دهد (؟). (حدود العالم).
ازین [ دختران ] هر یکی پنبه بردی بسنگ
یکی دوکدانی ز چوب خدنگ...
نرفتی سخن گفتن از خواب و خورد
کزان پنبه شان بود ننگ و نبرد
شدندی شبانگه سوی خانه باز
شده پنبه شان ریسمان دراز.فردوسی.
چو بنهاد بر نامه بر، مُهرشاه
بفرمود تا دوکدانی سیاه
بیارند با دوک و پنبه در اوی
نهاده بسی ناسزا رنگ و بوی.فردوسی.
موی همچون پنبه روئی چون زریر
آمده با دو یتیم و دو اسیر.عطار.
آتش می گرچه جهان برفروخت
پنبهء قرابه ز آتش نسوخت.
امیرخسرو (از آنندراج).
رومی ابریشم و روحیست دگر پنبه ز وصف
سومین روح بود پشم بگفتم یکبار.
نظام قاری (دیوان البسه ص12).
در جوانیم موی شد سپید
دهر پنبه کرد چرخ هر چه رشت.قاآنی.
فوف؛ پاره های پنبه. خرفع؛ پنبهء تباه بکار نیامدنی در غلاف خود. خِرفِع؛ پنبهء زده شده بکمان. قطنة؛ پنبه پاره. فَرصَة؛ لتّه یا پنبه پاره و جز آن که زن حائض اندام خود را بدان پاک سازد. مُکْمهَل؛ پنبهء دانه دار. قَصیم؛ پنبهء دیرینه. تزبید؛ پنبه زدن. حُرَیملة؛ درختی است که پنبهء آن نهایت نرم و سبک باشد و در بالشهای سلاطین کنند. قَور؛ پنبهء نو یا پنبهء یک ساله. توضیع؛ جبه بردوختن بعد پنبه نهادن در آن. توشیع؛ باغنده ساختن پنبه را بعد زدن. فشغة؛ پنبهء اندرون نی (و آن چیزی است چون پنبه که در میان نی است). هفو؛ بردن و جنبانیدن باد پشم و پنبه را. تجرید؛ پنبه بیرون آوردن از پنبه دانه. عُفازَة؛ بار پنبه. عُطبة؛ پارهء پنبه. سَندوف؛ پنبهء زده. (منتهی الارب). نَدیف؛ پنبهء زده. (دهار). نواجد؛ پاره های پنبهء بهم چسبیده. (منتهی الارب). پنبه از جملهء نباتات صنعتی است. در ایران اقسام مختلفهء زراعت پنبه میشود. بهترین جنس آن از مازندران، کاشان، محلات بدست می آید. موقع کشت آن اوایل اردی بهشت و پس از 25 یا30 روز آب میدهند و اق شش مرتبه باید آب داده شود. حاصل غوزه های رسیدهء آن از آخر مرداد شروع و تا مهر و آبان طول میکشد تا غوزه های نرسیدهء آن تمام برسند. در جغرافیای اقتصادی ایران تألیف کیهان آمده است(2): پنبه کشت بهاری است که مواظبت بسیار لازم دارد و متناوباً بعد از گندم یا جو باید کاشته شود. در نواحی جنوبی ایران بندرت بعد از محصول خشخاش میکارند. موقع کشت آن اواخر فروردین و اوایل اردیبهشت و پس از بیست و پنج یا سی روز آب میدهند و اق شش مرتبه باید آب داده شود (مقدار آب لازم برای پنبه دو برابر گندم و خشخاش است). حاصل غوزه های رسیدهء آن از آخر مرداد شروع و تا مهر و آبان طول میکشد تا غوزه های نرسیدهء آن تمام برسد. در ایران اقسام مختلفهء پنبه زراعت میشود و در کرمان، رفسنجان، یزد، اسپاهان، کاشان، قم، محلات، کمره، دلیجان، ساوه، زرند، تهران، خوار، سمنان، دامغان، شاهرود، استراباد، سبزوار، نیشابور، ترشیز، مشهد، مازندران، قزوین و تبریز عمل میاید. بهترین جنس آن از مازندران، کاشان، محلات بدست می آید. محصول کلیهء پنبه در تمام نقاط ایران 11000000 من میباشد(3)... تخم پنبهء امریکائی در تمام نقاط ایران عمل میاید ولی تخم پنبهء مصری بواسطهء اینکه حرارت زیاد لازم دارد در مناطقی که حرارت و رطوبت بسیار باشد خوب بهره میدهد. اراضی خوزستان اگر با ترتیب صحیحی آبیاری شود معادل تمام محصول فعلی ایران پنبه خواهد داد و جنس آن نیز از بهترین جنس پنبهء دنیا خواهد گردید. در نتیجهء جنگ عمومی، محصول پنبهء ایران بکلی از بین رفته بود بطوری که در سنهء 1299 ه . .ش صادرات پنبهء ایران از ده میلیون من قبل از جنگ به 461000 من تنزل کرد ولی در سنوات بعد به زراعت پنبه اهمیت بسیار داده شد و رقم صادرات در سنهء 1306 معادل 5475712 من، در سنهء 1307 مقدار 6500000 من بوده است.
مملکت ایران استعداد عمل آوردن چهار برابر محصول فعلی پنبه را دارد و اگر در جور کردن تخم و ترتیب زراعت و پاک کردن و بستن عدل و غیره اقدامی بشود یکی از مهمترین صادرات مملکت را تشکیل میدهد. صدی هشتاد صادرات پنبهء ایران بخاک روسیه است.
کرم خاردار و اهمیّت اقتصادی آن در زراعت پنبه: آفات فلاحتی از نقطهء نظر تشکیلات عملی معمو به دو دسته تقسیم میشود: 1 - آفات محلی که از قدیم در داخلهء مملکت شیوع داشته. 2 - آفات خارجی که سابقاً در مملکت وجود نداشته و از ممالک دیگر که محل نشو و نما و اقامتگاه دائمی آنهاست سرایت کرده است. در موضوع عملیات فلاحتی دنیا و خصوصاً در باب زراعت پنبه مکرر اتفاق افتاده است که آفت فلاحتی از مملکتی به مملکت دیگر سرایت کرده است و بروز آفات خارجی در نواحی جدید در صورتی که وضعیت آب و هوای نواحی مزبوره جهت نشو و نما و توسعهء آن متناسب باشد معمو خسارات عمده را در نواحی مزبوره که جدیداً مبتلا شده است ایجاب کرده و در این گونه موارد حتماً لازم است بهر قیمتی که باشد اقدامات جدی برای دفع آفت مزبور چه از طرف دولت و چه از طرف اهالی محل بعمل آید. مثال برجسته ای که در این باب میتوان بیان کرد موضوع آفت انگور موسوم به فیلوکسرا(4) است که از آمریکا به اروپا سرایت کرده و این حشره که از حیث جثه خیلی کوچک (یک میلیمتر) است بسرعت تاکستانهای اروپا را که مورد سرایت آن واقع شد معدوم ساخته و به زراعت انگور اروپا خسارت عمده وارد کرده است. فع در آمریکا و آفریقا و هندوستان و آسیای صغیر و بلوچستان و بین النهرین و هندوچین و اسپانی و بعضی ممالک دیگر یک سلسله حشرات موذیهء متشابهی وجود دارد که خسارت عمده به زراعت پنبه وارد کرده ضمناً ممالک دیگر را که هنوز به آفت مزبور مبتلا نشده است به سرایت خود تهدید میکند. بروز این آفت ممکن است در ممالک مزبور نیز در آتیه سکتهء مهمی به توسعهء طبیعی زراعت پنبه وارد سازد. حشرهء نوک دراز(5)، کرم پشت گلی(6)را در آمریکا و کرم پشت گلی و همچنین کرم خاردار را در مصر و هندوستان میتوان از این قبیل آفات محسوب داشت. از این به بعد ما توجه خود را به موضوع کرم خاردار تمرکز خواهیم داد چه ممکن است انتشار آن در ایران توسعه یافته و اسباب خسارت بسیاری گردد.
اولین دفعه که کرم خاردار در ایران مشاهده شد در سنهء 1927م. بوسیلهء متخصص حشره شناس شوروی موسوم به م. م. سیازف بوده و مشارالیه آفت مزبور را در نواحی بم و کرمان و رفسنجان کشف کرده است. از سنهء 1930 کرم مزبور بمقدار خیلی کم در سایر نقاط ایران نیز دیده شده است. اهالی از وجود آفت مزبور بکلی بی اطلاع و تصور میکنند خساراتی که بوسیلهء کرم خاردار وارد میشود نتیجهء تأثیرات آب و هوا و قارچهای دودی رنگ و شاید هم میکروبهای طفیلی میباشد در صورتی که علت اصلی آفت مزبور همان کرم خاردار است که فوقاً ذکر شد. کرم خاردار از نقطهء نظر اقتصادی جهت زراعت اهمیت فوق العاده ای را حائز است و بموجب مطبوعات و کتب خارجه کرم خاردار یکی از مهمترین آفات سه گانهء زراعت پنبه است (حشرهء نوک دراز و کرم پشت گلی دو آفت مهم دیگر میباشند) و بر حسب اطلاعاتی که در دست است در هندوستان کرم خاردار از10% الی 70% غوزه های پنبه را فاسد میکند و میگویند در مصر خسارتی که از کرم خاردار وارد میشود تا 25% محصول میرسد و در سنواتی که این آفت شیوع کلّی داشته باشد تا به سه چهارم محصول هم ممکن است خسارت وارد شود. بوسیلهء کرم خاردار هم به اقسام پنبهء محلی و هم به اقسام پنبهء تخم آمریکا صدمه وارد میشود.
خلاصهء اطلاعات راجع بمراحل نشو و نمای کرم خاردار: پروانهء کرم خاردار که طول پرهای باز آن 22 میلیمتر بوده و طول بدن آن تا 9 میلیمتر میرسد رنگ پرهای جلوی آن سبز گلابی رنگ و گاهی زرد و قهوه ای رنگ است و علت سبزی رنگ آن بواسطهء این است که کرم مزبور در اواخر تابستان و پائیز تولید میشود و پرهای عقبی آن سفیدرنگ و حاشیهء پرهای مزبور تیره رنگ است. تخمهای پروانهء مزبور مدور است و ساختمان مخصوص دارد و اندازهء آن ها پنج دهم میلیمتر است. رنگ تخمها بدواً کبود آسمانی است و بعد به آسمانی سربی رنگ و سربی مبدل میشود. کرمهای خاردار تا 15 میلیمتر طول یافته و رنگ آنها سبز زیتونی و قهوه ای قرمزرنگ است و خالهای تیره رنگی دارد. روی بدن کرم مزبور برآمدگیهای کوتاه ضخیمی (مانند خار) است که شکل مخصوص کرم خاردار نتیجهء وجود آنها است، شفیره های کرم خاردار از 9 الی 50/11 میلیمتر طول داشته و تبدیل کرم خاردار به شفیره بوسیلهء پیله های ضخیم مانند ابریشم که بشکل کرجی کوچک و دارای سکانی است صورت میگیرد و رنگ پیله های مزبور سفید و یا قهوه ای رنگ روشن است. طریقهء زندگی کرم خاردار در ایران تقریباً هیچ مطالعه نشده است ولی در ضمن عملیات آتیه باید توجه مخصوص بتعیین وصف حال و زندگی کرم خاردار مبذول گردد و در جلوگیری آن اقدامات علمی و عملی بشود. در باب شرح حال کرم خاردار در ایران میتوان اطلاعات خیلی مختصری را بیان نمود. کرم خاردار در اواسط ماههای شهریور و مهرماه به زراعت پنبه بطور محسوس صدمه میزند. مرحلهء شفیرهء کرم مزبور 17 الی 22 روز طول میکشد. تا به حال مشاهده نشده است که از کرم مزبور جز به غوزه های پنبه بقسمتهای دیگر بوتهء نبات یعنی بساقه های جوان آن صدمه وارد آید. بموجب اطلاعاتی که از نشریات خارجه بدست آمده میتوان نتایج ذیل را اخذ کرد: پروانهء کرم خاردار در موقع شب پرواز کرده و روزها در مزارع پنبه و پائین علفهای هرز و غیره پنهان میشود. پروانه های مزبور پس از رسیدن بحدّ بلوغ در طول مدّت 4 الی 5 شب متوالی بر روی غنچهء گل و غوزه و سایر قسمتهای بوته تخم میگذارد و تخم گذاری پروانه های مذکور بیشتر روی گیاه پنبه و بامیه و کنف و سایر نباتات متعلق به خانوادهء پنیرک(7) صورت میگیرد. عمر آن پروانه ها قریب بیک ماه است و هریک از 140 الی230 تخم میگذارد. از تخمهای مزبور پس از مدت 3 الی12 روز (به تفاوت اوضاع آب و هوای و درجهء حرارت و رطوبت آن) کرم تولید میشود و در طول مدّت یک سال از حشرهء مزبور 4 الی 5 نسل تولید میگردد. کرم های مزبور غوزه های پنبه را سوراخ کرده بدان داخل میشوند و خود را به تخمهای پنبه رسانده و از پنبه دانه های سالم تغذیه می کنند و کرمهای مزبور پس از دخول به غوزه الیاف پنبه را فاسد می کنند بقسمی که الیاف مزبور در اثر عملیات مضرهء آنها یا بکلی و یا تا حدی از حیز انتفاع اقتصادی می افتد تخمهائی که صدمه دیده است الیاف پنبهء اطراف آن مرده و فاسد میشود و بوسیلهء سوراخهای فوق الذکر که کرم خاردار بداخل غوزه کنده است قارچهای دوده و شاید هم بعضی میکربهای دیگر داخل شده و سایر قسمتهای الیاف پنبه را نیز که در غوزهء مزبور سالم مانده است بکلی فاسد میکند. بطوری که در نشریات مربوطه تذکر داده شده است در ممالک خارجه کرم خاردار نه تنها به غوزهء پنبه بلکه به شاخه های جوان آن نیز صدمه میزند بدین ترتیب که ساقهء جوان را سوراخ کرده و در اثر آن شاخه های جوان خشک شده و از بین میرود و علاوه بر این نیز اظهار شده است که کرمهای مزبور غنچه های گل پنبه را نیز سوراخ میکنند و غنچه های مزبور بالمآل سیاه و خشک میشود. طول مدت زندگی کرم خاردار از 15 الی 28 روز است و جریان نشو و نمای شفیرهء آن از 10 الی52 روز طول میکشد. مبارزه با کرم خاردار و دفع آن عمل بسیار مشکلی است و حتی در ممالکی که کرم مزبور شیوع کلی داشته و وصف حال و شرح زندگانی آن مورد مطالعه واقع شده هنوز ترتیبات اساسی جهت دفع آن بدست نیامده است و علّت آن این است که آفت مزبور در موسمی که مضر است یعنی در موقعی که تشکیل کرم خاردار میباشد زندگی مستوری داشته و بدین سبب استعمال مقادیر زیاد مواد شیمیائی جهت دفع آن میسر نیست. در ممالک مذکور عملیات دفع کرم خاردار بوسیلهء معدوم ساختن آن در محل اقامتگاه زمستانی صورت میگیرد بدین معنی که جبراً اهالی را به جمع آوری و سوزاندن باقی مانده های مزارع پنبه ملزم نموده و یا اقدامات دیگر فلاحتی (از قبیل ایجاد مزارع مخصوص جهت جلب کرم مزبور و یا شخم زدن مزارع پنبه) بعمل می آورند. موضوع جمع آوری و سوزاندن غوزه های آفت زده توصیه میشود. برای جلوگیری از توسعهء کرم خاردار در ایران و برای اینکه در زراعت پنبه از آفت مزبور کاسته شود لازم است که پنبه کاران و اشخاص ذینفع اقدامات سادهء ذیل را بموقع اجراء بگذارند: 1 - مزارع پنبه که از حیث فلاحت دارای اهمیتی است از روی کمال دقت معاینه شده و تفحصّات مخصوص در مزارع نمونه که جهت تجربهء اقسام مختلفهء پنبه است بعمل آید. 2 - معاینهء مزبور در مزارع مختلفه صورت گیرد (از حیث ارتفاع و نوع زمین و آبیاری و نوع پنبه که زراعت شده است و غیره). 3 - در موقع معاینه باید حتی الامکان قسمت عمدهء سطح مزارع پنبه کاری را مورد معاینه قرار داد تا اینکه مساحت وسیعی از مزرعهء مزبور تحت معاینه و تفحص قرار گیرد. 4 - باید غوزه های آفت زده را جمع آوری کرده و سوزاند. 5 - در موقع معاینهء مزارع پنبه باید هر یک از بوته های پنبه که معاینه میشود تمام غوزه های آن را یکایک و بدقت معاینه کرد. 6 - باید از تعداد بوته های پنبه که معاینه شده است و همچنین از تعداد بوته هائی که از آفت مزبور خسارت دیده و نیز از غوزه های آفت زدهء آن با دقت تمام ثبت برداشت و ضمناً باید حدّ متوسط تعداد کلیهء غوزه های مزرعهء مزبوره را معین کرد. 7 - باید کلیهء مزارع پنبه خصوصاً مزارعی را که دوچار آفت کرم خاردار شده است پس از جمع آوری محصول با دقت تمام آتش زده و بوسیلهء شخم زیر و رو کرد. 8 - باید موضوع جلب کرم خاردار را بوسیلهء زراعت نباتات دیگری که بیشتر به آنها مایل باشد امتحان و نوع این نباتات را معین کرد. اگر چه هنوز معلوم نیست اوضاع طبیعی ایران تا چه اندازه توسعه و نشو و نمای مقدار زیادی از آفت مزبور را تقویت کرده و یا مانع خواهد شد و اگر چه در اثر تفحصات و عملیات اکتشافی میتوان گفت که فع توسعهء کرم خاردار در ایران هنوز بسیار جزئی و غیر مهم است ولی در هر حال موضوع ذیل بنفع زارعین پنبه خواهد بود که در بدو امر و در ابتدای توسعهء آفت مزبور همه گونه اقدامات مربوطه جهت جلوگیری از توسعه و سرایت آن از محلی بمحل دیگر بعمل آید. سوزاندن غوزه های آفت زده و آتش زدن حتمی مزارع آفت زده و از کلیهء نباتات آن پس از جمع آوری محصول و زیر و رو کردن مزارع بوسیلهء شخم اقداماتی است که بوسیلهء آنها ممکن است مزارع پنبه را جهت سنوات آتیه بحد معتنابهی از این آفت مصون داشت. در خاتمه ما توجه زارعین ذینفع پنبه کار را بدین نکته جلب می کنیم که اجرای اقدامات و عملیات دفع این آفت پنبه نهایت ضرورت را داشته و باید بموقع خود عملی گردد - انتهی.
-امثال:طسگِ سفید ضرر پنبه فروش است.ظ
- آتش و پنبه؛ دو چیز مخالف و متضاد و گردنیامدنی.
- با پنبهء دیگری ریسمان ساختن؛ یعنی کار دیگری کردن که برای خود او انتفاعی نباشد. (آنندراج).
- با پنبه سر بریدن؛ با نرمی و تدبیر آزار و اضرار را سبب شدن.
- پنبه آب؛ دوغاب رقیق گچ که پنبهء آغشتهء بدان را بر روی گچ دیوار و سقف کشند تا سپید و هموار و تازه شود.
- پنبه از گوش بیرون کردن یا پنبه از گوش -برکشیدن یا پنبه از گوش برداشتن یا پنبه از -گوش بیرون آوردن یا پنبه از گوش برآوردن؛ترک غفلت. ترک تغافل. هوشیار گشتن یا هوشیار ساختن. بهوش آمدن یا بهوش آوردن. متنبه شدن و متنبه ساختن. ترک آرزوئی گفتن: اگر بفرمائی نزدیک وی روم و پنبه از گوش وی بیرون کنم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص368).
شو پنبهء جهل بر کش از گوش
بشنو سخنی بطعم شکر.ناصرخسرو.
ز پنبه شد بناگوشت کفن پوش
هنوز این پنبه بیرون ناری از گوش.نظامی.
- پنبه ای؛ منسوب به پنبه . از پنبه. قُطنی: الیجهء پنبه ای.
- پنبه به ریش کس گذاشتن؛ یعنی بفن و تدبیر کار از دست او گرفتن.
- پنبه بگوش فرونهادن و پنبه در گوش کردن -و نهادن و افکندن؛ کنایه از غفلت داشتن و سخن ناشنودن باشد. (آنندراج). تغافل کردن:
پنبه اندر گوش خود باید نهاد
تا جز از ذکر تو دیگر نشنود.
ضیاءالدین (از آنندراج)
اگر بصحبت عرفی به سهو بنشینی
بگوش پنبه فرونه که سر بسر لاف است.
عرفی (از آنندراج).
- پنبهء طبی؛ پنبهء هیدروفیل.
- سرخاب پنبه ای؛ نوعی پنبهء بسرخاب سیر آغشته که گلگونه از آن کنند.
- سیب پنبه ای؛ قسمی سیب بهارهء نرم و پیش رس.
- مِثلِ پنبه؛ سخت سپید و نرم: نانی یا ریشی مثل پنبه.
(1) - Coton - Gossipium. (2) - جغرافیای اقتصادی صص125 - 135.
(3) - آمار مربوط به زمان تألیف لغت نامه (پیش از 1330 ه . ش.) است.
(4) - Phylloxera vastarix.
(5) - Antonomus grandis.
(6) - Pectinephora grossypiella. .
(فرانسوی)
(7) - Malvacees

پنبهء باروتی.

[پَمْ بَ / بِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1). قسمی از مادهء حاصله از عملی ازتی در مادهء عامله خاص اجسام آلیه که اصل جزء جامد نباتی است.
.
(فرانسوی)
(1) - Pyroxyline

پنبهء بردی.

[پَمْ بَ / بِ یِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لوئی. قِنصف. (منتهی الارب).

پنبه بز.

[پَمْ بَ / بِ بَ] (نف مرکب) پنبه وَز. پنبه زن(1). کسی که پنبه از هم باز کند. حلاج. نداف:
پنبه بزی(2) فاش کرد یک نکت از سر عشق
در همه عالم فتاد شور از آن مسئله.
نزاری قهستانی.
.
(فرانسوی)
(1) - Cardeur de coton (2) - حلاج، حسین بن منصور.

پنبه پای.

[پَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب) نوعی از پای افزار باشد. (آنندراج).

پنبه تخم.

[پَمْ بَ / بِ تُ] (اِ مرکب)پنبه دانه. بزر پنبه. بذر پنبه.

پنبه چولی.

[پَمْ بَ] (اِخ) نام قریه ای از دهستان اندرود در فرح آباد مازندران که جمعی از کردان مُدان لو در آنجا مقیمند. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص13 و 120).

پنبه خیز.

[پَمْ بَ / بِ] (ص مرکب) محلی که پنبه در آن بسیار حاصل شود: مصر مملکتی پنبه خیز است.

پنبه دار.

[پَمْ بَ / بِ] (نف مرکب) که حشو از پنبه دارد. صاحب حشو از پنبه: قباء پنبه دار. تنبان پنبه دار.
- پنبه داردوزی؛ دوختن پنبه بحشو لباس و مانند آن.
- پنبه دار کردن، پنبه گذاشتن؛ نهادن پنبه بحشو لباس و مانند آن.

پنبه دان.

[پَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب) سبدی که زنان ریسنده دارند پنبه را.

پنبه دانه.

[پَمْ بَ / بِ نَ / نِ] (اِ مرکب)تخم پنبه. بزر پنبه. بذر پنبه. ککچه. فُرزع. خیسفوج. (منتهی الارب). حب القطن. حبّ قُطن:
ماهها باید که تا یک پنبه دانه زآب و خاک
شاهدی را حلّه گردد یا شهیدی را کفن.
سنائی.
تجرید؛ پنبه بیرون آوردن از پنبه دانه. (منتهی الارب).
-امثال:طشب پنبه دانه دُر می نماید.ظ
طشتر در خواب بیند پنبه دانه.ظ
طز کوة تخم مرغ یک پنبه دانه است.ظ

پنبه درگوش.

[پَمْ بَ / بِ دَ] (ص مرکب)کنایه از مردم غافل و سخن ناشنو باشد. (برهان قاطع):
نظامی بس کن این گفتار خاموش
چه گوئی با جهان پنبه درگوش.نظامی.
- پنبه در گوش داشتن، پنبه در گوش کردن، -پنبه در گوش نهادن؛ غفلت داشتن. تغافل کردن. سخن ناشنودن. سخن نشنیدن. حرف نشنیدن:
بمجلسی که ز جودت مرا سؤال کنند
نهاد باید ناچار پنبه در گوشم.ظهیر فاریابی.
-امثال:طبگو مبین، چشم می بندم، بگو مشنو، پنبه در گوشم می نهم، بگو مدان، نمی توانم.ظ

پنبهء دوخ.

[پَمْ بَ / بِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) لوئی: و دیوار خانه بگل پاکیزه اندوده باشند و اگر بعوض کاه اندر آن گل، پنبهء دوخ کرده باشند سخت نیک باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

پنبه دوز.

[پَمْ بَ] (نف مرکب) بمعنی کهنه دوز است یعنی کسی که پارچهء کهنه و خرقه و امثال آن دوزد. (از صراح اللغات) (از غیاث اللغات).

پنبه دوزی.

[پَمْ بَ / بِ] (حامص مرکب)طرز دوختن جامه ای که حشو پنبه دارد.

پنبه دهان.

[پَمْ بَ / بِ دَ] (ص مرکب)پنبه دهن:
پنبه دهانی به زمان دراز
با همه کس گرم سر و سوزساز.
امیرخسرو (از آنندراج).

پنبه دهن.

[پَمْ بَ / بِ دَ هَ] (ص مرکب)پنبه دهان. کنایه از کم گو و کم سخن. (غیاث اللغات):
پنبه دهنا کدام روئی
سوزن پلکا کدام سوئی؟
امیرخسرو (از آنندراج).
از دو بیت شاهد پنبه دهان و پنبه دهن معنی مفهوم نمیشود، محتاج تأیید است.

پنبه رسه.

[پَمْ بَ رَ سَ] (اِخ) نام محله ای به قزوین. پنبه ریسه.
-امثال:طیک خانه داریم پنبه رسه میان هفتاد ورثه.ظ

پنبه ریسه.

[پَمْ بَ سَ] (اِخ) پنبه رسه.

پنبه زار.

[پَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب) زمینی که در آن پنبه کشته اند. مقطن. (دهار). مقطَنة. (منتهی الارب): اتفاقاً برفی عظیم افتاده بود و دشت و صحرا پنبه زار شده و کوه و کنار از صحبت سرما چادر گازری در سر گرفته. (العراضة):
ریش چون روی پنبه زار شده
روی چون پشت سوسمار شده.سنائی.
نشگفت اگر یکی ز دهاقین عدل تو
سیراب سازد از عرق شعله پنبه زار.
طالب آملی (از آنندراج).
پنبه زاری بود یکسر پیش ازین هامون برف
برق نیسان آتشی انگیخت در آن پنبه زار.
قاآنی.

پنبه زدن.

[پَمْ بَ / بِ زَ دَ] (مص مرکب)بیرون کردن پنبه از تخم. حلاجی کردن پنبه. تندیف. نَدف. حَلج. نَدش. (منتهی الارب). || پر کردن پنبه در چیزی:
هر روز بهر پنبه زدن بر دواج چرخ
صبح از عمود مشته کند وز افق کمان.
اثیر اخسیکتی (از آنندراج).
تفدیک، تفتیک؛ پنبه زدن. (منتهی الارب).

پنبه زرگوتی.

[پَمْ بَ زَ] (اِخ) نام قریه ای از دهستان رودپی در فرح آباد مازندران. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص120).

پنبه زن.

[پَمْ بَ / بِ زَ] (نف مرکب) پنبه بز. پنبه وز. بهینه. بهین. حلاّج. ندّاف. (دهار):
آن شنیدی که بود پنبه زنی
مفلس و غلتبانْش خواند زنی.سنائی.

پنبه زنی.

[پَمْ بَ / بِ زَ] (حامص مرکب)عمل بیرون کردن پنبه از پنبه دانه. محلوج کردن پنبه. حلیج کردن پنبه. حِلاجت. تندیف. ندف.

پنبه شدن.

[پَمْ بَ / بِ شُ دَ] (مص مرکب) نرم و سفید شدن. || گریختن. || متفرق و پریشان گردیدن. (برهان قاطع):
پنبه کنم لشکرشان را چنان
کز تنشان پنبه شود استخوان.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| از کسی بیموجب بریدن. (برهان قاطع). به هرزه بریدن. (فرهنگ خطی). نرم شدن. (فرهنگ خطی). نرم و هموار شدن. (فرهنگ رشیدی). || بیهوده شدن. باطل و بی سود ماندن کار و سخنهای پیش: هرچه رشتیم پنبه شد.

پنبه غاز کردن.

[پَمْ بَ / بِ کَ دَ] (مص مرکب) مَشع. (منتهی الارب). تمزیع. (منتهی الارب). حلج. حلاجت.

پنبه فرخمیدن.

[پَمْ بَ / بِ فَ رَ دَ](مص مرکب) پنبه فلخیدن. پنبه فخمیدن. بیرون کردن پنبه از پنبه دانه. حلج. حلاجت. حلاجی کردن.

پنبه فروش.

[پَمْ بَ / بِ فُ] (نف مرکب)آنکه تجارت پنبه کند. قَطّان.

پنبه کار.

[پَمْ بَ / بِ] (نف مرکب) آنکه تخم پنبه در خاک کند برای کشت آن. آنکه بذر پنبه کارد.

پنبه کاری.

[پَمْ بَ / بِ] (حامص مرکب)عمل پنبه کار. زراعت پنبه.

پنبه کردن.

[پَمْ بَ / بِ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از گریختن و گریزانیدن. (برهان قاطع) (فرهنگ خطی). واریشتن. رشته را باز کردن بصورت پنبه. || پریشان و پراکنده ساختن و متفرق گردانیدن. (برهان قاطع). متفرق کردن. (فرهنگ خطی):
رای تو پنبه کرد سر بوالفضول را
کآگنده بود گوش قبول از ندای ملک.
اثیر اخسیکتی (از آنندراج).
پنبه کنم لشکرشان را چنان
کز تنشان پنبه شود استخوان.امیرخسرو.
|| کنایه از خاموش کردن. (برهان قاطع):
چون بیاید مر ورا پنبه کنید
هفته ای مهمان باغ من شوید.مولوی(1).
|| دفع و محو کردن. (برهان قاطع):
چو خواجه را اجل از ملک پنبه خواهد کرد
چه اعتبار ز پشمی که در کلاهش نیست.
اوحدی.
منکر شدن. (برهان قاطع) (فرهنگ خطی):
نیش در آن زن که ز تو نوش خورد
پشم در آن کش که ترا پنبه کرد.نظامی.
|| عاجز گردیدن. (برهان قاطع). عاجز گردانیدن. (فرهنگ خطی). || نرم ساختن. (غیاث اللغات). || نومید کردن:
از خود مکنم پنبه از آن پیش که پشم
این پنبهء ناز برکشد از گوشت.
رزخالی سرخسی (از لباب الالباب ج1 ص219).
(1) - در مثنوی مولوی این شعر یافته نشد.

پنبهء کوهی.

[پَمْ بَ / بِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) حجرالفتیله. آذَرْشُسْت. آذرشین و آذرشب هر دو غلط است و آذرشست صحیح آن است و ما در آذرشین و آذرشب بغلط رفته ایم. رجوع به الجماهر بیرونی شود. معدن آن در خراسان و کرمان و بلوک کوه بنان است. رگه های پنبهء کوهی در یک فرسخی شمال کوچار (اطراف کوه بنان) که مخلوط با توده های آهکی و گچی است دیده شده و از نقطه ای که کار کرده اند بقطر بیست وپنج سانتیمتر رگه دیده میشود. وسعت تمام این معدن شاید از دویست متر تجاوز نکند، در دو فرسخی معدن فوق رگه های دیگری که باریکتر است کشف گردیده و قطر آنها در اغلب نقاط یک سانتیمتر میباشد ولی این معادن بواسطهء قلت و کمی ثروت قابل استفاده نیست. (جغرافیای اقتصادی کیهان صص 263).
(1) - Amiante, Asbeste.

پنبهء محلوج.

[پَمْ بَ / بِ یِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پنبهء زده. پنبهء حلیج.

پنبه نهادن.

[پَمْ بَ / بِ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) قرار دادن پنبه در جامه یا جز آن:
بجذب امر کشی حرف از زبان سکوت
بدست نهی نَهْیْ پنبه در دهان صدا.
ظهوری (از آنندراج)
|| کنایه از فریب دادن باشد. (برهان قاطع) (رشیدی). || کنایه از راضی ساختن کسی در امری. (برهان قاطع). || کنایه از روانه کردن کسی بجائی. (برهان قاطع):
سایه را پنبه برنه احمدوار
تا شود ابر سایبان خلوت.خاقانی.
عقل جولاهی است زودش پنبه نه منصوروار
تا چه خواهی کرد این اشتردل جولاه را.
مولوی (از فرهنگ رشیدی).

پنبه وز.

[پَمْ بَ / بِ وَ] (نف مرکب) پنبه زن. پنبه بز. حلاّج. نداف. (برهان قاطع):
سر انا الحق نبود در سر هر پنبه وز
لایق حلاج بود مرتبهء دار عشق.
نزاری قهستانی (از جهانگیری).

پن پول.

[پَمْ] (اِخ) پم پل(1). کرسی بخشی در ایالت «کت دو نور» از شهرستان «سن بریو» دارای 2700 تن سکنه و راه آهن. بندر آن بر کنار دریای مانش و تجهیزات کامل برای صید ماهی روغن دار(2) است.
(1) - Paimpol.
(2) - Morue.

پنت.

[پُ] (اِخ)(1) نام ولایت شمالی آسیای صغیر بر کنار پونتوکسن(2) دریای سیاه (بحر اسود) و آن را به لاطینی پنتوس (بنطس عربی) می گفتند. دولتی در آن سرزمین در عهد قدیم تشکیل شد که به دولت پنت معروف است ایرانیان در عصر داریوش از این سرزمین ایالتی (خشترپاوَ) تشکیل دادند که بتدریج استقلال یافت و بعد در قلمرو دولت اسکندر درآمد ولی امیر آن مهرداد دوم قدرت خویش را حفظ کرد. پس از مرگ اسکندر مهرداد عنوان پادشاهی بخود گرفت و به کتیس تس(3) (مؤسس) ملقب گشت. پایتخت پادشاهان پنت اماسه نام داشت. (ایران باستان ج1 ص92). و باز در تاریخ ایران باستان آمده است:(4) دولت پنت کاپادوکی یکی از سلسله های پادشاهانی که نسبشان را به پارسیها میرسانیدند و واقعاً هم پارسی نژاد بودند، دودمان پادشاهان پُنت بود چنانکه بالاتر گفته شد پُنت به آن قسمتی از کاپادوکیّه اطلاق میشد که در کنار دریای سیاه واقع است و به همین جهت پُنت را صحیحاً کاپادوکیهء پُنتی مینامیدند. از اجداد این سلسله یعنی نخستین جدّی که نامش در تاریخ ذکر میشود مهرداد نامی بود پسر اُرُن- تُبات. بعضی نسب او را به یکی از رؤساء شش خانوادهء درجهء اوّل پارسی که در واقعهء بردیای دروغی از هم قسم های داریوش بودند میرسانند (بوشه لِکلرک، تاریخ سلوکی ها) و برخی گویند که نسبت او به خود داریوش میرسد (آب پیان جنگهای مهرداد کتاب 12 بند112 و بعد). ممکن است که هر دو روایت صحیح باشد زیرا چنانکه میدانیم شاهان هخامنشی زنان خود را از میان خانوادهء درجهء اوّل پارسی انتخاب میکردند و بنابراین ممکن بود که نسب مهرداد به داریوش و هم به یکی از رؤساء خانواده های مذکور منتهی شده باشد. نیاکان مهرداد از وُلات پارسی بشمار میرفتند و در اداره شان محلهای بسیاری در کنار دریای سیاه داشتند. خود مهرداد در زمان اردشیر دوّم (با حافظه) هخامنشی یک شهر یونانی را که در کنار دریای مرمره واقع موسوم به کیوس بود، گرفت (تقریباً 387 ق. م.) و بعد تمایلی بسیار به تمدّن یونانی یافت، چنانکه نوشته اند به خرج خود مجسمه ای برای افلاطون بساخت و آن را در آکادمی آتن گذارد. پسر این مهرداد آریُ بَرزَن نام داشت و بقدری محبّ یونانیها بود که آنها عنوان افتخاری «آتنی» و «اسپارتی» به او دادند. پس از آن آریُ بَرزَن به امّید کمک یونانیها به سه سردار ایران، یعنی اَرته باذ و داتام و اُرونت همدست شده بر اردشیر دوم یاغی شد ولی اشخاص مذکور بزودی دریافتند که امیدشان بیجا بوده زیرا یونانیها نتوانستند کمکی مؤثر بکنند و دربار ایران آری بَرزَن و تمامی متحدین او را شکست داده قوای آنها را تار و مار ساخت مهرداد پسر آریُ بَرزَن که باید مهرداد دوّمش نامید به اشارهء اردشیر دوم هخامنشی دامی برای داتام گسترده خائنانه او را کشت بعد به پدرش خیانت کرده او را به اردشیر سوّم تسلیم کرد، پس از آن دیگر اطلاع مهمّی از این خانواده تا زمان اسکندر نداریم. در این وقت که اسکندر به آسیا آمد، شهر کیوس را از مهرداد گرفت، ولی او تمکین نکرد و چون اسکندر دشمنی نیرومند مانند داریوش سوّم در مقابل خود میدید اعتناء به امرائی مانند مهرداد نکرد، بخصوص که مهرداد دور از راهی که اسکندر می پیمود اقامت داشت. پس از فوت اسکندر، وقتی که جانشینان او بهم افتادند، مهرداد طرفدار آن تی گون گردید، ولی یک سال قبل از جنگ ایپ سوس یعنی در302 ق. م. آن تی گون از مهرداد ظنین شده گمان برد که امیر ایرانی با دشمن او کاساندر راهی دارد و او را گرفته بکشت.
مهرداد سوم - پسر این مهرداد، که نیز مهرداد نام داشت، (مهرداد سوم) دوست صمیمی دِمتریوس پسر آن تی گون گردید. پلوتارک راجع به این مهرداد چنین گوید (دِمِتریوس بند 5): او نسبت به آن تی گون خیلی متواضع بود و رفتارش نشان نمیداد که بدخواه او باشد ولی از جهت خوابی که آن تی گون دید، از او هم بدگمان شد. آن تی گون شبی در خواب دید که تخم طلا می افشاند و این بذرافشانی حاصل طلا میدهد بعد او از این مزرعه رفت و چون برگشت، دید، که خوشه ها را تمام چیده اند و شنید، که گفتند: «طلاها را مهرداد ربود و بطرف دریای سیاه فرار کرد». بر اثر این خواب آن تی گون دِمتریوس را نزد خود خواند و پس از اینکه بقید قسم قول گرفت، که راز او را به مهرداد نگوید، خوابش را برای او بیان کرده گفت که باید مهرداد را هم مانند پدرش نابود ساخت. دِمتریوس از آنجا که رفیق مهرداد بود از این تصمیم پدرش بسیار مغموم گشت، و چون نمیتوانست بواسطهء قسمی، که خورده بود، شفاهاً چیزی به مهرداد بگوید، او را صحبت کنان به کناری کشید و در آنجا با نوک نیزه اش بر زمین نوشت: «مهرداد فرار کن» پس از آن مهرداد دریافت که برای او خطری هست و شبانه فرار کرده به کاپادوکیه رفت و در آنجا مملکتی بدست آورده و مؤسس سلسله ای شد، که در نسل هشتم به دست رومیها معدوم گردید. آن تی گون، چون کارهای مهم دیگر داشت فرصت نیافت او را تعقیب کند و بزودی در جنگ ایپ سوس شکست خورده کشته شد (301 ق. م.). بعد، وقتی که لیزیماک و سلوکوس و کاساندر به تقسیم ترکهء آن تی گون مشغول بودند، مهرداد از موقع استفاده کرده وادی رودهالیس (قزل ایرماق) را که قسمتهائی را از کاپادوکیه و پافلاگونیه شامل بود، تصرف کرد و بعد چون دید که اقبال با سلکوس است، قبل از جنگ کوروپدیون طرفدار او گردید و پس از آن خود را پادشاه خواند. پس از جنگ مزبور سلکوس خواست این سلسلهء جدید را براندازد و با این مقصود لشکری به سرداری دیودور بقصد او فرستاد، ولی مهرداد سپاهی از شهر هراکله (اِر کله) بکمک طلبید و سردار مزبور را شکست داد. بعد چیزی نگذشت که سلوکوس را بطلمیوس کرائونوس کشت و پسرش آن تیوخوس بقدری گرفتار تشکیلات و ترتیبات دولت جوان سلوکی بود، که فرصت نیافت به مهرداد بپردازد بنا بر آنچه گفته شد، مهرداد سوم از این خانواده اول کسی بود که خود را پادشاه خواند از این جهت است که او را بعضی مهرداد اول گویند و برخی مهرداد سوم، ما ترتیب آخری را متابعت کرده ایم. باری آن تیوخوس از راه مآل اندیشی نخواست با مهرداد سوم درافتد و استقلال او را در پنت شناخت بعد دیری نگذشت که مهرداد هم حق شناسی خود را به او نمود. توضیح آنکه بطلمیوس دوم پادشاه مصر خواست تمامی قسمتهای آسیای صغیر را تصاحب کند و لشکری به آن طرف فرستاد. آن تیوخوس بموقع کاری برای دفاع مستملکات خود نکرد، ولی مهرداد سپاهی از گالی هائی، که ذکرشان گذشت، آراسته مصریها را شکست داد و کشتی های آنها را خراب کرده لنگرهای کشتی ها را به یادگار این فتح برگرفت. پس از آن سپاهیان اجیر گالی در آسیای صغیر برقرار شدند. و کرسی ولایتشان را که به اسم گالی ها گالاثیا نام داشت «آنکورا» نامیدند و آنکورا در یونانی بمعنی لنگر کشتی است (این شهر را اکنون آنقره نامند و چنانکه معلوم است پایتخت ترکیه میباشد(5)) در 266 ق. م. مهرداد سوم درگذشت و پسر آریُ بَرزَن بجای او نشست او شهر آماستریس (هُماشَتَر) را به قلمرو سلطنت خود ضمیمه کرد، ولی جالب توجه است، که خود را دست نشاندهء خانوادهء سلوکی دانست و ضرب سکهء طلا را موقوف داشت. جانشینان او هم همین سیاست را دنبال کردند جهت درست معلوم نیست ولی میتوان حدس زد که خانوادهء مهرداد با مردم گالی دائماً در جنگ و ستیز بودند و نمیتوانستند با سلوکی ها هم درافتند.
مهرداد چهارم - آریُ بَرزَن در 249 ق. م. درگذشت و پسرش مهرداد چهارم که نوجوان بود گرفتار یاغی گری سپاهیان اجیر خود، یعنی گالی ها گردید، ولی ده سال پس از جلوس بتخت توانست ترتیبی به دولت خود داده اطاعت نظامی را در سپاهش استوار کند. ضمناً باید گفت، که هراکله در موقع گرفتاریهای مهرداد چهارم کمک های گرانبها به او کرد. در زمان مهرداد چهارم عادت جدیدی در این دودمان داخل شد و بالاخره این سلسلهء ایرانی را یونانی کرد. جهت از جمله این بود که خانوادهء پادشاهان پنت با سلوکیها وصلت کرد و مهرداد چهارم لااُدیس دختر آن تیوخوس دوم خواهر سلکوس دوم را گرفت و فریگیهء علیا جهیز زنش گردید پس از آن برادر کوچکتر سلکوس که آن تیوخوس هی یراکس نام داشت، به تحریک مادرش بر برادر بزرگتر یاغی شد و مهرداد بکمک آن تیوخوس شتافته از جهت رشادت سپاهیان اجیر گالی، در آنقره شکستی فاحش بسلوکس داد. در این جنگ بیست هزار نفر مقدونی تلف شد و زن غیر عقدی سلکوس که میستا نام داشت، اسیر گردید او را به بازار برده فروشی در شهر رُدس فرستادند، ولی چون خود را نامید رُدِسی ها او را شناختند و بازخریده نزد سلکوس روانه داشتند. پس از سلکوس دوم آن تیوخوس مذکور به تخت نشست اما خوشبخت نبود، زیرا در جنگی با مردم گالی کشته شد و پس از او آن تیوخوس سوم که کبیرش خوانده اند، به تخت سلوکی رسید. در این وقت پسر عموی او، آخه لائوس نام، بر او یاغی شد و خود را پادشاه آسیای صغیر خواند، و چون مهرداد چهارم نمیدانست کدام یک از طرفین فاتح خواهد شد، به هر یک از دو پادشاه مزبور، یکی از دختران خود را داد، ولی بزودی آخه لائوس اسیر و معدوم گردید و زن او از اهمیت افتاد، اما زن آن تیوخوس چون ملکه ماند، مورد ملاحظهء مهرداد بود و از این جهت این پادشاه پنت متحد بسیار نزدیک داماد خود گردید. بعد در 190 ق. م. آن تیوخوس از رومیها در ماگنزی شکست خورد و مهرداد باز از راه احتیاط منتظر وقایع شده کمکی به وی نکرد. پس از چندی مهرداد از مرضی درگذشت و یک دولت متشکل نیرومندی برای پسر خود فرناک گذاشت. مدت سلطنت مهرداد چهارم را شصت سال نوشته اند.
فرناک اول - این پادشاه پنت در 183 ق. م. شهر سی نوپ یونانی را گرفت و سواحل دریای سیاه را بتصرف درآورده به کالائیا دست انداخت ولی بعد، از سپاه کاپادوکی و پرگامی شکست خورد. موقع فرناک خیلی باریک بود اما دخالت رومیها او را نجات داد، توضیح آنکه رومیها چون نمیخواستند، دولتی نیرومند در آسیا باشد، اومنس پادشاه پرگام را مجبور کردند، قشون خود را از پنت بیرون برد. این دخالت سنای روم تمام پادشاهان آسیای صغیر را دوچار تشویش و اضطراب کرد و بر اثر آن پنج پادشاه، یعنی پادشاهان پرگام کاپادوکیه، بی تی نیه، ارمنستان، و پنت بین خودشان عهد صلح ابدی بستند. فرناک در 169 ق. م. درگذشت. از مورخین عهد قدیم پولی بیوس او را خیلی بد توصیف کرده، چنانکه گوید. «از تمامی پادشاهانی که قبل از من بودند، غداری مانند او نبود». (کتاب 27، فصل 17، بند1).
مهرداد پنجم - پس از فرناک برادر او مهرداد به تخت نشست او را اِوِرِگت میخواندند که به یونانی بمعنی خیّر است. از او چیزی در تاریخ نمانده، جز اینکه لااُدیس دختر آن تیوخوس چهارم را که ملقب به اپی فان بود، گرفت و از این نکاح پسری تولد یافت که مهردادش نامیدند. در 121 ق. م. مهرداد پنجم را در سی نوپ کشتند و پسر او را که در تاریخ معروف به مهرداد اِوپاتُر یا مهرداد ششم است، بر تخت نشانیدند (اِوپاتر بیونانی یعنی دارای پدر خوب). این پادشاه پنت که از نوادر روزگار بود دشمن نیرومندی برای رومیها گردید و کارهائی کرد که واقعاً حیرت آور است و اگر کوچکی پنت و بزرگی روم را در نظر گیریم شاید بی نظیر باشد. او را هان نی بال ثانی گفته اند (هان نی بال یکی از سه بزرگتر سردار تاریخ عالم است که از طرف دولت قرطاجنه لشکر به ایطالیاء کشید روزگار رومیها را تیره و تاریک کرد لشکرکشی های او از کوههای پیرنه و آلپ در زمستان و شکستهای پی درپی که به رومی ها داد از شاهکارهای فنون جنگی است) شرح کارهای او در این جا خارج از موضوع میباشد اما شرح احوال مهرداد ششم این است.
مهرداد ششم - این پادشاه در سنّ یازده سالگی به تخت نشست. در بدو سلطنت احوالی داشت بس مشوش و دلخراش، نه فقط نزدیکان و مستحفظین او میخواستند به هر وسیله که باشد، او را از تخت دور کنند، بل مادرش هم بر ضدّ او بود. بالاخره او در میان آنهمه شداید طاقت فرسا مجبور گردید فرار کرده، سرگردان از جائی بجائی برود: نه منزل و مأوایی داشت و نه پناه گاهی. هفت سال تمام به این وضع گذرانید و در این مدت چیزهای بسیار آموخت. او در اسب سواری و تیراندازی سرآمد اقران خود گردید، در فن شکار کسی حریف او نمیشد از حیث جثه و زورمندی مثل و مانند نداشت، چنانکه یک نفر رومی نمیتوانست سلاح او را در بر کند. مهرداد می توانست روزی یکصد میل راه بپیماید و گردونه ای را که به 16 اسب قوی می بستند بخوبی اداره کند. زبانهائی را که در مملکت او حرف میزدند آموخته بود و روان حرف میزد و حال آنکه عدهء این زبانها و لهجه ها را 22 نوشته اند. مُحب صنایع یونان بود مخصوصاً موسیقی یونانی را بسیار دوست میداشت و ادبیات یونانی را خوب میدانست اطلاعات بسیاری هم از انواع جواهر و اسباب و اشیاء عتیقه داشت و کلیةً وقتی که در صفات گوناگون او چنانکه از تاریخ معلوم است می نگریم به این عقیده میشویم که از اجداد خود از طرف پدر و مادر یعنی از ایرانیهای قدیم و نیز از مقدونیها ارث برده بود. اکنون باید دید که چه کرد. وقتی که مهرداد پس از هفت سال دربدری به مملکت خود برگشت و زمام امور را بدست گرفت، صلاح خود را در آن ندید که با روم طرف شود و تمام توجه خود را به تسخیر ولایاتی که در شمال و مشرق دریای سیاه واقع بود معطوف داشت در این راه یونانیهای قریم و کنار دریای آزو از دل و جان به کمک او شتافتند زیرا شهرهای اینها همواره در معرض تاخت و تاز مردمان وحشی شمال از قبیل سکاها و سارماتها بودند و یونانیهای مزبور مهرداد را یک نفر مقدونی میدانستند: او او زبان یونانی را بخوبی حرف میزد و دیگر تشکیلات و ترتیبات لشکر او بهمان طرز و اسلوب فالانژهای مقدونی بود و بالاخره دو سردار نامی او یعنی دیوفانت و نه اُپ تولم یونانی بودند. مهرداد بزودی نشان داد که سرداری است ماهر و زیرک چه با لشکری مرکب از ده هزار نفر یک قشون هشتاد هزار نفری مردمان سکائی و سارماتی را شکست داد. بر اثر این فتح شهرهای یونانی او را آقای خود دانستند و حدود مملکت این پادشاه در سواحل شمالی دریای سیاه به رود عظیم دنِیِپر رسید پس از آن مهرداد بتوسعهء مملکت خود در آسیای صغیر پرداخته ارمنستان کوچک را ضمیمه کرد، تیگران پادشاه ارمنستان را محرک شد که پارتیها را از آنجا بیرون کند و برای اتحاد دختر خود را که کلئوپاتر نام داشت به تیگران داد سپس گهی با زور و گاهی با حیله و تزویر صاحب کاپادوکیه و پافلاگونیه گردید و پس از بیست سال سلطنت بقدری قوی شد، که در آسیای صغیر کسی نمیتوانست با او طرف شود و پس از آن تیوخوس کبیر احدی به این مقام نرسیده بود. پادشاهان آسیای صغیر که ممالکشان را از دست داده بودند، شکایت مهرداد را به روم بردند ولی روم در این وقت بواسطهء جنگهای داخلی یا اجتماعی نمیتوانست کاری بکند. پس از چندی بالاخره دولت روم سولا را مأمور کرد که به آسیای صغیر رفته مهرداد را به تخلیهء کاپادوکیه و پافلاگونیه مجبور گرداند. پادشاه پُنت مأمور روم را خیلی گرم پذیرفت و هر دو صفحه را تخلیه کرده وعده داد که قریم را تخلیه کند ولی همین که سولا از آسیای صغیر رفت، مهرداد هر دو صفحهء مذکور را از نو اشغال کرد و به توسعهء ممالک خود از طرف قریم ادامه داد. دولت روم باز مأموری آک ویلیوس نام به آسیای صغیر فرستاد و مهرداد معذرت خواست ولی چون مأمور روم از مقدار هدایای مهرداد راضی نبود، راپرت مساعدی به دولت روم نداد و این نکته باعث شد که دولت مذکور به پادشاه پُنت اعلان جنگ کرد.
جنگ اول با روم: این جنگ برای رومیها مشکل بود، زیرا تمام آسیای صغیر طرفدار سلسلهء ایرانی گردیدند. یونانیها، که از حکومت روم ناراضی بودند، حتّی خود رومیهائی که تحصیلداران عوارض بشمار میرفتند و نیز کسانی از رومیها، که منافعشان غلبهء پُنت را اقتضا میکرد، تماماً طالب فتح مهرداد بودند، در بهار88 ق. م. لشکر مهرداد به سرداری آرخه لائوس و نه اُپ تولِم یونانی بی تی نیه را اشغال کرد و پس از آن دیری نگذشت که تمام آسیای صغیر در تحت فرمان پادشاه پُنت درآمد. بر اثر این وقایع آک ویلیوس رومی را گرفته نزد مهرداد آوردند و او خیلی بیرحمانه با او رفتار کرد. توضیح آنکه گفت چون این رومی از طلا هیچگاه سیر نمیشود، در حلق او چندان طلای ذوب شده بریزید، تا شکمش از طلا پر شود. این امر اجراء شد و پس از آن مهرداد شقاوتی نسبت به رومیها بروز داد، که در تاریخ کمتر نظیر دارد: وقتی که در اِفِس بود، امر کرد، ایطالیائیها و رومی های آسیای صغیر را قتل عام کنند و بر اثر این حکم 80000 (و به روایتی 150000) ایطالیائی و رومی را نابود کردند. شکی نبود، که بعض مقتولین بواسطهء حرص بی پایانی که برای غارت اموال مردم ابراز کرده بودند باعث این کشتار گشتند، ولی مردم بسیاری هم بی تقصیر قربانی حرص و طمع رومیهای غارتگر شدند. به هر حال باید گفت که این قتل عام نام مهرداد ششم را پست کرده و او را از پادشاهانی میدانند که در شقاوت کمتر نظیر داشته اند پس از آن مهرداد، چون دید که از طرف رومیها حرکتی نمیشود، به خیال تصرف تخت [ پای؟ ] اسکندر افتاد و پسر خود را با لشکری جرّار به اروپا فرستاد. او با بهره مندی تراکیه و مقدونیه را از قواء دشمن جاروب کرد و در همان اوان بحریهء مهرداد کشتی های روم را از بحرالجزایر براند. بزودی پس از این بهره مندی ها آتن و شبه جزیرهء پلوپونس از جهت نارضامندی از رومیها، با طیب خاطر طرفدار مهرداد شدند و از عجایب روزگار اینکه همان یونان، که با خشایارشا آن جنگهای نامی را کرد، اکنون با شعف و شادی یکی از اعقاب این شاه را به آقائی پذیرفت. بهره مندیهای مهرداد دوام داشت تا آنکه در 87 ق. م. سولا با لشکری مرکب از 30000 نفر مأمور دفع او شد. این سردار رومی در اِپیر پیاده شده، باسرعت خود را به یونان وسطی رسانید، بعد آخه لائوس سردار مهرداد را شکست داده، آتن را محاصره کرد، آتنیها سخت پا فشردند ولی بالاخره مجبور گشتند تسلیم شوند. در این وقت وضع سولا هم در روم خوب نبود، زیرا دشمنانش سخت به او حمله میکردند و اگر مهرداد میگذاشت سرداران او جنگ دفاعی پیش گرفته امرار وقت کنند، سولا، بواسطهء طول مدّت مجبور میگشت بجای خود کسی را معین کرده به ایطالیا برود و با این پیش آمد کارهای مهرداد بهتر میشد ولی چون پادشاه پنت دور از میدان جنگ بود و نمیتوانست قضایا را خوب بسنجد به سرداران خود امر کرد به سولا حمله کنند. در نتیجه فالانژهای پُنت نتوانستند از عهدهء لژیونهای رومی برآیند: در خِرونه واقع در ب اُسی یونان شکستی بزرگ نصیب قشون مهرداد گردید و این فتح باعث شد که سولا به سمت سرداری باقی بماند (86 ق. م.) سال بعد سولا فتح دیگری در اُرخومِن در اسپارت کرد و یونان مجبور شد از نو متحد روم گردد. پس از آن مهرداد درخواست صلح کرد و عهدی بسته شد که بموجب آن پادشاه پُنت از نتیجهء فتوحاتش دست کشید و بعنوان غرامت سه هزار تالان پرداخت (84 ق. م.).
جنگ دوم - ده سال از قضایائی که ذکر شد، گذشت و این مدّت را مهرداد صرف تجدید قوای خود کرد، تا از نو به رومیها بتازد و آنها را از آسیای صغیر براند، دولت روم هرچند از تدارکات مهرداد آگاه بود ولی بواسطهء نزاع داخلی بین مارکوس ماریوس و سولا قادر نبود حرکتی کند، بالاخره سرتوریوس، یکی از سرداران ماریوس در اسپانیا به مهرداد پیشنهاد کرد که او طرفدار ماریوس گردد و در عوض چهار ولایت بی تی نیه، پافلاگونیه، گالاثیه و کاپادوکیه از آن او باشند مهرداد تصّور کرد، که چنین موقعی را نباید از دست بدهد، بنابراین طرفدار ماریوس گردیده به سنای روم اعلان جنگ داد و نتیجهء فتوحات سابق خود را از نو بدست آورد. از طرف دیگر سرتوریوس از طرف مارکوس ماریوس مأمور شد، تشکیلات نظامی قشون مهرداد را تکمیل کند، ولی در این وقت در اسپانیا سِرتوریوس را کشتند و دولت روم هم تمام توجه خود را بطرف مهرداد معطوف داشت. بر اثر این وضع لوکولوس با لشکری مأمور شد که کار مهرداد را بسازد (این شخص در تاریخ معروف است از این حیث، که سفره ای رنگین داشته و ضیافت های بزرگ و درخشان میداده. نیز باید گفت، که سردار قابلی هم بود) قبل از ورود لوکولوس به آسیای صغیر، مهرداد سردار رومی را، که مارکوس کوت تا نام داشت در خشکی و دریا (در کالسدون یا قاضی کوی کنونی) شکست داد و شهر سی زیکوس را محاصره کرد، تصمیم مهرداد بر تسخیر این شهر برای او شوم بود لوکولوس در جائی اردوی خود را زد که خطوط ارتباطیهء لشکر مهرداد را تهدید میکرد و در همین احوال بحریهء پُنت، که در دریای سیاه بی منازع بود، بواسطهء طوفانی از کار افتاد و لشکر پُنت دوچار گرسنگی و قحطی آذوقه شد. بر اثر این وضع دویست هزار نفر از لشکر مهرداد تلف شد و مابقی را او به کشتیها نشانده بطرف سی نوپ راند لوکولوس او را دنبال کرد، و مهرداد به محل کابریا عقب نشست. در اینجا او دو شکست خورد و با دوهزار نفر فرار کرده به ارمنستان رفت و به تیگران پادشاه ارمنستان، که دامادش بود پناهنده شد، اما لوکولوس به پنت درآمده، با پافشاری چند شهر ساحلی آن را گرفت و این جنگها دو سال بطول انجامید بعد سردار رومی از تیگران خواست که مهرداد را تسلیم کند ولی او این تکلیف را رد کرد و لوکولوس داخل ارمنستان شده شهر تیگران ثُرت را محاصره کرد. تیگران با قوّهء بسیار بکمک شهر مزبور شتافت و چون کمی عدهء رومیها را دید گفت این عدّه برای سفارت بسیار زیاد و برای جنگ کم است. با وجود این از عدهء کم رومیها شکست خورد. پس از آن تیگران میخواست صلحی با رومیها منعقد دارد، ولی مهرداد مانع شد و فرماندهی لشکر ارمنی را بزور بدست گرفت. در این زمان مهرداد شصت سال داشت و با وجود این در سواری و جنگ، بخصوص در جنگ تن بتن چنان مهیب بود، که بالاتر ذکرش گذشت. مهرداد سواره نظامی تشکیل کرد، که به لژیونهای رومی آسیب زیاد میرسانید، و هر چند رومیها میکوشیدند که با او در دشت نبرد روبرو شوند، موفق نمیشدند. مهرداد همان اسلوب را بکار میبرد که معروف به جنگ و گریز است و چنانکه بیاید سواران پارتی با همین اسلوب کراراً نسبت به لژیونهای نیرومند رومی فاتح گشتند. اگر چه لوکولوس میتوانست در مقابل چنین سواره نظامی سواره نظامی هم از رومیها تشکیل کند، ولی چنین نکرد، زیرا گرفتاریهائی برای او پیش آمد، چون اموال مردم را غارت و خودش آن را ضبط میکرد در روم از او ناراضی شدند. از طرف دیگر در میان لژیونهای رومی نخوت لوکولوس و اطاعت نظامی شدیدی که او از زیردستان میخواست، باعث نارضامندی بسیار گردید و برادر زنش، که پوبلیوس کلودیوس نام داشت، پرداخت به اینکه شورشی بر ضّد او بر پا کند. در این احوال لوکولوس خواست کار نمایانی بکند و با این مقصود به ارمنستان حمله کرد، ولی فصل زمستان و برف و یخ بسیار در این جاهای عاری از آذوقه اردوی رومی را مختل و ضعیف گردانید و نزدیک بود شورشی روی دهد، که سردار رومی حکم عقب نشینی را داد. مهرداد که بیدار کار خود بود بیدرنگ از موقع استفاده کرده به پیش قراول رومیها حمله برد و پس از غلبه بی مانع داخل مملکت خود شد، همینکه مردم پُنت از مراجعت او آگاه شدند همه مانند یکنفر به کمک او قیام کردند و بر اثر این احوال تری یاریوس رئیس ساخلوی رومی در پُنت فرار کرده به کابریا، رفت ولی در آنجا قبل از اینکه لوکولوس بکمک او برسد با تمامی سپاهش معدوم گشت. پس از آن مهرداد باز پادشاه پنت گردید. اینکه سهل است بی تی نیه و کاپادوکیه هم او را آقای خودشان دانستند. با این وضع سردار رومی نتوانست کاری بکند و چاره را در این دید، که عقب نشسته به طرف سواحل دریا برود (73 ق. م.). رومیها برای او کمکی نفرستادند، زیرا اغتشاشات داخلی و جنگ با راهزنان دریائی سیسیل و کریت مانع بود و دزدان مزبور قوّتی بزرگ یافته خطوط ارتباطیهء بحریهء روم را قطع کرده بودند. باری مهرداد هشت سال تمام از طرف رومیها نگرانی نداشت و لوکولوس جرئت نمیکرد به وی حمله کند. چون مهرداد هم نمیخواست رومیها را به جنگ بطلبد. پیش قراولان هر دو طرف در مقابل یکدیگر ایستاده بودند، بی اینکه جدالی کنند.
جنگ سوّم - اوضاع چنین بود تا در روم پومپه روی کار آمد و دزدان دریائی را قلع و قمع کرد. پس از آن او به سمت سرداری لشکر روم به آسیا آمد و بر خلاف سلفش از کارهای دیپلوماسی آغاز کرد. اوّل قدمی که برداشت این بود، که با دولت ایران، یعنی پارتیها، داخل مذاکره شده آنها را بیطرف کرد. بعد اشخاصی را نزد تیگران پادشاه ارمنستان که پسر تیگران مذکور و از طرف مادر نوهء مهرداد بود، فرستاد، تا بین نوه و جدّ نقاری تولید کنند و آنها بهره مند شدند. بر اثر این اقدامات مهرداد تنها ماند و پومپه در 66 ق. م. با لشکری بسیار از سرحدّ دولت پُنت گذشت. در ابتداء مهرداد از در صلح وارد شد و بعد چون دید که پومپه برای بستن پیمانی حاضر نیست، همان اسلوب جنگ و گریز را پیش گرفت، یعنی عقب نشینی اختیار کرد و در همان حال به رومیها آسیب بسیار میرسانید. پومپه چون از رفتار لوکولوس آموخته بود که نباید داخل ارمنستان گردیده در بیغوله های این مملکت دوچار آن همه مرارت شود، راه دیگری پیش گرفته مهرداد را تا رود لیکوس (زاب بزرگ یا علیا) تعقیب و کنار جنوبی رود مزبور را اشغال کرد، مهرداد هم در مقابل او اردو زد، در اینجا پومپه دسته ای فرستاد که راه عقب نشینی مهرداد را بگیرد و بعد منتظر شد، تا دستهء دیگر راه ارمنستان را برای مهرداد سدّ کرد. پس از آن حکم یورش داد و مهرداد باز عقب نشست و بدستهء دوّمی که راه را گرفته بود برخورد، در اینجا سپاه مهرداد بین دو قشون واقع شده شکست خورد و بنه و خزانهء او بدست رومیها افتاد ولی خود پادشاه پُنت با کمی از هواخواهان و زن غیر عقدی خود از میان گیرودار جسته بطرف ارمنستان رفت بعد بزودی معلوم شد، که مهرداد در ارمنستان پناهگاهی نخواهد داشت زیرا پادشاه ارامنه تازه از جنگی با پارتیها پس از مرارتهای بسیار خلاصی یافته بود و نمیخواست با رومی ها داخل جنگی جدید شود. این بود که با آنها داخل مذاکره شده قیمتی برای سر مهرداد معین کرد، ولی پادشاه پُنت بموقع آگاه شده به طرف قفقازیه گریخت و از آنجا به طرف دریای آزو رفت. در ابتداء پومپه تصوّر کرد، که تعقیب او آسان است و تا رود فازیس (ریون کنونی) او را تعقیب کرد ولی به او نرسید. در این حال غضب خود را متوجه تیگران کرده شهر آرتاکساتا را، که پایتخت ارمنستان بود، گرفت و این دولت را مجبور کرد خسارتی به مبلغ ششهزار تالان (380000 ریال) بپردازد. خود ارمنستان هم تابع روم گردید. بعد پومپه خواست مهرداد را دست گیر کند و با این مقصود تا رود کورا (کوروش) تاخت و با مردم آلان، جنگ کرد. بعد بطرف دریای سیاه رفت و باز اثری از مهرداد نیافت. در این حال تصمیم کرد بطرف دریای خزر برود، ولیکن، در عرض راه دید، که باید با مارها جنگ کند و خسارت زیادی هم از مردمان کوهستانی گرجستان به او رسید. این بود که بی بهره مندی برگشت اما مهرداد به شبه جزیرهء قریم رفت و پسرش را که ماخارس نام داشت و بر پدرش یاغی شده خود را پادشاه پارتی کاپیوم میخواند، شکست داد و از نو پادشاه آنجا شد (سابقاً هم این محل جزو مستملکات پُنت بشمار میرفت). در این وقت مهرداد یک پیرمرد بقاعده بود ولی بر عکس دیگران هرقدر سنش بالا میرفت، گوئی بر جدّ و همت او میافزود، زیرا با سالخوردگی، که داشت، ذرّه ای از پای نمی نشست و همواره نقشه های بزرگ برای طرف شدن با رومیها میکشید، از جمله آنکه لشکری مرکب از 36000 نفر سکائی بترتیب لژیونهای رومی تشکیل کرد (معلمین و مشاقان این سپاه رومیها فراری بودند) و بعد بحریه ای هم ترتیب داده درصدد بر آمد، که از راه اروپای شرقی و جنوب شرقی و آلپ های یولیانی بنفس ایطالیا حمله برد. این نقشه بقدری عجیب و متهورانه بود، که همینکه افشاء شد، باعث بهت و تشویش سربازان او گردید، زیرا هیچ نمیتوانستند تصور کنند، که او در اینکار بهره مند گردد. بزودی این حال سربازان او به یأسی شدید و پس از آن بشورش مبدل گردیده فرناک پسر مهرداد از موقع استفاده کرده در رأس شورشیان قرار گرفت و بر پدر یاغی شد. مهرداد در این وقت بواسطهء مرضی نتوانست کاری کند و شورشیان او را محاصره کردند او در ابتداء خواست داخل مذاکره شده جان خود را نجات دهد، ولی پسرش راضی نشد. بالاخره موقعی رسید، که وضع مهرداد کام یأس آور گردید، و او تصمیم کرد که با زهر به حیات خود خاتمه دهد تا بدست دشمنانش نیفتد، بر اثر این تصمیم زهری را، که از زمان شکست آخریش با خود داشت در کاسه ای ریخت و حاضر شد که آن را بیاشامد ولی در این وقت دو دختر او مهرداد و نساتامان که یکی از آنها نامزد پادشاه مصر بود و دیگری نامزد پادشاه قبرس نزد پدر آمده اصرار کردند که با پدرشان بمیرند، تا در تحت اختیار مطلق برادر واقع نشوند مهرداد راضی شد و آنها از کاسهء زهر آشامیدند و درگذشتند بعد مهرداد از همان کاسه آشامید ولی زهر اثر نکرد، زیرا از دیرگاهی از ترس اینکه او را مسموم کنند زهر میخورد تا طبیعتش را به زهر عادت دهد. مهرداد چون از اثر زهر چیزی احساس نکرد گردشی بسیار کرد تا مگر کمکی به زهر کند، این اقدام هم مفید نیفتاد و در این حال او به یکی از صاحب منصبان خود که گالی بود و بی توئی توس نام داشت، رجوع کرد و از او خواستار شد که آخرین خدمت را به او کرده نابودش سازد، تا نقشهء دشمنانش عقیم بماند (یعنی دشمنانش وجد و شعف بدست آوردن او را نداشته باشند) صاحب منصب مزبور از خواهش مهرداد در اندوه شد، ولی بالاخره نتوانست تمنای او را ردّ کند و شمشیر خود را کشیده در دل مهرداد فروبرد. فرناک نعش پدرش را نزد پومپه فرستاد و او با وجود اینکه مهرداد را بدترین دشمن خود و رومیها میدانست خودش را جوانمردتر از فرناک نسبت به مهرداد نشان داده امر کرد جنازهء او را دفن کنند. پس از آن او فرناک را در بوسفور کِمرّی که در کنار بوغاز کرچ کنونی واقع بود به سمت پادشاه کوچکی شناخت و لشکر خود را برداشته بسوریه رفت. چنین بود مرگ مهرداد، که در 69سالگی درگذشت و از دولت کوچک پنت مملکتی ساخت که وسیع و قوی بود، چنانکه چهل سال تمام در مقابل رومیها ایستاد و هرچند گاهی از رومیها شکست خورد، ولی در عوض به سرداران مجرّب رومی هم مانند کاسیوس، مانیوس آکویلیوس، اُپ پیوس، کت تا،تری یاریوس، شکستهای فاحش داد. مکرّر در جنگها زخم برداشت ولی دائماً عزم و همتش با مهارت جنگی او مقابلی میکرد. مرگ او باعث جشن های ملی در روم گردید و رسول پومپه، وقتی که خبر مرگ او را برای رومیها می برد، سر خود را با تاجی از برگهای درخت غار زینت داد (نوعی از برگهای این درخت امتیازی بود که به فاتحین داده میشد) و بعد وقتی که پومپه خواست مراسم فتح خود را، چنانکه در روم معمول بود بگیرد چیزی که تمام انظار اهالی روم را بخود جلب میکرد صورت مهرداد بود که بر بستر مرگ دخترانش افتاده درگذشته بود. این جشن ها و این مراسم فتح و اظهار شادی و شعف از خودکشی پادشاهی بود که در پیری همه او را رها کرده بودند. دربارهء مهرداد ششم باید گفت که تبعه اش او را بسیار دوست داشتند زیرا اهالی آسیای صغیر او را از اعقاب داریوش بزرگ میدانستند و وقتی آنها تبعهء این شاه بودند، یونانی های اروپا و آسیای صغیر نیز به او میگرویدند زیرا خون مقدونی و یونانی هم در عروقش جاری بود و بعلاوه زبان یونانی را دوست میداشت. از نویسندگان قرون اخیر راسین شاعر و ادیب معروف فرانسوی از قرن هفدهم در نمایشی حزن انگیز او را بطور مؤثّری ستوده و این تصنیف خود را «مهرداد» نامیده.
چنانکه بالاتر گفته شد، لقب مهرداد فیلوپاُتر بود (محبّ پدر) و او را بمناسبت این لقب اِوپاتر بزرگ نیز میخوانند (اِوپاتُر به یونانی یعنی کسی که پدر خوب دارد). در دورهء استیلای عنصر مقدونی و یونانی بر مشرق مهرداد قوی ترین شخصی است، که مشرق بوجود آورد ولی چنانکه از حیث قوّت و چابکی و عزم در عصر خود نظیر نداشت، متأسفانه در شقاوت هم بی نظیر بود، در خاتمه زائد نیست بیفزائیم که جنگهای او را آپ پیان شرح داده و ما هم بیشتر روایات او را پیروی کرده ایم. بنا بر آنچه گفته شد شجرهء نسب پادشاهان پُنت چنین بود:
اُرُنُتُباتَ
مهرداد اول (فوت 363 ق. م).
آرِیُ بَرزن اوّل (فوت 337 ق. م).
مهرداد دوّم (337-302 ق. م).
مهرداد سوم (302-266 ق. م).
آرِیُ بَرزَن دوم (266-249 ق. م).
مهرداد چهارم (249-190 ق. م).
مهرداد پنجم (169-121 ق. م).
فَرناک اول (190-169 ق. م).
مهرداد ششم اِوپاتُر بزرگ (121-63 ق. م).
فرناک دوم پادشاه بوسفور (63-47 ق. م).
مهرداد ششم اولاد بسیار داشته و اسامی نوزده نفر آنها معلوم است: آریارات پادشاه کاپادوکیه، ارتافرن ماخارِس پادشاه بوسفور قریم، فَرناک که دست نشاندهء رومیها گردید. از دختران اسامی اینها ذکر شده: آثِناایس. نسا، مهرداد، دری په تی نا. کلئوپاتر، زن تیگران پادشاه ارمنی، اویاترا، اُرساباریس، لااُدیسه، مهرداد، آرکاثیاس، کسی فار، اُکزاثر، داریوش - کوروش (یوستی، نامهای ایرانی ص 401 چ ماربورگ 1895م.) - انتهی. در تاریخ ایران باستان راجع به مهرداد ششم پادشاه پنت آمده است(6): ژوستن گوید (کتاب 38، بند4): مهرداد سربازانش را مخاطب داشته چنین میگفت: باید فکرکرده جنگ یا صلح را با روم اختیار کنیم، ولی هر کس به ما حمله کند، باید پا فشاریم این اصلی است، که در آن باب تردیدی نمیتوان داشت، مگر اینکه از فتح مأیوس باشیم. هر کس شمشیر خود را بر ضدّ راهزنی بکار میبرد، تا اگر زندگانیش را نجات ندهد، لااقل انتقام مرگ خود را بکشد، وقتی که کینه ها بجدال خاتمه یافت، دیگر موقع آن نیست، که فکر کنیم، که آیا صلح میسر است یا نه. در این وقت باید فکر کرد و یافت، که امیدها و وسایل امتداد جنگ در چیست اما من از بهره مندی خودمان مطمئن هستم ولی بشرط اینکه، دارای جرئت باشیم شما بقدر من میدانید، که رومیهائی که در بی تی نیه آکوی لیوس و در کاپادوکیه مالتی نوس را شکست دادند غیر مغلوب نیستند، اگر در میان شما کسانی باشند، که از تجربیات خودشان کمتر متأثر میشوند تا از آزمایشهای دیگران، باید در نظر گیرند، که آیا پیروس پادشاه اپیر فقط با پنجهزار نفر مقدونی در سه جدال رومیها را مغلوب نساخت. آیا نمیگویند هان نی بال در مدت 16 سال در ایطالیا فاتح بشمار می آمد و اگر متوقف گشت نه از نیروی رومیها بود، بل از رقابت و حسد درونی مردمان قرطاجنه، مردمان گالی، که آن طرف آلپ سکنی دارند، داخل ایطالیا گردیده در آنجا شهرهای عمده و نیرومند را تصاحب کردند. مقدار اراضی، که گالی ها در ایطالیا بدست آوردند، بیش از زمین هائی بود، که در آسیا تصرف کردند و حال آنکه میگفتند، آسیا مدافعی نداشت. رومیهائی، که از گالیها نه فقط شکست خورده بل شهرشان را از دست داده بودند، فقط تپه ای برای پناهگاه خود داشتند و آنها این دشمن مهیب را با طلا از خود دور کردند نه با آهن... (سپس مهرداد از وقایع بعد ایطالیا و کارهای رومیها صحبت میدارد، ولی، چون برای مقصود ما اهمیت ندارد میگذریم) بعد مهرداد گوید: اما نژاد خود را که از طرف پدر به کوروش و داریوش بانیان دولت پارس و از طرف مادر به اسکندر بزرگ و سلکوس نیکاتور مؤسس دولت مقدونی (یعنی سلوکی) میرسد آیا میتوانیم با نژاد این دستهء درهم و برهم خارجیها مقایسه کنیم و اگر ملتم را با رومیها بسنجم می بینم، که نه فقط با آنها مساوی است، بل در مقابل خود مقدونیها پا فشرد، مللی که در اطاعت منند، هیچکدام یک دفعه هم مطیع خارجی نشده اند، هیچکدام تبعهء شاهی نبوده اند، که از خودش بیرون نیامده باشد. اگر پافلاگونیه، کاپادوکیه یا پنت و بی تی نیه و یا ارمنستان بالا و پائین را در نظر گیرید، خواهید دید، که نه اسکندر توانست خللی به اینها وارد آرد، نه هیچکدام از جانشینان او، اما سکاها، دو پادشاهی که قبل از من بودند، یعنی داریوش و فیلیپ، خواستند داخل مملکت آنها شوند، و با زحمت بسیار توانستند از آنجا بیرون روند، و چنین مردمی امروز در مقابل رومیها قویترین کمک منند. من جنگهای پنت را با رعب بیشتر و اعتمادی کمتر شروع کردم، زیرا جوان و نسبت به اسلحه بیگانه بودم (مقصود جنگهائی است که در شمال قریمه و جنوب روسیهء کنونی کرد و با عدهء بالنسبه کمی شکستی بزرگ به لشکر کثیرالعدهء سکاها و سارماتها داد. مترجم.) با صرف نظر از این نکته، سکاها علاوه بر شجاعت و خوبی اسلحه شان در حمایت بیابانهای لم یزرع وسیع و سختی آب و هوایشان بودند. این اوضاع و احوال باعث جنگی سخت و خطرناک برای دشمنانشان میگشت و در میان این همه خطرات امیدی برای بدست آوردن غنائمی نبود، زیرا از مردمانی صحراگرد که نه نقره دارند و نه طلا، چه امیدی میتوان داشت؟ چنین بود احوال سکاها ولی جنگی که امروز در پیش داریم بکلی شرایط و احوالی دیگر دارد، هر صفحه ای، که در نظر گیرید، از حیث اعتدال آب و هوا، حاصلخیزی زمینها و عدّهء شهرهایش، از آسیا پست تر است. هر روز جنگ تقریباً در تعیشات خواهد گذشت، نه در جنگ و جدال، یک سفر جنگی آسان تر از دیگری خواهد بود و مقدار غنائمش از سهولت جنگ هم بیشتر. آیا نشنیده اید چه صحبتها از ثروت آتّال (پادشاه پرگام) و وفور نعم یونیه و لیدیه میکنند؟ همهء این ثروتها بی جنگ از آن ما خواهد بود. آسیا با کمال بیطاقتی مرا میطلبد، زیرا ظلم تحصیلداران روم، حرص و طمع پر و قنسول های آن، بی عدالتی قضاتش مردم را از اسم روم متنفّر داشته. برای شما کافی است، که از دنبال من بیائید و فکر کنید، که لشکری نیرومند با سرداری، که بی کمک حتّی یکنفر سرباز کاپادوکیه را پس از کشتن پادشاهش به اطاعت درآورد و اوّل شخصی بود که پُنت و سکائیه را مسخّر داشت، چه کارها تواند کرد. اما راجع به جوانمردی و عدالتم، من بشهادت سربازانم که این هر دو صفت مرا آزموده اند استناد میکنم. یادگاریهای جوانمردی و عدالتم را در ممالکی خواهند یافت که بیگانه بودند و به ممالک نیاکان من افزودند، از تمامی پادشاهان من یگانه شخصی بودم، که کلخید و پافلاکونیه و بوسفور را در ازاء خوبی هایم بدست آوردم.
چنین است نطقی، که موافق روایت ژوستن مهرداد ششم پُنت خطاب به سربازانش برای تشجیع و تحریص آنها به جنگ کرده است. این نطق را در این جا گنجانیدم تا روشن باشد، که چرا سنتروک مقام بیطرفی را اختیار کرد. او میدید، که اهالی آسیای صغیر از روم متنفّرند و باطناً طرفدار پادشاهی که روم را به مبارزه میطلبد. و نمیخواست با چنین کسی درافتد. از طرف دیگر در مقابل سیاست تعرضی تیگران پادشاه ارمنستان در صلاح خود هم نمیدید، که به مهرداد کمک کند - انتهی. پس از مرگ مهرداد هفتم (65 ق. م.) سرزمین وی به امر سنای روم در میان چهار والی رومی تقسیم شد. فارناس دوباره وحدت حکومت آن ناحیت را تجدید کرد ولی سزار قیصر روم او را مغلوب ساخت و ملک وی در قلمرو امپراطوری روم درآمد (47 م.) و پس از حوادث گوناگون در عصر قسطنطین آن سرزمین به دو ایالت هلن پنت(7)و پنت پلمنیاک(8) تقسیم گردید.
(1) - Pont.
(2) - Pont - Euxin.
(3) - Ctistes. (4) - ایران باستان ج3 صص2131-2149.
(5) - در زمان تألیف لغت نامه (پیش از 1330 ه . ش.).
(6) - ایران باستان ج3 صص2280-2283.
(7) - Helenepont.
(8) - Pont Polemoniaque.

پن تاپل.

[پَ پُ] (اِخ)(1) نامی است که در قدیم به بسیاری از کوره ها که شامل پنج شهر بزرگ بود اطلاق میشد مخصوصاً پن تاپل لیبی یا برقه (قورینا یا قیروان) ارسی نوئه، افولونی، برنیس یا برنیقه و پتولمائیس (بطلمیوسیه) و پن تاپل فلسطین (سُدوم، غُمُره، آداما، سِگورُسِبوئیم) مشهورند(2). پن تاپل ایطالیا را پِیَن از لمباردیها گرفته و به پاپ اِماتین دوم داد و آن شامل ری می نی، پسارو، فَنو، سی نی گاگلیا آن کُن بود. در قاموس الاعلام ترکی (در کلمهء پنداپول) آمده است:
جغرافیون قدیم یونان این اسم را که بمعنی پنج شهر است به امکنهء بسیار میدادند. مهمترین آن امکنه عبارت است: 1 - قیروان قدیم، برنیکه، آسنیون، آپولونیا و پتولمایس و این پنج شهر در خطّهء برقه واقع بود. 2 - سدوم، غوموره، ادمه، سیونیم، و سغور این پنج شهر در قسمت جنوبی فلسطین بود و چهار شهر نخستین از صاعقه ویران گردید(3). 3 - غزه، عسقلان، اَزوت، غاد و آکارون این پنج شهر در جنوب غربی فلسطین واقع بود. 4 - کنیده، استانکوی، لیندوس، پالیوس و کامیروس این پنج شهر در جنوب غربی آسیای صغیر و از مستعمرات دوریانها بود. 5 - ریمینی، پسارو، فانو، سینیگالیا و آنکونه و این پنج شهر در ایتالیا بود.
(1) - Pentapole. (2) - این پنج شهر همان شهرهای قوم لوط است که آنان را مؤتفکات نیز نامند.
(3) - این پنج شهر همان شهرهای قوم لوط است که آنان را مؤتفکات نیز نامند.

پن تاتک.

[پَ تُ] (اِخ)(1) اسفار خمسه و نخستین کتب عهد عتیق. این کتب عبارتند از سفر تکوین که از وقایع استقرار عبرانیان در مصر بحث کرده، سفر خروج که مهاجرت بنی اسرائیل را از مصر شرح میدهد، سفر لاویان که قوانین مذهبی را حاوی است، سفر اعداد که قوهء مادی ملت بنی اسرائیل را بیان می کند و سفر تثنیه که مکمل کتب قبل است. و نیز رجوع به پنج سفر موسی شود.
(1) - Pentateuque.

پنتافیلون.

[پَ] (یونانی، اِ) نام نباتی است که در مرض استسقا نافع است و آن را پنج انگشت هم گویند. (آنندراج). فنطافیلون. و نیز رجوع به پنج انگشت شود.

پنت اکسن.

[پُ اُ سَ] (اِخ)(1) نام قدیم دریای سیاه یا بحر اسود. و آن را در کتب اسلامی بحر بنطس نامند، و نام دولت پنت از همین لفظ ماخوذ است.
, pont -(لاتینی)
(1) - Pontus Euxinus .
(فرانسوی) Euxin

پنت کاپادوکی.

[پُ تِ] (اِخ) سرزمین پنت است در کنار دریای سیاه. (ایران باستان ج 3 ص2069 و 2122 و 2175).

پنتو.

[پَ تُ] (اِخ)(1) ماندِس. سیّاح پرتقالی متولد در مونتمارولهو. وی در هند شرقی سیاحت کرد و سفرنامه ای نوشت بعنوان سفرهای پرحوادث(2). (1509 - 1583 م.).
(1) - Mendes Pinto.
(2) - Voyages aventureux.

پنتوری کیو.

[پَ یُ] (اِخ) برناردو بتی (معروف به...) نقاش دینی ایطالیائی متولد در پروز و صاحب آثاری جالب نظر است. (1454 - 1513 م.).

پنتی.

[پِ] (ص) (در تداول عامه) آنکه از شوخی و پلیدی احتراز نکند. سخت شوخ و با جامه و سر و روی آلوده که نظافت نداند، در اصطلاح «مشتیان» مقابل لوطی، جَبان. بی حمیت. بی غیرت. چرک. دَنِس. قذر. لاابالی در پاکی و نظافت. فِژاکن. پَچلَ.

پنتیور.

[پانْ یِ] (اِخ)(1) نام قدیم کنت نشین ایالت برتانی فرانسه منبسط از لامبال تاگین گام بود.
(1) - Penthievre.

پنتیور.

[پانْ یِ] (اِخ) لوئی دو بوربن دوک دو. متولد در رامبویه فرزند کنت دو تولوز و پدرزن مادام دو لامبال و فیلیپ اگالیته. وی برکشنده و حامی فلوریان بود. (1725 - 1793 م.).

پنج.

[پَ] (عدد، ص، اِ) عددی از یکانها پس از چهار و پیش از شش (با کلمهء یونانی پنت(1)اصل مشترک دارد، هم چنین با کلمهء پنجه سانسکریت). خَمس. خَمسة. (منتهی الارب). نمایندهء آن در ارقام هندیه «5» و در حساب جمّل از آن به 5 عبارت کنند:
شاعر که دید به قد کاونجک
بیهوده گوی و نَحسک و بوالکنجک
از کون خر فروتر پنج آرش
می برجهد سبکتر از منجک.منجیک.
این زمان پنج پنج میگیرد
چون شده عابد و مسلمانا.عبید زاکانی.
دور مجنون گذشت و نوبت ماست
هر کسی پنج روزه نوبت اوست.حافظ.
[ما] پنج برادریم کز یک پشتیم
بر ساعد روزگار پنج انگشتیم.؟
اِخماس؛ پنج شدن. (منتهی الارب).
- امثال:طخدا پنج انگشت را یکسان خلق نکرده است.ظ
|| اشاره به حواس خمسهء ظاهره است که سامعه و باصره و ذائقه و لامسه و شامه باشد. (برهان قاطع). || پنجه. چنگ. چنگال: گربه پنج انداخت برروی فلان.
(1) - Pente.

پنج.

[پِ] (اِ) گرفتن عضوی باشد با سر دو ناخن چنانکه بدرد آید. (برهان قاطع). گرفتن قسمتی از بدن با دو انگشت و ناخن که بدرد آید. نشگون. صاحب برهان در معنی کلمه اشتباه کرده است رجوع به پَنْج شود.

پنج.

[پَ] (اِخ)(1) نام یکی از آب راهه های جیحون.
(1) - Pandj.

پنجاب.

[پَ] (اِخ) سرزمین پنج رود میان رود سند (از غرب) و جمنا (از شرق) و پنج رود به نامهای جهلم، جناب، راوی، بئاس، ساتلج آن را مشروب می سازد. دشتی است آبرُفتی و هموار. نام یکی از ایالات شمال غربی هندوستان و جنوب شرقی ایران است(1)و با گنگ ناحیتی تشکیل میدهد که از قدیم به ثروت طبیعی و کثرت محصولات معروف و از همان قرون اولیه جلب نظر ملل متمدنه را کرده و آن جزو ایالات ایران قدیم بود. اسکندر مقدونی و بعض فاتحان دیگر عزم تصرف این ناحیه را کرده اند و پنجاب بمعنی پنج رود است یعنی ناحیتی که از شعب سند مشروب میشود و دارای 21 میلیون سکنه و پایتخت آن لاهور است و شهرهای مهم آن امریت سر، راول پندی، دهلی و محصول آن غلات و برنج و پنبه است. در قاموس الاعلام ترکی آمده است: پنجاب نام خطه ای وسیع از هندوستان شمالی که از رود سند مشروب میشود و چون آن مرکب از پنج نهر است از این رو خطهء مزبور را پنجاب خوانده اند. موقع و حدود و مساحت پنجاب:
پنجاب عبارتست از قسم اوسط انحرافی که از دامنه های سفلی جبال هیمالیا تشکیل شده است و از شمال محدود است به کشمیر و قسمتی از افغانستان و از غرب افغانستان و بلوچستان و از گوشهء غرب جنوبی خطهء بمبئی و قسمتی از خطهء سند و از جانب جنوب راجپوتانا و از جانب شرق و شمال شرقی مملکت تبت. طول اعظم آن که از شمال غربی بجنوب شرقی کشیده میشود 900 و عرض اعظم آن 835 هزار گز است و واقع است در میان 27 درجه و 39 دقیقه و 35 درجه و 2 دقیقه عرض شمالی و 67 درجه و 15 دقیقه و 76 درجه و 44 دقیقه طول شرقی. مساحت سطح آن 368921 کیلومتر مربع است و پیش از این 272161 کیلومتر از این ناحیت در تحت ادارهء انگلیس و 92760 کیلومتر در تحت سلطهء حکومتهای نیم مستقل محلی بود.
شکل طبیعی جبال و انهار: تنها قسمتی از شمال شرقی پنجاب به پشت جبال هیمالیا میرسد و نقاط مرتفع جبال نامبرده در داخلهء کشمیر واقع گشته، و قسمت های تحتانی دامنه ها، داخل پنجاب است در حدود شمال غربی این قطعه دامنه های کوه سلیمان است و این طرف ارتفاع متوسط دارد. قسم اعظم این سرزمین عبارت است از صحراها و دشتهای کم شیب. رودهای پنجگانه ای از دامنه های هیمالیا سرچشمه گرفته از شمال شرقی رو به جنوب غربی روان میشوند و سرزمین پهناور پنجاب را سیراب میسازند. بزرگترین آنها نهر سند است که غربی ترین آنهاست و رودهای دیگر توابع آنند و آنها عبارتند از جهلم، تهین آب، راوی، ساتلج و این چهار رود به هم درآمیخته به رودخانهء سند میریزند و با سند به سرزمین پنجاب درمی آیند بستر این رودها چندان عمق ندارد و غالباً تبدیل مجرا میدهند. سه رود اولی از کشمیر می آید و دو دیگر از داخل کشور سرچشمه میگیرد و بدین ترتیب خطهء پنجاب کام تابع شیب عمان است ولی از حوضهء گنگ هم که تابع شیب خلیج بنگاله است چندان دور نیست در حد شرقی آن رود جمنا جریان دارد که تابع رود گنگ است این خطه دریاچهء بزرگ ندارد ولی دریاچه های کوچک و مردابهای آن متعدد است بعضی از دریاچه های مصنوعی آن که در جوار بتخانه ها احداث شده بحدی بزرگ است که بشمار دریاچه های طبیعی درمی آیند. در بین رودهای آن مجراهای بسیار دیده میشود. پاره ای از آنها در عصر ملوک اسلامی و برخی نیز در زمان انگلیس ها احداث شده است.
آب و هوا، و محصولات و حیوانات و منبع ثروت: پنجاب از اقالیم حارّه است در تابستان هوای آن بسیار گرم و زمستان آن نیز بسیار سرد است از 15 تموز تا آخر ایلول در این سرزمین باران می بارد و هوا بسیار گرم و مرطوب است فصل دوّم باران هم در آغاز کانون ثانی شروع میشود ولی چندان ادامه ندارد این بارانها و آب برفهای کوههای هیمالیا سرزمین پنجاب را مشروب میکند. اما خاکش فی حدّ ذاته خشک است و فقط صحراهای واقع در قسمت جنوب غربی از خاکهای رسوبی تشکیل شده و عبارتست از گلهائی که رودها با خود آورده اند. هوای روز آن با هوای شب بسیار تفاوت دارد گاهی روزهای گرم و شبهای بسیار خنک دارد. ارتفاع مکان نیز در هوا بی تأثیر نیست در جاهای مرتفع مث سیملا هنگام تابستان درجهء حرارت از 30 تجاوز نمیکند اما در زمستان به چند درجه پائین تر از صفر میرسد ولی در جاهای پست مث دهلی و لاهور گرماسنج هنگام تابستان به 45 درجه صعود و در فصل زمستان تا 2 درجه نزول میکند.
اراضی پنجاب نسبت به سایر اراضی هندوستان خشک و دارای هوای یابس است. خاک این سرزمین بسیار حاصل خیز میباشد و از آن سالی دو بار محصول برمیدارند یکی بهار دیگری در پائیز. عمدهء محصولات بهاری آن عبارت است از: گندم، جو، نخود، تنباکو، سبزه، حبوبات روغنی، و چای موسوم به کنگره و محصولات عمدهء پائیزی آن عبارت است از: برنج، ارزن، زرَت، باقلی، پنبه دانه، نیشکر، نیل، کتان، کنف و غیره. کشت و زرع با اصول قدیمه اجرا میشود و آثار ترقّی در این کار مشهود نیست. جنگلهای آن بسیار نیست فقط دولت انگلیس جنگلهائی احداث کرده. اشجار مثمره در قصبات و قراء فراوان است مانند: موز. انار، زردآلو، سیب، به، شفتالو، آناناس، پرتقال، لیمو و غیره. پرتقال های پیشاور معروف است در جوار «دراجات» واقع در جهت جنوب غربی جنگلهای وسیع درخت خرما مشاهده میشود. اراضی این ناحیت بکر، از علف مستور است و مراتع بسیار دارد حیوانات اهلی آن عبارت است از: اسب، استر، الاغ، گاو، گوسفند، بز، اشتر، خوک و غیره. در مؤسسات حکومتی از جفت گیری اسبان نر عربی و انگلیسی و مصری مادیانها و استرهای بسیار خوب بعمل می آورند. گوسفندانی که در وادیهای سلتج بعمل می آیند مشهورند بنا بر احصائیه سنه 1883م. در پنجاب متجاوز از شش میلیون و نیم گاو، 86 هزار اسب، 352 هزار خر و استر، 5 میلیون گوسفند و بز، 175 هزار اشتر، 66 هزار خوک موجود بود. سباع و وحوش آن نیز کم نیست، مانند:پلنگ، کفتار، خرس، گرگ، شغال، روباه، انواع بز کوهی، گوزن، خوک وحشی، بوزینه، مرغ وحشی، کبک، طوطی، باز و طیور دیگر و تمساح و انواع بسیار مارهای زهردار. در صحراها و مواضع پست این سرزمین مقداری معدن شوره (ماده ای که باروت را از آن بعمل می آورند) و سنگ گچ وجود دارد اما در دامنه های هیمالیا معادن آهن، سرب، مس، و در برخی از مواضع نقره و سنگ زیبای ساختمانی یافت میشود. در طرف شمال غربی این قطعه معادن نمک فراوان است، و نفت و گوگرد و زغال سنگ و آبهای گوگردی معدنی نیز موجود است.
جمعیت، زبان، و مذهب: بنا بر احصائیهء 1881م. عدهء نفوس پنجاب به 120،712،22 تن بالغ میشود نصف آن یعنی 434،662،11 نفر مسلم و 295،252،9 تن برهمنی و 114،716،1 تن سیخ و 3369 تن نصارا و 3251 تن بودایی و 465 تن زردشتی هستند و بقیه دارای ادیان دیگرند اهالی این آب و خاک به نژادهای گوناگون منسوبند مانند اقوام آریائی. طوایفی که قبل از آنان در آنجا اقامت داشتند و اقوامی که بعدها به اینجا هجرت کرده اند مث ایرانیان افغانان، ترکها، مغولها، تبتیان و اقوام کثیرهء دیگر که در برخی از جاها به حال انفراد و دسته جمعی در حال اختلاط زندگانی می کنند. زبانهای معمول این سرزمین نیز متعدد است اما زبان عمومی و رسمی آن زبان اردو نامیده میشود. زبان پنجابی مستعمل تر و 14 میلیون نفر بدان تکلم می کنند. برهمنان نیز این زبان را استعمال میکنند و به خط مخصوص می نویسند و نیز زبان کشمیری، افغانی، بلوچی، بنگالی، گجراتی، نپالی و غیره در این سرزمین متداول و معمول است. در طرف مشرق پنجاب برهمنان و در جهت مغرب آن مسلمانان اکثریت دارند اما نفوذ و اعتبار همه جا در طرف اسلام است. اهالی مشرق آنجا منقسم به صنوف و اهالی مغرب منقسم به قبائلند.
تقسیمات خطهء پنجاب که مستقیماً از طرف دولت انگلیس اداره میشود به ده ایالت و عدهء بسیار از حکومتهای نیم مستقل منقسم گشته. ایالات منقسم به سنجاقها و سنجاقها منقسم به قضاهای موسم به تحصیل میباشد. حکومتهای نیم مستقل هم منقسم به حکومت جبلی و حکومت صحرائی شده که عدهء اولی به 25 و عدهء دومی به 11 بالغ میشود.
یکی از بزرگترین حکومتهای نیم مستقل حکومت پاتیاله است و مساحت سطح این سرزمین به 15247 هزار گز مربع بالغ میشود و 433،467،1 تن سکنه دارد و دیگری حکومت اسلامی بهوپال است که مساحت آن به 38848 کیلومتر مربع میرسد و573449 نفر سکنه دارد امّا حکومات جبلی نیم مستقل کوچکترند و بزرگتر آنها عبارت است از حکومت جامبه و حکومت باشهر و مجموع مساحت آنها از 8000 کیلومتر مربع متجاوز میباشد اولی 115000 تن و دومی64000 تن سکنه دارد.
شهر و قصبه و قراء: در پنجاب 52770 شهر و قصبه و قریه موجود است از مجموع اینها 18546 عدد در دست حکومات نیم مستقل و بقیه در تحت ادارهء مستقیم انگلیس میباشد بزرگترین شهر حکومات نیم مستقل پاتیاله است که عدّهء نفوسش به 53629 میرسد، مالر کوتله و ترمول از بلاد درجهء دوم است که عدهء سکنهء آن بیش از بیست هزار میباشد و دو قصبهء مشتمل بر متجاوز از پانزده هزار سکنه است. عدّهء اهالی پنج قصبه نیز بیش از ده هزار تن است. 27 قصبه بیشتر از پنجهزار سکنه دارد اهالی 45 قصبه در بین سه هزار و پنجهزار است. دهلی بزرگترین شهر ایالتی است که مستقیماً در تحت ادارهء انگلیس میباشد. زمانی این شهر پایتخت دولت تیموری هند بود و اخیراً مرکز سیخ ها و شهر درجهء دوم بلدهء اُمریچان میباشد و عدهء سکنهء آن به 151896 تن بالغ میگردد. شهر لاهور در درجهء سوم و مرکز پنجاب است. دارای 672000 تن سکنه. پنج شهر دیگر که متجاوز از 50 هزار تن سکنه دارند: پیشاور 120000 تن سکنه، ملتان119000 تن، امباله 67463 تن، راول پیندی 975،52 تن و سکنهء جلاندر 119،52 تن، 13 شهر متجاوز از بیست هزار تن سکنه دارد. 1 - سیالکوت 45762 تن. 2 - لودیانه 44163 تن. 3 - فیروزپور 39750 تن. 4 - بهیوانی 33762 تن. 5 - پانیپات 25022 تن 6 - بتاله 24281 تن. 7 - رواری 23972 تن. 8 - کرتال 23133 تن. 9 - کوچرانواله 22884 تن. 10 - دراغازی خان 22309 تن. 11 - در اسماعیل خان 22164 تن. 12 - هوشیارپور 21363 تن. 13 - جلام 21707 تن. 111 شهر و قصبهء دیگر نیز بین 20 هزار و 5 هزار سکنه دارند. سکنهء 106 قصبه از 5 هزارتن کمتر است. دولت انگلیس در لاهور یک دانشگاه و مدارس و دانشسراهای متعدد تأسیس کرده. مسلمانان نیز مدارس بزرگ و مکاتب عصری دارند و تحصیلات آنان به زبانهای عربی و فارسی و اردوست. صنایع عمدهء پنجاب عبارتست از چیتهای معروف به «هندیانه» و شال های کشمیری و نوعی از نمد و کاشی های مستعمل در نقش و نگار داخل جوامع و مقابر، شمشیرهای معروف گجرات، و اسلحهء جارحه و بعض اسلحهء ناری، ظروف گوناگون از مس و برنج و قماشهای ابریشم و پنبه ای که بعض آنها زربفت و گلابتون دار است و نیز منسوجات زربفت از پشم شتر و غیره. برای بافتن چیت در خانه ها و کارخانه ها جمعاً 919390 دستگاه بافندگی وجود دارد و بعضی کارخانه های جدید نیز برای بافندگی وجود دارد. پنجاب با سایر نواحی هند، بوسیلهء خط آهن ارتباط دارد. بمبی ء با اروپا و نیز با چین و تبت و ترکستان شرقی، و افغانستان و ایران امتعهء تجارتی و محصولات زمینی مبادله می کند و نیز رجوع به کلمهء هند شود - انتهی. عدّهء سکنهء، ولایات پنجاب بر حسب ضبط قاموس الاعلام ترکی و قدیمی است. رود پنجاب که در ایالت پنجاب جاری است بنام جهلم نیز خوانده میشود و نام قدیم آن هیداسپس است و ابن بطوطه آن را نهرالسند نامیده است.
(1) - پیش از تقسیم شبه قارهء هند به هندوستان و پاکستان.

پنجاب.

[پَ] (اِخ) نام قریه ای از دهستان به رستاق لاریجان. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص40 و 114 و 157).

پنجاب.

[پَ] (اِخ) نام موضعی به کرمان. (لباب الالباب چ لیدن ج2 ص349). در آن وقت که در پنجاب کرمان محسوب بود گفته است:
ای سنجر سخن ز خراسان دولتی
در پنج آب محنت بر غُز چه میکنی.
شمس الدین مبارک شاه بن السنجری.
(از لباب الالباب ج 2 ص349).

پنجاب.

[پَ] (اِخ) (معبر..) این پنجاب چنانکه از مواضع مختلفهء این کتاب (تاریخ جهانگشای تألیف علاءالدین عطاملک بن بهاءالدین محمد جوینی) معلوم میشود معبری بوده است از جیحون در حدود بلخ و ترمد و نام این موضع مکرّر در تضاعیف این کتاب برده شده است از جمله در ج1 ص113 و ج2 ص111، و ورق 93 ب و ابن الاثیر گوید (ج12 ص241): «لماملک الکفّار سمرقند عمد جنگزخان لعنه الله و سیر عشرین الف فارس و قال لهم اطلبوا خوارزم شاه این کان ولو تعلّق بالسّماء... فلّما امرهم جنگزخان بالمسیر ساروا و قصدوا موضعاً [ من جیحون ]یسمی فنج آب و معناه خمس میاه فوصلوا الیه فلم یجدوا هناک سفینة الخ». و در جهان نامه که کتابی است در معرفت بلدان مؤلف در سنهء 665 ه . ق. و نام مصنّف آن درست معلوم نیست گوید (نسخهء پاریس ورق191): «جیحون خوارزم... منبع این جیحون از بلاد وَخان باشد از کوههای تبت و بر حدود بدخشان بگذرد پس بحدود ختلان و وخش پنج آب دیگر بزرگ بدو پیوندد و آن موضع را پنج آب خوانند و از سوی قبادیان همچنین آبها بدو پیوندد و بحدود بلخ بگذرد و به ترمد آید آنگاه به کالف آنگاه به وم آنگاه به آمو تا به خوارزم رسد آنگاه به بحریهء جند و خوارزم ریزد. (از حواشی علامهء قزوینی بر ج 2 جهانگشای جوینی ص108).

پنجال.

[پَ] (اِ) پِنج. چنگ. نشگون.

پنجاه.

[پَ] (عدد، ص، اِ) عددی از دَهگانها بعد از چهل و نه و پیش از پنجاه ویک و نمایندهء آن در ارقام هندیه این صورت است 50 و در حساب جمل از آن به «ن» عبارت کنند. خمسون. خمسین:
چگونه گیرد پنجاه قلعهء معروف
یکی سفر که کند در نواحی لوهر.عنصری.
بهر تلی بر از کشته گروهی
بهر غفجی بر از فرخسته پنجاه.عنصری.
ای که پنجاه رفت و در خوابی
مگر این پنج روزه دریابی.سعدی.
به پنجاه تیر خدنگش بزد
که یک چوبه بیرون نرفت از نمد.سعدی.
هدف؛ به پنجاه نزدیک گردیدن. اهداف؛ به پنجاه نزدیک گردیدن. (منتهی الارب). || مخفف پنجاه درم که 160 مثقال است یعنی ده سیر یا یک چارک.

پنجاه تیر.

[پَ] (اِ مرکب) تفنگی که پنجاه فشنگ خورد.

پنجاهه.

[پَ هَ / هِ] (اِ مرکب) اعتکاف زاهد ترسایان و آن پنجاه روز باشد. (از فرهنگی خطی). مدت اعتکاف نصاری و آن پنجاه روز باشد چنانکه چلهء اهل اسلام چهل روز است. (برهان قاطع):
پس از چندین چله در عرض سی سال
روم پنجاهه گیرم آشکارا.خاقانی.
از پی پنجاهه در ماهی خوران
بهر عیسی نزل خوان کرد آفتاب.خاقانی
|| ذکران و یادکرد کسی در پایان پنجاه سال.

پنجاه هزار.

[پَ هَ / هِ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) پنجاه بار هزار. خمسون الف.

پنجاه هزار.

[پَ هَ] (اِخ) نام دهستانی (روستا) در مازندران. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 69 و 125 و 131 و 160 و 165) و آن واقع است به میان جنگل در حوالی ساری. (حبیب السیر چ طهران جزو 2 از ج 3 ص112و113).

پنجاه هزارسال.

[پَ هَ / هِ] (اِ مرکب)(روز...) روز قیامت.

پنج احشام.

[پَ اَ] (اِخ) از تقسیمات حکومت ولایت لارستان فارس به طول 36 و عرض 9 کیلومتر در مغرب لار. محصول مهم آن تنباکو و مرکز آن بیرم است و 10 قریه دارد. (جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان).

پنج ارش.

[پَ اَ رَ] (اِ مرکب) شاه رش. شاه ارش. یعنی ارش بزرگ و آن مقداری است از سرانگشت میانین دست راست تا سرانگشت میانین دست چپ وقتی که دستها را از هم بگشایند و آن را به عربی باع و به ترکی قلاج گویند و آن مقدار پنج ارش کوچک باشد و ارش کوچک از سرانگشت میانین است تا مرفق که بندگاه ساعد و بازوست و شاه ارش را به این اعتبار پنج ارش می گویند. (برهان قاطع در کلمهء شاه ارش).

پنج ارکان.

[پَ اَ] (اِ مرکب) عبارت از پنج بنای اسلام است و آن کلمهء طیبه و نماز و روزه و حج و زکوة است. (غیاث اللغات).

پنج ارکان حج.

[پَ اَ نِ حَج ج] (اِ مرکب) نزد شافعی اول احرام بستن، دوم سعی کردن میان صفا و مروه، سوم وقوف عرفات، چهارم مزدلفه، پنجم طواف کعبه. و نزد امام اعظم سه ارکان سوای سعی و مزدلفه. (غیاث اللغات).

پنج امام.

[پَ اِ] (اِخ) نام زیارتگاهی در استراباد که به امام زادهء پنج تن نیز معروف است. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص29 و 55 و 74).

پنج انگشت.

[پَ اَ گُ] (اِ مرکب) مجموع انگشتان هر یک از دست و پا که به کف پیوسته است. || انگشته، و آن افزاریست که برزگران بدان دانه و کاه به باد دهند تا از هم جدا شود. (لغت نامهء اسدی). چوبی است بلند که بر سر آن از چند چوب کوتاه چون پنجهء آدمی سازند و بدان خرمن کوفته را بر باد دهند تا کاه دورتر و دانه نزدیکتر فروریزد. پنجه. رجوع به پنجه شود. مدری. هاکّو (در تداول مردم گیلان). آشور (در تداول مردم بروجرد):
چه کردم از پس آزاد کردن
بنامش آخُری بنیاد کردم
ز بهر آخر او خرمن ماه
به پنج انگشت حکمت باد کردم.سوزنی.
|| نباتی(1) که آن را دل آشوب خوانند و بوته و درخت آن در کنار رودخانه ها روید و برگ آن مانند برگ شاهدانه باشد و آن را بعربی ذوخمسة اوراق و ذوخمسة اصابع خوانند تخم آن را حب الفقد گویند و در علت استسقا بکار برند. (برهان قاطع). پنجنگشت باشد و معرب آن فنجکشت است. (برهان قاطع). گرم است در اول و گویند در دوم خشک است در سوم. محلل و ملطف بود و تفتیح سدهء کبد کند و چون به سکنجبین بیاشامند صلابت سپرز را سودمند آید و صداع آرد و مصلحش صمغ عربی است و شربتی از او یکدرم است. و آن را ذوخمسة اوراق خوانند و ذوخمسة اصابع نیز گویند و درخت وی در کنار رودها روید و ورق آن مانند ورق شهدانج بود و مستعمل از وی گل وی بود پس ورق و تخم وی و چوب وی نشاید که استعمال کنند. بهترین آن تازه بود طبیعت آن گرم بود در اول و گویند در سیم و خشک در سیم و در وی قبض است با تفتیح و محلل و ملطف بود و جهة صداع سر ضماد کردن نافع بود و سدهء جگر و صلابت سپرز را با سکنجبین نافع بود و اگر در شیب پشت بگسترند منع احتلام و نعوظ کند و خوردن وی گزیدگی مار را نافع بود و بر گزیدگی سگ دیوانه و بهایم ضماد کردن سودمند بود و مقدار شربتی از وی یک مثقال بود و لیکن مصدع و مسبت بود و چون بریان کنند درد سر کمتر آورد و مضر بود به مجامعت و اسحاق گوید مصلح وی صمغ عربی است. این درختچه در بعض نقاط ایران و از جمله در راه ده نمک به شاهرود کنار رودخانه مشاهده شده است (گااوبا). و نام محلی آن فلفل است. وحشی این درختچه در جنوب کرج و حوالی نیک شهر و چاه بهار هست (گااوبا) گیاهی از یتوعات. هزارجشان. فاشرا. پنتافیلون. فنتافلیون. بنتافلن. فلفل بری. شجرة ابراهیم. کف مریم. بنگله. گنک. بنجنخست. بنجنکست. سکسنبویه. اصابع صُفر. فقد. پنج برگ. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ستیره. اَغنُس. و بعضی گفته اند فنطافیلون نباتی است که آن را پنجگشت گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی):
کند چون دود پنج انگشت را زن
بزیر خود کند کم شهوتش را
و گر مردش کند در زیر خود دود
برد انگیز و زور و قوتش را.
یوسفی طبیب (از فرهنگ جهانگیری).
هست از شهوت اگر داری گزند
بوی پنج انگشت جوعت سودمند.
عطار (از فرهنگ رشیدی).
- تخم پنج انگشت؛ حب الفقد. فلفل الصقالبه. بزرالحرف المشرقی.
|| اشنان. (برهان قاطع).
, Petit poivre.(لاتینی)
(1) - Vitex agnus
Castus arbre a poivre.
.
(فرانسوی) Gattilier

پنج انگشت.

[پَ اَ گُ] (اِخ) نام موضعی نزدیک به مراغهء آذربایجان. (برهان قاطع).

پنج انگشت.

[پَ اَ گُ] (اِخ) موضعی در حدود همدان، نزدیک دینور و در آنجا سنجر در هشتم رجب 526 ه . ق. لشکر خلیفه را مغلوب کرده و قراجه فرماندهء آن سپاه را بکشت. و نیز رجوع به حبیب السیر چ طهران جزو 3 از ج 2 ص116 س آخر شود. از پنج انگشت حدود همدان که اوردوی او بود رسولان خلیفه را اجازت انصراف فرمود. (جامع التواریخ رشیدی).

پنج انگشت.

[پَ اَ گُ] (اِخ) (کوه...) کوهی در کردستان و ترکان آن را بش پرماق خوانند. سفیدرود از این کوه سرچشمه میگیرد. (نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ فرنگ ص217).

پنج باشه.

[پَ شَ / شِ] (اِ مرکب) شنگار. شنجار. خسّالحمار.

پنج برگ.

[پَ بَ] (اِ مرکب) بنطافیلون. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و نیز رجوع به پنج انگشت شود.

پنج بوخت.

[پَ بُخْتْ] (اِ مرکب) یک دسته از اسامی ایرانیان با کلمهء بوخت از فعل بوختن و بختن که در پهلوی بمعنی نجات دادن و رهانیدن است ترکیب شده است مثل سه بوخت (بُخت) یعنی هومت هوخت هورشت (پندار نیک گفتار نیک کردار نیک) نجات داد. پنج بوخت یعنی اهنود اشتود اسپنتمد و هوخشتر و هشتواشت (پنج گاتها) نجات داد. همچنین است ماه بوخت و یزدان بوخت (یشتها تفسیر و تألیف پورداود ج1 ص77).

پنج بوده.

[پَ دَ / دِ] (اِ مرکب) نصف عشر است زیرا که ده بوده عشر را گویند که ده یک باشد. (آنندراج).

پنج بیچاره.

[پَ رَ / رِ] (اِ مرکب) خمسهء متحیره را گویند یعنی زحل و مشتری و مریخ و زهره و عطارد. (برهان قاطع). کیوان و زاووش و بهرام و ناهید و تیر. پنجهء بیچاره.

پنج بیشه.

[پَ شَ] (اِخ) موضعی در جنوب غربی آب گرم.

پنج پا.

[پَ] (اِ مرکب)(1) خرچنگ را گویند و آن جانوری است که در آب و در خشکی هر دو میباشد و به عربی سرطان خوانند. (برهان قاطع). جانور آبی که به فارسی خرچنگ و به عربی سرطان گویند. (غیاث اللغات). پنج پایک. پنج پایه:
جوقی لئیم و یک دو سه کژسیر، کوژسار
چون پنج پای آبی و چون چارپای خاک.
خاقانی.
|| (اِخ) برج چهارم از دوازده برج فلکی. (برهان قاطع). برج سرطان.
.
(فرانسوی)
(1) - Crabe

پنج پایک.

[پَ یَ] (اِ مرکب) پنج پا. پنج پایه. خرچنگ. سرطان: غوک با پنج پایک دوستی داشت. (کلیله و دمنه). || (اِخ) برج سرطان. و نیز رجوع به پنج پایه شود.

پنج پایه.

[پَ یَ / یِ] (اِ مرکب) جانوری باشد دریائی برابر غوک... و به عربی سرطان خوانند. (غیاث اللغات). بمعنی پنج پایک است که سرطان باشد. (برهان قاطع). پنج پا. خرچنگ:
هر که دزدی کند از این گفتار
پنج پایه است زشت و کج رفتار.سنائی.
|| (اِخ) نام برج چهارم است از بروج فلک. (برهان قاطع). نام برج چهارم از بروج فلک که آن را سرطان نام است. (غیاث اللغات):
ولی باشد ز عقل ما کفایه
بسمت سر مدار پنج پایه.؟

پنج پنج.

[پَ پَ] (ق مرکب)پنجگان پنجگان. پنج تا پنج تا:
این زمان پنج پنج میگیرد
تا شده عابد و مسلمانا.عبید زاکانی.

پنج پوشیده.

[پَ دَ / دِ] (اِ مرکب) پارسی خمسهء محتجبه است و آن پنج علم است، اول کیمیا دوم لیمیا سوم سیمیا چهارم ریمیا پنجم هیمیا. (آنندراج).

پنج پهلو.

[پَ پَ] (اِ مرکب) صاحب پنج ضلع، ذو خمسة اضلاع.

پنج پیکر.

[پَ پَ کَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای گرگان و بجای بش بوسقه برگزیده شده است. (فرهنگستان).

پنج تن.

[پَ تَ] (اِخ) پنج تن آل عبا. پنج تن پاک. محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین سلام الله علیهم اجمعین. خمسهء آل عبا. خمسهء طیبة.

پنج تن.

[پَ تَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان یاطری در بخش گرمسار از شهرستان دماوند در 13 هزارگزی مغرب گرمسار و 4 هزارگزی جنوب ایستگاه راه آهن یاطری دارای 100 تن سکنه است. قلعه ای خرابه و امام زاده ای قدیمی دارد. ساکنان آن از طایفهء اصانلو هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

پنج تن.

[پَ تَ] (اِخ) نام مزاری در آمل. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص39).

پنج تیر.

[پَ] (اِ مرکب) نوعی تفنگ که پنج فشنگ خورد.

پنج تیغه.

[پَ غَ / غِ] (اِ مرکب) کارد و قلم تراش که پنج تیغه دارد.

پنج چوبه.

[پَ بَ / بِ] (اِ مرکب) نوعی خیمه است. (آنندراج).

پنج حس.

[پَ حِس س] (اِ مرکب) پنج قوتهای دریافت و آن سمع است و بصر و شم و ذوق و لمس . حواس خمسه:
کان دین را مایه ای همچون بدن را پنج حس
لشکری مر ملک عز را چون نبی را چاریار.
سنائی.
|| پنج قوهء باطنی، و آن عبارتست از حس مشترک و خیال و واهمه و حافظه و متصرفه:
پنج گوهر دادیم در درج سر
پنج حس دیگری هم مستتر.مولوی.

پنج دانگ.

[پَ] (اِ مرکب) نصف و ثلث. (زمخشری).
- پنج دانگ و نیم؛ ثلثان و ربع. (زمخشری).

پنج دری.

[پَ دَ] (ص نسبی) اطاقی که پنج در یک سو (معمو رو بصحن) دارد، و این نوع بنا سابقاً بیشتر معمول بوده.

پنج دستی.

[پَ دَ] (ص نسبی) بازی ورق که پنج حریف با هم بازند.

پنج دعا.

[پَ دُ] (اِ مرکب) کنایه از پنج نماز است. (غیاث اللغات). صلواة خمس:
چار علم رکن مسلمانیت
پنج دعا نوبت سلطانیت.نظامی.

پنج دکان شرع.

[پَ دُک کا نِ شَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از اصول دین است:
کلک آن رکن چون مهندس عقل
پنج دکان شرع را معمار.خاقانی.

پنج ده.

[پَ دِهْ] (اِخ) پنج دیه خمس قُری. در نزهة القلوب حمدالله مستوفی (ص159) آمده است: مروالرود از اقلیم چهارم است طولش از جزایر خالدات ضر و عرض از خط استوا لوک از قصبات آن پنج دیه بوده که سلطان ملکشاه ساخت. دور باروش پنج هزار گام است و گرمسیر است اما هوای درست دارد و آبی گوارنده و اکثر اوقات آنجا ارزانی بود و از میوه هاش انگور و خربزه سخت نیکوست چند پاره دیه از توابع آن است - انتهی. مرحوم علامهء قزوینی گوید: پنجده ناحیهء معروفی بوده است در خراسان از نواحی شهر مروالرود (بالامرغاب امروزی) و در نسبت به آن بنجدیهی و فنجدیهی و بندهی (پندهی، پنجدهی) همهء این صور استعمال شده است. (معجم البلدان) و اکنون نیز نام قریهء پنج ده در نقشه های مبسوط بر لب رود مرغاب در خاک روسیه بکلی نزدیک سرحد شمالی افغانستان اندکی در شمال غربی قصبهء بالامرغاب دیده میشود. (شدالازار تألیف معین الدین ابوالقاسم جنید ص416 حاشیهء (2) بقلم علامهء قزوینی).

پنج دهنه.

[پَ دَ هَ نَ / نِ] (ص مرکب)دارای پنج دهانه. پنج چشمه (پل).

پنج دهنه.

[پَ دَ هَ نَ / نِ] (اِخ) نام موضعی است در پایان ولایت بحرآباد خراسان. (از حبیب السیر چ طهران جزو 3 از ج 3 ص251 س آخر).

پنج دهی.

[پَ دِ] (ص نسبی) نسبت به پنج ده، از اعمال مروالرود است و پنج دیهی و بنج دیهی و بنجدهی و فنجدیهی و بندهی نیز همان است. و نیز رجوع به پنج ده شود.

پنج دیه.

[پَ] (اِخ) پنج ده. از اعمال مروالرود: امیری بود بحدود مروالرود و پنج دیه و طالقان. (جهانگشای جوینی). رجوع به پنج ده شود.

پنج دیهی.

[پَ] (ص نسبی) از مردم پنج دیه. رجوع به پنج دهی شود.

پنجر.

[پَ جَ] (اِ) مخفف پنجره است و هر چیزی که مشبک و شبکه دار باشد. (برهان قاطع). هرچه مشبک باشد و آنچه از چوب و غیره جائی سازند (؟). (غیاث اللغات). || قفس. (برهان قاطع). رجوع به پنجره شود.

پنج رستاق.

[پَ رُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای (بلوک) کجور در مازندران و آن را پنجک رستاق نیز نامند. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص30 و 109). و نیز رجوع به پنجک رستاق شود.

پنج رودک.

[پَ دَ] (اِخ) نام قریه ای از قراء رودک بنواحی سمرقند و آن قصبه و قطب رودک است و ابوعبدالله رودکی از این پنج رودک است و نسبت بدان پنجی است. (از انساب سمعانی).

پنج روز.

[پَ] (اِ مرکب) کنایه است از مدت اندک چنانکه گویند دنیا پنج روز است:
گل همین پنج روز و شش باشد
وین گلستان همیشه خوش باشد.سعدی.

پنج روزه.

[پَ زَ / زِ] (اِ مرکب) کنایه از مدت اندک باشد:
این پنج روزه مدت ایام آدمی
آزار مردمان نکند جز مغفلی.سعدی.
ای که پنجاه رفت و در خوابی
مگر این پنج روزه دریابی.سعدی.
-امثال:طهر کسی پنج روزه نوبت اوست.ظ
- پنج روزهء دنیا؛ کنایه است از مدت عمر.

پنج روزی.

[پَ] (اِ مرکب) اندرگاهان. پنجی. فنجی. پنجک. پنجه. فنجه پنجهء دزدیده. پنجهء گزیده. خمسهء مسترقه. ایام المسترقه. ایام المختاره: خسروان چون نوروز بودی بر تخت نشستندی و پنج روز رسم بودی که حاجت مردم روا کردندی و عطاهای فراوان دادندی و چون این پنج روزی بگذشتی به لهو کردن... مشغول شدندی. (روضة المنجمین).

پنجره.

[پَ جَ رَ / رِ] (اِ)(1) دریچه ای بود در دیوار که به بیرون نگرند. (لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی). آنچه در بعضی عمارات مشبک سازند. (غیاث اللغات). دریچه ای بود مشبک. مشبکی باشد که در سرایها بر دریچه ها نهند. (صحاح الفرس). بالگانه (حاشیهء لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی). غُلوَ کَن در. غلبکن در:
سوی باغ گل باید اکنون شدن
چه بینیم از بام(2) و از پنجره.
بونصر (از لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی).
بدل پنجره بر گردش سیمین جوشن
بدل کنگره بر برجش زرّین مغفر.فرخی.
پس هر پنجره بنهاده برافشاندن را
بدره و تنگ بهم پر ز شیانی و شکر.فرخی.
در آرزوی آنکه ببینی شگفتیی
بر منظری نشسته و چشمت به پنجره.
ناصرخسرو.
|| هرچه مشبک باشد. (غیاث اللغات). || تنکهء آهنی پرسوراخ. || دیده بان کشتی. || خانهء چوبین که برای درندگان و طیور سازند. (غیاث اللغات). قفص. (لغت نامهء مقامات حریری) (منتهی الارب). قفس.
- پنجرهء لاجورد؛ کنایه از آسمان است. (برهان قاطع).
- مثل پنجره؛ شبکه دار. مشبک. دریچه دار. مُغَربَل.
.
(فرانسوی)
(1) - Fenetre (2) - ن ل: باغ، و ظاهراً متن و نسخه بدل هر دو غلط است، مگر اینکه دیدن به معنی فایده و سود بردن باشد.

پنج سر.

[پَ سَ] (اِ مرکب) (در قمار) هنگامی که پنج ورق متشابه در بازی آس بدست یک تن آید مانند پنج آس یا پنج شاه و غیره.

پنج سفر موسی.

[پَ سِ رِ] (اِخ)کتاب های پنجگانه ای است که در اول مجلد عهد عتیق واقع است و این قسم از کتاب مقدس را در2 تو 34:14 «کتاب توراة خداوند که بواسطهء موسی نازل شد» نامیده است و در کتاب2 تو 17:9 «کتاب توراة خداوند». خوانده شده و در2 پاد 23:21 «کتاب عهد» و در عز 7:6 «توراة موسی» و در نح 8:1 «کتاب توراة موسی» و در عز 6 : 18 و نح 13:1 و2 تو 25:4 و 35:12 «کتاب موسی» و در مت 12:5 «تورات» و در لو10:26 و یو 8:5 و17 «تورات» خوانده شده. سفر پیدایش از تاریخ اوّل خلقت تا فوت یعقوب گفتگو میکند؛ سفر خروج از تأسیس احکام دینیه بر کوه سینا، سفر لاویان از نظم و نظام احکام دینیه و شرایع و قواعد و حدود سبط لاوی صحبت میدارد، سفر اعداد از مسافرت بنی اسرائیل در دشت و فتح اراضی کنعان گفتگو میکند، سفر تثنیه تکرار و مراجعی شرایع را بطور اختصار مذکور میدارد و مجموع این پنج کتاب نظام و قواعد دین موسوی را بواضحی بیان مینمایند و در کتاب اوّلی و آخری صفات و وقایع عمومی که نسبت به عموم بشر دارد بیشتر از کتاب اعداد و لاویان و خروج دیده میشود و صفات و وقایع این سه کتاب بیشتر اختصاص به بنی اسرائیل دارد یعنی سفر خروج وضع نبوت نظام موسوی و سفر لاویان وضع کهانتی و سفر اعداد وضع سلطنتی را بیان میکند. و در آخر کتاب تثنیه خبر موت و دفن موسی مذکور است و اسماء اماکنی که ابداً از برای آن اماکن جز بعد از فتح کنعان و حبرون مستعمل نبوده مذکور است. بطوری که در منقولات فوق ذکر شده قرن ها مسیحیان عقیده داشتند که نویسندهء پنج کتاب موسی خود او بوده است. یکی دو قرن پیش این مطلب کراراً تحت مباحثه درآمده و یک عدّه از علماء عقیده دارند که این کتاب سالها بعد از موسی از روی چند نسخه ای که هم با دست موسی و هم با دست سایرین نوشته شده است از تواریخ مختلفه جمع آوری شده و بشکل حالیه درآمده است اما باز معدودی از علماء به این عقیده معتقدند که تمام این پنج کتاب جز فصل آخر سفر تثنیه بوسیلهء موسی نوشته شده است اگر چه شاید نسخهء دیگری که در زمان او وجود داشته بکار برده باشد. هزارها از اشخاص مسیحی حقیقی بعقیدهء این دسته و آن دسته متمسک شده اند اما در هر یک از این دو حالت که باشد از اهمیت حقایق روحانی این کتب نمی کاهد. در اینجا نمیشود شرح جزئیات عقیدهء این دو دسته را بیان کرد اما از هر یک دلائل مهمّه ای را اشعار میدارد. آنهائی که عقیده دارند موسی این پنج کتاب را نوشت دلائل ذیل را اقامه میکنند و هنوز معتقدند که موسی نگارندهء این کتب بوده است. 1 - در پنج کتاب موسی واضح است که او شخصاً نویسندهء بعضی از قسمتهای آن بوده: خر17:14 اعد 33:2 تثنیه 31:19 و 22 و 30 تثنیه 32:44 خر 15:1-18 خر 24:4 تثنیه 31:9 نسخ و عبارات کتابهای دیگر عهد عتیق یوشع 1:7 و 8 عزرا 6:18 و گفتار مسیح و رسولانش در این باب شهادت بر کتاب موسی میدهند (مرقس 10:3-5 و12:62). 2 - روایات مسیحیان و یهودیان چنین حاکی است که موسی نویسندهء این کتب بوده است. 3 - بعضی از وقایع که در این کتب ذکر میشود بعد از موسی اتفاق افتاده این اسامی و وقایع ممکن است که پس از موسی علاوه شده باشد اما موسی خود باز نویسندهء اغلب این کتب بوده است. بسیاری دیگر از این اسامی و وقایع را بطریق دیگر میتوان شرح داد. 4 - موسی بواسطهء تحصیل و تربیتش در مصر استعداد و توانائی نوشتن این پنج کتاب را داشته و هم اسرائیلیان آن عصر از خواندن و نوشتن سررشته داشته اند از این جهت احتمال کلی میرود که موسی این پنج کتاب را برای آنها نوشت. هیچ ضدّیت و خللی بر او وارد نمیشود که او نسخه ها و قوانین امرافل را بکاربرده باشد ملاحظه در امرافل. اشخاصی که عقیده دارند موسی نویسندهء این کتب نبوده ادعا میکنند که:
او این پنج کتاب بطور وضوح میرساند که از چند نسخه تشکیل یافته است مث در سفر پیدایش دو دفعه حکایت خلقت را در آنجا یافته اند. حکایت اوّل در پیدایش 1:1-2:3 و حکایت دوم در پیدایش 2:4-25 اسمی که بجهت خالق در حکایت اول استعمال شده «خدا» (در عبرانی «الوهیم») و در حکایت دوم یهوه خدا «خداوند» (در عبرانی «یهوه الوهیم») نوشته شده و بهمین ترتیب که در سفر لاویان یک صورتی از شریعت موسی داده شده است و در تثنیه صورت دیگر که خیلی بعد از آن نوشته شده عقاید چندی در این مورد ظاهر شده که چند نسخه موجود بوده است که کتب موسی از آن ترکیب یافته اند.
ثانیاً خیلی از صفحات پنج کتاب موسی دلیل بر آن میشود که بعد از موسی نوشته شده است، مث تثنیه باب 34 پیدایش 34:31 پیدا 14:14 تثنیه 34:1 مقابل یوشع 19:47 پید 13:18 و 23:2 مقابل یوشع 14:15 و داودان 1:1.
ثالثاً اختلافات عبارات و عقاید و نسخ (از روی طرز زبان عبرانی) ثابت مینماید که این کتب بوسیلهء یک شخص نوشته نشده است. بعلاوه عقاید مختلفه ای دربارهء زمان نوشته شدن نسخی که پنج کتاب موسی از آن اقتباس شده میباشد یعنی میگویند غیر از قسمتهای منظوم مثل پیدایش 4:23 مابقی نسخ در زمان پادشاهان نوشته شده بود(850 ق. م.) و خود پنج کتاب به رشتهء تحریر درنیامده بوده است تا زمانی که یهود از اسارت بابلیها برگشتند. این اشخاص عقیده دارند که رجوعات «بکتاب تورات موسی» و غیره که در ابتدای این مقاله بعضی اقتباسات از آن شده است به تمام پنج کتاب مربوط نیست بلکه فقط به «کتاب عهد» مرجوع میشود. (خرباب 20-23) و این شامل قوانین حقیقی موسی است (خروج باب 24:4 و 7) اما بالاخره نوشته تمام نشده تا در سنهء 950 ق. م. و نیز رجوع به پن تاتک شود.

پنج سو.

[پَ] (اِ مرکب) (اصطلاح هندسه) مخمس. پنج ضلعی. پنج پهلو. پنج بر.

پنج سوره.

[پَ رَ] (اِخ) پنج سوره از قرآن که سورهء یس، فتح، واقعه، ملک و نبأ باشد.

پنجش.

[پِ جَ] (اِ) گلولهء پنبهء حلاجی کرده را گویند. (برهان قاطع). کلوچ. پاغنده. و نیز رجوع به پنجک شود.

پنج شاخه.

[پَ خَ / خِ] (اِ مرکب) قسمی شمعدان فلزین یا بلورین. نوعی جار و چل چراغ با کاسهء بلورین که پنج شمع خورد.

پنج شعبه.

[پَ شُ بَ / بِ] (اِ مرکب) کنایه از حواس خمسهء ظاهره است که آن سامعه، باصره، لامسه، ذائقه و شامه باشد. (برهان قاطع):
یک دو شد از سه چرخش چاراصل و پنج شعبه
شش روز و هفت اختر نه قصر و هشت منظر.
خاقانی.

پنجشنبه.

[پَ شَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب) روز ششم هفته پیش از جمعه. یوم الخمیس. (منتهی الارب). خمیس. در علم احکام نجوم، ربّ آن مشتری است و منسوب بدان سیاره است.

پنجشنبه.

[پَ شَمْ بِ] (اِخ) شهری است در سمت شرقی سمرقند به فاصلهء سه فرسنگ.

پنجشنبه.

[پَ شَمْ بَ] (اِخ) نام ناحیه ای است مرکب از 42 قریه که به قضای اردوی ولایت و سنجاق طربزون اتصال دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

پنجشنبه بازار.

[پَ شَمْ بَ] (اِخ) نام محلی کنار راه آستارا به رشت میان سیدشرفشاه و رضوان ده در 69800 گزی رشت.

پنجشنبه شب.

[پَ شَمْ بَ / بِ شَ] (اِ مرکب) شبی که فردای آن جمعه است. شام پنجشنبه.

پنج شیر.

[پَ] (اِخ) قریه ای است در پنج فرسنگی میانهء شمال و مشرق ده رم. (فارس نامهء ناصری).

پنج صد.

[پَ صَ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) عددی از صدگانها. پانصد. خمسمأة:
ورا بد جهان سالیان پنج صد
نیفکند یکروز بنیاد بد.فردوسی.
به بد [ فریدون ] در جهان پنج صد سال شاه
به آخر شد و ماند زو جایگاه.فردوسی.
برین بگذرد سالیان پنج صد
بزرگی شما را بپایان رسد.فردوسی.
دگر پنج صد درّ خوشاب بود
که هر دانه ای قطره ای آب بود.فردوسی.

پنج ضلعی.

[پَ ضِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پنج سو. مخمس. ذوخمسة اضلاع. پنج پهلو.

پنج عیب شرعی.

[پَ عَ / عِ بِ شَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد از سرقت و زنا و مَیْسر و شرابخواری و دروغ گوئی. (آنندراج).

پنج فال.

[پَ] (اِخ) از تقسیمات حکومتی ولایت لارستان فارس. طول آن 48هزار و عرض 12هزار گز است در جنوب غربی لار. مرکز اشکنان و عدهء قرای آن 9 است.

پنج قازی.

[پَ] (اِ مرکب) قسمی پول خرد مسین. پانقازی.

پنجک.

[پُ جَ] (اِ) گلولهء پنبهء حلاجی کرده باشد. (برهان قاطع). گلولهء ندافی کرده برای رشتن. پنجش. پندش. پنده. پند. پاغنده. گاله. (رشیدی). پندک. پاغند. (فرهنگ جهانگیری). کلوچ:
یکی از ایشان پنجک ستان و پنبه فروش
که ریش کاوی نامه است و نام او عنوان.
حکیم زجاجی (از فرهنگ جهانگیری).

پنجک.

[پَ جَ] (اِ) گیاهی است. و آن پنج شاخ می باشد و مانند عشقه بر درخت می پیچد. (برهان قاطع). || پنجه. فنجه. پنج روزی. پنجهء گزیده. پنجهء دزدیده. خمسهء مسترقه. ایام المسترقه. ایام المختاره. || نوعی رقص. فنزج. رقص دستبند. فنجکان. (محشی المعرّب جوالیقی ص237). چوپی. و نیز رجوع به پنجه شود.

پنج کرانگی.

[پَ کَ نَ / نِ] (حامص مرکب) چگونگی پنج کرانه. || تخمیس.

پنج کرانه.

[پَ کَ نَ / نِ] (اِ مرکب)مخمس.

پنجک رستاق.

[پَ جَ رُ] (اِخ)پنج رستاق. نام یکی از دهستانهای کجور در مازندران. عدهء قرای آن 17 و جمعیت تقریبی آن 2240 تن است. (از جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان).

پنج کسب.

[پَ کَ] (اِخ) تیخ کسب یا غیر آن دو. از محالّ ملایر. (مجمل التواریخ گلستانه ص146).

پنج کوهه.

[پَ هَ / هِ] (اِ مرکب) سپاهی که پنج فوج داشته باشد و به عربی آن را خمیس گویند. مقدمه، قلب، میمنه، میسره و ساقه، و کوهه بمعنی کوه و حمله و موج بزرگ و سیلاب آمده و همه اینجا مناسب اند. (آنندراج).

پنجکیه.

[پَ جَ کی یَ / یِ] (ص) بنجکیة. قال ابوزید: البنجکیة معناه: أنّ أهل خراسان کان کلّ خمسة منهم علی حمار و ربّما قالوا یرمون بخمس نُشابات فی موضع. (المعرّب جوالیقی ص71). پنجگان.

پنجگان.

[پَ] (اِ مرکب) پنج تا پنج تا. پنج پنج: و ده گان و پنجگان را همی درخواندندی و همی کشتند. (مجمل التواریخ و القصص). || ظاهراً نوعی تیر: و امرهم ان تکون قسیهم مُوتَّرةً و قال اذا امرتکم ان ترموا فارموهم رشقاً بالبنجکان و لم یکن اهل الیمن راوا النشّاب قبل ذلک. (تاریخ طبری، قصهء یمن و وهزر). و نیز رجوع به پنجکیه شود.
- پنجگان پنجگان؛ پنج پنج. پنج تا پنج تا. خماس.
|| نوعی بازی. (محشی المُعَرّب جوالیقی ص237 ح). فنجکان. فنرجان. پنجک. پنجه. فنزج.

پنجگانه.

[پَ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ)پنج تائی. مُخَمَّس. || نمازهای پنج وقت.

پنج گاه.

[پَ] (اِ مرکب) اوقات نماز پنجگانه. || نام پرده ای از موسیقی. (غیاث اللغات).
- گوشهء پنج گاه؛ گوشه ای در موسیقی.
|| خانهء پنجم نرد که برای برگرفتن یک مهره از آن پنج خال کعبتین باید. رجوع به شش گاه و یک گاه شود. || کنایه از حواس خمسه باشد. (غیاث اللغات).

پنجگرد.

[پَ گِ] (اِخ) نام قریه ای به نیشابور.

پنج گزی.

[پَ گَ] (ص نسبی، اِ مرکب)قسمی پارچه بود که آن را به عربی خمیس می گفته اند.

پنج گشت.

[پَ گُ] (اِ مرکب) نباتی است که به هندی سنهانو گویند. (غیاث اللغات). تخم آن را فلفل صفالبه نامند. پنج انگشت. رجوع به پنج انگشت شود.

پنج گنج.

[پَ گَ] (اِ مرکب) کنایه از حواس خمسه است که سامعه و باصره و لامسه و ذائقه و شامه باشد. (برهان قاطع). حواس خمسه، دیدن و شنیدن و بوئیدن و چشیدن و بسودن. || صلوات خمس را گویند که پنج وقت نماز باشد. (برهان قاطع). || (اِخ) خمسهء نظامی. (غیاث اللغات). || پنج خزانه از جملهء هشت گنج (؟) پرویز و آن این است: اول گنج بادآورد که آن را شایگان نیز گویند دوم گنج گاو، سوم گنج عروس، چهارم گنج سوخته، پنجم گنج شادآورد. (غیاث اللغات). || نام کتاب حدائق البلاغة که در پنج حدیقه است تألیف میرشمس الدین محمد فقیر.

پنج گوش.

[پَ] (اِ مرکب) که پنج زاویه دارد.

پنج گوشه.

[پَ شَ / شِ] (اِ مرکب)مخمس. (زمخشری) (منتهی الارب).
- پنج گوشه کردن؛ تخمیس.

پنج گوهر.

[پَ گَ / گُو هَ] (اِ مرکب) پنج حس ظاهر:
پنج گوهر دادیم در درج سر
پنج حس دیگری هم مستتر.مولوی.

پنج لو.

[پَ] (اِ مرکب) ورق قمار که پنج خال دارد.

پنجم.

[پَ جُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی) بعد از چهارم و پیش از ششم. خامس. (منتهی الارب). پنجمی. پنجمین:
و هم چار چیزش که بی پنجم اند
بنوباوگی نغز هفت انجم اند.نظامی.

پنج ماهه.

[پَ هَ / هِ] (ص مرکب) که پنج ماه از عمر او گذشته است.

پنج مرده.

[پَ مَ دَ / دِ] (ص لیاقت) درخور و لایق پنج تن.

پنجم رواق.

[پَ جُ رِ] (اِ مرکب) کنایه از آسمان پنجم است که فلک مریخ باشد. (برهان قاطع). سپهر پنجم. (فرهنگ رشیدی).

پنج مرة.

[پَ م رَ] (اِخ) موضعی در شمال کارده در نواحی شمالی مشهد مقدس.

پنج مقابل.

[پَ مُ بِ] (اِ مرکب) پنج برابر.

پنجمی.

[پَ جُ] (ص نسبی، اِ) پنجمین. پنجم. عدد ترتیبی بعد از چهارم و قبل از ششم. خامس.

پنجمین.

[پَ جُ] (ص نسبی، اِ) رقم ترتیبی بعد از چهارم و قبل از ششم. پنجم. پنجمی. خامس:
پنجمین کشور از تو آبادان
وز تو شش کشور دگر شادان.
نظامی (هفت پیکر ص31).

پنجنگشت.

[پَ جَ گُ] (اِ مرکب)فنجگشت. بنجکشت. بنجکست. فقد. رجوع به پنج انگشت شود.

پنج نماز.

[پَ نَ] (اِ مرکب) نماز صبح و ظهر و عصر و مغرب و عشا:
شکر تو بر ما فرض است چو هر پنج نماز
بیشتر گردد هر روز و نگیرد نقصان.فرخی.
ای مهر تو چون چهار طبع اندر خور
وز پنج نماز شکر تو واجب تر.مسعودسعد.
زر که ترازوی نیاز تو شد
فاتحهء پنج نماز تو شد.نظامی.

پنج نوبت.

[پَ نَ / نُو بَ] (اِ مرکب) نوبت پنج وقت که بر در پادشاهان زنند و این از عهد سلطان سنجر مقرر شده است(1)، و پیش از این سه نوبت میزدند. (غیاث اللغات). نقاره ای است که پنج وقت بر در سرای ملوک میزده اند. پنج وقت نقاره ای باشد که در شبان روز بر در سرای سلاطین نوازند:
خواهی که پنج نوبت الصابرین زنی
تعلیم کن ز چار خلیفه طریق آن.خاقانی.
ای پنج نوبه کوفته در دار ملک امر
لا در چهار بالش وحدت کشد ترا.خاقانی.
در هیچ چار شهر خراسان مکرمت
کس پنج نوبه نازده چون سنجر سخاش.
خاقانی.
زده در موکب سلطان سوارش
بنوبت پنج نوبت چار یارش.نظامی.
پنج نوبت زن شریعت پاک
چار بالش نه ولایت خاک.
نظامی (هفت پیکر ص6).
سرخ گل را بسبز میدانی
پنج نوبت زنان بسلطانی.نظامی.
فردا که او پنج نوبت ارکان شریعت بزند و چتر دولت او سایه بر اطراف عالم گسترد... (مرزبان نامه).
پنج نوبت می زنندش بر دوام
هم چنین هر روز تا روز قیام.مولوی.
گر پنج نوبتت بدر قصر میزنند
نوبت بدیگری بگذاری و بگذری.سعدی.
آنرا که چارگوشهء عزلت میسر است
گو پنج نوبه زن که شه هفت کشور است.؟
|| پنج چیزی که مینوازند چون دهل و دمامه و طنبک و نای و طاس. (غیاث اللغات). پنج آلت اعلام جنگ را نیز گویند که دهل و دمامه و طبل و سنج و دف باشد. || کنایه از بانگ نماز پنجگانه. (غیاث اللغات). پنج وقت نماز:
ز چار ارکان برگرد و پنج ارکان جوی
که هست قائد این پنج، پنج نوبت لا.
خاقانی.
ندای هاتف غیبی ز چار گوشهء عرش
صدای کوس الهی به پنج نوبت لا.خاقانی.
- پنج نوبت زدن؛ اظهار جاه و سلطنت کردن. (غیاث اللغات): و در فترت دیلم محمد بن یحیی که جد حسنویه بودست پنج نوبت زد و این معنی آیین ماند میان ایشان تا اکنون که اتابک چاولی برداشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص165).
(1) - رجوع به پنج نوبت زدن در ذیل همین ماده شود.

پنج نوش.

[پَ] (اِ مرکب) معجونی باشد مرکب از پنج چیز که بجهت تقویت دل خورند، و معرب آن فنجنوش است. (برهان قاطع). نوعی است از ترکیب که مرکب باشد از سیماب و مس و آهن و این را هندیان پنج امرت گویند یعنی پنج آب حیات و اطباء فرس فقط ریم آهن را گویند معرب آن فنجنوش است. (از شرح خاقانی، غیاث اللغات). معرب آن فنجنوش بود و اکنون به معجون فنجوش اشتهار دارد. (فرهنگ جهانگیری). معجونی است مرکب از پنج جزو که مقوی و مفرح دل است و فنجنوش معرب آن و معنی ترکیبی آن پنج حیات است. (فرهنگ رشیدی):
در چار سوی فقر درآ تا ز راه ذوق
دل را به پنج نوش سلامت کنی دوا.خاقانی.
هفت جوش آینه دادت تو نیز
پنج نوش از کلک صفرائی فرست.خاقانی.
- پنج نوش سلامت؛ حواس خمسهء باطن. (آنندراج). و نیز رجوع به فنجنوش شود.

پنج و چهار.

[پَ جُ چَ] (اِ مرکب) کنایه از نه فلک یا پنج حواس و چهارطبع. (غیاث اللغات).

پنج و ده.

[پَ جُ دَهْ] (اِ مرکب) معامله. سروکار:
خردان و بزرگان فلک را بگه سعد
جز با شه ما با دگران پنج و دهی کو؟سنائی.

پنجوسور.

[] (اِخ) نام یکی از امراء عصر شیرشاه پادشاه دهلی. رجوع شود به تاریخ شاهی تألیف احمد یادگار ص172 و 188 و 205 و 224 و 255.

پنج و شش.

[پَ جُ شَ / شِ] (اِ مرکب)حواس خمسه و جهات شش گانه:
پس بپرسیدش که این احوال خوش
که برونست از حجاب پنج و شش.مولوی.

پنج و شش و هفت و چهار.

[پَ جُ شَ / شِ شُ هَ تُ چَ] (اِ مرکب) کنایه از پنج حس و شش جهت و هفت کوکب و چهارطبع باشد.

پنج وقت.

[پَ وَ] (اِ مرکب) اوقات خمسهء نماز:
خاقان اکبر آنکه دو عید است در سه بعد
شش روز و پنج وقت ز چار اصل گوهرش.
خاقانی.

پنجول.

[پَ] (اِ) در تداول کودکان و زنان، صورتی از پنجه با ناخنهای تیز و دراز.

پنجول زدن.

[پَ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول زنان و کودکان، با ناخن های دست خراشیدن یا ریش کردن روی یا تن کسی را. با نوک ناخن ها خستن خواستن: گربه پنجول زد.

پنجه.

[پَ جَ / جِ] (اِ) پنج انگشت با کف دست و پا باشد از انسان و حیوانات دیگر. (برهان قاطع). پنج انگشت دست از مچ تا سر انگشتان. راحة. (منتهی الارب). تمام کف با انگشتان و نیز انگشتان به تنهائی بی کف. (زمخشری) (منتهی الارب). || برثُن (در شیر و سایر درندگان). مخلب (در عقاب و سایر پرندگان شکاری):
چو دیلمان زره پوش شاه، مژگانش
به تیر و زوبین بر پیل ساخته خنگال
درست گوئی شیران آهنین چرمند
همی جهانند از پنجه آهنین چنگال.
عسجدی.
برداشت تاجهای همه تارک سمن
برداشت پنجه های همه ساعد چنار.
منوچهری.
تا نشود بسته لب جویبار
پنجهء دعوی نگشاید چنار.نظامی.
بسر پنجه مشو چون شیر سرمست
که ما را پنجهء شیرافکنی هست.نظامی.
رکاب از شهربند گنجه بگشای
عنان شیر داری پنجه بگشای.نظامی.
بسر پنجه شدی با پنجهء شیر
ستونی را قلم کردی بشمشیر.نظامی
سرو ز بالای سر پنجهء شیران نمود
لاله که آن دید ساخت گرد خود آتش حصار.
خاقانی.
پنجهء ساقی گرفت مرغ صراحی بدام
ز آتش صبح اوفتاد دانهء دلها بتاب.خاقانی.
سعدی هنر نه پنجهء مردم شکستن است
مردی درست باشی اگر نفس بشکنی.
سعدی.
پنجه نهان کن چو بشیران رسی.خواجو.
از بس به ره عشق در او خار خلیدست
همچون دم ماهی شده هر پنجهء پایم.
سلیم (از آنندراج).
قبض؛ به پنجه گرفتن. (منتهی الارب). || پنج انگشت بدون کف: این دستکش پنجه ندارد. ضُباث؛ پنجهء شیر. (منتهی الارب). فقاحة؛ پنجهء دست. فقحه؛ پنجهء دست. (منتهی الارب). همز؛ درخستن و فشردن به پنجه و جز آن. فتوخ؛ بندهای پنجهء شیر. (منتهی الارب). حَطا؛ پنجه بر پشت کسی زدن. (تاج المصادر بیهقی). عَجس؛ به پنجه گرفتن چیزی را. (منتهی الارب). || دست:
همان روز قیدافه آگاه بود
که اندر کفت پنجهء(1) شاه بود.فردوسی.
|| صورت دستی که از نقره و طلا کنند و به مشاهد مقدسه فرستند نیاز را. || رقصی را گویند که جمعی دست یکدیگر را گرفته با هم رقصند، و معرب آن فنزج است. (برهان قاطع). پا کوبیدن که گروهی دست هم گرفته و بازی کنند. نوعی رقص که دستهای یکدیگر می گیرند و رقص میکنند(2). پنجک. پنجه. دست بند. چوپی. پنزه. پنژه. (فرهنگ رشیدی): فنزج، معرب پنجه و آن رقصی است مر عجم را که جمعی دست یکدیگر را گرفته رقصند. (منتهی الارب). || گلوله های سنگ باشد که دیدبانان برای جنگ نگاه دارند. || سنگ منجنیق. || سنگی که از کشتی بکشتی غنیم اندازند. || گیاهی که بر درخت پیچد و آن را عشقه خوانند، و به این معنی بکسر اول هم آمده است. (برهان قاطع). || آلتی که بدان گندم و نوع آن را باد دهند. دندانه. پنج انگشت. رجوع به پنج انگشت شود. || فنجه. پنجک. خمسهء مسترقه: پنجهء دزدیده؛ ایام المسترقه. ایام المختاره. پنجهء گزیده. فروردگان. فروردجان. || ماهی. (برهان قاطع). || دام و قلاب و شست ماهی را هم گفته اند. || (اصطلاح موسیقی) قسمت زبرین دستهء تار که گوشی بدان پیوندد.
- پنجهء آفتاب یا پنجهء خورشید؛ آفتاب را بنا بر خطوط شعاعی که مانا به انگشت است و مشابهت تمام به پنجه دارد چنین گویند. (از آنندراج):
چون بقصد رقص گردد پای کوبان سرو او
آسمان از پنجهء خورشید دستک میزند.
تأثیر (از آنندراج)
ماه من از ضیا رخش بس که به آب و تاب شد
سهره(3) چو بست عارضش پنجهء آفتاب شد.
خالص (از آنندراج).
- || بکنایه، رخسار و عارض:
کف شکرانه کشم بر رخ چون زر و آنگه
پنجه در پنجهء خورشید درخشان نزنم.
سنائی (از آنندراج در شرح کلمهء پنجه درپنجه کردن).
در تداول عوام مثل پنجهء آفتاب، تشبیهی مبتذل است که از آن کمال جمال خواهند.
- پنجه بخون کسی تر کردن؛ کشتن او. بقتل رسانیدن وی.
- پنجهء تاک؛ برگ رز:
از آن شراب مرا شیرگیر کن ساقی
که هم چو پنجهء شیر است پنجهء تاکش.
صائب.
- پنجهء چنار؛ برگ چنار.
- پنجهء خونی؛ مجازاً که تهمت زود زند: فلان پنجهء خونیست.
- پنجهء خونین بر کسی زدن و کشیدن؛ او را در معرض تهمت قرار دادن.
- پنجه در پنجهء کسی کردن، پنجه در پنجهء -کسی داشتن و افکندن؛ با او ستیزه کردن. مبارزه کردن با کسی:
حیرت وصل تو چون دست و دل از کار ببرد
پنجه در پنجهء خورشید توانم کردن.
مسیح کاشی (از آنندراج).
دل شیرین غبارآلودهء غیرت بود صائب
وگرنه پنجه ای در پنجهء فرهاد میکردم.
صائب (از آنندراج).
اشک عقیق از بن مژگان همی کنم
تا پنجه ای به پنجهء مرجان درافکند.
ظهوری (از آنندراج).
- پنجهء لاله و پنجهء گل و پنجهء بنفشه؛ کنایه از چند گل که از یک شاخ رسته و بهم پیوسته باشد و در غنچگی به پنجهء انگشتان ماند. (آنندراج):
به آویزش سنبل زلف خویش
نهد شانه از پنجهء لاله پیش.
طغرا (از آنندراج)
مکن ای باغبان منعم چه تاراج آید از دستی
که از سستی بزور پنجهء گل برنمی آید.
دانش (از آنندراج).
- پنجهء مرجان؛ شاخ مرجان:
بیهوده دست بر دل ما میزند طبیب
با شور بحر پنجهء مرجان چه میکند.
(از آنندراج)
(1) - به معنی اول نیز تواند بود.
(2) - Farandole. Fandango. ریشهء هر دو کلمهء فرانسه و اسپانیولی، همان پنجهء فارسی است که بتوسط عرب به اسپانیا رفته و بدین صورت بفرانسه رسیده است.
(3) - سِهره چیزی است که از مروارید یا از گلها سازند و هنگام عروسی بر سر داماد بندند، و این رسم هند است. (از آنندراج: پنجه آفتاب).

پنجه.

[پُ جَ] (اِ)(1) پیشانی به زبان ماوراءالنهر. (لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی). رجوع به بنجه شود. || بمعنی پیشانی باشد که عربان ناصیه گویند. (برهان قاطع). و نیز رجوع به بنجه شود.
به تیغ طره ببرد ز پنجهء خاتون
به گرز پست کند تاج بر سر چیپال.منجیک.
بپیچد دلم چون ز پنجه بتم
گشاید به رغم دلم پنجه بند.
عسجدی (از لغت نامهء اسدی).
|| موی را نیز گفته اند که از سر زلف ببرند و آن را پیچ و خم داده بر پیشانی گذارند(2). (برهان قاطع).
(1) - Front. .
(فرانسوی)
(2) - Toupet

پنجه.

[پَ جَهْ] (عدد، ص، اِ) مخفف پنجاه است:
بدین اندرون سال پنجاه رنج
ببرد و ازین ساز بنهاد گنج
دگر پنجه اندیشهء جامه کرد
که پوشند هنگام بزم و نبرد.فردوسی.
ز سالش چو یک پنجه اندر رسید
سه فرزندش آمد گرامی پدید.فردوسی.
صد اشتر ز گنج و درم کرد بار (قیصر روم)
ز دینار پنجه ز بهر نثار...
به مریم فرستاد و چندی گهر
یکی نغز طاوس کرده بزر.فردوسی.
دگر پنجه از نامداران چین
بفرمود تا کرد پیران گزین.فردوسی.
ز لشکر گزین کرد پنجه هزار
جهاندیده گرد ازدر کارزار.فردوسی.
چو عارض برآورد پنجه هزار
دلیران و مردان خنجرگزار.فردوسی.
صد اسب گرانمایه پنجه بزین
همه کرده از آخور ما گزین.فردوسی.
من یقینم که درین پنجه سال ایچ کسی
درخور نامهء او نامه بکس نفرستاد.فرخی.
که خواند تختهء عصیان تو که درنفتاد
ز تخت پنجه پایه به چاه پنجه باز.سوزنی.
مرا از بعد پنجه ساله اسلام
نزیبد چون صلیبی بند بر پا.خاقانی.
پس از پنجه نباشد تندرستی
بصر کندی پذیرد پای سستی.نظامی.
نه پنجه سال اگر پنجه هزار است
سرش برنه که هم ناپایدار است.
نظامی.
چهل پنجه هزاران مرد کاری
گزین کرد از یلان کارزاری.نظامی.
بسا زن کو صد از پنجه نداند
عطارد را بزرق از ره براند.نظامی.

پنجه افشردن.

[پَ جَ / جِ اَ شُ دَ] (مص مرکب) پنجه بردن و پنجه پیچیدن و پنجه تافتن و پنجه تابیدن، کنایه از غالب آمدن بر حریف باشد. (آنندراج).

پنجه افکندن.

[پَ جَ / جِ اَ کَ دَ] (مص مرکب) پنجه زدن و پنجه کردن و پنجه انداختن. پنجه گرفتن. ستیزه کردن. زور کردن با کسی به پنجه.

پنجه انداختن.

[پَ جَ / جِ اَ تَ] (مص مرکب) درهم کردن دو تن پنجه های دست خود را برای زورآزمائی. || جنگ و ستیزه کردن. پنجه افکندن:
هرچه خواهی کن که ما را با تو رای جنگ نیست
پنجه با زورآوران انداختن فرهنگ نیست.
قدسی (از آنندراج).
پنجه با ساعد سیمین چو نیندازی به.؟
- پنجه انداختن به روی کسی؛ کنایه از درشتی و ستیزه کردن نسبت به بزرگتر از خودی.

پنجه باز.

[پَ جَهْ] (اِ مرکب، ص مرکب)بدرازی پنجاه باع و قلاّج:
که خواند تختهء عصیان تو که درنفتاد
ز تخت پنجه پایه به چاهِ پنجه باز.سوزنی.

پنجه باشی.

[پَ جَهْ] (اِ مرکب) (از: پنجه، پنجاه + باشی ترکی، سر و رئیس) رئیس پنجاه تن از سپاهیان. منصبی در نظام دورهء قاجاریه.

پنجه بر روی کسی زدن.

[پَ جَ / جِ بَ یِ کَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از روسیاه کردن باشد. (برهان قاطع). || به روی کسی ایستادن و یک و دو کردن.

پنجه بند.

[پُ جَ بَ] (اِ مرکب)(1) (از: پنجه، پیشانی + بند) پیشانی بند. به زبان ماوراءالنهری. عصابه ای باشد که زنان بر پیشانی بندند:
بپیچد دلم چون ز پنجه بتم
گشاید به رغم دلم پنجه بند.عسجدی.
(1) - Bandeau.

پنجهء بیچاره.

[پَ جَ / جِ یِ رَ / رِ] (اِ مرکب) پنج بیچاره. خمسهء سیارة. پنج ستارهء روان. پنج ستارهء گردان، تیر و ناهید و بهرام و برجیس و کیوان. عطارد و زهره و مریخ و مشتری و زحل. خمسهء متحیره. کواکب متحیره. (برهان قاطع):
از هجر مرا دلی است صد پاره
بیچاره تر از پنجهء بیچاره.
بدیعی سیفی (از فرهنگ جهانگیری).

پنجه پایه.

[پَ جَهْ یَ / یِ] (اِ مرکب)پنجاه پایه. پنجاه پله:
بی بَدَل صدری ورای تو بَدل داند زدن
تخت پنجه پایه بر اعدا به چاه شست باز.
سوزنی.
که خواند تختهء عصیان تو که درنفتاد
ز تخت پنجه پایه به چاه پنجهء باز.سوزنی.

پنجه پرده.

[پَ جَ / جِ پَ دَ / دِ] (ص مرکب)(1) که انگشتان پنجه با یکدیگر بوسیلهء غشائی پیوند دارد چنانکه در مرغابی و وزغ. || حیوان که انگشتان با غشائی بهم پیوسته دارد(2).
(1) - Patte palmee. Palmipede (فرانسوی).
(2) - Patte palmee. Palmipede (فرانسوی).

پنجهء پوشیده.

[پَ جَ / جِ یِ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کیمیا و لیمیا و هیمیا و سیمیا و ریمیا. خمسهء محتجبه.

پنجه تیز کردن.

[پَ جَ / جِ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از آمادگی برای جنگجوئی و ستیزه کردن باشد.

پنجه داران.

[پَ جَ / جِ] (اِ مرکب)(1)جانورانی که دارای پنجه اند. (از لغات فرهنگستان، در معنی انگی کوله). و این غلط است چه کلمهء انگی کوله بمعنی ناخن ور و ذوالظُّفر است نه صاحب پنجه.
.
(فرانسوی)
(1) - Onguicules

پنجهء دزدیده.

[پَ جَ / جِ یِ دُ دی دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) ترجمهء خمسهء مسترقه است و آن پنج روزی باشد که در آخر تقویمها نویسند. و وجه تسمیه به دزدیده از آن جهت است که وزیر یکی از پادشاهان عجم حاصل این پنج روز را از تمام ممالک او همیشه از میان میبرده و به حساب در نمی آورده است(!؟) (برهان قاطع). بسالهای ناقص که هر ماهی از آن سی روز داشت که دوازده ماه 360 روز می شد و در آخر ماه هشتم (آبان ماه) و بعدها در آخر ماه دوازدهم (اسفندارمَذ) پنج روز می افزودند تا سال کامل شود و آن را پنجهء دزدیده یا خمسهء مسترقه می نامیدند. خمسهء مسترقه و در تاریخ ایرانی پنج روز باشد از آخر آبان و نام آنها این است: اهَنَوَد، اَشَتَّوذ، اسفندمَذ، خِشت، هشتویش، و این پنج روز را از دوازده ماه نشمرند. فروردگان. فروردجان. اندرگاه. اندرگاهان. بهیزک. پنجه. فنجه. پنجک. پنجی. فنجی. پنج روزی. پنجهء گزیده. ایام المسترقه. ایام المختاره. پنجهء فضل السنه. پنجهء کبیسه.
(1) - Les cinq jours complementaires .
(فرانسوی) (Epagomene)

پنجهر.

[پَ جَ] (اِخ) از اعمال کابل است. پنجهیر.

پنجه ریخته.

[پَ جَ / جِ تَ / تِ] (ص مرکب) پنجه ریزیده. که پنجهء آن جدا شده و فروریخته باشد:
مردانه من کزین سکو پنجه ریخته
خرمن کنم بباد که در جاش آکنند.سوزنی.
و «سکو» آلتی است که بدان خرمن به باد کنند.

پنج هزار.

[پَ هَ / هِ] (عدد مرکب، اِ مرکب)رقمی که پس از چهارهزارونهصدونودونه آید. خمس الف. خمسة آلاف.

پنج هزار.

[پَ هَ] (اِخ) نام دهستانی (بلوک) در اشرف مازندران. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص62 و 64 و 125).

پنج هزاره.

[پَ هَ رَ] (اِخ) از دهستانهای اشرف. عدهء قری 16 و مساحت آن 20 فرسنگ است مرکز آن گلوگاه و حد شمالی آن دریا و حد شرقی رود پی و حد جنوبی چهاردانگه و حد غربی شهر اشرف است. سکنهء آن 7765 تن میباشد. (از جغرافیای سیاسی تألیف کیهان ص287).

پنجهزاری.

[پَ هَ / هِ] (ص نسبی، اِ مرکب) سکه از نقره که پنج قران ارزد. || مسکوک زر که ده قران ارزیدی.

پنجهزاری.

[پَ هَ] (اِخ) قریه ای است در زیر علی آباد نزدیک کویر بخوار.

پنجه زدن.

[پَ جَ / جِ زَ دَ] (مص مرکب)پنجه انداختن برای زورآزمائی. || ستیزه کردن. نزاع کردن:
پس از پنجاه چله در چهل سال
مزن پنجه درین حرف ورق مال.نظامی.
آفت این پنجرهء لاجورد
پنجه در او زد که بدو پنجه کرد.نظامی.
پنجه با شیر و مشت بر شمشیر زدن کار خردمندان نیست. (گلستان).
با شیر خود چه پنجه تواند زدن شغال.
سلمان ساوجی.
کشتی شکسته باد مخالف کناره دور
نز دانش است پنجه که با ناخدا زنیم.قاآنی.
|| چنگال زدن. با پنجه آزردن.

پنجهء سرگردان.

[پَ جَ / جِ یِ سَ گَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) خمسهء متحیره، زحل و مشتری و مریخ و زهره و عطارد. رجوع به پنجهء بیچاره شود.

پنجه عروس.

[پَ جَ / جِ عَ] (اِ مرکب)نوعی خرما (در جیرفت) و آن را لشت نیز نامند.

پنجه علی کوه.

[پَ جَ عَ] (اِخ) نام کوهی در جنوب کردستان.

پنجهء فضل السنه.

[پَ جَ / جِ یِ فَ لُسْ سَ نَ] (اِ مرکب) رجوع به پنجهء دزدیده شود.

پنجهء کبک دری.

[پَ جَ / جِ یِ کَ کِ دَ](اِ مرکب) نام لحن هفتم است از سی لحن باربد. مقامی است از ساخته های باربد، در موسیقی بقول بعضی. (برهان قاطع).

پنجهء کبیسه.

[پَ جَ / جِ یِ کَ سَ / سِ] (اِ مرکب) رجوع به پنجهء دزدیده شود.

پنجه کردن.

[پَ جَ / جِ کَ دَ] (مص مرکب) ستیزه کردن. نبرد کردن. نزاع کردن:
هر که با پولاد بازو پنجه کرد
ساعد سیمین خود را رنجه کرد.
سعدی (گلستان).
سعدیا با ساعد سیمین نشاید پنجه کرد
گرچه بازو سخت داری زور با آهن مکن.
سعدی.
شاید ای نفس تا دگر نکنی
پنجه با ساعدی که سیمین است.سعدی.
|| پنجه در زمین فشردن. مجازاً، ثبات قدم نمودن:
نه در خسرو نگه کرد و نه در تخت
چو شیران پنجه کرد اندر زمین سخت.نظامی.
|| کنایه از قبض کردن و گرفتن باشد.

پنجهء کردی.

[پَ جَ / جِ یِ کُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آهنگی از موسیقی.

پنجه کش.

[پَ جَ / جِ کَ / کِ] (اِ مرکب)نوعی نان برشته و نازک. قسمی نان گرده.

پنجه کشو.

[پَ جَ / جِ کَ] (اِ مرکب) در رامیان سیاه بن را نامند.

پنجه کلاغ.

[پَ جَ / جِ کَ] (اِ مرکب)غازایاغی. سبزیی است صحرائی که در آشها کنند. رجوع به آطریلال شود. || قسمی دوختن. زینتی شبیه به پنجه.

پنجه کلاغی.

[پَ جَ / جِ کَ] (ص نسبی، اِ مرکب)(1) بوته ای است با برگهای زمینی (و این غیر پنجه کلاغی نخل است). رجوع به آطریلال شود.
(1) - Cyperus.

پنجه کلاغی.

[پَ جَ / جِ کَ] (ص نسبی، اِ مرکب) (نخل...)(1) نوعی نخل شامل درختانی با ساقه های نسبةً کوتاه که سر آنها برگ دار است و چند نوع آن در مناطق حارهء آسیا و استرالیا دیده میشود.
(1) - Livistona.

پنجه گربه.

[پَ جَ / جِ گُ بَ / بِ] (اِ مرکب)(1) بیدمشک را گویند و آن را گربه و گربه بید نیز خوانند. (برهان قاطع). و آن گلی است... برنگ زرد مانند پنجهء گربه. (آنندراج). رنگ آن سبز پسته ای روشن است نه زرد. رجوع به بیدمشک شود.
(1) - Antennavia dioica. pied de .(شلیمر) chat

پنجهء گرگ.

[پَ جَ / جِ یِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیاهی است که بر روی ساقهء آن برگهای کوچک بهم فشرده بسیار روئیده و تا حدی شبیه به خزه ها تمیز داده میشود، ساقهء آن نیز آوندهای کامل دارد. ریشهء آن بجای آنکه تشکیل ریشه های فرعی دهد همیشه به دو شاخه میشود و هر یک از شاخه های آن نیز دو شاخه میشوند و همین وضع را در تقسیم شاخه های آن میتوان بخوبی مشاهده کرد. این وضع در شاخه شدن ساقه و ریشه در نباتات دورانهای قدیم که اغلب آنها از تیرهء پنجه گرگیان بوده اند بسیار دیده شده است. (گیاه شناسی گل گلاب ص173).

پنجهء گزیده.

[پَ جَ / جِ یِ گُ دَ / دِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به پنجهء دزدیده شود.

پنجه گشادن.

[پَ جَ / جِ گُ دَ] (مص مرکب) باز کردن چنگال:
شیر دندان نمود و پنجه گشاد
خویشتن گاو فتنه کرد سقیم.ابوحنیفهء اسکافی.

پنج هلال.

[پَ هِ] (اِ مرکب) ناخنان معشوق.

پنجهء مریم.

[پَ جَ / جِ یِ مَ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) گیاهی باشد خوشبوی به اندام پنج انگشت. گویند مریم مادر عیسی علیه السلام در هنگام وضع حمل بر آن گیاه چسبیده بود. (برهان قاطع). چنگ مریم. (فرهنگ رشیدی). شجرهء مریم. (ابن البیطار). بخور مریم، و آن گیاهی است جالی و مفتح و مدر بول و حیض و مسقط جنین و کثیرالنفع. در دوم خشک و در سوم گرم. و بیخ آن عرطنیثا باشد. این گیاه از خانوادهء پامچالها و تیرهء لی زی ماکیه است و شامل تقریباً 12 نوع است که در اروپای مرکزی و جنوبی و شمال افریقا میروید. سیکلامن. سیکلمه:
شد ز اعجاز نطق او درهم
کار عیسی چو پنجهء مریم.سلیم (از آنندراج).
چو دایگان ز پی زادنش نهاده صدف
ز شاخ مرجان در آب پنجهء مریم.
سلیم (از آنندراج).
(1) - Cyclamen persicum. و از این نام معلوم میشود که اصل این نبات بومی ایران است.

پنجه هزار.

[پَ جَهْ هَ / هِ] (عدد مرکب، اِ مرکب) پنجاه هزار. رجوع به شواهد پنجه شود.

پنجهیر.

[پَ] (اِخ) بنجهیر. شهری است در نواحی بلخ. (انساب سمعانی در کلمهء بنجهیری). در حدودالعالم آمده است: بنجهیر و جاریابه دو شهر است و اندر وی معدن سیمست و رودی میان این هر دو شهر بگذرد و اندر حدود هندوستان افتد (چ تهران ص62 و 20): شهری است بنواحی بلخ و در آن معدن سیم است و اهل آن اخلاط اند و در میان ایشان عصبیت است... (معجم البلدان). ابن بطوطه گوید این کلمه مرکب است از پنج بمعنی خمسه و هیر بمعنی کوه لکن شاید این لفظ مخفف پنج هیربذ باشد. رجوع به شاهد از ترجمان البلاغة شود. مستوفی در نزهة القلوب (ص155) گوید: پنجهیر از اقلیم چهارم است طولش از جزایر خالدات بب و عرض از خط استوا لوله. شهری وسط است و هوای خوش دارد. حاصلش غله و اندکی میوه باشد:
بکنغالگی رفته او پنجهیر
رمیده از او مرغک گرمسیر.بوشکور.
گویند هفت مرد است در پنجهیربذ
زان هفت دو مسلمان و آن پنج هیربذ
من پنجهیر دیدم و آن پنج هیربذ
از پنجهیر بذ نشود پنجهیربذ.
(از ترجمان البلاغهء راذویانی).
امیر از آنجا [ باغ خواجه علی میکائیل ]برداشت بسعادت و خرمی با نشاط و شراب و شکار میرفت میزبان بر میزبان: به خلم و به پیروز، و نخجیر. [ ظ: بنجهیر: حاشیهء مصحح ]و ببدخشان. احمد علی نوشتگین آخرسالار که ولایت این جایها برسم او بود. (تاریخ بیهقی ص246). و بترکستان پوشیده فرستاده بوده است [ احمد ینالتگین ] بر راه پنجهیر تا وی را غلامان ترک آرند (تاریخ بیهقی ص402). و مسعود محمد لیث را برسولی فرستاد نزدیک ارسلان خان با نامه ها و مشافهات در معنی مدد و موافقت و مساعدت و وی از غزنین برفت براه پنجهیر. (تاریخ بیهقی ص643). || نام رودی بر جبال نزدیک بدخشان.

پنجهیری.

[پَ] (ص) بنجهیری. منسوب است به پنجهیر که شهری است به نواحی بلخ. (انساب سمعانی).

پنجهیری.

[پَ] (اِخ) بنجهیری. پنجهیری مکی (؟). نام شاعری است معروف منسوب به پنجهیر. (معجم البلدان یاقوت در کلمهء پنجهیر). راذویانی بیت ذیل را در ترجمان البلاغه از پنجهیری مکی آورده است:
من و تو سخن چون توانیم گفتن
من از بی دلی و تو از بی دهانی.

پنجی.

[پَ] (حامص) پنج بودن. || (ص نسبی، اِ) رجوع به پنجهء دزدیده شود.

پنجیدن.

[پَ دَ] (مص) صاحب فرهنگ شعوری از مشکلات احمدبن اسماعیل نقل می کند که پنجیدن بمعنی پاره کردن است.

پنج یک.

[پَ یَ / یِ] (اِ مرکب) خُمس. خمیس. دوبرابر عشر. دوبرابر ده یک:
ملک ز پنج یک آنجا نصیب یافته بود
دویست پیل و دو صندوق لؤلؤ شهوار.فرخی.
و پیش از وی چنان بود کی از جایی سه یک موجود خراج بودی و از جایی پنج یک و همچنین تا شش یک رسد. (فارسنامهء ابن البلخی ص93). خَمس؛ پنج یک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار).

پنجیوده.

[پَ دَ / دِ] (اِ مرکب) بمعنی نصف عشر است چه ده یوده عشر را گویند که ده یک باشد. (برهان قاطع).

پنچ.

[پُ] (انگلیسی، اِ)(1) مخلوطی از مسکری سخت قوی با اجزاء دیگر مانند آب لیمو و چای و قند و جز آن.
(1) - Punch.

پنچاتنترا.

[پَ تَنْ] (اِخ)(1) مجموعهء مشهور قصص و داستانهای هندی که جنبهء اخلاقی دارد و اساس کتاب کلیله و دمنهء فارسی و عربی است. این مجموعه فضایل اخلاقی و اجتناب از رذائل و رعایت وظائف نسبت به خانواده و اجتماع و تدبیر ملک را بوسیلهء امثال و سخنان خدایان و مردم و حیوانات که احساسات و کلمات انسانی به آنها منسوب گشته تعلیم میکند و شامل پنج فصل است و به همین مناسبت آن را پنچا (پنج)، تن ترا (کتاب) نامیده اند. صورت سانسکریت فعلی آن نسبةً جدید است و انشاء آن را به حکیمی برهمن بنام ویشنو کرمن(2) که در قرن پنجم میلادی میزیسته نسبت کنند معذلک اصل کتاب بسیار قدیم است و شاید به عصری که اعتقاد به تناسخ ظهور کرده مربوط باشد. بسیاری از داستانهای آن در ژالکس(3) بودائی دیده میشود و سرمشق قصص ازوپ(4) (ایسوپوس) یونانی است. در رسالهء شرح حال عبدالله بن المقفع فارسی (صص38-39) آمده است: از قسمت اصلی یعنی داستانهای هندی کتاب کلیله و دمنه پنج حکایت آن (باب الاسد والثور، باب الحمامة المطوقه، باب البوم والغربان، باب القرد والسلحفاة، باب الناسک و ابن عرس) بصورت مجموعه ای از قدیم در هندوستان معروف بوده و اکنون نیز اصل سانسکریت آن باقی است و خود این حکایات پنجگانه نیز که «پنج تنتر» یعنی پنج کتاب نام دارد تهذیبی است از مجموعهء قدیمی دیگری که بعقیدهء «هرتل» مستشرق آلمانی بتوسط یک نفر برهمن در حدود سنه300 م. تألیف شده است(5). یک نسخه از این مجموعه یعنی پنج تنتر بقول مشهور در عهد انوشیروان (531-579 م.) به دست ایرانیها افتاد و ایرانیها آن را با بعضی داستانهای دیگر هندی از سانسکریت به پهلوی ترجمه کردند و از مجموع آنها کتاب کلیله و دمنه را ساختند - انتهی. برزویه اصل این نسخه (کلیلک و دمنک) را از سفر هند با خود آورده به پهلوی ترجمه کرد. قصه ها و افسانه هائی که در میان ایرانیان راجع به طریق کشف این نسخه رایج شد گواهی میدهد که چقدر مردم این کشور به کتاب مزبور اهمیت میداده اند. تقریباً در همان ایام به زبان سریانی نیز نقل شد و چندی بعد ابن المقفع آن را به عربی ترجمه کرد (و ترجمهء حال برزویه را به صورت دیباچه برآن افزود). سپس بلعمی آن را به پارسی از عربی برگردانید و رودکی آن را بفارسی نظم کرد و سایر شعرای ایران نیز آن را با مختصر تحریفاتی به شعر درآوردند یا مأخذ حکایات خود قرار دادند؛ از جمله کلیله و دمنهء ترتیب دادهء نصرالله منشی و انوار سهیلی، کاشفی و داستانهای بیدپای از بخاری. رجوع به ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی ص301 شود.
(1) - Pantchatantra.
(2) - Vichnou - Carman.
(3) - Jalakas.
(4) - Esope. (5) - بروکلمن، مقالهء دائرة المعارف اسلام ج2 ص737 ب.

پنچ پایک.

[پَ یَ] (اِ مرکب) پنج پایه. سرطان. خرچنگ.

پنچر شدن.

[پَ چَ شُ دَ] (مص مرکب)سوراخ شدن لاستیک(1) چرخ اتوموبیل و امثال آن و بیرون شدن هوای آن.
(1) - Le pneu.

پنچه.

[پُ چَ / چِ] (اِ) پنجه. بنجه. پیشانی.

پنچه بند.

[پُ چَ / چِ بَ] (اِ مرکب)پنجه بند. پیشانی بند. عصابه.

پند.

[پَ] (اِ)(1) آن است که به عربی نصیحت گویند. (برهان قاطع). اندرز. نُصح. وعظ. موعظت. موعظه. عبرت. (مهذب الاسماء). نُخیلة. وَصاة. ذِکری. ذکر. تذکیر. (منتهی الارب). صلاح گوئی. تذکره:
مرا به روی تو سوگند و صعب سوگندی
که روی از تو نپیچم نه بشنوم پندی
دهند پندم و من هیچ پند نپذیرم
که پند سود ندارد بجای سوگندی.
شهید بلخی.
سیرت آن شاه پندنامهء اصلی است
زانکه همی روزگار گیرد از او پند
هر که سر از پند شهریار بپیچد
پای طرب را بدام گرم درافکند.رودکی.
پس پند نپذرفتم و این شعر بگفتم
از من بدَل خرما بس باشد کنجال.
ابوالعباس (از لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی).
دل شاد دار و پند کسائی نگاهدار
یک چشم زد جدا مشو از رطل و از نفاغ.
کسائی.
زبان بزرگان پر از پند بود
تهمتن بدرد از جگر بند بود.فردوسی.
دگر گفت با شهریار بلند
بگوی آنچه از من شنیدی ز پند.فردوسی.
بزانوش نام و خردمند بود
زبان و روانش پر از پند بود.فردوسی.
دگر گفت [ کیخسرو ] با طوس کای نامدار
یکی پند گویم ز من یاد دار.فردوسی.
دل شاه [ کیخسرو ] گشت از فرامرز شاد
همی کرد با وی بسی پند یاد.فردوسی.
چو بشنید پند جهاندار نو [ کیخسرو ]
پیاده شد از بارهء تندرو.فردوسی.
بدانست [ اردشیر ] کآمد بنزدیک مرگ
همی زرد خواهد شدن سبز برگ
بفرمود تا رفت شاپور پیش
ورا پندها داد ز اندازه بیش.فردوسی.
سپهبد سپه را همی داد پند
همیداشت با پند لب را به بند.فردوسی.
سخنها بر اینگونه پیوند کن
و گر پند نپذیردش بند کن.فردوسی.
یکی تاج پرگوهر شاهوار
یکی تخت با طوق و با گوشوار
سپنجاب سغدی به گودرز داد
بسی پند و منشور آن مرز داد.فردوسی.
مگر بشنود پند و اندرزتان
بداند سر مایه و ارزتان.فردوسی.
هم اندر زمان پای کردش به بند
که از بند گیرد بداندیش پند.فردوسی.
به تن زورمند و به بازو کمند
چه روز فسوس است و هنگام پند.
فردوسی.
به گودرز گفت این سخن درخور است
لب پیر با پند نیکوتر است.فردوسی.
یکی نامه سوی برادر بدرد
نوشت و ز هر کارش آگاه کرد...
دگر گفت با شهریار بلند
بگوی آنچه از من شنیدی ز پند.فردوسی.
پذیرفت از او هر که بشنید پند
همی جست هر یک ز راه گزند.فردوسی.
یکی گوش بگشای بر پند گو(2)
به گفتار بدگوی از ره مشو.فردوسی.
ز لشکر ده و دو هزار دگر
دلاور بزرگان پرخاشخر
بخواند و بسی پندها دادشان
براه الانان فرستادشان.فردوسی.
یکی پند آن شاه یاد آورم
ز کژی روان سوی داد آورم.فردوسی.
چو جان رهی پند او کرد یاد
دلم گشت از پند او رام و شاد.فردوسی.
بکوشیم ما نیکی آریم و داد
خنک آنکه پند پدر کرد یاد.فردوسی.
ز ماهوی سوری دلش گشت شاد
بر او بر بسی پندها کرد یاد.فردوسی.
پس آنگاه نامه بر زال زر
نهاد و بدو داد پند پدر.فردوسی.
دو فرزند را کرد بدرود و گفت
که این پند ما را نباید نهفت.فردوسی.
به پیران نه زینگونه بودم امید
همی پند او باد شد من چو بید.فردوسی.
مده شهر توران بخیره بباد
مبادا که پند من آیدت یاد.فردوسی.
بگرستم زار پیش آن کام و هوا
گفتا مگری پند همی داد مرا
پنداشت مگر آب نماند فردا
نتوان کردن تهی بساغر دریا.فرخی.
تو نشنیدی چه گفت آن مرد تیمار
که داد او را رفیقی پند بسیار
رفیقا بیش از این پندم میاموز
که بر گنبد نیاید مر ترا گوز.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین.)
بشنو از هر که بود پند و بدان باز مشو
که چو من بنده بود ابله و با قلب سلیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
پیوسته ویرا بنامه ها مالیدی و پند میداد که ولیعهدش بود. (تاریخ بیهقی).
این دو قصیده و با چندین تنبیه و پند نبشته آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص391). پادشاهان محتشم و بزرگ با جدّ را چنین سخن باز باید گفت درست و درشت و پند تا نبشته آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص391).
به مست و بدیوانه مدهید پند.اسدی.
بدو گفت هر چند رای بلند
تو داری مرا نیست چاره ز پند.
اسدی (گرشاسبنامه نسخهء خطی مؤلف ص195).
پندم چه دهی نخست خود را
محکم کمری ز پند دربند
چون خود نکنی چنانکه گوئی
پند تو بود دروغ و ترفند.ناصرخسرو.
بشنو پدرانه ای پسر پندی
این پند که داد نوح سامش را.ناصرخسرو.
پندیت داد حجت و کردت اشارتی
ای پور بس مبارک پند پدر پذیر.
ناصرخسرو.
از که دادت حجت این پند تمام
از امام خلق عالم بوتمیم.ناصرخسرو.
چنان چون مر ترا پند است مردهء جدّ بر جدّت.
تو مر فرزند فرزندان فرزندانت را پندی.
ناصرخسرو.
از پند مباش خامش ای حجت
هر چند که نیست پند را قابل.ناصرخسرو.
پند چه دهی و چه گوئی سخن حکمت و علم
این خران را که چو خر یکسره از پند کرند.
ناصرخسرو.
بر حجت خراسان جز پند مشتهر نیست
وین شعر من مر او را جز پند و زیب و فر نیست.
ناصرخسرو.
از پند و ز علم آنچه برون نامد ازین در
از علم مگو آنرا وز پند مپندار.ناصرخسرو.
بپذیر ز من پندی ای برادر
پندی که از آن خوبتر نباشد.ناصرخسرو.
از عطای پند برتر نیست در عالم عطا.
ناصرخسرو.
نخستین پند خود گیر از تن خویش
وگرنه نیست پندت جز که ترفند.
ناصرخسرو.
با پند چو دُرّ و شعر حجت
منگر بکتاب زند و پازند
پند از حکما پذیر ازیراک
حکمت پدر است و پند فرزند.ناصرخسرو.
چه باید پند چون گردون گردان
همه پند است بل زند است و پازند.
ناصرخسرو.
ترا گر همی پند خواهی گرفتن
زیان فلان و فلانه است فانه.ناصرخسرو.
چو صبر تلخ باشد پند لیکن
بصبرت پند چون صبرت شود قند.
ناصرخسرو.
پند ز حجت بگوش فکرت بشنو
ورچه بتلخی چو حنظل است و مهاتل.
ناصرخسرو.
این پند نگاهدار هموار ای تن
برگرد کسی که یار خصم تو متن.
ابوالفرج رونی.
پس کیومرث گفت سخن پند و حکمت هرکه گوید قبول کنید. (قصص الانبیاء ص35).
پند من گرچه نیکخواه توام
کی کند در تو سنگدل تأثیر.
(از کلیله و دمنه).
نیکخواهان دهند پند و لیک
نیکبختان بوند پندپذیر.(از کلیله و دمنه).
فرزندان پند پدر و موعظه او هر چه نیکوتو بشنودند. (کلیله و دمنه). هرگز پند نپذیری. (کلیله و دمنه). و دیگر آنکه پند و حکمت و لهو و هزل بهم پیوستند. (کلیله و دمنه).
دادبک از رای او دست ستم بند کرد
زآنکه همی[ همه؟ ] رأی(3) او حکمت نابست و پند
گر ز ره پند او داد دهد دادبک
چوزه ز بن برکند شهپر بر باز و پند.سوزنی.
بس پند که بود آنگه بر تاج سرش پیدا
صدپندنو است اکنون در مغز سرش پنهان.
خاقانی.
گرچه ناصح را بود صد داعیه
پند را اذنی بباید واعیه.مولوی.
پند گیر از مصائب دگران
تا نگیرند دیگران ز تو پند.سعدی.
پندی اگر بشنوی ای پادشاه
در همه دفتر به ازین پند نیست.سعدی.
گوش کن پند ای پسر از بهر دنیا غم مخور
بر سر اولاد آدم هر چه آید بگذرد.سعدی.
پدر چون دور عمرش منقضی گشت
مرا پیرانه پندی داد و بگذشت.سعدی.
گرچه دانی که نشنوند بگوی
هر چه میدانی از نصیحت و پند.سعدی.
مرا روشن روان پیر خردمند
ز روی عقل و دانش داد این پند
که از بیدولتان بگریز چون تیر
وطن در کوی صاحب دولتان گیر.سعدی.
بیاد دار که این پندم از پدر یاد است
تو پاک باش و مدار ای برادر از کس باک.
سعدی.
اُمحوضة؛ پند خالص از غرض و از تهمت. (منتهی الارب). لفظ پند با افعال پذیرفتن و شنیدن و شنودن و کردن و بردن و دادن و گفتن و گرفتن صرف شود.
- پندپذیر؛ پندگیر.
- پندشنو؛ نصیحت پذیر. اندرزپذیر. نصیحت آموز. اندرزنیوش:
در مجلس دین گوش سرت پندشنو باد
در عالم جان چشم دلت نادره بین باد.
سنائی.
- پندگیر؛ نصیحت آموز. عبرت آموز:
مزن نیز با مرد بدخواه رای
اگر پند گیری به نیکی گرای.فردوسی.
- پندنیوش؛ پندشنو.
|| چاره. تدبیر. بند. فند. مکر. حیله:
نداند مشعبد ورا پند چون
نداند مهندس ورا دور چند.منجیک.
همه مر ترا پند و تنبل فروخت
به اروند چشم خرد را بدوخت.فردوسی.
یکی در صنعت کشتی گرفتن سر آمده بود سیصدوشصت پند فاخر بدانستی... مگر گوشهء خاطرش با جمال یکی از شاگردان خویش میلی داشت سیصدوپنجاه ونه پندش در آموخت مگر یک پند... استاد دانست که جوان بقوت از او برتر است بدان پند غریب که از او نهان داشته بود با او درآویخت. (گلستان)(4). || زغن. غلیواج. (برهان قاطع). غلیواژ. غلیو. چوزه ربا. چوزه لوا. گوشت ربای. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). موش گیر. حِداة. بند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). خاد. اخاد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). موش ربای:
چون پند فرومایه سوی چوزه گراید
شاهین ستنبه بتذروان کند آهنگ.
جلاب بخاری (از لغت نامهء اسدی).
تا نبود چون همای فرخ، کرکس
همچو نباشد بشبه باز خشین پند...
فرخی (از لغت نامهء اسدی).
دادبک از رای او دست ستم بند کرد
زانکه همی [ همه؟ ] رای او حکمت نابست و پند
گر ز ره پند او داد دهد دادبک
چوزه ز بن بر کند شهپر بر باز و پند.
سوزنی.
پند را فر هما آید پدید اندر هوا
از بر کاخ همایونت ار بود پرواز پند.سوزنی.
|| عهد. میثاق.
(1) - Conseil. Exhortation. Maxime. (2) - گَو؛ برادر طلحند.
(3) - ن ل: همه عمر.
(4) - پند، به معانی اخیر در فرهنگی خطی و بی نام دیده شد، لکن صحیح آن «بند» است.

پند.

[پَ] (اِ) نشستگاه را گویند و به عربی مقعد خوانند. (برهان قاطع). دُبُر (پندی کنایه از امرد است):
پند و نرهء حامدی آن کشته مفاجا
بر... نجوم آژخ بر خایهء طب فنج.
سیف اسفرنگ (از جهانگیری).

پند.

[پُ] (اِ) گلولهء پنبهء حلاجی کرده باشد. (برهان قاطع). گلولهء پنبهء زده. پاغنده. غنده. (فرهنگ جهانگیری). گاله. پنجش. پنجک. پندش. پنده. پندک. و رجوع به پاغنده شود. || برآمدگی روی شاخهء درخت که مبدل به جوانه شود و آن را برای پیوند می برند (در گناباد خراسان).

پند.

[پَ] (اِ) قسمتی است از تقسیمات باغستان (در قزوین). فند. هر قطعه باغ انگور دارای پنجاه بوتهء رَز.

پند.

[پَ] (اِخ) نام کوهی در شمال یونان قدیم میان تسالی و اپیر، مخصوص اپولون و موزها(1). اکنون آن را آگرافا خوانند.
(1) - Les Muses.

پندآگین.

[پَ] (ص مرکب) انباشته و پر از پند:
آن خوانده ای بخوان سخن حجّت
رنگین برنگ معنی و پندآگین.ناصرخسرو.

پندآموز.

[پَ] (نف مرکب) آموزندهء پند. ناصح. واعظ. اندرزگوی. || موجب عبرت. عبرت افزا. موجب انتباه:
بوسه خواهم داد ویحک بند پندآموز را (؟)
لاجرم زین بند چنبروار شد بالای من.
خاقانی.

پندآمیز.

[پَ] (ن مف مرکب) آمیخته به نصیحت و اندرز.

پندار.

[پِ] (اِمص، اِ) تکبر و عجب را گویند. (برهان قاطع). و بمعنی... خود را بزرگ پنداشتن نیز آمده است. (برهان قاطع). بادسری. خودبینی. باد. برمنشی. خودپسندی. خودپرستی. نخوت. پغار. منی. برتنی. (مقابل فروتنی). بزرگ خویشتنی. (کیمیای سعادت). خویشتن بینی. کبر. استکبار. خودفروشی. بالش. خودنمائی. خودستائی. خودخواهی. بطر: نور من در جنب نور حق ظلمت بود عظمت من در جنب عظمت حق عین حقارت گشت عزت من در جنب عزت حق عین پندار شد. (تذکرة الاولیاء عطار).
ای بر در بامداد [ کذا ] پندار
فارغ چو همه خران نشسته
نامت بمیان مردمان در
چون آتشی از خیار جسته.انوری.
برو پیل پندار از کعبهء دل
برون ران کز این به وغائی نیابی.خاقانی.
چو خطبهء لمن الملک بر جهان خواند
برون برد ز دماغ جهانیان پندار.
ظهیر (از فرهنگ سروری).
گرچه حجاب تو برون از حد است
هیچ حجابیت چو پندار نیست.عطار.
تا کی از تزویر باشم خودنمای
تا کی از پندار باشم خودپرست.عطار.
چون همهء رخت تو خاکستر شود
ذرّهء پندار تو کمتر شود.عطار.
یکی را که پندار در سر بود
مپندار هرگز که حق بشنود.سعدی.
نبیند مدعی جز خویشتن را
که دارد پردهء پندار در پیش.
سعدی (گلستان).
اگر از پرده برون شد دل من عیب مکن
شکر ایزد که نه در پردهء پندار بماند.حافظ.
رندی ئی کان سبب کم زنی من باشد
به ز زهدی که شود موجب پندار مرا.
اوحدی.
بندگی طاعت بود پندار نی
علم دانستن بود گفتار نی.
امیرحسینی سادات.
فرمودند کار صاحب پندار در این راه بغایت مشکل است. (بخاری). || خیال و تصور. (برهان قاطع). گمان. خیاله. تخیل. ظن. وهم. حَسبان. (منتهی الارب). ترجمهء هومت به پندار نیک، خوب نیست و پنداشت نیک بهتر است. پندار بمعنی پنداشت و بمعنی کبر و عجب در فردوسی نیامده است. و در دو جا که در لغت نامه ها استشهاد کرده اند یکی غلط و مصحّف بیدار است و دیگری از ابیات الحاقی است:
بتو حاجت آنستم ای مهربان
که پندار باشی و روشن روان.فردوسی.
ز دشمن چه آید جز اینها بگوی
جز این است آیین و پندار اوی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص1638 س23 در ابیات الحاقی).
پای برفتار یقین سر شود
سنگ به پندار یقین زر شود.نظامی.
بخسرو بیش از آنش بود پندار
کزان نیکوترش باشد طلبکار.نظامی.
لیکن ار کس حریف پنداری
عقل طعن آورد براین پندار.خاقانی.
گفت کان شهباز در نسرین گردون ننگرد
بر کبوتر پر گشاید اینت پنداری خطا.
خاقانی.
هر جا که در ره آمد لاف یقین بسی زد
لکن نصیب جانان پندار یا گمان نیست.
عطار.
به پندار نتوان سخن گفت زود
نگفتم ترا تا یقینم نبود.سعدی.
ندیدم چنین نیک پندار کس
که پنداشت عیب من اینست و بس.سعدی.
مشو غرّه بر حسن گفتار خویش
بتحسین نادان و پندار خویش.
سعدی (گلستان).
|| فکر. (برهان قاطع). اندیشه:
صد چون مسیح زنده ز انفاسش
روح الامین تجلی پندارش.ناصرخسرو.
|| معنی پندار در اشعار ذیل معلوم نیست و شاید در بعض آنها ریاء و چشم دیدی باشد:
چه زنار مغ در میانت چه دلق
که در پوشی از بهر پندار خلق.سعدی.
ای بناموس کرده جامه سفید
بهر پندار خلق و نامه سیاه.
سعدی (گلستان).
|| پنداشتن. || (فعل امر) امر از پنداشتن و بر این قیاس، پنداشت. (فرهنگ رشیدی). || (نف مرخم) مخفف پندارنده: نیکوپندار؛ نیکوپندارنده.

پندار.

[پَ] (اِخ) پیندار. بزرگترین شاعر غزل سرای یونان متولد در سی نوسفال(1)(441-521 ق. م.). مجموعهء اشعار وی بنام اپی نی سیا(2) در ستایش پهلوانان فاتح مصارعات و مسابقات یونانی است. تهور در افکار و استعارات و حسن تألیف و برجستگی و علو انشاء و کثرت تشبیهات از صفات ممتازهء غزلیات اوست معذلک اشعار وی گاهی از ابهام و اطناب خالی نیست.
(1) - Cynocephales.
(2) - Epinicia.

پندار.

[پِ] (اِخ) در کتاب احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی آمده است: کمال الدین ابوالفتح پنداربن ابونصر خاطری رازی شاعر معروف زبان پهلوی و مداح مجدالدولهء دیلمی (387-420 ه . ق.) بوده و در سال 401 درگذشته است. رجوع کنید به مجمع الفصحاء ج1 ص171. گذشته از هفده بیتی که در آنجا بنام پندار آمده است این ابیات نیز از او در سفینه ها ثبت شده:
مرا گویند زن کن زانکه اندر دل هلاک آئی
عروسک پر جهیزک پر ز جامه طمطراک آئی
نخواهی زن نخواهی زن که نه مه بگذرد حالی
رید بر ریش تو گرچه زمان دیک و داک آئی.
و این قصیده که در کتاب مونس الاحرار بنام او آمده تحریف بسیار در آن راه یافته و درست مفهوم نیست ولی در این مورد ثبت کردم که شاید بعد تصحیح کرده آید:
خور رنگین و ماهک سروبالا
ابا لای توام بر سرو بالا
کی اج دیمت نمو بکنج نافش
ببالایت نمو سرو ایچ بالا
سهای بشن و بالای تو داره
دل پردرد و میشم خیره بالا
ونفشه فرشقاقت بنده فربند
هلاله فرد هارت لایه ورلا
به آن بربندت اسرم بوشانید
بلا فرلاتیه لایم پراج لا
مرا خانه کیش دوشارر در دل
ترا فرسیم زاره عنبر آلا
همان دو غالیه در سیمت آلو
مراسی زعفران فرزرت آلا
بیار دیم من کن دیم تو دست
بمهر آج دل بهل جنگ وولالا
بدامان عنبرین بخط مشکین
بدسته نرگسی بچشم شهلا
بنش تو کنه شمشاد نازش
بچشم تو کنه جادو تولا
تولا بتو کردش این دل ریش
چرا داری بتیمارش تو ولا
فراسرم گر کنند ورزیگران کشت
ز می نبهلند کامی بکالا
نخته چشمکان فامانک و پروین
همه شف می برم تا روج ویلا
ار از من که دانستی بگیهان
گرم دو شارنه کردی بدولا
چنین کت مارکی من رفتمی راست
اگر بنه شه ای دینم بجولا
چو سویهء بوسین راز من ایکون
فر آورده سها بسهرش الا
مرا بیننده فرخان واک مدار
که پر کردش سها مولی بمولا
سهای فادلم هم خواب و خورده
بروش خواف چشمانم دکرلا
منی کم هم نشین دزومینه دوشار
که چشمش بمنه گوشش بکالا
مرا کت دوست کج من طبع بر
وجینم دو رویه لولوی لالا
گتم ببوسکیجی هم کنی منع
گتش من بکنم ایکون تو می لا
منم چون کشتی و موج و غرقاب
تبه لنگر شیه صبرم سجلا
دجلای سخن چشم قوافی
یکی دهم دگر ضد نعم لا
دلا کردیش حسنت لا ملف نی
تمامه بالف بکن تو مبرا
گنه هر کس نباشد در و یاقوت
دشهرش نهلند فاروز و دیغا
دیغاکت هلاله سر بسر کوه
دوشی کته بنفشه سر بسر پا
بگرزن گرد نرگس جام زرین
دو گل دیمه نمو اج مهد مینا
هناخوه جنده واپوشی که ابیون
بیرزه به حریر و وید بویا
ونفشه فاشقاق اروج هم تست
عقیق سرخه فاشیر وجه همتا
این پهلوی نیز بنام او در کتاب المعجم آمده:
مشکین کلکی سروین بالائی
وا دو چشم شهلا و چه شهلائی.
و هم این بیت در آن کتاب بنام اوست:
دیم من و دیم دوست آن اشایه این اج درد
چونان گل دو دیمه نیم سرخ و نیم زرد.
و نیز این بیت همانجا بنام اوست:
نایا خو نکوئی که منی را
بولم و اتو دوا اواج یاسه.
این دو بیت در همان کتاب بنام او آمده است:
ای همه فرو تابید زمانه
ولایت بتواج هروی مصفا
سنانش در دل دشمن نشینه
دی دل و کیان را در ننه پا.
این بیت نیز در فرهنگ جهانگیری بنام اوست:
لحن اورامن و بیت پهلوی
زخمهء رود و سماع خسروی.
دربارهء نام او نیز اشکالی هست و آن این است که در بیشتر کتابها بندار نوشته اند و در چند جا پندار آمده ولی ظهیر فاریابی جائی در مفاخرت می گوید:
در نهان خانهء طبعم بتماشا بنگر
تا ز هر زاویه ای عرضه دهم پنداری.
و پیداست که در این شعر اشارت به او کرده و کلمهء پندار را به هر دو معنی آورده یعنی معنی حقیقی از پنداشتن بمعنی وهم و گمان و هم اشاره بنام این شاعر کرده و از این جا پیداست که نام او پندار بوده است و اگر در کتابها بندار نوشته اند به املای قدیمی و به رسم الخط سابق بوده که پ را هم یک نقطه میگذاشته اند. مؤلف کشف الظنون کتابی بنام منتخب الفرس در لغت فارسی به او نسبت داده است. (کتاب احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ج3 صص1140-1143). در قاموس الاعلام ترکی آمده است: کمال الدین رازی یکی از شعرای ایران و از اهل ری بود. در اوائل قرن پنجم هجری میزیست و به مجدالدوله پسر فخرالدوله دیلمی انتساب داشت اسماعیل بن عباد وی را تربیت کرد خواجه ظهیر فاریابی او را ستوده. به زبان عربی و فارسی و لهجهء دیلمی اشعار سروده است این رباعی از اوست:
از مرگ حذر کردن دو روز روا نیست
روزی که قضا باشد و روزی که قضا نیست
روزی که قضا باشد کوشش نکند سود
روزی که قضا نیست در او مرگ روا نیست
- انتهی. و نیز رجوع به بندار شود.

پندار.

[پِ] (اِخ) شیخ... الکردی السبحانی. یکی از اجداد شیخ زاهد تاج الدین ابراهیم گیلانی مرشد شیخ صفی الدین جد پادشاهان صفوی است. (از حبیب السیر چ طهران جزو 4 از ج 3 ص325).

پندارگان.

[پِ رَ / رِ] (اِ) جِ پنداره و بمعنی تخیلات. (از برهان قاطع: پنداره).

پندارندگی.

[پِ رَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پندارنده.

پندارنده.

[پِ رَ دَ / دِ] (نف) خیال کننده. گمان برنده.

پنداره.

[پِ رَ / رِ] (اِ) بمعنی... پندار است که فکر و خیال و تخیل باشد و پندارگان بمعنی تخیلات. (از برهان قاطع).

پنداری.

[پِ] (ق) گوئی. گوئیا. گویا. همانا. مانا. ظاهراً. گمان بری:
از آب جوی هر ساعت همی بوی گلاب آید
درو شسته ست پنداری نگار من رخ گلگون.
(منسوب به رودکی).
سیاوخش است پنداری میان شهر و کوی اندر
فریدون است پنداری به زیر درع و خوی اندر.
دقیقی.
یکی حال از گذشته دی یکی از نامده فردا
همی گویند و پنداری که وخشورند یا کندا.
دقیقی.
جوانی زود پنداری بخواهد کرد بدرودم
بخواهم سوختن آخر که هم اینجای پر هورم.
کسائی.
گر به بیغاله از کدو فکنی
هست پنداری آتش اندر آب.عنصری.
وز دژم روی ابر پنداری
کاسمان آسمانه ایست خدنگ.فرخی.
فاخته وقت سحرگاه کند مشغله ای
گوئی از یارک بدمهر است او را گله ای
کرده پنداری گرد تله ای هروله ای
تا در افتاده بحلقش در مشکین تله ای.
منوچهری.
پنداری تبخالهء خردک بدمیده است
بر گرد عقیق دو لب دلبر عیار.منوچهری.
خاک پنداری بماه و مشتری آبستن است
مرغ پنداری که هست اندر گلستان شیرخوار.
منوچهری.
عروسانند پنداری بگرد مرز پوشیده
همه کفها بساغرها همه سرها به افسرها.
منوچهری.
زمین محراب داود است از بس سبزه پنداری
گشاده مرغکان بر شاخ چون داود حنجرها.
منوچهری.
راست پنداری بلورین جامهای چینیان
برسر تصویر زنگاری که بندند آینه [ کذا ].
منوچهری.
شاه نگاه کرد و آن همای را بدید با جماعت گفت پنداری این همان است که ما او را از دست آن مار برهانیدیم. (نوروزنامه).
تا دل من آس شد در آسیای عشق او
هست پنداری غبار آسیا بر سر مرا.معزی.
|| (ص نسبی) معجب. || خیالی. وهمی. تصوری.

پنداریدن.

[پِ دَ] (مص) پنداشتن. گمان کردن. خیال کردن:
زشت باید دید و پندارید خوب
زهر باید خورد و پندارید قند.
رابعهء بنت کعب قزداری.
|| عجب و تکبر نمودن.

پنداریده.

[پِ دَ / دِ] (ن مف) پنداشته. گمان کرده.

پن داژنه.

[پِ ژُ نِ] (اِخ)(1) مرکز دهستان در ایالت بوت اِ گارُن(2) از شهرستان ویل نووسورلو. بندری واقع در کنار لو(3) دارای 1971 تن سکنه و راه آهن.
(1) - Penne- d'Agenais.
(2) - Bot - et - Garonne.
(3) - Le Lot.

پنداشت.

[پِ] (مص مرخم، اِمص) اسم از پنداشتن. پندار. خیال. ظن. گمان. وهم. حسبان. محسبة: الهی پنداشتم ترا شناختم اکنون پنداشت خود را در آب انداختم. (خواجه عبدالله انصاری از آنندراج).
پنداشت نیست، هست حقیقت، از این سخن
زینسان سخن بگوش تو از هر زبان رسید.
سوزنی.
این رنگ همه هوس بود یا پنداشت
او بی رنگ است رنگ او باید داشت.
عین القضاة همدانی
الرَّجم؛ به پنداشت سخن گفتن. (زوزنی). || فکر: هومت؛ پنداشت نیک. || فرض. تقدیر. شمار. || تکبر. (آنندراج). غرور. عجب: و تاینکو با لشکر جرّار در پنداشت و اغترار و قدرت خود فریفته. (جهانگشای جوینی). || و در مثال ذیل ظاهراً پنداشت بمعنی پنداشتن بمعنی قهر (مقابل آشتی) آمده است: و یکبار یکی در مسجدی دید که نماز میکرد گفت اگر پنداری که این نماز سبب رسیدن است به خدای تعالی غلط میکنی که همه پنداشت است نه مواصلت. (تذکرة الاولیاء).

پنداشتگی.

[پِ تَ / تِ] (حامص) حالت و چگونگی پنداشت.

پنداشتن.

[پِ تَ] (مص) گمان بردن. تصور کردن باشد.(1) (برهان قاطع). گمان برده شدن. ظن بردن. ظن کردن. خیال کردن. وهم. (دهار). توهم کردن. اعتقاد داشتن. حِسبان. محسبة. زعم:
شب زمستان بود کپی سرد یافت
کرمکی شب تاب ناگاهی بتافت
کپیان آتش همی پنداشتند
پشتهء هیزم بدو برداشتند.رودکی.
اندی که امیر ما بازآمد پیروز
مرگ از پی دیدنش روا باشد و شاید
پنداشت همی حاسد کو باز نیاید
بازآمد تا هر شفکی ژاژ نخاید.رودکی.
ای غافل از شمار چه پنداری
کِت خالق آفرید نه بر کاری(2)
عمری که مر تراست سر مایه
وید است و کارهات بدین زاری.رودکی.
تو چه پنداریا که من ملخم
که بترسم ز بانگ سینی و طاس(3).خسروی.
همی نوسواریش پنداشتند
چو خود از سر شاه برداشتند.فردوسی.
همه دست بر آسمان داشتند
که او را همی کشته پنداشتند.فردوسی.
که ما بوم آباد بگذاشتیم
جهان در پناه تو پنداشتیم.فردوسی.
به ایران بروبوم بگذاشتن
سپهدار را باب پنداشتن (؟)فردوسی.
بزابل شدی بلخ بگذاشتی
همه رزم را بزم پنداشتی.فردوسی.
یکی زین اسبان نبرداشتند
همی رزم را خوار پنداشتند.فردوسی.
سیاوش ندانست بازار اوی
همی راست پنداشت گفتار اوی.فردوسی.
فرستاده را گفت سوی هری
همی رو چو پیدا شود لشکری
چنان دان که بهرام جنگ آور است
مپندار کان لشکر دیگر است.فردوسی.
دو روزه بیکروز بگذاشتی
شب تیره را روز پنداشتی.فردوسی.
شه زابل او را نکو داشتی
فزونتر ز فرزندْش پنداشتی.فردوسی.
همی ویژه در خون لشکر شوی
تو پنداری از راه دیگر شوی.فردوسی.
گر همی فرعون قومی سحره پیش آرد
رسن و رشتهء جنبنده بمار انگارد
بالله و بالله و بالله که غلط پندارد
مار موسی همه سحر و سحره اوبارد.
منوچهری.
عیشی است مرا با تو چونانکه نیندیشی
حالیست مرا با تو چونانکه نپنداری.
منوچهری.
مرد... مبادا... چیزی کند زشت و پندارد که نیکو است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص98). حاجب پنداشت که هر یکی را بیستگان چوب فرموده است. (تاریخ بیهقی). و ما [محمود] تا این غایت دانی که به راستای تو چند نیکوئی فرموده ایم و پنداشتیم که با ادب برآمده ای و نیستی چنانکه پنداشته ایم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص253). و گفتند امیر در بزرگ غلط افتاده و پنداشته است که ناحیت و مردم این بران جمله است که دید. (ایضاً ص112). گفت: آری سیر خورده گرسنه را مست و دیوانه پندارد. گناه ما راست که بر این صبر می کنیم. (ایضاً 323). پنداشتم که خداوند بفراغتی مشغول است بگمان بودم از بار یافتن و نیافتن. (تاریخ بیهقی).
و گر شد در هوای تن گرفتار
تو آن کس را بجز شیطان مپندار.
ناصرخسرو.
مر مرا همچو خویشتن نشگفت
که نگونسار و غمر پندارند
که نگونسارمرد پندارد
که همه راستان نگونسارند.ناصرخسرو.
بر نخوانده خلق پنداری همی
مسلماتٌ مؤمناتٌ قانتات.ناصرخسرو.
تعطیل باشد این و نپندارم
من چیز این همی که تو پنداری.
ناصرخسرو.
زینهار ای پسر این گنبد گردان را
جز یکی کار کن و بنده نپنداری.
ناصرخسرو.
وان فتنه شده ز دست این دشمن
بستاند زهر و نوش پندارد.ناصرخسرو.
بنی اسرائیل پنداشتند که این بقوت و هنر ایشان بود. (قصص الانبیاء ص178). ایزد تعالی بر سبیل عادت و عرف فرمود چنانکه تقریرکننده گوید که پنداری که دست من بتو نرسد. (قصص الانبیاء ص 134). و خلق او را مسخر گشتند و پنداشتند که او سلیمان است. (قصص الانبیاء ص168). یاران پنداشتند که مرده است. (کلیله و دمنه). بطی در آبگیر روشنائی ماه میدید پنداشت که ماهی است. (کلیله و دمنه). شتربه حدیث دمنه بشنود... و در سخن او ظن صدق و اعتقاد نصیحت پنداشت. (کلیله و دمنه). که چون شیر سخن دمنه بشنود پنداشت که نصیحت خواهد کردن. (کلیله و دمنه). پنداشت که استخوان دیگر است. (کلیله و دمنه). چون دوم قدح بخوردم نشاطی و طربی در دل من آمد که شرم از چشم من برفت... و پنداشتم میان من و شاه هیچ فرقی نیست. (نوروزنامه).از هوش بشد و ما پنداشتیم که بمرد. (تاریخ برامکه).
تو پنداری که بازیست این میدان چون مینو
تو پنداری که بر هرزه ست این ایوان چون مینا
و گر نز بهر دینستی در اندر بنددی گردون
وگر نز بهر شرعستی کمر بگشایدی جوزا.
سنائی.
چون نیست ز هر چه هست جز باد بدست
چون هست بهر چه هست نقصان و شکست
پندار که هست هر چه در عالم نیست
انگار که نیست آنچه در عالم هست.
(منسوب به خیام).
همی گوید که از نسل خر عیسی است نسل من
دروغی نو همی بافد که تا من راست پندارم.
سوزنی.
مزاحی کردم او درخواست پنداشت
دروغی گفتم او خود راست پنداشت.نظامی.
کار تو زانجا که خبر داشتی
برتر از آن شد که تو پنداشتی.نظامی.
پندار سر خر و بن خار
در عرصهء بوستان ببینم.خاقانی.
من ز بی یاری چو در خود بنگرم
هم نه پنداری که یاری داشتم.خاقانی.
تو غرق چشمهء سیماب و قیر و پنداری
که گرد چشمهء حیوان و کوثری بچرا.
خاقانی.
مانم بکودکی که ز نارنج کفه ساخت
پنداشت کو ترازوی زر عیار کرد.خاقانی.
و گفت پنداشتم که من او را دوست میدارم چون نگه کردم دوستی او مرا سابق بود. (تذکرة الاولیاء عطار). و گفت دنیا چه قدر آن دارد که کسی گذاشتن آن کاری پندارد که محال باشد. (تذکرة الاولیاء).
خویشتن را بزرگ پنداری
راست گفتند یک دو بیند لوچ.
سعدی (گلستان).
ترا با چنین گرمی و سرکشی
نپندارم از خاکی از آتشی.سعدی (گلستان).
جوانمردی و لطفست آدمیت
همین نقش هیولائی مپندار.
سعدی (گلستان).
تو مپندار که خون ریزی و پنهان ماند.
سعدی (گلستان).
خطیبی کریه الصوت مر خویشتن را خوش آواز پنداشتی. (گلستان).
حافظا ترک جهان گفتن طریق خوشدلیست
تا نپنداری که احوال جهانداران خوش است.
حافظ.
ما ز یاران چشم یاری داشتیم
خود غلط بود آنچه ما پنداشتیم.حافظ.
خلقی ز پی من و تو در گفتارند
چون نام من و تو بر زبان می آرند
گویند فلانی و فلانی یارند
ای کاش چنان بدی که می پندارند.
(از فرهنگ سروری).
روزگار و هر چه در وی هست بس ناپایدار است
ای شب هجران تو پنداری برون از روزگاری.
داوری مازندرانی.
چندانکه زدم ناله نشد چشم تو بیدار
پنداشتم از طالع من خفته تری نیست.یغما.
پنداشت ستمگر که ستم با ما کرد
بر گردن او بماند و از ما بگذشت.؟
کافر همه را بکیش خود پندارد.؟
ذأب؛ حقیر پنداشتن. ذَحم؛ حقیر پنداشتن. (منتهی الارب). || شمردن. بحساب آوردن. فرض کردن. انگاشتن. گرفتن. تقدیر:
گفت پندارم کاین دخترکان زان منند
چون دل و چون جگر و چون تن و چون جان منند.
منوچهری.
|| عجب و تکبر نمودن. (برهان قاطع).
(1) - Imaginer. S´imaginer. .
(فرانسوی) Croire
(2) - ن ل: کِت آفرید خالق بیکاری.
(3) - ن ل: تشت.

پنداشتنی.

[پِ تَ] (ص لیاقت)قابل پنداشتن. که آن را می توان پنداشت.

پنداشته.

[پِ تَ / تِ] (ن مف) بمعنی تصورکرده و اندیشه کرده یعنی خیال کرده ... (آنندراج). || موهوم. (مهذب الاسماء).

پنداشتی.

[پِ] (حامص، اِ) عقیده. خیال. پنداشت. رای. || گمان باطل:
من از تخمهء ایرج پاکزاد [ گشتاسب ]
وی از تخمهء تور جادونژاد
چگونه بود در میان آشتی
ولیکن مرا بود پنداشتی.
دقیقی.
و با قوت و شوکت خویش در پنداشتی بودند. (جهانگشای جوینی). و به آوازهء سلطان جلال الدین مردم هنوز در پنداشتی بودند. (جهانگشای جوینی). || پنداشت. پندار. غرور. کبر. || قهر (ضد مهر و صلح و آشتی):
نگارانه همه پنداشتی کن
زمانی دوستی و آشتی کن.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو بنمائی بدل پنداشتی را
بمانی جای لختی آشتی را.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
همه کارش آشوب و پنداشتی است
از او آشتی جنگ و جنگ آشتی است.
اسدی (گرشاسبنامه ص88).
تو را بود از آغاز پنداشتی
که پند مرا خوار بگذاشتی.
اسدی (گرشاسبنامه ص310).
ولیکن نه هنگام پنداشتی است
که هنگام مهر و گه آشتی است.
شمسی (یوسف و زلیخا).
مرا با شما کرده شد آشتی
نباشد کنون خشم و پنداشتی.
شمسی (یوسف و زلیخا)
بود در جهان جنگ و پنداشتی
ولیکن بود بعد از آن آشتی.
شمسی (یوسف و زلیخا)
|| (ق) گفتی. مانا. همانا: ابوبکر گفت چنین مگوی که خدای تعالی پیغامبر را گفت: انّک میت و انهم میتون. عمر گفت پنداشتی که هرگز این آیت نخوانده بودم. (مجمل التواریخ).

پندام.

[] (اِ) این صورت در شعری مغلوط از رودکی که شاید بدین صورت تصحیح توان کرد، آمده است:
گیردی آب جوی را پندام
چون بود بسته نیک راه ز خس.
و در این حال شاید بمعنی سُدّه و انسداد و مانند آن باشد. و در کتاب الابنیه عن حقایق الادویة در باب میاه آمده است: و آن آب که نه فاتر بود و نه سرد شکم پندام کند و معده را سست گرداند و شهوت را ضعیف کند و تشنگی ننشاند.

پندپذیر.

[پَ پَ] (نف مرکب) که قبول اندرز و نصیحت کند. متّعظ:
نیک خواهان دهند پند ولیک
نیکبختان بوند پندپذیر.
عجب از عقل کسانی که مرا پند دهند
برو ای خواجه که عاشق نبود پندپذیر.
سعدی.

پند پذیرفتن.

[پَ پَ رُ تَ] (مص مرکب)قبول اندرز و نصیحت. اتّعاظ. (منتهی الارب):
دی ماه فناست پند بپذیر
چون بلبل و نحل گوشه ای گیر
کاندر مه دی بباغ و کهسار
بلبل لال است و نحل بیکار.
خاقانی (تحفة العراقین).

پندتوز.

[پَ] (نف مرکب) نصیحت گذار:
آمدند از رغم عقل پندتوز
در شب تاریک بر کشته ز روز.مولوی.

پند دادن.

[پَ دَ] (مص مرکب) نصیحت کردن. اندرز دادن. وعظ کردن. تذکیر. (تاج المصادر). تذکرة. عطة. (دهار). مناصحت. موعظت. نصاحت. نصاحیت. نُصح. (منتهی الارب):
هر آنکو به نیکی نهان و آشکار
دهد پند او خود بود رستگار.اسدی.
مردم را پیش خلق پند دادن چون ملامت باشد. (قابوسنامه).
پند مده شان که پند ضایع گردد
خار نپوشد کسی بزیر خز و لاد.
ناصرخسرو.
چشم و دل و گوش هر یکی همه شب
پند دهد با تن نزار مرا.ناصرخسرو.
پندیت داد حجّت و کردت اشارتی
ای پور بس مبارک، پند پدرپذیر.
ناصرخسرو.
چون بدهی پند کس خویش را
ای متحیر شده در کار خویش.ناصرخسرو.
از هر که دهد پند شنودن باید.
ابوالفرج رونی.
دل بانو موافق شد درین کار
نصیحت کرد و پندش داد بسیار.نظامی.
هر که پندش داد بندش سخت کرد
در دل او پند خلقان خوار شد.عطار.
ملک را گفتن درویش استوار آمد گفت از من تمنائی بکن گفت آن همی خواهم که دگرباره زحمت من ندهی گفت مرا پندی ده... (گلستان).
تو بصد تلطیف پندش میدهی
او ز پندت میکند پهلو تهی.مولوی.
بهترین چیزی که بخود دهند پند است. (منسوب به هوشنگ از تاریخ گزیده).
دهد مرده پند و جهان بشنود
ولی زنده ای کو که آن بشنود.امیرخسرو.
قضی علیه عهداً؛ پند داد او را. نصیح؛ پند دهنده. (منتهی الارب).

پندر.

[پَ دَ] (اِخ) نام قلعه ای است به بالای کوه در حوالی شیراز.

پندرجان.

[پَ دَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حمزه لو در بخش خمین کمره از شهرستان محلات در 24هزارگزی شمال خمین دارای 545 تن سکنه. مزرعهء انجیرک جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

پندرز.

[پُ دَ] (اِ) زردی. (آنندراج). || سوزن کلان که بدان جوال و مانند آن دوزند. (آنندراج). || سکّین و کارد بزرگ که بدان کفشگران کار کنند. (آنندراج). و این لغت مجعول می نماید.

پندره.

[پِ رَ / رِ] (ص) احمق و بی وقوف. (آنندراج). ظاهراً مجعول است.

پندش.

[پُ دَ] (اِ) گلولهء پنبهء حلاجی کرده را گویند. (برهان قاطع). پنجک. (فرهنگ جهانگیری). پندک و پند. پاغند. پاغنده. کلوچ پنبه. گلوله. و نیز رجوع به پُند شود.

پندک.

[پُ دَ] (اِ) پنجک. (فرهنگ جهانگیری). پندش است که گلولهء پنبه حلاجی کرده باشد. (برهان قاطع). و نیز رجوع به پُند و پندش شود.

پندک.

[پَ دِ] (اِخ) در قاموس الاعلام ترکی آمده است: پَندِک نام قریهء بزرگی است در ساحل بحر مرمر کنار خط آهن ازمید در نزدیکی استانبول. این قریه تابع قضای قرتال است که بامانت شهر ملحق میباشد و در 24هزارگزی اسکدار و 7هزارگزی جنوب شرقی قرتال واقع گشته قصور و خانه های تابستانی و دکانهای بسیار داشته ولی در اثر آتش سوزی اخیر بکلی ویران شده است. پندک از قصبه های قدیم و نام باستانی آن پندیخیون است. ایستگاه راه آهن و اسکلهء کشتی دارد - انتهی.

پند گرفتن.

[پَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)عبرت گرفتن. تذکیر. اتّعاظ. (تاج المصادر بیهقی). اعتبار. مُتَّعظَ شدن. تذکّر. (منتهی الارب):
پند گیر از مصائب دگران
تا نگیرند دیگران ز تو پند.سعدی.

پندگو.

[پَ] (نف مرکب) پندگوی. ناصح. واعظ. اندرزگو. نصیحت گر. نصیحت گذار:
چو از پندگوی آن شنید اردشیر
بگلنار گفت این سخن یاد گیر.
فردوسی.
کافور بر جراحتم الماس ریزه شد
ای پندگو بباش کزین ریشتر شود.
باقر کاشی (از آنندراج).
پیاله گر بکف آید به پندگو منگر
چو گل بود نظر از روی باغبان بردار.
کلیم کاشی (از آنندراج).

پندمنت.

[پَ مُ] (اِخ)(1) هی پولیت. شاعر ایتالیائی. مولد، وِرُن بسال 1753م. وفات در 1828.
(1) - Pindemonte, Hippolyte.

پندمند.

[پَ مَ] (ص مرکب) حاوی نصیحت و اندرز. نصیحت آمیز. پرپند:
بدو گفت کاین نامهء پندمند
ببر سوی دیوار حصن بلند.فردوسی.
مگر کو [ زال سام ] گشاید یکی پندمند
سخن بر دل شهریار بلند.فردوسی.
بدو گفت این نامهء پندمند
ببر نزد آن دیو جسته ز بند.فردوسی.
نگه کن بدین نامهء پندمند
مکن چشم و گوش خرد را به بند.فردوسی.
چنین گفت کاین نامهء پندمند
بنزد دو خورشید گشته بلند...فردوسی.
اگر شاه بیند ز رای بلند
نویسد یکی نامهء پندمند.فردوسی.
یکی پاسخ پندمندش دهیم
سر او فرازیم و پندش دهیم.فردوسی.
نگه کن بدین نامهء پندمند
دل اندر سرای سپنجی مبند.فردوسی.
بفرمود تا نامهء پندمند
نبشتند نزدیک آن پرگزند.فردوسی.
فرستادمش نامهء پندمند
دگر عهد آن شهریار بلند.فردوسی.
دگر گفت کان نامهء پندمند
فرستاده شد هم بکین هم به پند.
اسدی (گرشاسبنامه ص57).

پندنامک.

[پَ مَ] (اِ مرکب) پندنامه. کتاب اندرز و نصیحت. اندرزنامه. نصیحت نامه.

پندنامه.

[پَ مَ / مِ] (اِ مرکب) پندنامک. اندرزنامه. نصیحت نامه:
بگفتم همه گفتنی سربسر
تو ژرف اندرین پندنامه نگر.دقیقی.
گر بپند اندر رغبت کنی ای خواجه
پندنامه ست ترا دفتر اشعارش.ناصرخسرو.
|| نامهء مشتمل بر پند و نصیحت: به پندنامه و رسول شغل گرگانیان راست شود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص454).

پندند.

[پَ دَ] (هزوارش، اِ) فرزند است به لغت زند و پازند. (برهان قاطع).

پندنیسه.

[پِ سِ] (اِخ)(1) پندنیسوم. نام قدیم بهسنی است، و آن قصبه ای است به ملاطیة. رجوع به بهسنی شود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pendenisse. Pendenissum.

پندو.

[پَ] (اِ) جرجیر. ککژ. ککج. ایهقان. انداو. تره تیزک. کیکیز. کیکش. شاهی. تندک. تره تندک. حرف. خردل فارسی.

پندو.

[پِ] (اِ) در فرهنگ شعوری (ج1 ص261) بمعنی آواز آب و کنه آمده است. لکن بفرهنگ شعوری اعتماد نمیتوان کرد.

پنده.

[پِ دَ / دِ] (اِ)(1) قطره را گویند اعم از قطرهء آب و قطرهء باران و قطرهء خون و امثال آن. (برهان قاطع). چکه. یوجه. لک. لکه. اشک. خال. || نقطه و ذرات. (برهان قاطع).
.
(فرانسوی)
(1) - Goutte

پندی.

[پَ] (اِ) در تاج المصادر بیهقی در معنی کلمهء حجلان گوید: برجستن مرغ و پندی و شتر پی کرده در رفتن - انتهی. ظاهراً پندی زاغ و کلاغ باشد یا صورتی از پند بمعنی غلیواژ.

پندی.

[پَ] (ص) منسوب به پند:
پذیرند از تو شاهنشاه صاحب
همه گفتارها بندی و پندی.سوزنی.

پندیات.

[پَ دی یا] (اِ) جِ عربیِ پندی (منسوب به پند).

پندیدن.

[پَ دی دَ] (مص) نصیحت کردن. (برهان قاطع). پند کردن. اندرز کردن. || نصیحت پذیرفتن و نصیحت شنیدن و قبول کردن. (برهان قاطع).

پنریت.

[پِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در ایالت کمبرلند انگلستان. در 28هزارگزی جنوب شرقی کارلایل دارای 7500 تن سکنه و کارخانه های پارچه بافی.
(1) - Penrith.

پن رین.

[پِ] (اِخ)(1) جزیره ای کوچک از مجمع الجزایر کوک واقع در اقیانوسیه متعلق به زلاند جدید.
(1) - Penrhyn.

پنزا.

[پِ] (اِخ)(1) نام ایالتی است در روسیه. از طرف شمال محدود به نیژنی نو گورود و از سوی مشرق به سیمبیرسک و از جانب جنوب به ساراتوف و از جهت مغرب به تامبوف. مساحت آن به 38839 هزار گز مربّع بالغ میشود و 1402867 تن سکنه دارد مرکب از روس، چوواش، کالموک، باشکیر و اقوام دیگر. هوای آن معتدل و اراضی آن نبات خیز است. محصولات عمدهء آن حبوبات و کتان است و معادن آهن و گوگـرد و زاج نیز دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Penza.

پنزا.

[پِ] (اِخ)(1) شهری است در روسیه (ولگای اوسط)، واقع در کنار سورا. دارای 92000 تن سکنه و کارخانهء چرم سازی و صابون سازی. در قاموس الاعلام ترکی آمده است: نام شهر مرکزی ایالتی است در روسیه موسوم به همین اسم در 298 کیلومتری جنوب شرقی مسکو در ملتقای نهر پنزا و سورا... تجارت پوست و صابون و کارخانهء شیشه گری دارد.
(1) - Penza.

پنزانس.

[پِ] (اِخ)(1) شهری است بحری در ایالت کرنوای انگلستان، واقع در ساحل مانش در صد هزارگزی جنوب لنچستون و آن لنگرگاه کشتی های کوچک است و حمامهای دریائی و هوائی خوش و معدن سرب و 12100 تن سکنه دارد.
(1) - Penzance.

پنزه.

[پَ زَ / زِ] (اِ) نوعی رقص است و آن چنان باشد که جمعی دست یکدیگر را گرفته با هم برقصند. (برهان قاطع). پنجه. فنزج. پنجک. و نیز رجوع به پنجک و پنجه شود.

پنس.

[پِ] (انگلیسی، اِ) مسکوکی در انگلستان و آن دوازده یک یک شلینگ باشد و بیست شلینگ یک لیره است.

پنس.

[پَ] (فرانسوی، اِ)(1) گیره و ماشه، و آن بصورتهای گوناگون است.
(1) - Pince.

پنساره.

[] (اِخ) محلی در مشرق چاه رهن و ناحیهء جنوبی بم کرمان.

پن سیلوانی.

[پِ سیلْ] (اِخ)(1) پنسیلوانا یکی از ممالک متحدهء امریکا (اتلانتیک وسطی) دارای 9650000 تن سکنه. پایتخت آن هاریس برگ و شهرهای عمدهء آن پیتس برگ و فیلادلفی است. دارای معادن ذغال سنگ و صنایع فلزسازی است.
(1) - Pennsylvanie.

پنطافلون.

[پَ فِ] (اِ) بیونانی پنج انگشت را گویند و آن نباتی است معروف. (آنندراج). رجوع به پنج انگشت شود.

پنطس.

[پُ طُ] (اِخ) در قاموس کتاب مقدس آمده است (دریا اپط ا:ا): اسم مقاطعهء شرقی آسیای صغیر. در کنار بحرالاسود واقع و از مشرق به کولخس و از جنوب به کاپادوکیه و از مغرب به غلاطیه محدود بود و در ایام خداوند ما یهودیان در آنجا سکونت داشتند و در مائهء اول تاریخ مسیحی مژدهء نجات در آنجا داخل شده جماعتی از اهالی به دین پاک مسیح گرویدند. و پطرس رسول هم رسالهء اول خود را بدیشان خطاب کرد و همین پنطس مسقط الرأس اکیلا رفیق پولس بود. (1 ع 18:2). و خود بنفسه مملکت مستقل و از جملهء شهریارانش یکی سزدانس معروف بود و در زمان پومپیوس در جزء املاک رومانیان محسوب شد - انتهی. و نیز رجوع به بنطس شود.

پنطوس.

[پُ] (اِخ) حمدالله مستوفی گوید:... خلیج پنجم بحر روم و فرنگ است و در میان او آبادانی است آن را بحر قسطنطینیه نیز خوانند و اهل یونان پنطوس گفته اند و آن بر هیأت مرغ درازگردن است. طولش از خلیج زقاق که متصل به بحر مغرب و محیط است تا فلجهء اسکندر یک هزاروسیصد فرسنگ گفته اند و فراخترین عرضش از اسکندریه است تا دیار فرنگ دویست وشصت فرسنگ نهاده اند. (نزهة القلوب چ فرنگ ص237). و نیز رجوع به پنطس شود.

پنقور.

[پَ] (اِ) طعامی است که از سر و بال طایران می سازند. (آنندراج). و ظاهراً کلمه مجعول است.

پنک.

[پَ نِ] (هزوارش، اِ) به زبان زند و پازند آلوچه را گویند و آن میوه ای است معروف. (برهان قاطع). صاحب برهان گوید: بمعنی آلوچه است و چنان نیست و آن منک است بنون بمعنی آلوی کوهی. (آنندراج). و گفتهء آنندراج نیز غلط است و کلمه نلک است.

پنک.

[پَ نَ] (اِ) وجب باشد که به عربی شبر خوانند. (برهان قاطع). وژه. (آنندراج).

پنک.

[پِ] (اِ)(1) گرفتن اعضای آدمی باشد با دو سر انگشت یا ناخن چنانکه به درد آید. (برهان قاطع). گرفتن عضوی از اعضای آدمی باشد به دو انگشت یا پنجه چنانکه به درد آید، و آن را پنج و پنجال نیز گویند و تبدیل جیم با کاف شده. (آنندراج). نشگون. و لله باشی معنی دریچهء خانه و وقت بامداد یعنی صبح را نیز بدان افزود، و احتمال میدهد که بمعنی آلو مصحف نلک باشد.
(1) - و این کلمه با Pince از یک ریشه است.

پنکاتنترا.

[پَ تَنْ] (اِخ) پنچاتنترا. نام کتاب کلیلک و دمنک (کلیله و دمنه) است که مأخوذ از اصل سانسکریت میباشد. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی ص301). و نیز رجوع به پنچاتنترا شود.

پنکار.

[پِ] (اِ) غرور و خودبینی. (آنندراج). و ظاهراً از مجعولات شعوری است. (ج1 ص257

پنکن.

[پَ کَ] (اِ) غربال و بیزنه. (آنندراج). و ظاهراً از مجعولات شعوری است.

پنکوب.

[پَ] (اِ) آچار که از مغز جوز و شیر و جفرات سازند ترش بود و در لسان الشعرا بای اخیر نیز فارسی است. (آنندراج). رجوع به بتکوب شود.

پنکه.

[پَ کَ / کِ] (اِ) بادزن که از سقف آویزند و با برق یا بی آن به حرکت آید.

پنکیدن.

[پِ دَ] (مص) در فرهنگ شعوری (ج1 ص260). بمعنی با خود سخن گفتن و حدیث نفس آمده است و مجعول است.

پنگ.

[پَ] (اِ) خوشهء خرما. (برهان قاطع). خوشهء خرما پس از جدا کردن خرما که به مصرف سوختن میرسد. خوشهء موز. || چوب که ترکان اغاج گویند. (برهان قاطع). || وقت بامداد که به عربی صبح خوانند. || دریچهء خانه. (برهان قاطع). || کفن. وُلف در فرهنگ شاهنامه بمعنی کفن یا نعش گمان کرده و آن را از لغت شاهنامهء عبدالقادر و بعض نسخ شاهنامه از حکایت بردن بشوتن تابوت اسفندیار را نزد گشتاسب و از حکایت پادشاهی همای نقل کرده و در این دو حکایت در نسخی که در دسترس ما بود بجای پنگ کلمهء تنگ هست و اغلب صفت تابوت است.

پنگ.

[پَ] (اِ) کاسهء مسین یا روئین پیمودن آب روان را که ته آن سوراخ تنگی کنند و در آب گذارند چون پر گردد و در ته نشیند یک پنگ شود و اکثر آبیاران میدارند و در مقسم آب نهند. (فرهنگ رشیدی). پنگان. || یک حصه از ده هزار حصهء شبانه روز است چه شبانروز را بده هزار قسمت کرده اند و هر قسمتی را یک پنگ خوانند. (برهان قاطع). یک حصه از ده حصهء شبانه روزی چه شبانروز را بده قسمت کرده اند و هر قسمتی را پنگی گویند. (آنندراج). || پنج. پنجال. گرفتن گوشت کسی با سر انگشتان. نشگون.

پنگاره.

[پِ رَ / رِ] (اِ) در فرهنـگ آنندراج بمعنی طشت و کاسه و طَبَق آمده، و این ظاهراً تحریف پنگان است.

پنگاشتن.

[پِ تَ] (مص) نقش کردن. (آنندراج). و ظاهراً این کلمه تحریف بنگاشتن است.

پنگان.

[پَ] (اِ)(1) طاسی باشد از مس و امثال آن که در بن آن سوراخ تنگی کنند بقدر زمانی معین یعنی چون آن طاس را بر روی آب ایستاده نهند بقدر آن زمان معین پر شود و به ته آب نشیند و بیشتر آب یاران و مزارعان دارند چه آن را در تقسیم در میان تغار آبی نهند بقدر آنچه میان ایشان مقرر شده باشد بعضی را یک پنگان و بعضی را بیشتر آب دهند که به زراعت ایشان رود و در هندوستان به جهت دانستن ساعات شبانروزی معمول است. (برهان قاطع در کلمهء پنگ). کاسهء مسین که آن را در آب انداخته اندازهء گهری [ گری؟ ] گیرند و آن کاسه را نیز گهری [ گری؟ ] گویند... (آنندراج) (غیاث اللغات). و فنجان معرب آن است و در یزد آن را سبو گویند. (فرهنگ خطی). گری. گریال. طشت و سبو. پنگ. || ساعت آبی. صندوق ساعت. طاس ساعت. بنکام (ج، بنکامات):
در این صندوق ساعت عمرها این دهر بیرحمت
چو ماهارند بر اشتر بدین گردنده پنگانها.
ناصرخسرو.
که دانست از اول چه گوئی که ایدون
زمان را بپیمود باید به پنگان.ناصرخسرو.
از بدنیتی و ناتوانایی
پرمشغله و تهی چو پنگانی.ناصرخسرو.
در جهانی چه بایدت بودن
که به پنگان توانش پیمودن.سنائی.
|| ده برخ و بهرهء شبانه روز چه شبانه روز را به ده هنگام کرده اند. || طاس. (لغت نامهء اسدی). هر کاسه و طاس روئین و مسین را که ظرف طعام و یا آب باشد پنگان گویند و فنجان معرب آن است. کاس. (آنندراج). || تبوک (و آن ظرفی است که بقالان در آن میوه و جز آن کنند و در ترازو نهند). سرطاس. || جام. زُلفة. زَلَفة. قَرو. اجّانة. انجانة. ایجانة. (منتهی الارب):
سر و بن چون سر و بن پنگان
اندرون چون درون باتنگان.
بوشکور (از لغتنامهء اسدی).
چیست این گنبد که گوئی پرگهر دریاستی
یا هزاران شمع در پنگانی از میناستی.
ناصرخسرو.
که آراید چه میگوئی تو هر شب سبز گنبد را
بدین نورسته نرگسها و زراندود پنگانها(2).
ناصرخسرو (دیوان ص20).
و دردی روغن زیت که اندر پنگان مسین بر آتش نهاده باشند یا اندر آفتاب تا سطبر شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بیمار را بنشانند و دو پنگان آب گرم بغایت، اندر زیر دامن او نهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بر سر آید ز تهی مغزی خصمت چه عجب
زاب چون گشت تهی آید پنگان بر سر.
کمال الدین اسماعیل (از فرهنگ خطی).
چون روز شد معلوم کردند که هیچ غایب نشده بود جز یکی پنگان زرین و وزیر وی از مال خالص خود پنگانی فرمود که وزن او هفتصد مثقال بود. (تاریخ بخارا). تو همچون جمنده ای در بن پنگان آسمان و زمین مانده. (کتاب المعارف). سطل؛ پنگان بادسته. سَیْطَل؛ پنگان بادسته. (منتهی الارب). || طشت. (آنندراج). تشت:
گر بانگ بی معاینه مان باید
انگشت برزنیم به پنگانی.ناصرخسرو.
چو مست خفت ببالینش بر تو ای هشیار
مزن گزافه به انگشت خویش پنگان را.
ناصرخسرو.
نوبتم گر رب و سلطان میزنند
مه گرفت و خلق پنگان میزنند.مولوی.
-امثال:طمست خفته را پنگان مزن.ظ
طبر بالین مست خفته پنگان مزن.ظ
- پیروزه پنگان؛ کنایه از آسمان:
دشت محرم صحن محشر گشته وز لبیک خلق
نفخهء صور اندر این پیروزه پنگان دیده اند.
خاقانی.
- نیلی پنگان؛ کنایه از آسمان. (آنندراج):
حاصل از چشم عدوی تو و اشعار من است
جمله آبی که درین نیلی پنگان دیدم.
رضی الدین نیشابوری (از آنندراج).
و شعر ذیل را که بعض لغت نامه ها شاهد برای معنی آسمان آورده اند، غلط است، کلمه پنگان نیست، پیکان است، جمع پیک:
گر باورم نداری ازین شرح نکته ای
پیکان هفت دایره دارند باورم.عطار.
.
(فرانسوی)
(1) - Clepsydre (2) - ن ل: پیکانها.

پنگانچه.

[پَ چَ / چِ] (اِ مصغر) مصغر پنگان. پنگان کوچک. فنجان کوچک. فنجانه. سوملة. طرجهارة. طرجهالة. (منتهی الارب). قیف. راحتی. بتو. تکاب. تکاه.

پنگاه.

[پُ] (اِ) بمعنی کوه باشد [ ؟ ]. (آنندراج). ظاهراً مجعول است.

پنگرو.

[] (اِخ) نام دهی در سه فرسنگ ونیمی مغربی اشکنان است. (فارسنامهء ناصری).

پن گره.

[پَ گَ رَ / رِ] (اِ) دیگ بزرگ و طشت و کاسه. (آنندراج). || نوعی بادزن است که بر گندم و غله زنند تا کاه از دانه جدا شود. از مجعولات شعوری است و همان را نیز صاحب آنندراج غلط ترجمه کرده است.

پنگره.

[پَ رِ] (اِخ)(1) آلکساندر گی. عالم فلکی فرانسوی، دارای مؤلفات معتبر در ذوات الاذناب. مولد، پاریس 1711م. وفات 1796.
(1) - Pingre.

پنگو.

[پِ] (اِ) پنگان. فنجان. ظرف مسی است دارای درجه که بجای ساعت در تقسیم آب بکار میرود و ته آن سوراخ است آن را در ظرف بزرگتری که آب دارد می گذارند (این کلمه در گناباد معمول است و شکستهء پنگان است).

پن گوئن.

[پَ ءَ] (فرانسوی، اِ)(1) قسمی از مرغان پالمی پد با بالهای کوتاه که در سواحل نواحی قطبی زیست می کنند.
(1) - Pingouin.

پنگی.

[پِ] (اِ) فنجانی است که مقدار قسمت آب را مشخص کند. (حاشیهء منتهی الارب در کلمهء سمادیر) (منتهی الارب). و آن شکستهء پنگان است.

پنلپ.

[پِ نِ لُ] (اِخ) زن اولیس و مادر تلماک. وی در مدت غیبت شوی خود اولیس خواستاران بسیار را به بهانهء نسیجی که در دست داشت و به اتمام آن مایل بود دفع میداد و میگفت چون این کار بپایان رسد یکی از این خواستگاران را خواهد گزید لیکن هر شب بافتهء روز خود میشکافت. پنلپ در ادبیات مغرب برای وفای زن نسبت بشوی چون مثلی اعلی است و کار او نیز برای امری پایان نیافتنی (مانند پالان خر دجال) مثل دیگر است.

پنلپ.

[پِ نِ لُ] (اِخ) منظومه ای است غنائی تألیف رنه فوشوابا، موسیقی ژِفوره (1913م.).

پن لوه.

[پَ لُ وِ] (اِخ)(1) پل. ریاضی دان و سیاستمدار فرانسوی، عضو آکادمی علوم. متولد در پاریس. تألیفات او در مباحث آنالیز و مکانیک است. وی در سال 1917 و 1925 م. نخست وزیر بود. مولد وی بسال 1863 و وفات در 1933 م.
(1) - Painleve, paul.

پن مارش.

[پَ] (اِخ)(1) از ناحیهء اکس دارای 4270 تن سکنه و در آنجا عصاری روغنهای نباتی و ازجمله زیتون هست.
(1) - Penmarch.

پن مارش.

[پَ] (اِخ) نام شهری واقع در فینیستر از ناحیهء کمپر دارای 7037 تن سکنه و بدانجا صید ماهی کنند.

پن مارش.

[پَ] (اِخ) (پوانت دو...) (در لهجهء برونن، سر اسب) دماغه ای در جنوب شرقی بالِ اودیترن.

پنم پن.

[پْنُ / پِ نُ پِ] (اِخ)(1) / فنم پن. کرسی کامبوج در ساحل مِکنگ. دارای 103000 تن سکنه.
(1) - Pnom - penh.

پن میرابو.

[پِ بُ] (اِخ) (لِ...) کمون بوش دو رُم، از بخش اِکس دارای 4270 تن سکنه و کارخانهء روغن های نباتی.

پنند.

[پَ نَنْ] (ص مبهم) این صورت در لغت نامهء شعوری آمده است و به آن معنی عدد مجهول میدهد. ولیکن این کلمه مجعول و یا مصحف اند و اینند است.

پننگ.

[پِ نَنْ / پَ نَنْ] (اِ) در مؤیدالفضلا این کلمه آمده و آن را دریچهء خانه معنی کرده است. والله اعلم.

پنو.

[پْنُ / پِ نُ] (فرانسوی، اِ)(1) لاستیک چرخهای ماشینهای سبک و اتوموبیلها.
(1) - Pneu.

پنور.

[پَ] (اِ) دگرگون شدهء نپور است. رجوع به نپور شود.

پنه.

[پَ نَ] (اِخ) شطی است در تسالی که از کوههای پیند سرازیر شده و درهء «تامیه» را که میان «اُسّا» و «اُلمپ» واقع شده است مشروب میکند و آن را شط پلوپنز نامند و نام فعلی آن شط سلام دریا باشد. رجوع به ایران باستان ج1 ص 752 دو سطر به آخر مانده و ص 768 س 6 و ص 770 س 15 شود.

پنه.

[پَ نَ / نِ] (اِ) در لغت نامهء شعوری این صورت آمده است و بدان معنی مزبله داده، و این کلمه از مجعولات شعوری است.

پنه.

[پَ نَهْ] (اِ) مخفف پناه. رجوع به پناه شود:
طبیعت شود مرد را بخردی
به امید نیکی و بیم بدی
گر این هر دو در پادشه یافتی
در اقلیم و ملکش پنه یافتی.سعدی.

پنهار.

[پِ] (اِخ) شهری از کمون فینیستر از ناحیهء (کیمپر) دارای 4685 تن سکنه.

پنهاله.

[پَ لَ / لِ] (اِ) صاحب فرهنگ شعوری گوید آن حلوا و شیرینی است که عرب بدو لوزینه گوید و به ترکی صمصمه خوانند و شعری بی معنی از ابوالمعالی نام شاعر مجعولی شاهد آورده است. خود کلمه نیز از مجعولات شعوری است. دیگران نیز مانند آنندراج به تبعیت شعوری در لغت نامه های خود آورده اند و بر اساسی نیست.

پنهام.

[پَ] (ص) پنهان:
هرچه پنهام کردهء فلک است
آه خاقانی آشکار کند.خاقانی.
با اینکه عوام امروز نیز پنهام میگویند این شعر بی مؤید دیگری برای صحت این دعوی کافی نیست چه ممکن است در این شعر پنهان نیز مانند پنهام خوانده شود.

پنهان.

[پَ / پِ] (ص، ق) مخفی. پوشیده. راز. نهان. خافی. خافیة.خفاء.خفیّ. مُدَغمر. خفوة. دفینة. مستور. باطن. نهفته. دفین. مدفون. مُدَخِمس. (منتهی الارب). مَخبوّ. مُختفی. نامرئی. متواری. مکتوم. کتیم. در خِفاء. در خُفیه. در سرّ. سرُاً. محرمانه. نامحسوس:
کسی را فرستاد [سودابه] نزدیک اوی
که پنهان سیاوش را رو بگوی
که اندر شبستان شاه جهان
نباشد شگفت ار شوی ناگهان.فردوسی.
بفرجام شیرین بدو زهر داد
شد آن دختر خوب قیصر نژاد
از آن چاره آگه نبد هیچکس
که او داشت آن راز پنهان و بس.فردوسی.
نیارست رفتنش در پیش روی
ز پنهان همی تاخت بر گرد اوی.فردوسی.
بدو گفت پنهان ازین جادوان
همی رخش را کرد باید روان.فردوسی.
پس آن نامه پنهان بخواهرش داد
سخنهای خاقان همه کرد یاد.فردوسی.
کنون اندر آرام شاهان روید
وز این لشکر خویش پنهان روید.فردوسی.
گوئی اندر دل پنهانت همی دارم دوست
به بود دشمنی از دوستی پنهانی.منوچهری.
هجا کرده است پنهان شاعران را
قریع آن کور ملعون چشم گشته.عسجدی.
ز پنهان مردم بدل ترس دار
که پنهان مردم برون ز آشکار.اسدی.
ز زخمش [روزگار] همه خستگانیم زار
بود زخم پنهان و درد آشکار.
اسدی (گرشاسبنامهء نسخهء خطی مؤلف ص 160).
گویند که پنهان جواب نامهء رسول نوشت که گویم به رسالت تو، و لکن از بیم ملک خویش نمیتوانم مسلمان شدن. (قصص الانبیاء ص 225). بسیار بار چیزها خواستی پنهان. (تاریخ بیهقی ص 107). و پنهان از پدر شراب میخورد. (تاریخ بیهقی ص 116).
مرا بنمود حاضر هر دو عالم
بیکجا در تنم پیدا و پنهان.ناصرخسرو.
بیدار کرد ما را بیداری
پنهان ز بیم مستان بنهفته.ناصرخسرو.
به آشکار بدَم در نهان ز بد بترم
خدای داند و من زآشکار و پنهانم.سوزنی.
خبر دادند موری چند پنهان
که این بلقیس گشت و آن سلیمان.نظامی.
آینه رنگی که پیدای تو از پنهان به است
کیمیافعلم که پنهانم به از پیدای من.خاقانی.
به من آشکارا ده آن می که داری
به پنهان مده کز ریا میگریزم.خاقانی.
چشمه پنهان در حجاب و بر درخت
دست دولت شاخ پیرا دیده ام.خاقانی.
هر چه پنهان پردهء فلکست
آه خاقانی آشکار کند.خاقانی.
هر کبوتر کز حریم کعبهء جان آمده
زیر پرّش نامهء توفیق پنهان دیده اند.خاقانی.
خواست که ابوبکر را نیز مالشی بدهد، روی درکشید و در گوشه ای پنهان نشست. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی مؤلف ص 317).
خنده ها در گریه پنهان و کتیم
گنج در ویرانه ها جو ای کلیم.مولوی.
گناه کردن پنهان به از عبادت فاش
اگر خدای پرستی هواپرست مباش.سعدی.
ز باده خوردن پنهان ملول شد حافظ
ببانگ بربط و نی رازش آشکاره کنیم.حافظ.
دانی که چنگ وعود چه تقریر میکنند
پنهان خورید باده که تکفیر میکنند.حافظ.
دل میرود ز دستم صاحبدلان خدارا
دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا.حافظ.
-امثال:طگناه کردن پنهان به از عبادت فاش.ظ
- از پنهان، وز پنهان؛ از کمینگاه. از مکمن. از کمین:
ز پنهان بدان شاهزاده سوار [زریر]
بینداخت [بیدرفش] ژوبین زهر آبدار
گذاره شد از خسروی جوشنش
بخون تر شد آن شهریاری تنش.دقیقی.
شفق خواهی و صبح، می بین و ساغر
اگر در شفق صبح پنهان نماید.خاقانی.
امرٌ مُدَوٍّ؛ کار پنهان. اِدِّفان؛ پوشیده و پنهان کردن کسی را. خوعلة؛ پنهان ماندن از تهمت. اخدار؛ پنهان کردن بیشه یا درختستان شیر را. متذعلب؛ پنهان رونده. اذلیلاء؛ پنهان رفتن. استدراع؛ پنهان شدن بچیزی. تذعلب؛ پنهان رفتن. خجأ؛ پنهان بخانه درآمدن و آرام گرفتن با زن. خثلمة؛ پنهان گرفتن چیزی را. خاذر؛ پنهان شده از پادشاه و از دائن. اخبان؛ پنهان کردن چیزی را در نیفهء شلوار. ختل؛ پنهان شدن گرگ برای شکار. تدمیس؛ پنهان کردن چیزی را در خاک. اندساس؛ پنهان شدن در خاک. دمیس، چیز پنهان کرده شده. دَمَس؛ چیز پنهان کرده شده. دَمس؛ پنهان کردن چیزی را در خاک. تدلیس؛ پنهان کردن عیب متاع را بر خریدار. هید کور؛ پنهان شونده جهة فریفتن. تجمَّوء؛ گرفته پنهان ساختن چیزی را. تَجَنُّث؛ بخود پنهان ساختن کسی را. دَفن؛ پوشیدن و پنهان کردن در خاک. امرأة دفین؛ زن پنهان شده. امرأة دفینة؛ زن پنهان شده. الماء؛ پنهان بردن چیزی را. (منتهی الارب). اهلاس؛ پنهان راز گفتن. دسّ؛ پنهان فرستادن. (تاج المصادر بیهقی). اکنان؛ در دل پنهان کردن. انّماس؛ پنهان شدن صیاد برای صید. تکمی؛ پنهان شدن در سلاح. (زوزنی). اکثام؛ پنهان شدن در خانه. کمین؛ پنهان شدن در رزم. کناس؛ پنهان شدن آهو در خوابگاه خود. تَکَنُّس؛ پنهان شدن آهو بکناس. کمی ء؛ پنهان داشتن منزل را از مردم. جدور؛ پنهان شدن پس دیوار. اهمات؛ پنهان داشتن سخن و خنده را. (منتهی الارب). پنهان خندیدن. (تاج المصادر بیهقی). خَجْخَجَة؛ پنهان کردن اندیشهء خود را. تخافت؛ پنهان با یکدیگر راز گفتن. هَزْلَعة؛ پنهان بیرون آمدن از میان چیزی. تلبیس؛ پنهان داشتن مکر و عیب از کسی. لؤط؛ پنهان کردن چیزی را. (منتهی الارب). دَمْس؛ پنهان کردن و پوشانیدن خبر. (تاج المصادر بیهقی). پنهان کردن در خاک. مکاشحة؛ پنهان داشتن دشمنی را. تکمیت؛ پنهان داشتن خشم را. کن و کنون؛ پنهان داشتن چیزی را در دل. اکنان؛ پنهان داشتن در دل. اِستشعار؛ پنهان داشتن ترس و بیم در دل. ضلال؛ پنهان گشتن و گم شدن. مَثد؛ پنهان شدن میان سنگها و نگریستن دشمن را از میان آن. قنبعة؛ در خانه پنهان شدن. خنوس؛ پنهان شدن و واپس شدن. سغسغة؛ پنهان کردن در خاک. طی؛ پنهان کردن کار را. انطلاس؛ پنهان گشتن اثر، و پوشیده شدن کار کسی و مشتبه شدن آن. غَتّ؛ خنده پنهان داشتن. دحّ؛ پنهان کردن چیزی در زمین. هَبّ و هبة؛ پنهان شدن از کسی. امر مُدخمس؛ کار پنهان. تَدَرّؤ؛ پنهان شدن از چیزی جهت فریب دادن آن را. ناقة کمون؛ ناقه ای که آبستنی خود پنهان دارد. مَیش و میشة؛ پنهان داشتن بعض خبر و آشکار کردن بعض آن را. کسحبة؛ پنهان رفتن ترسناک. اِقناب؛ پنهان شدن از بیم غریم یا از ترس سلطان. اِختتاء؛ پنهان شدن از کسی به شرم یا به بیم. (منتهی الارب). تنمس؛ پنهان شدن در خانهء صیاد. (تاج المصادر بیهقی). تدَأدُؤ؛ پنهان شدن بچیزی. کنیف؛ پنهان کننده هر چه باشد. لمحة؛ دزدیدگی نگاه، و پنهان دیدگی. قَتّ؛ پنهان در پی کسی رفتن تا ارادهء او معلوم کند. مُخباة؛ زن بسیار پنهان کرده شده. (منتهی الارب).
- پنهان از کسی؛ بی خبر او. بی آگاهی او.
- رو پنهان کردن؛ خود را از دائن یا محصل و مأمور دیوانی و امثال آن نهفتن: فضل ربیع روی پنهان کرد. (تاریخ بیهقی ص 280).
- روی در پردهء تراب پنهان کردن؛ مردن.

پنهان بودن.

[پَ / پِ دَ] (مص مرکب)پوشیده. مستور، مخفی بودن:
خروشیدن سیل چندان بود
که دریای جوشنده پنهان بود.فردوسی.
مار تا پنهان باشد نتوان کشت او را
نتوان کشت عدو تا آشکارا نشود.منوچهری.
سخن تا نگویند پنهان بود
چو گفتند هر جا فراوان بود.
شمسی (یوسف و زلیخا).
همچو خورشید منور سخنم پیداست
گر به فرسوده تن از چشم تو پنهانم.
ناصرخسرو.
از این بسان ستاره به روز پنهانیم
ز چشم خلق و بشب رهرویم و بیداریم.
ناصرخسرو.
نگه دار دستت که داراست این
نه پنهان چو روز آشکاراست این.نظامی.
-امثال:طمرد در زیر سخن پنهان است.ظ
طچیزی که از خدا پنهان نیست از بنده چه پنهان.ظ
طفتنه آن به بهمه روی که پنهان باشد.ظ
سلمان ساوجی.

پنهان پسله.

[پَ / پِ پَ سَ لَ / لِ] (ق مرکب، از اتباع) پنهان و پسله. پسله و پنهان. در خفا.

پنهان حال.

[پَ / پِ] طمیل. (منتهی الارب).

پنهان خانه.

[پَ / پِ نَ / نِ] (اِ مرکب)نهان خانه:
از صیانت وز خیانت عاملان ملک را
جوفِ کلک توست پنهان خانهء امید و بیم.
سوزنی.

پنهان داشتن.

[پَ / پِ تَ] (مص مرکب)پوشیده داشتن. مستور داشتن. اخفاء. تزکین. اکتتام. (منتهی الارب). الطاط. (منتهی الارب). تخبئة. تخبیة. (تاج المصادر بیهقی). کتم. کتمان. مکاتمة. استخفاء. اسرار. اهماج: این حدیث را پنهان دار و با کسی مگوی که سخت بد بود. (تاریخ بیهقی ص 685). فضل را هر چند که پنهان دارند آخر آشکار شود چون بوی مشک. (تاریخ بیهقی). این خبر را پنهان داشته و آشکار نکردند. (تاریخ بیهقی ص 288).
راز پنهان نداشت هیچ نسیب
در غم و علت از حبیب و طبیب.سنائی.
بیار آن ماه را یکشب در این برج
که پنهان دارمش چون لعل در درج.نظامی.
سخنی دارم و آن از تو ندارم پنهان
ز آنکه هرگز نکند سوخته پنهان آتش.
اثیر اومانی.

پنهان شدن.

[پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب)اختفاء. اکتتام. جبوء. جباء. اختباء. انِّماس. (منتهی الارب). مخفی شدن. پوشیده شدن. استخفاء. اجتنان. تذعلب. اکتنان. ضب ء. ضبوء. (منتهی الارب) (صراح). استسرار. (زوزنی) (منتهی الارب). اذلیلاء. (منتهی الارب). تواری. (زوزنی). کمون. (دهار). اغتماد. ضمر. تأبق. روی درکشیدن. نرز. تزأزُء. اندساس. (زوزنی). انکماء. (زوزنی). خفاء. خمر. مخامرة. (تاج المصادر بیهقی). خنس. خنوس. (دهار). اِنتماس. اکتمان. ترج. طملسة. اضطباء. انقباع. استتار. عبط. اعتباط. اطلاع (از اضداد است). تعفق. طبر. ضؤب. عزوب. تکثم. طلوع (از اضداد است). غایب گشتن. تخدّر. اندفان. خجخجه. تدفّن. تدافن. (منتهی الارب):
جعدی سیاه دارد کز گشنی
پنهان شود بدو در سر خاره.رودکی.
بجائی که پنهان شود آفتاب
بدان جایگه ساخت آرام و خواب.فردوسی.
همه خود مر او را بفرمان شدند
بدان از جهان پاک پنهان شدند.فردوسی.
بدل گفت پنهان شود آفتاب
شب آید شود گاه آرام و خواب.فردوسی.
پس تل درون، هر سه پنهان شدند
از اندیشهء جان غریوان شدند.فردوسی.
همان به که پنهان شوم ز اژدها
کنم تاج و تخت کیانی رها.فردوسی.
شب شود پنهان چو گردد نور خورشید آشکار.
معزی.
مور و ماهی را بر خاک و بدریا در
نیست پنهان شدن از وی بشب تاری.
ناصرخسرو.
تا تو پیدا آمدی پنهان شدم
زانکه با معشوق پنهان خوشتر است.عطار.
مهر درخشنده چو پنهان شود
شب پره بازیگر میدان شود.؟

پنهان کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب)(1) پنهان ساختن. نهان کردن. نهفتن. پوشیدن. تزمیل. اخفاء. دَسّ. تدسیة. اسرار. راز کردن. مخفی داشتن. اختفاء. کتمان. مکتوم داشتن. کتم. اکنان. (منتهی الارب). طمر. (دهار). اجنان. تدمیس. وَدس. (تاج المصادر بیهقی). بنهفتن. دَسو. (تاج المصادر بیهقی). خب ء. (دهار). اختباء. خفی. خبن. کن. لطّ. دَخمرة. اجباء. اِهلاج. دَرْمسة. دَهسمة. دغدغة. جمجمة. تدبی ء. خبو. خباء، خبع. تخبی ء. تختم. اضمار. اخداع. جأو. کشح. (منتهی الارب):
ایا بلایه اگر کار کردن پنهان بود
کنون توانی باری خشوک پنهان کرد.
رودکی یا منجیک.
گو نامور دست بر دست زد
چو پنهان کند گفت هنگام بد.فردوسی.
از آن به نباشد که پنهان کنم
ز گردنکشان نام او بفکنم.فردوسی.
چنان کرد روشن جهان آفرین
که پنهان نکرد اژدها را زمین.فردوسی.
اگر چند پنهان کند مرد راز
پدید آردش روزگار دراز.
اسدی یا فردوسی.
چو دانا توانا بدو دادگر
ازایرا نکرد ایچ پنهان هنر.فردوسی.
مالی که حاصل شد بیشتر پنهان کرد و اندک مایه چیزی بدرگاه عالی فرستاده. (تاریخ بیهقی ص409).
به آشکار تن اندر که کرد جان پنهان
بنزد او دار این آشکار و پنهان را.
ناصرخسرو.
این نشانیهاست مردم را که اینها میدهند
سوی گوهرها گهی در خاک و گه پنهان کنند.
ناصرخسرو.
در تقویم... چنین کسان سعی پیوستن همچنان باشد که کسی... شکر در زیر آب پنهان کند. (کلیله و دمنه).
مرا دردی است اندر دل که گر گویم زبان سوزد
وگر پنهان کنم ترسم که مغز استخوان سوزد.؟
.
(فرانسوی)
(1) - Cacher. Dissimuler

پنهان کرده.

[پَ / پِ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مکتوم. مستور. مکنون. مخبوء. خَبْء. خَبی ء. خَبیئة. (منتهی الارب). کمون. (دهار).

پنهان گردیدن.

[پَ / پِ گَ دَ] (مص مرکب) مستور، مخفی، پوشیده شدن: چون ضعیفی افتد میان دو قوی... معایب و مثالب ظاهر گردد و محاسن و مناقب پنهان گردد. (تاریخ بیهقی).
هرجای که آفتاب رخشان گردد
پیدا باشد که سایه پنهان گردد.عطار.
و رجوع به پنهان شدن شود.

پنهان گشتن.

[پَ / پِ گَ تَ] (مص مرکب) نهان شدن. مستور، مخفی، پوشیده گردیدن. تغریب. (منتهی الارب):
گر از چشم سرت گشته ست پنهان
بچشم عقل در هست او مُشهَّر.ناصرخسرو.
رویش اندر میان ریش تو گفتی
پنهان گشته است زیر جغبت کفتار.نجمی.
و رجوع به پنهان گردیدن و پنهان شدن شود.

پنهان ماندن.

[پَ / پِ دَ] (مص مرکب)مستور، پوشیده، مخفی ماندن: چنان کنید که مرگ من امشب و فردا پنهان ماند. (تاریخ بیهقی ص 356).
-امثال:طحرف پنهان نمیماند.ظ
طهیچ چیز پنهان نمیماند.ظ
طتو مپندار که خون ریزی و پنهان ماند.ظسعدی.

پنهانی.

[پَ / پِ] (ص نسبی، ق) نهانی. نهفته. خبی ء. (منتهی الارب). خَبْء. (منتهی الارب) (دهار). پوشیده. مستور. غیب. (منتهی الارب). خبیئة. مخفی. مقابل پیدا و آشکار:
گوئی اندر دل پنهانت همی دارم دوست
به بود دشمنی از دوستی پنهانی.منوچهری.
نشست در مجلس عالی بحضور اولیای دولت و دعوت و زعیمان به پنهانیها و آشکارها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 311).
ز آنروز بترس کاندر او پیدا
آید همه کارهای پنهانی.ناصرخسرو.
غرضی کز تو نیست پنهانی
تو برآور که هم تو میدانی.نظامی.
دی عزیزی گفت حافظ میخورد پنهان شراب
ای عزیز من گناه آن به که پنهانی بود.حافظ.
-امثال:طکه زیر رنج بود گنجهای پنهانی.ظ
مجیر بیلقانی.
- پنهانی گفتن؛ تخافُت. خَفت. (منتهی الارب).(1)
|| مخفیانه. در خفا.
(1) - Secretement. En cachette. En .
(فرانسوی) secret. Latent

پنی.

[پِ] (اِخ)(1) جوانّی فرانچسکو. نقاشی مشهور از مردم فلورانس پیرو سبک رفائل. مولد در حدود 1488 و وفات 1528م. پرده های چندی از آثار او بجا مانده و شباهت تامّ به آثار استاد وی دارد، چندانکه تشخیص آنها با کارهای استاد حتی برای متخصصین فن بسیار صعب است.
(1) - Penni, Jean - Francesco.

پنی تاگراس.

[پِ گُ] (اِخ)(1) پادشاه قبرس. معاصر اسکندر مقدونی و فرمانده جناح چپ بحریهء او. رجوع به ایران باستان ج 2 ص 1337 شود.
(1) - Penitagoras.

پنیر.

[پَ] (اِ) نانخورشی است از شیر کلچیده و آن چنان است که شیر را پس از نیم گرم کردن با مقداری معلوم از مایه ای که در شیردان بره است (یعنی انفحه) بیامیزند و در کیسه ای کنند و آن شیر ببندد و آب آن فروچکد. و آن را انواع است چون: پنیر کیسه ای و دلَمه و شور و خیکی و کوزه ای و یرچک. و صاحب قاموس مقدس گوید: پنیر معروف است که در قدیم الایام بعض گلهای خاردار در شیر ریختندی چون منجمد شدی آن را برگرفته در سبد گذارده بوقت حاجت بکار بردندی - انتهی. جُبن. جُبُن. جُبُنّ. (منتهی الارب). ابومسافر. سِنّوط. سَنّوط. نبیر(1): اجتبان؛ پنیر ساختن شیر را. (منتهی الارب). یک قالب پنیر. جبنة، یک قرص پنیر. لبیکة، پنیر با پست آمیخته. (منتهی الارب). دُلماج. دُیماج || اُرنة؛ پنیر تر و شراب و دانه ای است که شیر را پنیر میگرداند. (منتهی الارب). گریص؛ پنیر با طرثوث یا با حمصیص آمیخته یا پنیر بی آمیغ یا پنیر با خرما آمیخته و جائی که در آن پنیر سازند. مَصل؛ پنیر ساختن. (منتهی الارب):
شبانش همی گوشت جوشد بشیر
خود او نان ارزن خورد بی پنیر.فردوسی.
بدو گفت لختی پنیر کهن
ابا مغز بادام بریان بکن.فردوسی.
بکن مغز بادام بریان و گرم
پنیر کهن ساز با نان نرم.فردوسی.
که از تو پنیر کهن خواستم
زبان را بخواهش بیاراستم.فردوسی.
خریدی گر او را بدانگی پنیر
بدی با من امروز چو شهد و شیر.فردوسی.
که چو موشان نخورد خواهم من
زهر داروی تو به بوی پنیر.ناصرخسرو.
خوش خوش فرود خواهد خوردنت روزگار
موش زمانه را توئی ای بی خرد پنیر.
ناصرخسرو.
اگر عامه بد گویدم ز آن چه باک
رها کرده ام پیش موشان پنیر.ناصرخسرو.
قیمت و عزت کافور شکسته نشود
گر ز کافور به آمد بسوی موش پنیر.
ناصرخسرو.
هست آسمان چو سفره و خورشید قرص او
انجم چو گوز و مه چو پنیر اندر آسمان.
سوزنی.
به یمینت چه بود کشکنه و بورانی
به یسارت چه بود نان و پنیر و ریچار.
بسحاق اطعمه.
|| مغز سر درخت خرما. جمار. رجوع به پنیر خرما شود.
- پنیر خشک(2)؛ مادهء بیاض البیضی که جزو عمدهء شیر است.
- پنیر کردن طفل شیر را؛ قی کردن طفل شیر بسته و کلچیده را.
- مثل پنیر؛ سپید و نرم.
- یوز و پنیر؛ رجوع به یوز شود.
(1) - یکی از مواردی که نشان میدهد لغت نامهء عربی را اوّل بار فارسی زبانان فارسی بعربی نوشته اند همین کلمه است که پنیر را بعد نبیر خوانده اند و آنرا عربی گمان برده اند.
.
(فرانسوی)
(2) - Caseine

پنیرآب.

[پَ] (اِ مرکب) ماءالجبن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آن آبی است که از پنیر تر برمی آید: پس پنیرآب که بسکنجبین افتیمون کرده باشند بکار دارند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
پنیرآب دادن نشاید به میش
که یابد در او قطرهء خون خویش.نظامی.

پنیرتراش.

[پَ تَ] رنده ای که بدان پنیر تراشیده و باریک کنند.

پنیرتن.

[پَ تَ] (اِ مرکب) ماده ای است سرخ رنگ مایل به سیاهی که از جوشانیدن آب کشک حاصل کنند و آن بغایت ترش است و چاشنی آشها کنند و به ترکی آن را قره قوروت نامند. ترف سرخ. لیولنگ. هَبولنک هَلْیاک. (فرهنگ اسدی). مَصَل. کشک سیاه. و رجوع به لیولنگ شود.

پنیر خرما.

[پَ رِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ماده ای است چون پنیر دَلَمه سپید و نرم و شیرین که در زیر پوست سر نخل باشد و آن را بشکافند و بیرون آرند و گاهی به اندازهء دنبهء بزرگ گوسفندی باشد. شحم النخل. جمار. رجوع به پنیر نخل شود.

پنیرسای.

[پَ] (اِ مرکب)(1) پنیرخردکن. آلتی است که با آن پنیر نرم کنند برای پاشیدن روی ماکارونی و امثال آن.
.
(فرانسوی)
(1) - Moulin a - fromage

پنیرفروش.

[پَ فُ] (نف مرکب) جبّان. (دهار) (منتهی الارب).

پنیرک.

[پَ رَ] (اِ مرکب)(1) گیاهی است که در مناطق معتدله روید با گلی سرخ و روشن و در طب بکار است. و شبیه به خطمی با برگهای خرد و همیشه میل به جانب آفتاب دارد و با گردش آفتاب بگردد. در فرهنگ اسدی خطی آقای نخجوانی آمده است: پنیرک گیاهی است ستبر و برگ او گرد هر جا که قرص خورشید میرود از آنسو همی گردد - انتهی. خُبازی. ملوکیّه. نان کلاغ. ورَتاج. آفتاب گردک. خطمی. خوشک. توله. پنیره. و تخم پنیرک را به شیرازی تخم خرو نامند.
|| و بعض لغت نامه ها که به پنیرک معنی نیلوفر و حرباء داده اند غلط است چون یکی از معانی پنیرک آفتاب گردک است و آفتاب گردک بمعنی حِربا و نیلوفر نیز هست، این دو معنی را به پنیرک نیز داده اند:
ذبولی(2) که خیزد ز داءالثمانین
تلافیش مشکل بود از پنیرک.
اثیر اخسیکتی.
(1) - Malva. Sylvestris. Mauve. (2) - ن ل: زبونی.

پنیرک بستانی.

[پَ رَ کِ بُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ملوخیا.

پنیرک مشکین.

[پَ رَ کِ مُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی پنیرک که از آن روغنی معطر به بوی مشک گیرند(2).
.
(فرانسوی)
(1) - Mauve Musquee .
(فرانسوی)
(2) - Musc Vegetal

پنیر مایه.

[پَ یَ / یِ] (اِ مرکب)(1) چیزی است در شیردان بره و بزیچهء نوزاد و امثال آن پیش از آنکه جز شیر خورده نباشد و آن را برای کلچانیدن شیر بکار برند تا پنیر شود و در بعض لغت نامه ها آمده است: چیزی است زردرنگ که از شکم برّه و بزغالهء شیرخواره برآید و آن را بر پارهء پشم بردارند پس سطبر و خشک گردد مانند پنیر. و نیز روده و یا شکنبهء خشک کردهء بچهء مذبوح گوسفند و میش و گاو و گاومیش که هنوز چیزی جز شیر نخورده باشد که در شیر زنند تا بسته شود. مِنفِحه. مِنفَحه. اِنفَحه. (ذخیرهء خوارزمشاهی). فُرش. مایه. ینق. مایه پنیر. || پنیرمایهء خرس؛ اِنفحة الدّب. || پنیرمایهء خرگوش؛ انفحة الارنب.
.
(فرانسوی)
(1) - Presure

پنیر نخل.

[پَ رِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چیزی است شیرین سپیدرنگ قریب به طعم شیر که در درون گلوگاه و سر نخل جای دارد و چون آن را ببرند یا زخمی بر آن کنند نخل از ثمر بازماند. جمار. شحم النخل. لبّالنخل. قلب النخل. پنیر خرما. رجوع به پنیر خرما شود.

پنیره.

[پَ رَ / رِ] (اِ) پنیرک. خبازی. ملوکیه. نان کلاغ. و صاحب برهان گوید که آفتاب گردک را نیز گویند که نیلوفر است و جانوری هم باشد که به سریانی حربا گویند. لکن این دو معنی اخیر هر دو غلط است و از ترجمهء پنیره به آفتاب گردک به اشتباه افتاده اند. رجوع به پنیرک شود.

پنیزه.

[پَ زَ / زِ] (اِ) صورتی از پنجه، نوعی رقص. پنجه(1). رجوع به پنجه شود.
(1) - اصل کلمهء Fandango اسپانیائی همین کلمهء فارسی است که بتوسط عرب به اسپانیا رفته است.

پنیسکلا.

[پِ کُ] (اِخ)(1) قصبهء مستحکمی در اسپانیا از ایالت والنسیه در 130هزارگزی شمال شرقی والنسیه، بر صخره ای که بصورت شبه جزیرهء کوچکی است و بسال 1233 م. مسیحیان آن را از مسلمین منتزع ساختند و مقر بنوای سیزدهم و کلمان هشتم (1415 - 1425) دو مدعی مقام پاپی بود.
(1) - Peniscola.

پنی سیلین.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) داروی ضدمیکروب قوی که از کشت نوعی کپک بدست می آید.
(1) - Penicilline.

پنیکس.

[پْنی / پِ] (اِخ)(1) نام میدانی به أطینه (آتن) که در قدیم اجتماعات عام بدانجا منعقد میشد. و اکنون از آن اثری بر جای است. (از فرهنگ ترجمهء تمدن قدیم ص466).
(1) - Pnyx.

پنیلو.

[پَ] (اِخ) جائی باشد در شهر که در آن اسباب و غله و امثال آن فروشند. (برهان قاطع). و صاحب برهان قاطع در حرف یا مع النون این کلمه را بار دیگر بصورت ینپلو آورده و مینویسد: جا و مقامی را گویند از هر شهر که اسباب و امتعه و غله آنچه از اطراف آورند در آنجا فروشند و بمعنی کاروان و قافله هم آمده است و اسباب و امتعه را نیز گفته اند - انتهی. و ظاهراً همان صورت اوّلی صحیح باشد:
چون پنیلو در میان شهرها
از نواحی آید آنجا بهرها.مولوی.

پنین.

[پِ] (اِخ) (آلپ های...) سلسله ای از جبال آلپ های مرکزی(1) که از مُن بلان تا سَمْپْلُن کشیده است.
(1) - Les Alpes Centrales.

پنیو.

[پِ یُ] (اِخ)(1) اتین گابریل. کتاب شناس فرانسوی. مولد، آرک آن بارّوا بسال 1765م. و وفات در 1849.
(1) - Peignot, Etienne Gabriel.

پو.

(اِ) رجوع به پوئیدن و پو گرفتن شود.

پو.

[پُ] (اِخ)(1) بزرگترین رود ایتالیا است که در قسمت شمالی این کشور حوضهء بزرگی تشکیل میدهد. منبع این رود در کوه وزو و از سلسلهء جبال آلپ واقع در حدود ایتالیا و فرانسه میباشد از اینجا رو بسوی مشرق جریان خود را آغاز میکند و از میان شهرها و قصبه های کارینیان، تورینو، کازال، پلزانس کرمونه و گوآستاله میگذرد و پس از طی مسافت 250هزارگز به دو شاخهء بزرگ و شعبات چند منقسم شده به خلیج وندیک میریزد. از طرف چپ کوههای آلپ و از طرف راست جبال آپنین بر این رود احاطه دارد نهرهای بسیاری هم که از یکی دو سلسلهء جبال نبعان دارد وارد این رود میشود. مهمترین انهاری که از طرف چپ به رود مزبور وارد میشود: دریا ربپاریا،استوریا، دوریا بالیتا، سسیا، تسین، آدا، اولیو، مینچو، و عمده ترین نهرها که از جانب راست بدو ملحق میگردد عبارت است از: تاناریو، اسکریویا، تربیا، تارو لنچه، کروستولو، سکیا، یا ناروورتو، و علاوه بر این در نزدیکی مصبّ خویش بوسیلهء چند شعبه با نهر آدیج ارتباط و اختلاط پیدا میکند. در ساحل این رود سدهای بسیار قدیمی دیده میشود چه در موسم بارانها از همان زمانهای قدیم طغیان میکرده و مجاورین رود خود را دچار خسارت میساخته است. سیر سفائن در این رود کار دشواری است از آنکه آب آن ماسهء بسیاری با خود آورده و دهانه را سد میکند. حوضهء این رود دشت بسیار باصفا و پهناوری است و حاصلخیزترین قسمت اراضی ایتالیا بشمار میرود. محصول کلی آن برنج است نام باستانی این رود اریدانوس است و در زمان رومیان به پادوس مشهور بوده است.
(1) - Po.

پو.

[پُ] (اِخ)(1) نام شهر مرکزی ایالت پیرنهء سفلای فرانسه. در ساحل رود گارد پو در 757 هزارگزی جنوب غربی پاریس دارای 38962 تن سکنه و موزه و کتابخانهء بامنظرهء باصفا، و قصر قدیمی و تفرجگاه عمومی و تآتری زیبا و دباغ خانه های متعدد، بنگاههای رنگرزی، و کارخانه های پارچه بافی و شراب بسیار خوب. این شهر مولد هنری چهارم پادشاه فرانسه است و مجسمه ای از او در میدان شهر برپاست.
(1) - Pau.

پوآتو.

(اِخ)(1) خطه ای در تقسیمات قدیمه که از طرف شمال به ناحیهء برتانیه، آنژو و تورنه و از سوی مغرب به اقیانوس اطلس و از جانب جنوب به خطهء آنکوموا، سنتونژه، و اونیس و از سمت مشرق به خطهء بری و مارشه محدود است. مرکز این ناحیت شهر پوآتیه است که مسکن قوم پیکتاوی بود. این سرزمین منقسم به پوآتوی سفلی و پوآتوی علیاست، پوآتوی علیا امروز، ایالت های ایکی سورهء وینه را بوجود آورده و پوآتوی سفلی هم ایالت واند را تشکیل میدهد این ناحیت از جهت حاصلخیزی متوسط است. جنگل ها و حیوانات شکاری و ماهی فراوان دارد. انتیمون و معادن آهن و سنگ ساختمانی و مرمر در این ناحیه بسیار است. مستحاثات کثیره در این خطه یافت میشود. وقتی به اکتیان ملحق بوده و در زمان شارلمان کنت نشینی (امارت) جداگانه تشکیل شده بود و کنت های این کنت نشین بتدریج حائز عنوان دوکی گردیده اکتیان را هم ضبط کردند. در سال 1137م. این ناحیه در تملک پادشاه فرانسه بود و سپس بدست دولت انگلیس افتاد و مدت مدیدی مایهء نزاع و کشمکش دو دولت مزبور شد و بالاخره در اواخر مائهء 14 م. بصورت قطعی به فرانسه ملحق گردید.
(1) - Poitou.

پوآتیه.

[یِ] (اِخ)(1) کرسی ایالت ویِن پایتخت قدیم پوآتو، در فرانسه در ملتقای رودخانهء کلن و پوآوره و در 332 هزارگزی جنوب غربی پاریس. عدّهء سکنه 546،41 تن یک دانشگاه (شامل دانشکدهء حقوق، ادبیات و علوم) و فرهنگستان و مدرسهء متوسطه و یک مدرسهء مخصوص به رهبانان، یک کتابخانه و باغ نباتات و موزهء آثار عتیقه و تاریخ طبیعی و چند کلیسای رومی و برخی از آثار عتیقهء مربوط به زمان رومیان. کارخانه های فانل بافی و چینی سازی، و رنگرزی، و مشروبات و تجارت آن رونق دارد یک سور قدیم با هفت دروازه شهر را احاطه کرده کوچه های آن کج و معوج و تنگ است و وقتی هم مرکز خطهء پوآتو بوده است.
(1) - Poitiers.

پوآنسو.

[سُ] (اِخ)(1) لوئی. یکی از مشاهیر حکمای ریاضی و هندسهء فرانسه است. مولد وی پاریس بسال 1777 م. و وفات در سنهء 1859. وی یکی از موجدین مکانیک است و آثار معتبرهء بسیار در ریاضی دارد.
(1) - Poinsot, Louis.

پوئبلا.

[ءِ] (اِخ)(1) شهری در مکزیک، واقع در 122هزارگزی جنوب شرقی مکزیکو و 111000 تن سکنه، مدرسهء متوسطه و مدرسهء رهبانان و کلیساهای متعدد، کارخانه های بزرگ چینی سازی و تعداد بسیار از مؤسسه های حرف و صنایع و تجارت رایج دارد. شهر مزبور در 1863م. بدست فرانسویان تسخیر شد.
(1) - Puebla.

پوئبلا.

[ءِ] (اِخ)(1) کشوری در مکزیک مرکزی محدود از طرف مشرق و شمال شرقی به وِراکروز و از طرف مغرب به هیدالگو، و تلاقزاله، مکزیکو و مُرِلُس و از جهت جنوب به مملکت گوئِرُ و اواخاکا. مساحت سطح آن 31616 هزار گز مربع با 1021133 تن سکنه و آن به شکل مثلث غیر منتظم است و بتدریج از شمال رو بسوی جنوب وسعت یابد. قسمت شمالی آن نسبةً مسطح و شامل جلگه هاست. شعبه و دامنه های سلسلهء جبال آناهواک(2) در قسمت جنوبی این مثلث دیده میشود. مرتفعترین قلهء این جبال قلهء پوپوکاپتل و قلهء ایزتاچیهو آتل میباشد. میاه قسمت شمالی این جمهوری بسوی شمال شرقی روانست و به خلیج مکزیک میریزد و آبهای قسمت جنوبی و وسطی بسوی جنوب غربی جاری است و به اقیانوس کبیر داخل می شود. قوی ترین این میاه ریوما کسکاله نام دارد، و از نزدیکی مرکز کشور گذشته کوههای واقع در طرف جنوب را می شکافد و به جمهوری گوئرو درمی آید. اراضی آن حاصلخیز و منبت میباشد ولی چنانکه باید بکار انداخته نمیشود، معادن نمک و نقرهء بسیار دارد، تجارت آن در زمان گذشته بسیار رواج و رونق داشت اکنون کمی کاسته شده آثار عتیقهء مربوط به اهالی اصلیّه در این سرزمین بسیار است و مشهورتر آنها شولوله میباشد.
(1) - Puebla.
(2) - Anahuac.

پوئرتوبلو.

[ءِ تُ بِلْ لُ] (اِخ)(1) (لنگرگاه زیبا) قصبه و اسکله ای است در کلمبیا که از یک برزخ بوجود آمده است و در ساحل دریای آنتیل، در 70هزارگزی شمال غربی پاناما واقع است این لنگرگاه را در سنهء 1502 م. کریستوف کولومب کشف کرد، اسپانیولیها در سال 1584 قصبهء مزبور را تأسیس کردند و مدت مدیدی قبل از کشف طریق تنگهء هورن، در طی سالهای فراوان یکی از بزرگترین اسکله های آمریکا بود، هوای آن سنگین میباشد.
(1) - Puerto- Bello.

پوئرتو پرنسیپ.

[ءِ تُ پْرَ / پِ رَ] (اِخ)سانتاماریا دل پوئرتو(1) شهر و کرسی ایالتی در جمهوری کوبَن دارای 25000 تن سکنه. تجارت شکر و قهوهء آن بسیار رایج است و هوای آن سنگین است.
(1) - Puerto- Principe. Santa- Maria del Puerto.

پوئرتو رآل.

[ءِ تُ رِ] (اِخ)(1) شهری در ساحل جنوبی اسپانیا در ایالت قادس (کادیکس)، و در 11هزارگزی جنوب شرقی قادس، 10630 تن سکنه و یک لنگرگاه، رصیف، صید ماهی، و تجارت نمک دارد.
(1) - Puerto- Real.

پوئرتو کابلو.

[ءِ تُ بِلْ لُ] (اِخ)(1) نام شهری در جمهوری ونزوئلا از آمریکای جنوبی و آن کرسی ایالت است و در کنار خلیج تریست (دریای آنتیل) واقع شده، 12000 تن سکنه یک لنگرگاه زیبا و استوار، و استحکامات ویران دارد این شهر بر فراز جزیرهء کوچکی جایگیر شده و بوسیلهء پلی با ساحل مربوط است، مردابهایی چند در حوالی آن هست و به همین جهت هوای آن سنگین است.
(1) - Puerto- Cabello. Porto- Cabello.

پوازی.

[پَ] (اِ) درد و سوزش و آن را به عربی جَوی خوانند. (برهان قاطع).

پواسی.

(اِخ)(1) کرسی کانتن سَن و اُواز، از ناحیت ورسای، در کنار رود سِن و دارای 12386 تن سکنه و آردفروشی، دستگاه تقطیر و کارخانه های دیگر. راه آهن از آن گذرد. کلیسای رومی زیبائی بدانجاست. این شهر مولد سن لوئی است.
(1) - Poissy.

پوئلش.

[ءِ] (اِخ)(1) پِوِلچِه. قومی از اقوام اصلیهء آمریکای جنوبی که در آرژانتین سکنی دارند این قوم مخصوصاً در جنوب پامپا، و شمال ریوکلرادو تا حدود ریونِگرو دیده میشوند. افراد این قوم سواران ممتازند و سواره حیوانات وحشی ناحیه را شکار میکنند.
(1) - Pehuelche.

پوئیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پوئیدن.

پوئیدن.

[دَ] (مص) رفتن. مشی. شدن. ذهاب:
بدانش بود مرد را آبروی
به بیدانشی تا توانی مپوی.فردوسی.
ستیزه نه خوب آید از نامجوی
بپرهیز و گرد ستیزه مپوی.فردوسی.
گیا رست با چند گونه درخت
بزیر اندر آمد سرانشان ز بخت.فردوسی
ببالد ندارد جز این نیرویی
نپوید چو پویندگان هر سویی.فردوسی.
اگر دشمن آید سوی من بپوی
تو با دیو و شیران مشو جنگجوی.فردوسی.
سوی روم ره بادرنگ آیدت
سوی چین نپوئی که ننگ آیدت.فردوسی.
بگفتند کای نامور پهلوان
اگر سوی البرز پوئی نوان...فردوسی.
کسی سوی دوزخ نپوید بپای
دگر خیره سوی دم اژدهای.فردوسی.
بدو گفت رو با سپهبد بگوی
که امشب ز جایی که هستی مپوی.فردوسی.
همه کینه و جنگ جوید همی
بفرمان یزدان نپوید همی.فردوسی.
بیایم بگویم سخن هر چه هست
و گرنه نپویم بسوی نشست.فردوسی.
بدو گفت شوی از چه گوئی همی
بفال بد اندر چه پوئی همی.فردوسی.
ترا کردم آگه کزین برتری
بپیچی و پوئی ره کهتری.فردوسی.
بپویم بفرمان یزدان پاک
برآرم ز ایوان ضحاک خاک.فردوسی.
چو رستم از اینگونه گوید همی
بفرمان ورایم نپوید همی.فردوسی.
گیاشان بود زین سپس خوردنی
بپویند هر سو به آوردنی.فردوسی.
گرانی درآید تو را در دو گوش
نه تن ماندت بر یکی سان نه توش
نبینی بچشم و نپوئی بپای
بگوئی ببانگ بلند ای خدای.فردوسی.
چون سینه بجنباند و یک لخت بپوید
از هر سر پرش بجهد صد دُر شهوار.منوچهری.
دگر تا بوی یافه زینسان مگوی
بدشتی که گمراه گردی مپوی.اسدی.
اگر گرد این چرخ گردان تو پوئی
تهی جایگاهی است بی حد و پایان.
ناصرخسرو.
حجت تراست رهبر زی او پوی
تا علم دینت نیک شود والا.ناصرخسرو.
در فراز و نشیب آن لختی پوئیدم. (کلیله و دمنه).
بنده چون زی حضرتت پوید ندارد بس خطر
نجم سفلی چون شود شرقی ندارد بس ضیا.
خاقانی.
که ای خیره سر چند پوئی پیم
ندانی که من مرغ دامت نیم.سعدی.
بارها گفته ام و بار دگر میگویم
که من دلشده این ره نه بخود میپویم.حافظ.
گرد بیت الحرام خم حافظ
گر نمیرد بسر بپوید باز.حافظ.
گرت باید نظر کردن بمینو
بسوی مشهد سیّد حسن پو.ابن یمین.
|| بشتاب رفتن. دویدن. شتافتن و شتابیدن در رفتن. سعی. رفتنی باشد نه بشتاب و نه بنرم. (لغت نامهء اسدی): الوخد والوخدان و الخده و الوخید؛ پوئیدن شتر. النّسلان؛ پوئیدن گرگ. خَبب، خبیب، خَبّ؛ پوئیدن یعنی دویدن نرم. الارقال؛ پوئیدن شتر. (زوزنی):
چه پوئی بدینگونه گم کرده راه
بروز سپید و شبان سیاه.فردوسی.
بپریم و با مرغ جادو شویم
بپوئیم و در چاره آهو شویم.فردوسی.
بدو گفت مهتر کزیدر بپوی
چنین هم بماهوی سوری بگوی.فردوسی.
کنون سوی ایران بپوید همی
ز توران سپه رزم جوید همی.فردوسی.
چنین گفت با خواهران شیر مرد
کزیدر بپوئید بر سان گرد.فردوسی.
بپویم بگیرم سر راه را
ببینم شما را سر ماه را.فردوسی.
خداوند خانه بپوئید سخت
بیاویخت آن شیب را بر درخت.فردوسی.
چنین گفت کامد ز توران سوار
بپویم بگویم به اسفندیار.فردوسی.
خروشان همی رفت نیزه بدست
که ای نامداران یزدان پرست
یکایک بنزد فریدون شویم
بدان سایهء فرّ او بغنویم
بپوئید کاین مهتر (ضحاک) آهرمنست
جهان آفرین را به دل دشمن است.فردوسی.
بدو گفت شبگیر از ایدر بپوی
بدان مرزبانان لشکر بگوی.فردوسی.
بدین مایه لشکر تو تندی مجوی
بتیزی به پیش دلیران مپوی.فردوسی.
بفرمود تا با پیام و درود
فرستاده پوید سوی شاه زود.فردوسی.
و گر چو گرگ نپوید سمندش از گرگانج
کی آرد آنهمه دینار و آنهمه زیور.عنصری.
اگر چند پوئی و جوئی بسی
ز گیتی بی انده نیابی کسی.اسدی.
چند پوئی به گرد عالم چند
چند کوبی طریق پویائی.عمعق.
بیاران گفت چون تندر بپویید
مگر فرهاد را جایی بجویید.نظامی.
چو دنیا را نخواهی چند جوئی
بدو پوئی بد او چند گوئی.نظامی.
سبک طوق و زنجیر از او باز کرد
چپ و راست پوییدن آغاز کرد.سعدی.
بازدان کز پی چه میپوئی
چون ندانسته ای چه میجوئی.اوحدی.

پوئیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور پوئیدن. ازدر پوئیدن. || که پوئیدن آن ضرور است.

پوئیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از پوئیدن.

پوئینک.

[نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران. واقع در 10000گزی شمال باختر ورامین. بوسیلهء خیابان مشجر به راه شوسهء ورامین و تهران متصل است. جلگه ای معتدل. سکنه 801 تن شیعه، فارسی زبان. آب آن از قنات. محصول آن غلات، صیفی و چغندرقند است. دبستان دارد. شغل اهالی زراعت. راه ماشین رو. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

پوب.

(اِ) کاکل مرغان که چون تاجی بر سر آنان است و آن پری چند است درازتر از دیگر پرهای سر:
از مادهء زاغت بجان در سوک پوب از سرکنان
طاق فلک ندهد نشان جنسی موافق مثل این؟
خواجه عمید.
|| پوپ. و در ملایر و تویسرکان و آن نواحی تاج گوشتین خروس را نیز پوپ گویند. || هُدهُد. مرغ سلیمان. شانه بسر. || فرش. (فرهنگ اسدی نخجوانی). گستردنی. (از همان نسخه):
شاه دیگر روز باغ آراست خوب
تختها بنهاد و برگسترد پوب.رودکی.

پوبش.

[بَ] (اِ) هدهد. (زمخشری). پوپک. رجوع به پوپش شود.

پوبلیوس کرنلیوس.

[کُ نِ] (اِخ)(1)پوبلیوس کرنلیوس سیپی. فرمانده سواران روم به روزگار کامیلیوس بسال 395 ق. م. (فرهنگ ترجمهء تمدن قدیم ص466).
(1) - Publius Cornelius Scipien.

پوبلیوس کرنلیوس.

[کُ نِ] (اِخ)(1)پوبلیوس کرنلیوس سیپی آفریکانوس. یکی از افراد خانوادهء سیپیو. مولد او 235 ق. م. و وفات در 183 ق. م. سردار رومی. او در جنگهای روم و قرطاجنه (کارتاژ) به فتوحاتی چند نائل آمد و در 202 ق. م. آنیبال را در «زاما» واقع در بیست فرسنگی قرطاجنه شکستی سخت داد و از این رو او را لقب آفریکانوس دادند و در آخر از روم او را تبعید کردند و او در منفای خویش بمرد. (فرهنگ ترجمهء تمدن قدیم صص 466-467).
(1) - Publius Cornelius Scipion Africanus.

پوبلیوس کرنلیوس.

[کُ نِ] (اِخ)پوبلیوس کرنلیوس سیپونازیکا کُرکولوم. پسر پوبلیوس نازیکا و او را بعلت خوش قلبی و نیکنهادی کرکولوم لقب داده بودند. وی در سال 162 ق. م. به مقام کنسولی روم رسید و در بسیاری از جنگها که با دشمنان روم کرد فاتح آمد. (فرهنگ ترجمهء تمدن قدیم ص467).

پوبلیوس کرنلیوس.

[کُ نِ] (اِخ)پوبلیوس کرنلیوس نازیکا. یکی از افراد خانوادهء سیپیو. مولد او در حدود سال 229 ق. م. وی در بیست وهفت سالگی به مقام کنسولی روم نائل شد و در سال 194 ق. م. پنجاه شهر از بلاد اسپانیا را مطیع روم ساخت. (فرهنگ ترجمهء تمدن قدیم ص467).

پوبه.

[بَ / بِ] (اِ) رجوع به پوپه شود.

پوپ.

[پُپْ] (اِخ)(1) یکی از مشاهیر شعرای انگلیس. مولد وی لندن بسال 1688 و وفات 1744م. او در سن دوازده سالگی بشعر گفتن آغاز و شهرت عظیمی بدست کرد و از آثار قلمی خود کسب ثروت و سرمایهء بزرگ گرد آورد و منظومه های غرّای بسیار سرود، هزلیاتی چند نیز دارد. وی ایلیاد هومر را نظماً به انگلیسی ترجمه کرده است.
(1) - Pope.

پوپ.

(اِ) رجوع به پوب شود.

پوپایان.

[پُ] (اِخ)(1) شهری در کلمبیا، کرسی ایالت کوکا(2) (آمریکای جنوبی) نزدیک ریومولینو(3)، در 370 هزارگزی جنوب غربی بوگوته و در ارتفاع 1666 گز از سطح دریا در نزدیکی دو کوه آتش فشان در محلی بسیار شاعرانه جای دارد دارای10000 تن سکنه، دانشگاه و دارالضرب و تجارت آن بسیار رایج است در سال 1537 م. اسپانیولیها این شهر را بنا نهاده اند و بعدها هم وسعت یافت ولی در اثنای جنگهای استقلال و از زلزله دچار خسارت شد. هوای حوالی آن بسیار لطیف و منبت است و معادن زر فراوان دارد.
(1) - Popayan.
(2) - Cauca.
(3) - Rio Molino.

پوپرینگه.

[پُ پِ گِ] (اِخ)(1) شهری در بلژیک در ایالت فلاندر غربی و در 11هزارگزی غربی ایپره دارای 11640 تن سکنه. کارخانه های منسوجات پشم سرخ و ریسمان بافی و دباغخانه های متعدّد دارد.
(1) - Poperinghe.

پوپش.

[پوپَ] (اِ) هدهد. (برهان قاطع). پوبش. شانه سر. پوپو. پوپک.

پوپشمن.

[پوپَ مَ] (اِ) به لغت زند و پازند، خودی را گویند از آهن که روز جنگ بر سر گذارند. (برهان).

پوپک.

[پوپَ] (اِ) مرغی است خوش خط وخال که کاکلی بر سر دارد. هُد هُد. و در مفردات طب آمده است در دویم گرم و خشک، و مهراپختهء آن با شبت جهت درد گرده و مثانه مجرب و زهرهء او برای بیاض چشم نافع است. بوبو. هدهد. (منتهی الارب). پوبش. (زمخشری) (لغت نامهء اسدی). ابوالرّبیع. پُوپهَ. مرغ سلیمان. شانه سر. شانه سرَک. پُوپو. بودبود. و این نامها بیشتر حکایت صوت این مرغ است:
پوپک دیدم بحوالی(1) سرخس
بانگک بربرده به ابر اندرا
چادرکی دیدم رنگین بر او
رنگ بسی گونه بر آن چادرا.رودکی.
الا تا بازگویند از سلیمان
که با بلقیس وصلش داد پوپک.هندوشاه.
|| دختر بکر. دوشیزه. (برهان). || پوپ خرد. کاکل خرد بعض طیور.
(1) - ن ل: بزمین.

پوپل.

[پوپِ] (اِ)(1) فوفل. بار درختی است و آن را به هندی سپاری(2) گویند. و گویند این درخت در غیر هندوستان یافت نشود. رعبة. (منتهی الارب). و آن چیزی است شبیه به جوز بوا و در هندوستان با برگ پان خورند. (آنندراج). و مقوی دل و اعضاست:
در او درختان چون گوز هندی و پوپل
که هر درخت بسالی دهد مکرّر بر.فرخی.
(1) - Arec. (2) - ن ل: سپیاری.

پوپو.

(اِ) هُدهُد. (اسدی) (دهار). ابوالربیع. مرغ سلیمان. پوپه. پوپک. پوپش. (برهان). پوبش. (زمخشری). شانه سر. شانه سرک. شانه بسر. بودبود:
خلاف نیست که شاه پرندگان باز است
اگر چه تاج وطن بر چکاد پوپو کرد.
اثیر اخسیکتی.
وصال بلبل با گل هنوز نابوده
بخیره شور برآورده شانه سر، پوپو.
|| (اِ صوت) حکایت صوت هدهد. آواز هدهد را نیز گفته اند، چنانکه آواز فاخته را کوکو خوانند. (برهان).

پوپؤک.

[پُ ءَ] (اِ) هدهد:
پوپؤک پیکی نامه زده اندر سر خویش
نامه گه باز کند گه شکند در شکنا.منوچهری.
پوپؤک(1) پیک(2) بریدیست که در ابر [ دَنَد ]
چون بریدانه مرقع بتن اندر فکند
راست چون پیکان نامه بسر اندر بزند
نامه گه باز کند گه بهم اندر شکند
بدو منقار زمین چون بنشیند بکند
گوئی از سهم کند نامه نهان بر سر راه.
منوچهری.
(1) - در نسخ چاپی: هدهدک، و بی شبهه غلط است.
(2) - ن ل: نیک.

پوپه.

[پو پَ / پِ] (اِ) پوپو است که هُدهُد باشد. و نیز به این کلمه معنی آرزومندی داده اند و بیت ذیل را شاهد آورده اند:
تو را پوپهء دخت سهراب خواست
دلت خواهش سام نیرم کجاست؟فردوسی.
و در لفظ پوبه و پویه نیز همین معنی را یاد کرده و همین شعر را شاهد آورده اند. و شاید اصل بویه باشد. رجوع به بویه شود.

پوپهام.

[پُپْ] (اِخ)(1) یکی از امیرالبحرهای انگلیس است. وی در توسعهء مستملکات انگلیسی در اقیانوس هند بسیار کوشید و مواضع بسیاری از هلندیها را ضبط کرد و دربارهء سیر سفائن به بعض کشفیات نایل آمد. او در سال 1762م. متولد شده و در سنهء 1820 درگذشته است.
(1) - Popham.

پوت.

(اِ) مهمل لوت. در جملهء اتباعی لوت و پوت این کلمه آمده است:
شیرخواره کی شناسد ذوق لوت
مر پری را بوی باشد لوت و پوت.مولوی.
عشق باشد لوت و پوت جانها
جوع از اینروی است قوت جانها.مولوی.
لوت بمعنی طعام است و پوت چون تابعی برای آن. و کلمهء دیگری هست و آن قلیه پوتی است که از جگر گوسفند سازند و از این رو در لغت نامه ها گمان برده اند که یکی از معانی پوت جگر است. والله اعلم. و صاحب برهان گوید: نوعی از خربزه هم هست.

پوت.

[] (اِ) بود. پوط. وزنی از اوزان روس معادل با پنج من و نیم تبریز.

پوتالا.

(اِخ)(1) نام بزرگترین معبد بت پرستان تابع دین بودا در نزدیکی شهر لهاسا از سرزمین تبت و آن تحت ادارهء بزرگترین رئیس روحانی بودائیان دالای لاما میباشد.
(1) - Poutala.

پوتسدام.

[پُتْ] (اِخ)(1) شهری در ایالت براندِبورگ از پروس، در 30 هزارگزی جنوب غربی برلن، بساحل راست نهر هاوِل بین دو دریاچه دارای 66000 تن سکنه و مدارس نظامی متعدّد، مدرسهء صنایع، مدرسهء باغبانی، مدارس متوسطه، کتابخانه، موزهء تاریخ طبیعی، قصور متعدّده، کارخانهء اسلحه سازی، کارخانهء قند، کارخانهء تنباکو، کارخانهء منسوجات پشمی، کارخانهء مشمع سازی و غیره.
(1) - Potsdam.

پوتک.

[تَ] (اِ) رجوع به پوته شود.

پوت کشی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)اصطلاحی است مقنّیان را.

پوتمکین.

[پُ تِ] (اِخ)(1) یکی از مارشالهای معروف روسیه. وی در سایهء حسن و جمال خود منظور نظر کاترین دوم بود. در سال 1773 م. در محاربهء با دولت عثمانی فاتح شد و به رتبهء مشیری و عنوان پرنسی نایل و مورد لطف امپراتریس گردید و بعد به مقام رئیس وکلائی رسید. انقسام لهستان را پیش نهاد و کریمه را ضبط کرد. وی مردی حریص بود و نسبت به اهالی سرزمینهای مسخّر ظلم و ستم بسیار روا داشت و توجه و مفتونیت کاترین وی را مغرور کرد و بنای کبر و بزرگ منشی گذاشت تا آنجا که توجه و التفات امپراتریس را از دست داده و در سال 1791م. درگذشت.
(1) - Potemkin.

پوتنزه.

[پُ تِ زَ] (اِخ)(1) شهر و مرکز لوکانی به ایتالیای جنوبی در مشرق ناپولی دارای 18600 تن سکنه.
(1) - Potenza.

پوتنگ.

[تَ] (اِ) نوعی پودنهء جنگلی در زیارت گرگان. (گااُبا).

پوتنی.

[نِ] (اِخ)(1) نام شهری در ایالت سوری از انگلستان در نه هزارگزی غربی لندن و آن مسقط الرأس مورّخ مشهور گیبون است.
(1) - Puntney.

پوتو.

[تُ] (اِخ)(1) نام کرسی کانتن سِن از ناحیت سَن دُنی. در ساحل سِن (فرانسه) در هشت هزارگزی مغرب پاریس دارای 38233 تن سکنه. لنگرگاه و اسکلهء مخصوص به زغال و زغال سنگ و شراب و کارخانه های صنایع مکانیک، عطرسازی، دریاچه ها و قصور عالیه دارد. و راه آهن از آن میگذرد.
(1) - Puteaux.

پوتورو.

[] (اِ) درختچه ای است در نواحی حارّه از جمله اطراف بندرعباس و چاه بهار و تیس و سه گونهء از آن در بلوچستان است، و آن را پوتوروغ نیز نامند. (گااوبا)(1).
(1) - Grewia popufolia. Grewia betulaefolia. Grewia
گونهء اول: Chadra tenaxگونهء دویم: asiatica
گونهء سیم: Grawia bicolor = Grerwiaو
discolor و فرانسهء نوع آن Grewie است.

پوتوروغ.

[] (اِ) رجوع به پوتورو شود.

پوتوسی.

[پُ تُ] (اِخ)(1) شهر مرکزی ایالتی به همین نام در جمهوری بلیوی(2) از آمریکای جنوبی. عرض جنوبی این شهر19 درجه و 35 دقیقه و طول غربی 67 درجه است و ارتفاع آن از سطح دریا به 4160 گز میرسد. دارای 30000 تن سکنه و معادن نقره و قلعی آن مشهور است. موقع آن ناهموار و غیرمستوی و کوچه ها غیرمنتظم و هوایش سریع التحوّل است. || ایالتی در بلیوی که از طرف مشرق به ایالت شارکاس و از سوی شمال به ایالت اورورو و کوشامبه و از جهت جنوب با جمهوری آرژانتین و از جانب مغرب به اقیانوس کبیر محاط و محدود است و مساحت سطح آن 140631 هزار گز مربع است. کوههای بلند، معادن نقره، آبهای معدنی و دریاچه های شور دارد.
(1) - Potosi.
(2) - Bolivie.

پوته.

[تَ / تِ] (اِ) پوتک. ظاهراً اصل کلمهء فوطه است:
دل بفراغت نه و لنگوته بند
از جهت زر نه بجان پوته بند.شاه داعی.
در لغت نامه ها به این کلمه معنی گنج و گنجینه و خزانه و مخزن داده اند و پوتک را مرادف آن آورده اند و همین شعر را شاهد گذرانیده لکن از این شعر ظاهراً چنین معنی مفهوم نمیشود.

پوتی.

[] (اِ) نام نوع کتبی که در هندوستان بر پوست توز می نوشته اند.

پوتی.

[پُ] (اِخ)(1) قصبه و اسکله ای است در ایالت کوتائیس از قفقاز در ساحل بحر اسود و مصب نهر ریونی. این قصبه مبدأ خط آهنی است که از طریق تفلیس به بادکوبه میرود و شعبهء دیگری هم دارد که به باطوم منتهی میشود، نام قدیمی نهر ریونی، فاش، بوده و به همین ملاحظه تواریخ عثمانی این قصبه را بنام فاش قلعه سی یاد میکنند و این خاک جزو ممالک عثمانیه بود و در سنهء 1829 م. روسها گرفته اند.
(1) - Poti.

پوتیدیا.

[پُ] (اِخ)(1) شهری قدیمی در برزخ شبه جزیرهء کسندیره در نزدیکی سالونیک که جزو مستملکات آتنی ها بشمار میرفت فیلیپ آنجا را ضبط کرد. کساندر از حکمرانان مقدونیه بتوسیع و تزئین این شهر پرداخت و آن را کساندریا نامید. اکنون ویرانه های آن برجاست و یک قریه ای مسمی به پنیا که در جوار آن هست.
(1) - Potidee.

پوتیفار.

[] (اِخ) عزیز مصر، مولای یوسف بن یعقوب علیهماالسلام و او شوهر زلیخاست و آنگاه که زلیخا یوسف را بدریدن پیراهن خویش متهم کرد، پوتیفار یوسف را زندانی کرد. رجوع به تفسیر ابوالفتوح رازی از سورهء یوسف و سفر تکوین تورات و یوسف و زلیخای شمسی و یوسف و زلیخای بختیاری و تواریخ اسلامی شود.

پوتین.

(از فرانسوی، اِ) مأخوذ از فرانسویِ بتین(1). کفش با دیواره های بلند که تا بالای غوزک پا را پوشد. موزه. نیم چکمه.
(1) - Bottine.

پوتیه.

[پُ یِ] (اِخ)(1) دُم ژزف. عالم موسیقی و مذهبی فرانسوی، مولد وی بوزمُن. وی آبهء سَن و اندریل بود. وی را یکی از نخستین کسانی شمارند که سرود گرگوری را احیاء کرده است (1835 - 1923م.).
(1) - Pothier (Dom Joseph).

پوج.

(ص) درشت و ناهموار و گرد و عاری از لطافت. (شعوری). از مجعولات شعوری است.

پوچ.

(ص) کاواک. پوک. بی مغز. میان تهی: پستهء پوچ. گردکان پوچ. بادام، تخمه، فندق پوچ. || هیچ. مهمل. ناچیز. سخت کم. بسیار قلیل. و رجوع به پُچ شود.
- پوچ شدن مغز؛ بشدن خرد و مختل گشتن فکر:
صائب از گفت و شنود خلق مغزم پوچ شد
گوش سنگین و به لب خاموش می سازد مرا.
صائب.
- حرف پوچ؛ سخنی بی معنی. کلامی بیهوده. جفنگ. لاطائل. باطل. دعوی بی دلیل.
- خوابهای پوچ؛ اضغاث احلام:
خواب پوچ این عزیزان قابل تعبیر نیست.
- هیچ و پوچ؛ از اتباع است:
شبم بوعده و روزم به انتظار گذشت
به هیچ و پوچ مرا روز و روزگار گذشت.
شاپور:
دریغ از یک هل [ هیل ] پوچ؛ یعنی هیچ بمن نداد.
-امثال:طیار مرا یاد کند، یک هل پوچ؛ظ یعنی هدیهء دوست هر چند ناچیز باشد، نمایندهء محبّت اوست.
|| آنچه سبک و متخلخل شده باشد از سوختن یا پوسیدن، چنانکه ذغالی بسیار بحال آتش مانده یا چوبی پوسیده یا دندان یا استخوانی تباه شده. پوک. کرو. || بلیط و قرعه که در آن چیزی نباشد. || بی اخلاق حسنه. شخصی بی اراده. بی مردانگی:
گفت ای کدخدای خام طمع
پیر پوچ بغل زن چمچاچ.
سوزنی.

پوچال.

(اِ مرکب) (از پوچ + ال، پسوند نسبت) آنچه از دم رندهء نجار پیدا آید و مانند آن. پوشال.

پوچالی.

(ص نسبی)(1) پوشالی: دولت پوچالی؛ دولت پوشالی(2).
(1) - Futile. Frivole. Vaine. .
(فرانسوی) Insignifiant
.
(فرانسوی)
(2) - etat tampon

پوچ قائی.

[] (اِخ)(1) امیر مجارستان به زمان شاه عباس کبیر و سلطان احمد عثمانی.
(1) - Bockai.

پوچکان.

[] (اِخ) شهری از خراسان که تا نیشابور سی وهشت فرسنگ مسافت دارد و تا هری سی فرسنگ. (نزهة القلوب ج3 چ لیدن صص177 - 178).

پوچ گو.

(نف مرکب) هرزه گو:
حدیث پوچ گویان بی تأمّل بر زبان آید
کف بی مغز هرگز در دل دریا نمیماند.
صائب.

پوچ مغز.

[مَ] (ص مرکب) کنایه از احمق است.

پوخ.

[] (ترکی، اِ) سرگین آدمی و لفظ ترکی است. (غیاث). || بیهوده. (آنندراج).

پوختن.

[تَ] (مص) پختن:
همه کس بهر غارت حیله میپوخت
شه غازی بت و بتخانه میسوخت.
امیرخسرو دهلوی.

پود.

(اِ) رشته ای باشد که در پهنائی جامه بافته میشود، و تار بدرازی جامه. (برهان قاطع). ریسمانی که جولاهه بربسته بعرض در میان تار اندازد و قماش بافته شود. رشته و ریسمانی باشد که بعرض جامه آن را میاندازند به هندی بانا گویند و تار و پود بمعنی تانا بانا می آید. (غیاث). لحمة. اِشتی. حابل. نیر. هدب. (منتهی الارب). نابل. مقابل تار. سَدیَ. تان. تانة: اِلحام؛ پود کردن جامه را. (منتهی الارب). اَواقی؛ نی جولاهه که بر آن پود میباشد. (منتهی الارب):
بیامُختشان رشتن و تافتن
به تار اندرون پود را بافتن.فردوسی.
ببارید از آن ابر تاریک برف
زمین شد پر از برف و بادی شگرف
هوا پود شد برف چون تار گشت
سپهدار [اسفندیار] از آن کار بیچار گشت.
فردوسی.
چو خسرو بر آنگونه بر، کار دید
فلک پود دید و زمین تار دید
به یزدان همی گفت بر پهلوی
که از برتران پاک برتر توی.فردوسی.
چو او تخت پر مایه بدرود کرد
خرد تار و مهر مرا پود کرد.فردوسی.
ز یزدان و از ما بر آنکس درود
که تارش خرد باشد و داد پود.فردوسی.
گلها کشیده اند بسر بر کبودها
نه تارها پدید بر آنها نه پودها.منوچهری.
هر یکی را درخور خدمت ثیابی داد خوب
خلعتی کو را بزرگی پود پود و فخر تار.
فرخی.
لباس جاه تو بادش همیشه
ز دولت پود و از اقبال تاره.
(از لغت نامهء اسدی).
خدایگانا چون جامه ایست شهر نکو
که تا ابد نشود پود او جدا از تار.
(ابوحنیفهء اسکافی از بیهقی چ ادیب ص 281).
به حُلَّهء دین حق در پود تنزیل
به ایشان بافت از تأویل تاری.ناصرخسرو.
من نپسندم تو را به پود کنون
چون نپسندی همی به تار مرا.ناصرخسرو.
نیست آمیخته با آب هنر خاکش
نیست آویخته در پود خرد تارش.
ناصرخسرو.
میوهء او را نه هیچ بوی و نه رنگ است
جامهء او را نه هیچ پود و نه تار است.
ناصرخسرو.
تنت چو پیرهنی بود جانْت را و کنون
همه گسسته و فرسوده گشت تارش و پود.
ناصرخسرو.
اندر او پود علم و نیکی باف
کومر این هر دو پود را تار است.ناصرخسرو.
تو ای ناصبی خامش ایرا که تو
نه ای آگه از پود و تار علی.ناصرخسرو.
لباسهای طبیعت نگر که چون بافد
سپهر گردان از پود و تار آتش و آب.
مسعودسعد.
تا تن به غم عشق تو مأخوذ شده است
تن تار بلا و رنج را پود شده است.
ابوالفرج رونی.
نسّاج نسبتم که صناعات فکر من
الا ز تار و پود خرد جامه تن نداشت.خاقانی.
بخت رمیده را نتوان یافت چون توان
زان تار کافتاب دمد پود و تار کرد.خاقانی.
چون بدین زودی کفن می بافت او را دست چرخ
کاشکی در بافتن من تار او را پودمی.
خاقانی.
هر دو جهان پوده ایست پیش رخ تو
لیک در این پرده پود و تار نیابی.عطار.
دست تهی به زیر زنخدان کند ستون
وندر هوا همی شمرد پود و تان پرف.
کمال اسماعیل.
عالم چو کارخانهء جولاه و گرد باد
سازد کلافه از جهت پود و تان برف.
طالب آملی.
از ره مرو به جلوهء ناپایدار عمر
کِت موجهء سراب بود پود و تار عمر.صائب.
- جهان تا بود تار تو پود باش؛ جملهء دعائیه است:
بقیدافه گفتا که بدرود باش
جهان تا بود تار تو پود باش.فردوسی.
سیاوش بدو گفت بدرود باش
جهان تار و تو جاودان پود باش.فردوسی.
|| (ص) کهنه. (برهان). مندرس. پوده. پوسیده. (رشیدی). و در بعض لغت نامه ها بیت ذیل را از فردوسی شاهد این معنی آورده اند:
شهی کو نترسد ز درویش پود
به شهنامه او را نباید ستود.
و بعضی بیت فوق را بدین گونه نقل کرده اند:
شهی کو ببرد ز درویش سود
به شهنامه او را نباید ستود.
شاید هر دو صورت غلط و اصل بیت این است:
شهی کو بترسد ز درویش بود
بشهنامه او را نشاید ستود.
و این صورت اخیر که در کمال سلاست است و هر ذوق سلیم صحت آن را تصدیق میکند مطابق است با نسخه ای از فردوسی متعلق به کتابخانهء مؤلف این لغت نامه که تقریباً در نیمهء قرن نهم هجری از نسخهء کهن تر نقل شده است. || خفّ. پوده. پُد. پُده. بود. بد. پیفه. قاو. (لغت نامهء اسدی). قَو. حرّاقه. حرّاق. آتش گیره. (برهان قاطع). و هر چیز سریع الاحتراق که آتش چخماق بر آن افکنند چون رکوی سوخته و چوب پوسیده و جز آن. سوخته ای بود که آتش بدان زنند. (اوبهی). چیزی باشد که با چخماق آتش بر آن زنند. (برهان). رکوی سوخته و چوب پوسیده که زیر چخماق نهند تا آتش گیرد. (رشیدی). پوسیده ای باشد که آتش بدان درگیرانند. (جهانگیری):
گر برفکنم گرم دل خویش به گوگرد
بی پود ز گوگرد زبانه زند آتش.
منجیک ترمدی.
|| پودنه. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی).
- بی تار و پود گشتن؛ از میان بشدن:
ز نالیدن بوق و بانگ سرود
هوا گشت از آواز بی تار و پود.فردوسی.

پود.

(روسی، اِ) پوت. وزنی از اوزان روسیه. رجوع به پوت شود.

پودات.

[] (ص) صاحب برهان گوید بمعنی محسوس باشد و پوداتان بمعنی محسوسات یعنی آنچه بنظر و حس درآید - انتهی. این کلمه از جملهء مجعولات دساتیر است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص239 شود.

پودر.

[] (اِخ) قریه ای به مغرب فارس.

پودر.

(فرانسوی، اِ)(1) بمعنی غبار و گرد، و در تداول فارسیان گرد سپیدی که زنان بجای سپیدآب بکار برند.
(1) - Poudre.

پودراتچی.

[پُ] (اِ مرکب) (از: روسی پُدرات + چی ترکی) مقاطعه کار برای تسطیح جاده ها و غیره. کنتراتچی.

پودرها.

[] (اِخ)(1) (توطئهء...) توطئه ای که در انگلستان توسط بعض کاتولیک ها برای عزل ژاک اول و انحلال مجلس شوری بعمل آمد (5 نوامبر 1605م.).
(1) - Poudres (Conspiration des).

پود گوریتزا.

[پُدْ گُ] (اِخ)(1) شهری در قره طاغ در 24 هزارگزی شرقی چتینه و 35 هزارگزی شمال غربی اشکودره در ساحل نهر موراچه. در تپهء فوقانی آن قلعه ای هست که به سوری محاط است و روی نهر موراچه پل بسیار متین و زیبائی قرار دارد موسوم به پل وزیر در زمان دولت عثمانی چارسوقی معمور و تجارت بسیار رائجی داشت اما از وقتی که بنا بر عهدنامهء برلن به قره طاغ واگذار شد تنزّل کرد زیرا اکثریت اهالی مسلمان بودند و پس از معاهدهء مزبور از آنجا به اشکودره هجرت کردند مع هذا پود گوریتزا بزرگترین شهر قره طاغ میباشد. و ابوالفتح سلطان محمد خان ثانی بانی آن بوده است. ویرانه های دیوکلیسا شهر مشهور رومیان در جوار این شهر دیده میشود و قریه ای موسوم به دوکله در روی این ویرانه واقع است.
(1) - Podgoritza.

پودل.

[] (اِخ) قریه ای به نوزده فرسنگی مشرقی بستک در فارس. (فارسنامهء ناصری). و بستک قصبهء ناحیه جهانگیریه در مشرق شهر لار (فارس) است. (فارسنامهء ناصری).

پودلاشی.

[پُدْ] (اِخ)(1) پودلاکی. یکی از ایالات قدیمهء لهستان. محدود است از طرف شمال بیالیستُک، و از جانب مغرب به مازُوی، و ساندومیِژ، و از جهت جنوب به لوبلین. نهر بوگ در طرف مشرق و رود ویستول در جهت مغرب این ناحیه جریان دارد. طول این ناحیه 200 هزار و عرض 160 هزار گز است مرکز وی شهر شِدْلْتْسِه(2) است و شهرهای عمدهء لوبلین، بیالا، لوکو است.
(1) - Podlachie.
(2) - Siedlce.

پودنساک.

[پُ دِ] (اِخ)(1) کرسی کانتُن ژیرُند، از ناحیت بُرْدو در کنار گارُن، دارای 1417 تن سکنه و شراب است. و راه آهن از آن جا گذرد.
(1) - Podensac.

پودنک.

[] (اِخ) قریه ای است به یک فرسنگی مشرق شیراز. (فارسنامه).

پودنه.

[نَ / نِ] (اِ)(1) قسمی گیاه معطّر از احرار بُقول شبیه به نعناع در تداول امروزی. و در قدیم پودنه بمعنی نعنع و نعناع، (دهار) و پودنهء بستانی مستعمل بوده است. و این گیاه را که امروز پودنه میخوانیم در قدیم پودنه لب جوی و پودنهء جویباری (ذخیرهء خوارزمشاهی) و نعناع وحشی میگفتند. پود. پونه. پونا. غاغعه. حَبْق. حَبْق الماء. غاغ. پودینه. حَبْق التمساح. و معرّب آن فَوتنج و فودنج است. نّمام. نعنع الماء. فودنج النهری. کوهینه(2). غلیجن. جلنجوجة. جلنجویة. صعترالفرس. سعتر فارسی. فلیه. راقوته. پودنگ و آن از نوع سیسنبرهاست.
- امثال:طمار از پودنه بدش می آید پودنه در لانه اش سبز میشود.ظ
در بعض کتب ضومران و ضیمران را مترادف پودنه آورده اند و صحیح نیست ضومران و ضیمران شاهسفرم است که آن را ریحان دشتی و ریحان فارسی نیز نامند. رجوع به ضومران شود.
(1) - Mentha- viridis. Mentha .(لاتینی) pulegium
.
(فرانسوی) Menthe aquatique. Pouliot
.(لاتینی)
(2) - Mentha Sylbestris

پودنهء بری.

[نَ / نِ یِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) پودنه صحرائی. ظُفیره. ظفیرا. فودنج صحرائی. فودنج جَبلی. پودنهء کوهی. پودنهء دشتی. فوتنج برّی. رجوع به پودنه شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Pouliot sauvage

پودنهء دشتی.

[نَ / نِ یِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نعناع. نعنع. پودنهء باغی. پودنهء بستانی: صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی گوید از دیگ افزارهاست گرم و خشک است بدرجهء سیم و لطیف کننده است. و در جای دیگر گوید: و باشد که به طلیهاء گرم حاجت آید چون خردل و انجیر و پودنهء دشتی. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به پودنه و پودنهء برّی شود.

پودنهء صحرائی.

[نَ / نِ یِ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) مشکطرامشیع. مشکطرامشیر. قطامانون.(2) بقلةُالغزال. پودنهء برّی. رُتَک. رجوع به پودنه و پودنهء برّی شود.
(1) - Dictamne. Dictame .
(یونانی: Diktamon)
(2) - از یونانی.

پودنهء لب جوی.

[نَ / نِ یِ لَ بِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) پودنهء جویباری. نعناع وحشی. رجوع به پودنه شود: ملک علاءالدین [از سلاطین غور] قصد بهرامشاه کرد و بهرامشاه با او در کنار آب باران مصاف داد با وجود اینکه دویست فیل جنگی داشت از علاءالدین منهزم شد و شب از شدت سرما پناه بخرابه ای برد دهقانی دید گفت طعام چه داری مرد دهقان پنیر و پودنهء لب جوی آورد. (جامع التواریخ رشیدی).

پودولسک.

[] (اِخ) یکی از نواحی اروپای جنوب شرقی که سکائیه هردوت شامل آن نیز هست. (ایران باستان ص615).

پودولیا.

[پُ دُ](1) ناحیتی در مغرب اوکرانی که از طرف شمال به وولهینیا و از سوی شمال شرقی به کیف و از جهت مشرق به خرسون و از جانب جنوب شرقی به بسارابیا و از جهت جنوب غربی به گالیسی محدود است و از این قسمت بوسیلهء نهر دنْیِستِر مفروز میشود. طول آن 400 عرض وی 180 هزار گز است شهر عمده، کامِنِتزپُدُلسک اراضی بسیار حاصلخیز دارد و حبوبات، کنف، رزک (هوبلون) توت و محصولات دیگر در اینجا بعمل می آید. حیوانات و معدن آهن و معدن نمک هم دارد.
(1) - Podolie.

پوده.

[دَ / دِ] (ص) در لغت نامهء اسدی آمده است: پوده. چون پوسیده گشته باشد و هرچه پوسیده گشته باشد گویند پوده باشد. پوک. پوچ. میان تهی. خالی. پود. پده. سخت سوده و ریخته. (مؤیّد الفضلاء):
آب هرچه(1) بیشتر نیرو کند
بند و ورَغ سست و پوده بفکند(2).رودکی.
دو دستم بسستی چو پوده پیاز
دو پایم معطل دو دیده غرَن.
بوالعباس عباسی.
دگر کِت ز دار مسیحا سخن
بیاد آمد از روزگار کهن...
کسی را چه خوانی همی سوگوار
که کردند پیغمبرش را بدار
که گوید که فرزند یزدان بد اوی
بدان دار برگشته خندان بد اوی
چو فرزند بُد رفت سوی پدر
تو اندوه آن چوب پوده مخور.فردوسی.
بدیشان چنین گفت پس شهریار
که آن کس سزاوار باشد بدار
که غمگین نباشد بدرد پدر
نخوانمش جز بدتن و بدگهر
نباید که دارد بدو کس امید
که او پوده تر باشد از پوده بید.فردوسی.
به برآورد بخت، پوده درخت
من بدین شادم و تو شادی سخت.عنصری.
نم برآمد ز ریگ تفته زمین
بر برون زد ز شاخ پوده شجر.مسعودسعد.
چه می پیچی در این دام گلوپیچ
که جوزی پوده بینی در میان هیچ.نظامی.
زانکه این مشتی دغلباز سیه گر تا نه دیر
همچو بید پودهء ریزند در تحت التراب.عطار.
یکی عالم ببیند بید پوده
کند آن بید پوده جمله سوده.
عطار (اسرارنامه).
جگرگاه بیچاره بشکافتند
جگرپوده و دل سیه یافتند.نزاری قهستانی.
ط ||عفن. (مهذب الاسماء). گندیده. ||رکوی سوخته و چوب پوسیده که آن را بجهت آتشگیره مهیّا کرده باشند و بعربی حرّاقة گویند. (برهان). پُده. پود. (لغت نامهء اسدی نخجوانی). خف. قاو. (لغت نامهء اسدی). قَو:
گر برفکنم گرم دل خویش به گوگرد
بی پوده ز گوگرد زبانه زند آتش.منجیک.
ط ||بی مغز. سبک مغز. نادان. کم مایه:
نظم گوهربار جان افزای عقل افروز تو
کرده شعر شاعران پوده را یکسر هبا.سنائی.
ط - پوده مغز؛ بی مغز. سبک مغز:
یک دوست که بر سیرت نیکوست کجاست
هی هی که درین زمانه خود دوست کجاست
پسته دهنان پوده مغزند همه
از مغز طمع بریدم آن پوست کجاست.
؟ (از جنگی مورخ به سال 551 ه . ق.).
ط ||کهنه. دیرینه. ||تنبل. کاهل: پوده تر؛ کاهل تر. ||پود. مقابل تار. (برهان).
- پوده پوده؛ پودهای آن از هم گسیخته و ریخته. مقابل تار تار:
تا لباس عمر اعدایش نگردد دوخته
تارتار و پوده پوده شد فلات آن فوات.
(منسوب به رودکی و نسبت غلط است). ط
(1) - ن ل: گرچه.
(2) - ن ل: بر کند.

پوده.

[دَ] (اِخ) قریهء مرکز بلوک سمیرم سفلی در اصفهان.

پوده.

[دِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیارستاق بخش ییلاقی رودسر شهرستان لاهیجان. 49 هزارگزی جنوب رودسر 13 گزی جنوب خاور سی پل. کوهستانی، سردسیر، سکنه 180 نفر، زبان گیلکی و فارسی، آب آن از چشمه. محصولاتش، غلات، بنشن، لبنیات و پشم، شغل اهالی زراعت و چارواداری، شال و جوراب بافی. راه مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

پوده کباب.

[دَ / دِ کَ] (اِ مرکب) کبابی که از گوشت خوابانیده و تُرد و نرم کرده سازند؛ و در بعضی فرهنگها کبابی که گوشت آن نرم بکوبند و سپس بسیخ بریان کنند:
دلم تنوره و عشق آتش و فراق تو داغ
جگر معلق بریان و سلّ(1) پوده کباب.طیّان.
(1) - ریه. شش.

پوده کردن.

[دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب)ثقل کردن. تخمه کردن. (لغت محلی شوشتر). رودل کردن.

پوده نوئیه.

[دَ ی یِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان خبر بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 63 هزارگزی جنوب باختری بافت و دو هزارگزی جنوب راه فرعی خبر به دشت بر. کوهستانی و سردسیر. دارای 10 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پوده نوئیه.

[دَ ی یِ] (اِخ) دهی از بخش میان کنگی شهرستان زابل، واقع در دو هزارگزی جنوب باختری ده دوست محمد. کنار راه مالرو ده دوست محمد به زابل. جلگه،گرم، معتدل، دارای 348 تن سکنه است و آب آن از رود هیرمند می باشد. محصول آنجا غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پودیبراد.

[پُ] (اِخ)(1) نام یکی از پادشاهان چهستان (بوهِم). وی اص یکی از اشراف آن کشور بود و برای خلع آلبرت دوم داماد سگیسموند پادشاه متوفی بسال 1437 م. با مادر زن خویش باربه اتفاق کرد و بجنگ پرداخت و در سنهء 1444 م. بقیمومت لادیسلاس صغیر تعیین شد ولی لادیسلاس در سنهء 1458 م. وفات یافت و در نتیجه پودیبراد مالک تخت و تاج گردید لکن بعلت بعض امور دنیه پاپ وی را از کلیسا طرد و داماد او ماتیاس کورون که حکمران مجارستان بود وی را در سنهء 1468 خلع کرد و او بسال 1471 م. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Podibrade.

پودینه.

[نَ / نِ] (اِ) پونه. پودنه. فوتنج. حبق. نعناع. نعنع. غاغ. (منتهی الارب). پودنهء بستانی. فودنج. ||پودینهء نهری. پودینه جویباری؛ حبق الماء. حبق التمساح؛ پونهء متداول امروز. رجوع به پودنهء لب جوی شود. ||پودینهء کوهی؛ سعتر. آویشن. صعتر. پودینهء برّی. رجوع به آویشن شود. صاحب بحر الجواهر آرد: من البقول المعروفة نهریٌ و بستانیٌ و بریٌ و جبلیٌ. حارٌ یابسٌ فی الثالثة. یجذب من عمق البدن و یقطع و یجفف و ینفع من الجذام و الفواق و الخفقان و الیرقان و الغثیان و الاستسقاء و هو قوی فی اخراج الاخلاط الغلیظة اللزجة من الصدر و یقطع الباه و یمنع الاحتلام.

پوذ.

(اِ) پده. قاو. قو. خف:
گر برفکند گرم دم خویش به گوگرد
بی پوذ ز گوگرد زبانه زند آتش.
منجیک ترمذی.
رجوع به پود شود.
ط پوذه.
[ذَ / ذِ] (اِ) پوک. پده. رجوع به پوده شود.

پوذه.

[ذَ / ذِ] (اِ) پود. رجوع به پود شود. ||(ص) پوک. پوچ.

پوذینه.

[نَ / نِ] (اِ) نعنع. نعناع جویباری. رجوع به پودینه شود.

پور.

(اِ) در اوستا و پارسی باستان پوثره(1) و در سانسکریت پوتره(2) و در پهلوی پوس و پسر و پوهر و پور. (یشتها تألیف پورداود ج 2 ص62). پسر. مقابل دختر. ابن. پوره. پُس. فرزند نرینه:
نه چون پور میر خراسان که او
عطا را نشسته بود کردگار.رودکی.
سوی میسره گرد بستور بود
زریر سپهدار را پور بود.دقیقی (از شاهنامه).
بیامد همانگاه بستور شیر
نبرده کیان زاده پور زریر.
دقیقی (از شاهنامه).
پدر زنده و پور جویای گاه
از این خام تر نیز کاری مخواه.فردوسی.
ندیدند جز پور طهماس زو
که فرّ کیان داشت فرهنگ گو.فردوسی.
چنین گفت من پور اسفندیار
سر راستان بهمن نامدار.فردوسی.
که نزدیک ما پور شاه آمده ست
پر از کینه و رزمخواه آمده ست.فردوسی.
بخندید با رستم اسفندیار
چنین گفت کای پور سام سوار.فردوسی.
که چون بودتان کار با پور سام
بدیدن به است، ار به آواز و نام.فردوسی.
بفرمود تا در میان پور طوس
بگردد به هر جای با بوق و کوس.فردوسی.
منم پور نوذر جهان شهریار
ز تخم فریدون منم یادگار.فردوسی.
سه پور فریدون سه داماد اوی
نخوردند می جز که بر یاد اوی.فردوسی.
گروهی که بایست کردند گرد
بر شاه شد پور او یزدگرد.فردوسی.
ببابک چنین گفت از آن پس جوان
که من پور ساسانم ای پهلوان.فردوسی.
بیاورد پور سیاوخش را
جوان خردمند جان بخش را.فردوسی.
کنون هفت سال است تا پور تو
بمانده ست نزدیک دستور تو.فردوسی.
چو پور سیاوش شنیدش پیام
منم پیشرو گفت بهرام نام.فردوسی.
همان نیز پور سپهبد چه کرد
از ایران و توران برآورد گرد.فردوسی.
ترا نوز پورا گه رزم نیست
چه سازم که هنگامهء بزم نیست.فردوسی.
مرا جز بدو نیست امروز جنگ
من و گرز و میدان پور پشنگ.فردوسی.
تو پور گو پیلتن رستمی
ز دستان سامی و از نیرمی.فردوسی.
منم پور گودرز کشوادگان
سر سرکشان گیو از آزادگان.فردوسی.
چنین تا برآمد برین روزگار
تهمتن بیامد بر شهریار...
برستم سپردش دل و دیده را
جهانجوی پور پسندیده را.فردوسی.
سیامک خجسته یکی پور داشت
که نزد نیا جای دستور داشت.فردوسی.
نیارد کس او را ز گردان نیو
جز از نامور پور گودرز، گیو.فردوسی.
فرامرز پور جهان پهلوان
دلیر است و بیدار تخم گوان.فردوسی.
چنین داد پاسخ که بازآر هوش
که من پور قیدافه ام، قیدروش.فردوسی.
منم پور شاپور کو پور تست
ز فرزند مهرک بزادم درست.فردوسی.
بگیتی بماند ز فرزند نام
که این پور زال است و آن پور سام.فردوسی.
ورا هوش در زاولستان بود
بدست تهم پور دستان بود.فردوسی.
سر نامه از دادگر کرد یاد
دگر گفت کاین پند پور قباد....فردوسی.
چو برگشت از آن جایگه پهلوان
بیامد بر خسته پور جوان.فردوسی.
پس آگاهی آمد همانگه به گیو
ز گم بودن رزمزن پور نیو.فردوسی.
مبادا که گردد بتو کینه خواه
ز خشم پدر پور سازد تباه.فردوسی.
سرافراز پور یل اسفندیار
ز گشتاسب اندر جهان یادگار.فردوسی.
یکی چشمه ای دید تابان ز دور
یکی سروبالا دلارام پور
یکی جام می برگرفته بچنگ
بسر بر زده دستهء گل برنگ.فردوسی.
پس پردهء تو ایا نامجوی
یکی پاک پور آمد از ماهروی.فردوسی.
چو نزد ده و دو رسانید سال
برافراخت یال یلی پور زال.
(داستان کک کوهزاد).
مر او را گفت پورا چند گوئی
در آتش آب روشن چند جوئی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو بختش به هر کار منشور داد
سپهرش یکی نامور پور داد.اسدی.
تخم بخت نیک پورا نیست چیزی جز هنر
بار بخت نیکت از شاخ هنر باید چدن.
ناصرخسرو.
گرت هوشست و دل ز پیر پدر
سخنی خوب گوشدارای پور.ناصرخسرو.
دانی که چگونه گشت خواهی
اندر پدرت نگه کن ای پور.ناصرخسرو.
به دین از خری دور باش و بدان
که بی دینی ای پور بی شک خریست.
ناصرخسرو.
برسایش ما را ز جنبش آمد
ای پور در این زیر ژرف دریا.ناصرخسرو.
پور اگر پندپذیری همی
پند من اینست ترا والسلام.ناصرخسرو.
چنین خواندم که پیش پور آزر
از آتش نرگس و گل رست و ریحان.
ناصرخسرو.
ز مردم آن بود ای پور ازین دو پای روان
که فعل دهر فریبنده را خبر دارد.
ناصرخسرو.
این جهان خوابست خواب ای پور باب
شاد چون باشی بدین آشفته خواب؟
ناصرخسرو.
در نام نگه مکن که فرق است
در زادهء عوف و پور ملجم.خاقانی.
عدل یتیم مانده ز پور قباد گفتا
کز تیغ فتح زایت به مادری ندارم.خاقانی.
بشنو ای پور پند خاقانی
جان تست این روان علم طلب.خاقانی.
ای پور ز خاقانی اگر پند پذیری
زین پس نشود عالم خاک آبخور تو.
خاقانی.
پور سبکتکین توئی دولت یار خدمتت
بنده بدور دولتت رشک روان عنصری.
خاقانی.
چو میل آورد سوی آن پشته گاه
بود پور هم پشت با او براه.نظامی.
چنین گفت با پور دهقان پیر
که تفلیس ازو [اسکندر] شد عمارت پذیر.
نظامی.
پس معرّف گفت پور آن پدر
این برادر زآن برادر خردتر.مولوی.
در ترکیب بعض اعلام چون مزید مؤخری بکار رود:بغپور، فغفور. پهلوان پور. (فردوسی). شاپور، شاه پور، شهپور. (فردوسی). ط ||نبیره. نبسه:
چو زو آگهی یافت کاوس کی
که آمد ز ره پور فرخنده پی
پذیره شدش با رخی ارغوان
ز شادی دل پیر گشته جوان.فردوسی.
ط ||دُرّاج.(3) ||آنکه خود را نادان و هیچ مدان وانماید. (برهان). ||نسل. (برهان).
(1) - puthra.
(2) - putra.
(3) - Francolin.

پور.

(اِخ) فور.(1) نام رای شهر کنوج (قنوج). ||نام یکی از ملوک قدیمهء هند. وی در زمان استیلای اسکندر مقاومتی کرد ولی به اسارت افتاد. وقتی که او را به حضور اسکندر بردند از وی پرسید: «می خواهی که با تو چه معامله کنم؟» گفت: «معاملهء شاهانه» این پاسخ موافق طبع اسکندر افتاد و از سر خون او در گذشت و ممالک وی را با بعض نواحی دیگر بدو بخشید. پور نیز در ازاء این محبت بتسهیل فتوحات او اعانت کرد اما پس از وفات اسکندر سرداران وی بر او نبخشودند و او را بقتل رسانیدند. رجوع به فور شود. بروایت فردوسی فور در میدان نبرد بدست اسکندر کشته شده است.
(1) - Porus.

پور.

(اِخ) مرکز دهستان احمدی بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس، واقع در 114 هزارگزی حاجی آباد. سر راه مالرو میناب به بافت. کوهستانی، گرمسیر، دارای 363 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا خرما. شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو است. ساکنین از طایفهء احمدی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پور آتبین.

[رِ] (اِخ) مراد فریدون قاتل ضحاک است و پور آبتین مصحف آن است. رجوع به آتبین و رجوع به فریدون شود.

پور آزر.

[رِ زَ] (اِخ) مراد ابراهیم پیغمبر، پدر اسماعیل علیهما السلام است:
چنین خواندم که پیش پور آزر
از آتش نرگس و گل رست و ریحان.
ناصرخسرو.
این کعبه نور ایزد و آن سنگ خاره بود
آن کعبه پور آزر و این کردگار کرد.
خاقانی.
رجوع به ابراهیم شود.
ط پورا.
(اِخ)(1) پایتخت گدروزی که اسکندر آن را فتح کرد. این شهر را با فهرج کنونی تطبیق میکنند. (ایران باستان پیرنیا ج 3 ص1859).
(1) - Pura.

پورارتک.

[تَ] (اِخ) روز هشتم از ماه پالگن از اعیاد هندوان: «و یعملون فیه للبراهمة من الدقیق و السمن ضروبا من الاطعمة». (ماللهند بیرونی ص 290).

پور اسفندیار.

[رِ اِ فَ] (اِخ) مراد بهمن پسر اسفندیار است:
چنین گفت من پور اسفندیار
سر راستان بهمن نامدار.فردوسی.
ط پورب.
[بَ] (اِ)(1) مشرق در تداول مردم هند، پورب ویش، ناحیة المشرق. (ماللهند بیرونی ص82 و 145 و 146 و 250).
(1) - Purva.

پوراسوئی.

(اِخ) نام محلی است در قفقاز در شمال کویر قره یاز، بین کاخت و گرجستان.

پوران.

(اِ) جمع پور. پسران. ||خلیفه. جانشین. ||یادگار. (برهان).

پوران.

(اِخ) نام شهر کنوج (قنوج). (جهانگیری). فوران. (رشیدی). رجوع به پور و رجوع به پورا شود. ||دهی است بخراسان. (رشیدی).

پوران.

(اِخ) ملکهء ایران. رجوع به پوراندخت و رجوع به بوران شود.

پوران تروش.

(اِخ) نام ساحری که در زمان خود مثل و مانند نداشت. (برهان قاطع). صاحب انجمن آرای ناصری گوید نام ساحری بود معاصر زردشت -انتهی. باید دانست که طبق سنت زرتشتیان شهادت زرتشت بدست یکتن تورانی بنام براترک رش(1)، برات رش(2)، برات رییش(3) و یا برادرش(4) (به اختلاف قرائت های پهلوی) انجام گرفت. نام این شخص در بندهش و زادسپرم ذکر شده و جزو پنج برادری که از خاندان کرپ(5) بودند معرفی شده است. در بهمن یشت فصل 2 بند 2 آمده: «زراتشت از اهورمزدا بیمرگی (جاودانی) خواست. اهورامزدا در پاسخ گفت: اگر من ترا جاودان سازم آنگاه تور برادرش، هم بیمرگ خواهد شد(6) و بنابراین رستاخیز هم ممکن نخواهد بود». در داستان دینیک (کتاب دینی پهلوی) آمده(7): «برادر کرش بهترین مردان (یعنی زرتشت) را بکشت». در سنت مزدیسنان آمده که در حین شهادت، در دست زرتشت مهرهء ستایشی (تسبیحی) بود و چون آن گجسته (ملعون) خواست وی را بکشد، زرتشت مهره بگسیخت و او را بسوزانید. طبق روایات داستانی، این واقعه در حملهء دوم ارجاسپ تورانی ببلخ صورت گرفت. در آن زمان گشتاسب در سیستان بود و در بلخ جز لهراسب پدر پیر و منزوی گشتاسب کس نبود. او نیز در جنگ کشته شد. تورانیان به آتشکدهء نوش آذر که مقام زرتشت بود رفتند و وی را با هشتاد هیربد دیگر بکشتند. فردوسی این واقعه را بتفصیل آورده است. مؤلف انجمن آرا گوید: « بعد از سی سال از حکومت گشتاسب، ارجاسپ از ترکستان بدارالملک بلخ تاخته لهراسپ را بکشت و تور براتور به آتش خانه آمد و زرتشت را از پای درآورد و مدت عمرش هفتاد و هفت سال بوده است.» (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی دکتر معین صص79 - 80). و بدیهی است که (پوران تروش) مصحف نام تورانی مذکور است.
(1) - Bratrok - rech.
(2) - Brat - resh.
(3) - Brat - royish.
(4) - Brad - resh.
(5) - Karap. (6) - زیرا در علم ازلی چنین مقدر شده بود که او قاتل زرتشت باشد.
(7) - فصل 2 ص218 (ضمن کتب مقدس مشرق. وست).

پوران تروی.

[پُرْ رِ] (اِخ)(1) به آلمانی پرونت- روت(2). کمونی در سویس (برن)، در ژورا(3): شهر عمده آژوا، دارای 6953 تن سکنه و صنایع ساعت سازی و کفاشی.
(1) - Porrentruy.
(2) - Pruntrut.
(3) - Jura.

پوران دخت.

[دُ] (اِخ) مشهور با باء فارسی و لکن در سکه های پهلوی با باء موحده است (بوران) بدون کلمهء دخت. رجوع شود به سکه های ساسانی تألیف دمرگان. بروایت شاهنامه وی دختر خسرو پرویزبن هرمزبن انوشیروان و ملکهء ایران پس از قتل شهریار و پیش از آزرمی دخت و پادشاهی او هیجده ماه بوده است و خوارزمی در مفاتیح لقب او را سعیده گفته و او بیست و پنجمین شاه از شاهان ساسانی است. در ترجمهء تاریخ طبری بلعمی آمده است: «فصل. در ذکر خبر پادشاهی پوران دخت بنت پرویز. پس چون پوران دخت بپادشاهی بنشست عدل و داد کرد و جور و ستم برگرفت و آن مرد که شهرایران را(1) کشته بود بخواند و بنواخت و او از خراسان بود. نام او سفروح (پوس فرخ). پوران دخت او را وزیری بداد و نامه ای نوشت به همهء سپاهها تا همه بحضرت او گردآمدند و آن نامه بر ایشان بخواند و از آن نسخه نامه به هر شهری نوشتند و اندر آن نامه چنین نوشته بود که این پادشاهی نه بمردی توان داشتن، بلکه بعنایت حق سبحانه و تعالی و به عدل و سیاست پادشاه نگاه توان داشتن. و بسپاه دشمن نتوان شکستن مگر بعطا دادن بسپاه و سپاه نگاه نتوان داشت مگر بداد و عدل و انصاف و چون پادشاه دادگر بود ملک بتواند نگاه داشتن اگر مرد بود و اگر زن و من چنان امید دارم که شما عدل و عطا از من بینید چنانکه از هیچکس ندیده باشید. و بفرمود که هر چه در ولایت بر مردم از روزگار پرویز بقایای خراج بمانده بود همه بیفکندند و آن دفترها بشستند و داد و عدل بگسترانید چنانکه بهیچ روزگار ندیده بودند و آن چوب چلیپا که از روم آورده بودند و پرویز باز نداده بود آن را بملک روم بازداد تا او را به پوران دخت میل افتاد و رها نکرد که کسی در پادشاهی او بعجم رود و به روزگار او پیغمبر صلی الله علیه و سلم از دنیا مفارقت کرد و ابوبکر بخلافت بنشست و پوران دخت یکسال و چهار ماه پادشاه بود و آن سقروخ(2)(پوس فرخ) خراسانی وزیر او بود چون پوران دخت بمرد، مردی از خویشان پرویز نام او حسید(3) از پس پوران دخت بملک بنشست و یکماه ببود و پس بمرد و پادشاهی به آزرمی دخت رسید.» (بلعمی نسخهء خطی مؤلف ورق 233، ص دست راست). و در شاهنامه آمده است:
یکی دختری بود پوران بنام
چو زن شاه شد کارها گشت خام(4)
که از تخم ساسان همان مانده بود
بسی دفتر خسروان خوانده بود
بر آن تخت شاهیش بنشاندند
بزرگان برو گوهر افشاندند
چنین گفت پس دخت پوران که من
نخواهم پراکندن انجمن
کسی را که درویش باشد ز گنج
توانگر کنم تا نماند برنج
مبادا بگیتی کسی مستمند
که از داد او بر من آید گزند
ز کشور کنم دور بدخواه را
بر آیین شاهان کنم راه را.
کشته شدن پیروز خسرو:
نشانی ز پیروز خسرو بجست
بیاورد بیگانه مردی درست
خبر چون بنزدیک پوران رسید
ز لشکر بسی نامور برگزید
فرستاد او را گرفتند خوار
ببستند پایش به بند استوار
ببردند پیروز را پیش اوی
بدو گفت کای بدتن زشتخوی
ز کاری که کردی بیابی جزا
چنان چون بود درخور ناسزا
ز آخور هم آنگه یکی کرّه خواست
بزین اندرون نوز، ناگشته راست
به بستش بر آن اسب بی زین چو سنگ
فکنده بگردن درش پالهنگ
چنان کرّهء تیز نادیده زین
بمیدان کشید آن خداوند کین
سواران بمیدان فرستاد چند
بفتراک بر گرد کرده کمند
که تا کره او را همی تاختی
زمان تا زمانش برانداختی
زدی هر زمان خویشتن بر زمین
بر آن کره بر بود چند آفرین
چنین تا برو بر بدّرید چرم
همیرفت خون از تنش نرم نرم
سرانجام جان را بخواری بداد
چرا جوئی از کار بیداد داد
جز از بد نباشد مکافات بد
چنین از ره داد دادن سزد
همیداشت پوران جهان را بمهر
نجست از بر خاک باد سپهر
چو ششماه بگذشت بر کار او
ببد ناگهان کژّ پرگار او
به یک هفته بیمار بود و بمرد
ابا خویشتن نام نیکی ببرد
چنین است آئین چرخ روان
توانا بهر کار و ما ناتوان
چه درویش باشی، چه مرد درم
چه افزون بود زندگانی، چه کم
چه بر کام دل کامکاری بود
چه بر آرزو تن بخواری بود
اگر مرد گنجی و گر مرد رنج
نه رنجت بود جاوادنه نه گنج
چه صد سال شاهی بود، چه هزار
چه شصت و چه سی و چه ده یا چهار
چو شد اسپری روز هر دو یکیست
گر افزون بود سال و گر اندکیست
ترا یار کردارها باد و بس
که باشد بهر جات فریادرس
رها کن ز چنگ این سپنجی سرای
که پرمایه تر زین ترا هست جای
به آموختن گر ببندی میان
ز دانش روی بر سپهر روان.
و صاحب حبیب السیر گوید: «اردشیربن شیرویه ملقب بکوچک بود. در سن هفت سالگی قائم مقام پدر شد و یکی از اکابر عجم بنیابتش مهمات را فیصل میداد و چون این خبر بسمع شهریار که در سلک اعاظم امرا انتظام داشت و بضبط سرحد روم اشتغال مینمود رسید، در خشم شد که چرا بی مشورت من کودکی را پادشاه ساخته اند و لشکر بمداین کشید و اردشیر را بقتل رسانید و متصدی امور حکومت گردید. مدت ملک اردشیر یکسال بود و شهریار را بعضی مورخان بشهربراز تعبیر کرده اند و صاحب شهنامه نامش را گراز گفته و طبری شهریار ایران در قلم آورده و بر هر تقدیر چون او از خاندان پادشاهان نبود اکابر عجم از خدمتش عار داشتند و سه برادر از سپاه اصطخر بر قتلش اتفاق کردند و در حین سواری بزخم سیف و سنان از پشت زین به روی زمین انداختندش. مدت سلطنتش بقول اکثر ارباب اخبار چهل روز بود و پوران دخت بنت پرویز بعد از قتل شهریار به اتفاق اعیان عجم قدم بر مسند سلطنت نهاد و بکمال عقل و تدبیر اقارب و اعیان و سپاهیان را بلطف و احسان فراوان مستمال گردانید و ابواب عدل و انصاف بگشاد اما حقیقت حال آن است که، نظم:
چو تاج کیانی بپوران رسید
شکوهی در آن خاندان کس ندید
بیاد آور این قول سنجیده را
بخوان قول مرد سخن دیده را
شکوهی نماند در آن خاندان
که بانگ خروس آید از ماکیان.
پوران دخت چون یکسال و نیم بسلطنت گذرانید رخت بعالم آخرت کشید و چشنده(5)بقول زمرهء ارباب اخبار در سلک ابن اعمام خسرو انتظام داشت و بعضی بر آنند که او از خاندان ملک نبود نامش فیروز است و جشند [کذا](6) لقب اوست و او بغایت بزرگ سر بود و در آن وقت که افسر بر سرش نهادند گفت این تاج تنگ است. عقلا از شنیدن این سخن تطیر کردند و جزم دانستند که زمان دولتش اندکی خواهد بود، و ابن اثیر گوید: و کان ملکه اقل من شهر و قتله الجند لانهم انکروا سیرته. و هیچکس زمان ملکش را زیاده از دو ماه نگفته اند.» (حبیب السیر جزو2 از چ قدیم تهران ج1 ص89). صاحب مجمل التواریخ والقصص گوید: پوران دخت، دختر پرویز بود از دختر قیصر مادر شیرویه و خشب الصلیب که ترسایان دار مسیحا خوانند بروم بازفرستاد، بجاثلیقان و خویشان، و اندر پیروز نامه گوید دختر نوشیروان بود نام او هجیر، و روایت پیشین حقیقت تر است. پیرهنی وشی سبز داشت و شلوار آسمان گون و تاج همچنان. بر تخت نشسته، تبرزینی در دست. (مجمل التواریخ والقصص ص37). و باز گوید: پادشاهی بوران دخت پرویز، یکسال و چهار ماه بود، و روزگار قوت اسلام بود و سپاه همیفرستاد بحرب عرب و همان مدت بمداین بمرد. (مجمل التواریخ ص 82). و در جدول شرح کسروی گوید، پادشاهی بوران دخت پرویز یکسال و چند روز بود. (مجمل التواریخ ص88) و هم گوید: اندر عهد بوران دخت پیغامبر علیه السلام گذشته بود و ابوبکر صدیق بخلیفتی نشسته و آخر عهدش بود، چون سه ماه از ملک بوران بگذشت خلافت بعمر خطاب رضی الله عنه رسید. و سپهبد رستم بود که بحرب قادسیه کشته شد و فرخ زاد برادرش و مهران و بهمن جادو و جابان و بسیاری دیگر اندر این مدت از پادشاه نشاندن نپرداختند. (مجمل التواریخ ص97). و نیز گوید: خالد، انبار بصلح بگشاد و سوی مرزبانان و سپهبدان کس فرستاد بمداین بدعوت اسلام و اندر آن وقت بوران دخت را همی نشاندند پس ایشان بهمن جادویه را پذیره فرستادند و خالد ایشان را هزیمت کرد. (مجمل التواریخ والقصص ص269). و دخمهء او را به مدائن گفته است. (مجمل التواریخ ص 464). کریستنسن گوید: خسرو سوم پسر کواذ برادرزادهء خسرو پرویز بود. در قسمت شرقی کشور او را بسلطنت سلام دادند ولی فرمانفرمای خراسان او را بقتل آورد و در تیسفون دیهیم شاهی را بر سر بوران دختر خسرو پرویز نهادند و او در مقابل خدمت شایسته ای که پوس فرخ بخانوادهء سلطنتی کرده بود مقام وزارت را باو سپرد و پس از عقد مصالحهء قطعی با دولت روم جهان را وداع گفت. مدت پادشاهی او تقریباً یکسال و چهار ماه بود. ایرانیان پیش از آنکه گفتگوی مصالحهء اخیر با دولت روم بجائی برسد خاج مقدس را که در عهد خسرو پرویز از بیت المقدس آورده بودند رد کردند. تاریخ جشن بزرگی که باین مناسبت در بیت المقدس گرفته شده سال 629 م. است. (ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی ص355).
(1) - در مجمل التواریخ والقصص ص87 نیز شهرایران آمده است و ظاهراً کلمه شهر براز است.
(2) - ن ل: فسفروخ (ص 1198 نسخهء چاپی).
(3) - در مجمل التواریخ والقصص، جشنبنده (جشنسف بنده؟).
(4) - سئل رسول الله صلی الله علیه و آله: من استخلفوا (ای الفرس)؟ قالوا: ابنته، بوران دخت. قال علیه السلام: لن یصلح قوم اسدوا امرهم الی امراة.
(5) - جشنبنده (جشنسف بنده؟).
(6) - جشنبنده (جشنسف بنده؟).

پورباپترپت.

[پَ رَ پَ تَ] (اِ)(1) از منازل آسمان در تداول مردم هند. (ماللهند بیرونی ص107 و 120 و 148 و 244 و 262 و 316).
(1) - Purvabhadrapada.

پورباپلکنی.

[پُ کُ] (اِ)(1) از منازل آسمان در تداول مردم هند. (ماللهند بیرونی ص107 و 146 و 148 و 244 و 262 و 316).
(1) - Purvaphalguni.

پورباشار.

(اِ)(1) از منازل آسمان در تداول مردم هند. (ماللهند بیرونی ص107 و 145 و 148 و 244 و 262 و 316).
(1) - Purvashadha.

پور بوجهل.

[رِ جَ] (اِخ) پور ابوجهل. نام عکرمة بن ابی جهل است که مسلمانی گرفت:
پور آن بوجهل شد مؤمن عیان
پور آن نوح نبی از گمرهان.مولوی.
ط پوربهای اسفزاری.
[بَ یِ اِ فَ] (اِخ)شاعری معاصر غوریان در قرن ششم هجری. وی در باب جنگ و جدال قطب الدین اسفزاری و مردم سیستان با سلطان غیاث الدین، این اشعار را ساخته است:
شاها دگر به پشتی سستان سیستان
آهنگ جنگ لشکر ایرانیان مکن
ریش و بروت بیش نیند اهل سیستان
زنهار تکیه بر نمد و ریسمان مکن.
(از سعدی تا جامی یا ترجمهء ج 3 تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد برون انگلیسی ص197).

پوربهای جامی.

[بَ یِ] (اِخ) از شعرای معروف خراسان، مردی مستعد و فاضل بود. آباء و اجداد او قضات ولایت جام بوده اند و او مردی خوش طبع بود، بدین پایه سر فرو نیاورد، و همواره با مستعدان نشستی و بیشتر اوقات، در هرات روزگار گذرانیدی. وی شاگرد مولانا رکن الدین جنابذی است که به قبائی مشهور شده. او نخست مداح خواجه وجیه الدین زنگی بن خواجه طاهر فریومدی مستوفی خراسان بود و سپس بتبریز رفت و با خواجه همام الدین مشاعره کرد و آنجا در دستگاه خواجه شمس الدین جوینی صاحب دیوان در آمد و از مداحان او گردید. وفات پوربها بسال 699 ه . ق. است و وی در بحور مشکله قصائد دارد و این غزل او راست:
بر بیاض آفتاب از شب رقم خواهد کشید
ماه را بر صفحهء خوبی قلم خواهد کشید
یارب این یک قطره خون کو را همی خوانند دل
تا کی از بیداد مهرویان الم خواهد کشید
امشب ای شمع از سر بالین بیماران مرو
بیدلی سر در گریبان عدم خواهد کشید
بر حذر باش امشب ای همسایهء بیت الحزن
کز سرشک چشم من دیوار نم خواهد کشید
میکشد بار غم محبوب و میگوید بها
هر که عاشق شد ضرورت بار غم خواهد کشید.
و این قصیده هم او راست در مدح خواجه وجیه الدین زنگی در اصطلاح و لغت مغولی و بسیار مستعدانه گفته و برین نسق شعر، بگفتهء دولتشاه، در دواوین استادان کم دیده شده است. و آن این است:
قصیده
ای کرده روح با لب لعل تو نوکری
محبوب ازبکی و نگاری و چادری
نوئین نیکوانی و ترغو لب ترا
از قند صد تغار بریزد بساوری
در یرلغ غم تو ز بس ناله های سخت
خون شد دل چریک و رعایا و لشکری
هندوستان زلف ترا چشم ترک تو
بلغاق کرده همچو قشون نکودری
قامان طره های تو چون کلک بخشیان
کردند مشق بر رخ تو خط ایغوری
تا باسقاق عشق تو در ملک دل نشست
از یارغوی هجر تو برخاست داوری
کردند نرگه بر لب جیحون چشم من
خیل خیال تو چو تومان یساوری
کوچ و قلان خویش بدیوان عشق تو
گه جان دهم بمالی و گه سر بقبجوری
تمغاجی غم تو زد از اشک آل من
تمغای سرخ بر ورق زرّ جعفری
کردم تکشمشی لبت و جان ببوسه ای
سورغامشی نمیکند از راه کافری
تا بشمشی کنیم بهم در مجادله
زین قصه پیش داور آفاق یکسری
بیلگا الغ بتکجی قاآن اعظم آنک
دارد ره بتکجی و راه بهادری
ای صاحبی که هست به یرلیغ حکم تو
ترک و مغول و تازی و رومی و بربری
ارتاق گشت با لقبت تا بشرق و غرب
تنسخ برد برای تو خورشید خاوری
تتقاولان عقل تو در راه مملکت
بستند دست فتنه و جور از ستمگری
بر شیوهء سخای تو آش عطا دهند
با ورجیان بکاسهء زرین مشتری
قوشجی همت تو ز بهر قراتغو
بربست بال نسر بپر کبوتری
هر کو عنایت تو اغز لامشی کند
بر سر کشد برندق او چرخ چنبری
آن کس که او رسید بیاسای حکم تو
در خاک تیره خشت لحد کرد بر سری
اختاجی سیاستت از قمچی اجل
در گردن عدوی تو بندد دو چنبری
پور بها دعاجی درگاه دولتت
گشتست اشکبار و غم او نمیخوری
سوغات حضرت تو فرستاد این دعا
یادش مگر بخاطر عاطر درآوری
نوشد مگر ز سرغوت انعام عام تو
در طوی بخشش تو ایاغ توانگری
یا وشمشی کند چو کنی تربیت ورا
در شعر با نظامی و قطران و انوری
هرگز نگفته اند درین اصطلاح شعر
فردوسی و دقیقی و بندار و عنصری
نشنیده است در عرب و در عجم کسی
زینسان قصیده ای ز معزی و بحتری
تا هست کار ملک بیاسای پادشاه
تا هست حکم شرع بدین پیمبری
در حفظ خویش ایزدت اسرامشی کناد
پاینده باد ذات تو از فضل تنگری.
و نیز او راست:
همی تا بود نزد اهل خرد
سقرلاط افزون بها از لکین
بمان جاودان شادمان دوست کام
خدایت حفیظ و نصیر و معین.
(از آنندراج در کلمهء لکین بمعنی نمد).
و نیز از اوست:
پیش باز آمدند و چوک زدند
چوک چون اشتران لوک زدند.
(چوک زدن بمعنی زانو زدن شتر و مجازاً بمعنی زانو زدن است تعظیم را. فیه مافیه ص342).
هم او راست:
گر شد گهری ز درج سیمینت(1) کم
در حسن نگشت هیچ تمکینت کم
صد ماه ز اطراف رخت می تابد
گو باش ستاره ای ز پروینت کم.
(از آتشکدهء آذر ص73).
و نیز دو قطعهء ذیل او راست که هر دو بسبک محکم و سختهء شعرای درباری سروده شده و پر است از صنایع دقیقهء لفظی و استعارات بعیده بخصوص از نظر تعیین تاریخ انشاء آن قابل توجه است. قطعهء نخستین راجع است به انهدام شهر نیشابور بر اثر زلزله بسال 666 ه . ق. و قطعهء دوم مربوط است به تجدید بنای آن که در سال 669 ه . ق. به حکم اباقاخان صورت گرفته است و هر دو قطعه را از نسخهء کمیاب مجمل فصیحی خوافی نقل میکنیم:
ز زخم زلزله زیر و زبر شده ست چنانک
سماک زیر سمک شد، سمک فراز سما
بجور و قهر برانداختش ز بن بنیاد
بکل و جزء فروریختش ز هم اجزا
نهاده سر به زمین بی سجود مقصوره
مناره قامت خود بی رکوع کرده دوتا
کتابخانه نگون، رسم مدرسه مدروس
خراب مسجد آدینه، منبر اندروا
گمان مبر که ز نقصان او بد این نکبت
ز من مپرس اگر نیست باورت که چرا
چو حق عنایت بسیار داشت در حق او
نظر فکند بر احوال او بچشم رضا
چو هیبت نظر و پرتو تجلی او
براوفتاد، ز هیبت دراوفتاد ز پا
نه از تجلی او کوه طور پاره شده ست
کلیم چون بدعا خواست از خدای لقا
چو کهنه بود و قدیمی بنای نیشابور
نهاد روی سوی او خرابی از هر جا
خدای خواست که بازش ز نو بنا سازند
بعهد دولت نوشیروان عهد ابقا
خدایگان جهان پادشاه روی زمین
جهانگشای عدوبند، شاه شهرگشا
بسال ششصد و شصت و نه اتفاق افتاد
بنا نهادن این شهر شهرهء زیبا
اواخر رمضان آفتاب و زهره بنور
قمر بحوت و عطارد نشسته در جوزا
بنا نهادن شهر نوت مبارک باد
بعهد دولت تو شهر باد هر صحرا
بدولت تو نشابور کهنه نو شد باز
بسان پیر خرف گشته کو شود برنا
سه چیز باد و بماناد هر سه تا به ابد
بقاء خواجه، دگر شهر و شعر پوربها.
(از سعدی تا جامی ص136).
(1) - ن ل: نوشینت.

پورپسر.

[ ] (ص مرکب) کسی را گویند که خود را نادان و هیچ مدان وا نماید. و نیز نادان گرفتن پیشینه. (آنندراج).

پورپشن.

[رِ پَ شَ] (اِخ) پسر پشن و ظاهراً مخفف پور پشنگ:
ای بهنگام سخا کردن چون پور قباد
وی بهنگام سخن گفتن چون پور پشن.
قطران.
رجوع به پور پشنگ شود.
ط پورپشنگ.
[رِ پَ شَ] (اِخ) افراسیاب:
مرا جز بدو نیست امروز جنگ
من و گرز و میدان پور پشنگ.
فردوسی.
ارزنی باشد به پیش حمله اش ارژنگ دیو
پشه ای باشد به پیش گرزه اش پور پشنگ.
منوچهری.
ط پورپوان.
[پو وَ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی جامهء مردانهء معمول در اروپا در قرن سیزدهم که نیمهء بالای تن را پوشیدی از گردن تا کمرگاه.
(1) - Pourpoint.

پورپورا.

[پُ پُ] (اِخ) (نیکلا)(1) ترانه ساز و آهنگ ساز موسیقی مذهبی. مولد ناپل (1686 - 1766 م.).
(1) - Porpora.

پورت آرتور.

[پُ] (اِخ)(1) نام بندری به چین (در ژاپونی ریوجون و در چینی لوشون یا لوشونکو است) و در شبه جزیرهء لیائوتونگ واقع و پایگاه دریائی است کنار دریای زرد.
(1) - Port - Arthur.

پورتا.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان تمین بخش میرجاوه شهرستان زاهدان، واقع در 4 هزارگزی جنوب باختری میرجاوه و 12 هزارگزی باختر راه فرعی میرجاوه به خاش. دارای 25 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پورتالگر.

[پُ لِ] (اِخ) نام قصبه ای مستحکم در ایالت آلمیتور پرتقال، واقع در 100 هزارگزی شمال شرقی اووره. دارای قلعهء باستانی. (قاموس الاعلام ترکی).

پورتالگر.

[پُ لِ] (اِخ)(1) نام قصبه و اسکله ای در برزیل، واقع در 1170 هزارگزی جنوب غربی ریودوژانیرو در ساحل نهر «یاکوهی» مرکز ایالت ریوگراند دوسول. بدانجا دستگاههای مخصوص کشتی سازی باشد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Portalegre.

پورت اپرنس.

[پُ اُ رَ] (اِخ)(1) بندر پرنس یا پورت رپوبلیکن (بندر جمهوریت) نام اسکلهء شهر مرکزی جزیرهء هائیتی از جزائر آنتیل آمریکا و از مستملکات فرانسه واقع در ساحل غربی آن جزیره. دارای 35000 تن سکنه و مدرسهء نظامی و ضرابخانه و مدرسهء طبی و دارالصنایع بحری و در این مکان زلزله بسیار شود و بهمین ملاحظه خانه ها را از چوب سازند. هوایش بسی گرم است و اطراف آن مردابها هست که موجب سنگینی هواست. صادرات آن قهوه، قند، کاکائو، پنبه، موم و غیره است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Port - au - Prince.

پورت دسپانی.

[پُ دِ نْیْ] (اِخ)(1) بندر اسپانیا. نام قصبهء مرکزی جزیرهء ترینیته از جزائر آنتیل از مستملکات انگلیس، واقع در خلیج پاریا. دارای 8000 تن سکنه و لنگرگاهی محکم. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Port - d´Espagne.

پورت دوفرانس.

[پُ دُ] (اِخ)(1) بندر فرانسه. نام قصبه و اسکله ای بساحل غربی جزیرهء کالدونیای نو در اقیانوس کبیر، تجارتگاه و مرکز جزیرهء مذکور. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Port - de - France.

پورت سعید.

[پُ سَ] (اِخ)(1) بندر سعید. نام شهریست بمصر در منتهای شمالی کانال سوئز بین بحر سفید و دریاچهء منزله، واقع در 176 هزارگزی شمال شرقی قاهره. دارای 25000 تن سکنه و لنگرگاه مصنوعی بسیار زیبا و کوچه های مستقیم و گشاد و بناهای آباد اروپائی و آن انبار تجاری بزرگیست که بنام خدیو مصر سعید پاشا نامیده شد. شهری اروپائی است و هوائی نیک دارد و بوسیلهء کانالی آب شیرین بدانجا برده اند. رجوع به پرت سعید شود.
(1) - Port - Said.

پورتسموث.

[پُ] (اِخ)(1) شهری به ممالک متحدهء امریکا (ویرجینی). دارای شصت هزار سکنه. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Portsmouth.

پورتسموث.

[پُ] (اِخ)(1) نام اسکله و شهری از نیوهام شیر به ممالک متحدهء امریکا. در ساحل اقیانوس اطلس. دارای 25000 تن سکنه و لنگرگاهی نظامی و دارالصنایع بحری و دانشگاهی بنام آتنه.
(1) - Portsmouth.

پورتسموث.

[پُ] (اِخ)(1) نام شهر و اسکله ای در ایالت سوتامپتون از انگلستان در گوشهء جنوب غربی جزیرهء پورچئا ببحر مانش و آن بوسیلهء پلی بساحل مربوط است در مدخل جون اسپی تید، در 115 هزارگزی جنوب غربی لندن واقع و بندر درجهء اول انگلستان باشد و آن را لنگرگاهی بسیار زیبا و پهناور و دارالصنایع بحری بزرگ و مدارس بحریه و رصدخانه و دستگاههای وسیع برای کشتی سازی و مخزن های بزرگ و توپخانه و کارخانهء طناب بافی و جزیرهء مصنوعی محتوی بر استحکامات لازمه، خط آهن، حمامهای معدنی، تفرجگاههای دلکش و مرکز نیروی دریائی انگلستان و از شهرهای باستانی است. نام قدیم آن پونوس مانیوس یعنی بندر بزرگ بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Portsmouth.

پورت کاستری.

[پُ] (اِخ)(1) نام قصبه و اسکله ای در ساحل غربی جزیرهء سنته لوسیه از جزائر آنتیل انگلیس. این قصبه مرکز جزیرهء مذکور است و 6000 تن سکنه دارد.
(1) - Port - Castries.

پورت گلاسگو.

[پُ گُ] (اِخ)(1) نام قصبه و اسکله ای است به اسکوچیا در خلیج کلیده نزدیک مصب نهر کلیده، واقع در 30 هزارگزی غربی گلاسگو در ناحیهء اکس در انگلستان. دارای یازده هزار تن سکنه و لنگرگاهی زیبا و خط آهن و تجارتی پررونق. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Port - Glasgow.

پورتگیز.

[پُ تُ] (اِخ)(1) پورتگیس. کشور پرتقال(2). رجوع به پرتقال و رجوع به پرتگیس شود.
(1) - Portugais. (این کلمه بیشتر پرتقالی «منسوب به کشورپرتقال» معنی میدهد).
(2) - Partugal.

پورتگین.

[تِ] (اِخ) ظاهراً از غلامان مسعود غزنوی است. رجوع به تاریخ بیهقی چ فیاض ص 570 و 571 شود.

پورتگین.

[تِ] (اِخ) ابواسحاق ابراهیم پورتکین (بوری تکین) پسر ایلک ماضی. از امرای ترک و همان کسی است که بعدها پادشاه بزرگی شد بنام طغان خان ابراهیم. این مرد با سلطان مسعود غزنوی آغاز مخالفت کرد و مسعود برای دفع وی در سال 430 از جیحون گذشت ولی پیش از آنکه به دستگیری او موفق شود بنا به اشارهء احمدبن عبدالصمد بعلت حملات سلجوقیان مجبور ببازگشت گردید. این مرد در نبردهائی که سلجوقیان با مسعود داشتند شرکت داشت، بویژه در جنگ دندانقان مرو، و در تاخت و تازهای دیگر نیز مدد و یار سلجوقیان بود. بوری در ترکی بمعنی گرگ است. (ترکستان بارتلد ص300). بنابراین ظاهراً بوری تگین از پورتگین مناسب تر باشد:
پورتگین که خشم خدای اندرو رسید
او را از این دیار دواند بدان دیار.منوچهری.
رجوع به بوری تگین و رجوع به تاریخ بیهقی چ فیاض ص547 و 548 و 557 تا 559 و 562 تا 564 و 566 و 569 و 594 و 616 و 619 شود.

پورتلاند.

[پُ] (اِخ)(1) نام جزیرهء کوچکی به انگلستان، در دریای مانش نزدیک ساحل کنتی دورست بمسافت شش هزارگز از دیموت. دارای 9000 تن سکنه و لنگرگاه نظامی بسیار زیبا و استحکامات بزرگ، سنگ های ابنیهء آن معروف و مشهور است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Portland.

پورتلاند.

[پُ] (اِخ)(1) شهر و اسکله ای به اتازونی (مِن) دارای 78000 تن سکنه و لنگرگاهی زیبا و خط آهن و مردمی صاحب فن و تجارتی بارونق. و آن بسال 1632 م. تأسیس گشت و در 1775 م. انگلیسیان آن را سوختند اما متعاقباً تجدید و ترمیم شد.
(1) - Portland.

پورت لوئی.

[پُ] (اِخ)(1) نام قصبهء ناحیهء مرکزی در ایالت موربیهان فرانسه، واقع در شش هزارگزی جنوبی لوریان و ساحل چپ نهر بلاوه کنار اقیانوس اطلس. دارای 3000 تن سکنه و بیمارستانی مخصوص به بحریه، صید ماهی و حمامهای دریائی آن مشهور و در سال 1625 م. لوئی سیزدهم آن را پی افکنده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Port - Louis.

پورت لوئی.

[پُ] (اِخ) نام اسکله و شهر مرکزی جزیرهء موریس (یا جزیرهء فرانسه که در خاور ماداگاسگار از مستملکات فرانسه است) و در ساحل شمال غربی جزیره قرار دارد و دارای 35000 تن سکنه و لنگرگاهی دلکش و رسیفهای(1) خوش و خرم و دستگاههای مخصوص بکشتی سازی و بیمارستان نظامی و تآتر است. در عصر جمهوریت نام پورت لیبرته و در زمان ناپلئون نام پورت ناپلئون داشت. (قاموس الاعلام ترکی).
.(تل سنگهای سطح آب)
(1) - Recif

پورت موریس.

[پُ] (اِخ)(1) نام قصبه ای به ایتالیا در خلیج ژنو در شش هزارگزی شمال شرقی شهر نیس مرکز ایالت و دارای 8000 تن سکنه و محصولاتی چون روغن زیتون، شراب، ماکارونی و پرتقال و لیمو، خشکبار و غیره. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Port - Mourice.

پورت موریس.

[پُ] (اِخ)(1) نام ایالتی مرکب از سنجاقهای پورت موریس، سان رمو و اونلیا به ایتالیا. دارای 132000 تن سکنه.
(1) - Port - Mourice.

پورت ناتال.

[پُ] (اِخ)(1) نام قصبه و اسکله ای است در منتهای جنوبی افریقا و در ساحل ناتال در مصب نهر پورت ناتال. دارای تجارتی بسیار بارونق و خلیجی کوچک که در سال 1478 م. بوسیلهء پرتقالیها کشف شده است و قصبه را بسال 1824 م. بنا کرده اند و اینک در حکم محلی از شهر دوربان است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Port - Natal.

پورتو.

[پُ تُ] (اِخ)(1) نام شهر درجهء دوم پرتقال و بعد از لیسبون بزرگترین و رایج التجارة ترین شهرهای کشور مذکور. دارای اسکله ای است و مرکز خطهء مینهوست و در مصب نهر دورو در 248 هزارگزی شمال شرقی لیسبون واقع شده و دارای 105838 تن سکنه و مدارس جراحی، فلسفه، بحریه و تجارت و غیره است. کتابخانه و موزه و لنگرگاهی استوار و ابنیهء زیبا دارد و نیز دارای تجارتی با رونق و کارخانه های قند و شیرینی و کلاه و غیره و دباغ خانه هاست و آن در دامنهء دو تپه واقع گشته و منظری زیبا و دلکش دارد. پل قشنگی این شهر را با خلیج های کوچک ویلانووه و غایه مربوط میسازد. از شهرهای باستانی است و نام قدیم آن پورتوکاله و مدتها مرکز پرتقال بوده و ظاهراً همین شهر نام خود را بکشور پرتقال داده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Porto.

پورتوآمپدوکل.

[پُ تُ پِ دُ] (اِخ)(1)نام قصبه و اسکله ای به ایتالیا در ایالت جرجنتی از جزیره صقلیه (سیسیل)، واقع در پنجهزارگزی جنوب غربی جرجنتی. دارای 8175 تن سکنه و تجارتی بسیار رایج. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Porto - Empedocle.

پورتوبلو.

[پُ تُ بِلْ لُ] (اِخ)(1) نام قصبه ای در ایالت ادیمبورگ از اسکوت به انگلستان. در چهار هزارگزی شرقی ادیمبورگ و در خلیج فیرت اوف فورت و مصب نهر فریگاته لورن. دارای 6925 تن سکنه و رسیف های(2) باصفا و کارخانه های سفال سازی و آجرپزی و ظروف و کاغذ و شیشه. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Portobello. .(تل سنگهای سطح آب)
(2) - Recif.

پورتوبلو.

[پُ تُ بِلْ لُ] (اِخ)(1) نام اسکلهء کوچکی در آمریکای جنوبی در ایالت پانان از کشور کلمبیا، واقع در 32 هزارگزی شمال شرقی کولون. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Portobello.

پورتوریکو.

[پُ تُ کُ] (اِخ)(1) یکی از جزائر آنتیل آمریکا و از مستملکات اسپانیا و شرقی ترین جزیره از جزایر نامبرده، واقع در 17 درجه و 55 دقیقه و 8 ثانیه و 18 درجه و 32 دقیقه و 23 ثانیهء عرض شمالی و 67 درجه و 58 دقیقه و 69 درجه و 32 دقیقه و 35 ثانیهء طول غربی. شکل آن مستطیل غیر منتظم است و از مشرق بمغرب امتداد مییابد. مساحت آن به انضمام پاره ای از جزایر صغیر ملحق بوی به 9620 و بتنهائی به 9114 هزارگز مربع بالغ است و دارای 754315 تن سکنه میباشد. قریب نیمی از مردم از نژاد سیاه و دورگ و باقی مرکبند از اسپانیولیان یا از مردم دیگر ممالک اروپا. این جزیره بصورت ایالتی اداره میشود و مرکز آن شهر سان جوان است. سواحلی ناهموار دارد و دارای رشته کوههای کم ارتفاعی است که از مشرق بسوی مغرب امتداد پیدا کرده است. انهار بسیار از این جبال جاری و اراضی جزیره را سیراب می کند. هوایش معتدل و خاکش حاصلخیز است. محصولاتش عبارت است از: شکر، قهوه، تنباکو، پنبه دانه، الوار، و اشجار صنعتی و غیره. حیوانات: طیور اهلی و حیوانات شکاری بسیار دارد و ماهی نیز در سواحل آن فراوان است. این جزیره در سال 1493 م. بوسیلهء کریستوف کلمب کشف شده و در آن عهد 600000 تن سکنه داشته است که از اهالی اصلیهء آن سرزمین بوده اند، ولی مهاجران اسپانیولی این بیچارگان را محو و معادنشان را در ظرف اندک زمانی ضبط کردند. در اوائل قرن 17 م. این جزیره بچنگ انگلیسیان افتاد لیکن طولی نکشید که دوباره به اسپانیول بازپس داده شد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Porto - Rico.

پورتوسانتو.

[پُ تُ تُ] (اِخ)(1) نام جزیرهء کوچکی روبروی ساحل غربی افریقا واقع میان 32 درجه و 2 دقیقه و 54 ثانیهء عرض شمالی و 18 درجه و 39 دقیقه و 12 ثانیهء طول غربی. مساحت آن به 44 هزارگز مربع بالغ میشود و دارای 1750 تن سکنه است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Porto - Santo.

پورتوسگورو.

[پُ تُ سِ رُ] (اِخ)(1) (یعنی بندر متین و مستحکم) نام قصبه و اسکله ای در ایالت باهیا از برزیل. کنار اقیانوس اطلس و در مصب نهر بورانهلن و در 407 هزارگزی جنوب غربی باهیا واقع و دارای 4877 تن سکنه است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Porto - Seguro.

پورتوفراژو.

[پُ تُ فِ ر ژُ] (اِخ)(1) نام قصبه و اسکله ای در جزیرهء الب که بخطهء توسکانه و ایالت لیوور نواز ایتالیا ملحق شده است و 5635 تن سکنه دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Portoferrajo.

پورتوفلیز.

[پُ تُ فِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای در برزیل در ایالت سائوپاولو، واقع در 117 هزارگزی غربی پاولو. در ساحل چپ نهر تیته. دارای 9000 تن سکنه. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Porto - Feliz.

پورتونوو.

[پُ تُ نُ وُ] (اِخ)(1) نام اسکله و شهر مرکزی حکومت کوچکی بهمین اسم در ساحل غربی افریقا و گینهء شمالی و تحت الحمایهء فرانسه، جمعیت آن را تا 40000 تن نوشته اند و مرکب است از دو قسمت: قسمتی مخصوص فرنگیان با ابنیه و مغازه ها و دکانها و قسمتی دیگر مخصوص اهالی محلی و بومیان با کلبه های معمولی از خاک و نی. تجارت آن رایج است و بومیان شهر را آجاشه نامند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Porto - Novo.

پورتونوو.

[پُ تُ نُ وُ] (اِخ)(1) (کشور...) از جهت مغرب به داهومی و از جانب مشرق به لاگوس، از مستعمرات انگلیس محدود و مساحت آن 1900 هزار گز مربع و عدهء نفوس آن میان 150000 و 250000 تن است. اراضی این قطعه مسطح و پست و پرمرداب و هوای آن بسیار سنگین و درجهء حرارت در تابستان میان 30 و 40 درجه میباشد و در زمستان تا 2 درجه پائین می آید. اهالی زنجی و بت پرست و مرکب از دو جنس اند موسوم به جیی و ناگو. از حیث قیافه این دو جنس تفاوتی ندارند اما اولی حاکم و دومی محکوم میباشد و دین و زبان آنان یکی نیست و کارهای داخلی در ید اقتدار حکام است منتهی مناسبات آنان با اروپائیان و امور تجارتی شان از طرف کنسول فرانسه اداره میشود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Porto - Novo.

پورتونوو.

[پُ تُ نُ وُ] (اِخ)(1) نام قصبه ای در قسمت جنوبی هندوستان در ساحل خلیج بنگاله در ایالت جنوبی دایرهء مدرس. موسوم به آرکوت و مصب نهر لار. و در رشتهء تانجوره از خط آهن مدرس واقع و دارای 7825 تن سکنه است و نصف اهالی مسلمند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Porto - Novo.

پورت هورون.

[پُ رُ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در جمهوری میشیگان از جماهیر متفقهء امریکا و در ساحل راست نهر سنت کلر نزدیک محلی که رود مزبور بدریاچهء هورون میریزد. دارای 8885 تن سکنه. این قصبه محل تقاطع چندین رشته خط آهن است و تجارت بسیار رایجی دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Port - Huron.

پورتیچی.

[پُ] (اِخ)(1) نام قصبه و اسکله ای است در ایالت ناپولی (ناپل) از ایتالیا و در دامنهء کوه وزوو. در شش هزارگزی جنوب شرقی ناپولی (ناپل). دارای 5500 تن سکنه. قصری مخصوص بخانوادهء سلطنت و قصور دیگر. این قصبه در محل شهر باستانی هرکولانوم (که در این اواخر از زیر مواد آتشفشانی کوه آتش فشان بیرون آورده اند) واقع است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Portici.

پورتی کان.

[ ] (اِخ) نامی که دیودور مورخ بجای اُکسی کانوس نوشته است. (ایران باستان ج 2 ص 1842).

پورچنگی.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان نازیل بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 67 هزارگزی شمال باختری خاش و پنجهزارگزی شوسه زاهدان به خاش. دارای 45 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پورحسن اسفراینی.

[حَ سَ نِ اِ فَ یِ](اِخ) دولتشاه سمرقندی گوید: مردی عارف و شاعر و موحد و مجذوب سالک است و مرید شیخ جمال الدین احمد ذاکر که از جمله خلفای شیخ الاسلام و المسلمین رضی الحق والدین علی لالاست قدس الله تعالی روحهما، هر چند ذکر او داخل سلسلهء اولیاست اما در شاعری نیز مکمل بوده و اشعار ترکی و فارسی نیکو میگوید و در ترکی حسن اوغلی تخلص میکند و دیوان او در آذربایجان و روم شهرتی عظیم دارد و این غزل او راست، غزل:
شوخ و بیرحم فتاده ست نگارم چه کنم
برد اندیشهء او صبر و قرارم چه کنم
سرزنش میکندم خلق که زاری تا کی
من دل سوخته چون عاشق زارم چه کنم
ماه رویم چو پدیدار نیامد روزی
شب تاریک ستاره نشمارم چه کنم
یار دل برد و نپرداخت بدلداری من
او ز من فارغ و من بیدل و یارم چه کنم
غم معشوق درافکند ز پایم چه دوا
گشت از عشق پریشان سرو کارم چه کنم
چون خدا در دو جهان روی نکو دارد دوست
من که پور حسنم دوست ندارم چه کنم.
اما شیخ الشیوخ قطب فلک الولایة رضی الدین علی بن سعید لالا قدس الله تعالی سرّه العزیز غزنوی بوده و عمّزادهء حکیم سنائی است و پدر او همراه حکیم سنائی عزیمت کعبه کرد و در خسرو شیرگیر که از اعمال ولایت جوین است کدخدا شد. و ولادت شیخ رضی الدین علی لالا در خسرو شیرگیر مذکور بوده. و شیخ تمامی ربع مسکون را سیاحت کرده و از چهار صد شیخ بزرگ اجازت ارشاد ستانیده و به آخر دست بیعت بشیخ عالم عارف ابوالجناب نجم الدین کبری قدس الله تعالی روحه داده و ابوالرضا بابارتن، هندی را رضی الله عنه در هند دریافته و بابارتن شانه ای از جملهء شانه های خود که رسول صلعم بدو داده بود داده و جان بحق تسلیم کرده و گویند که بابارتن صحبت مبارک رسول را صلعم دریافته و بعضی گویند که از حواریان حضرت عیسی علیه السلام بود و عمر بابارتن را یک هزار و چهار صد سال میگویند (!) اما وفات شیخ رضی الدین علی لالا قدس الله سره در شهور سنهء اثنی و اربعین و ستمائة (642 ه . ق.). بوده و هفتاد و شش سال و بعضی گویند که هفتاد و نه سال عمر یافت و شیخ الشیوخ سعد الملة والدین الحموی قدس سره هشت سال بعد از وفات شیخ رضی الدین علی لالا بجوار رحمت حق پیوست و عزیزی در تاریخ وفات شیخ سعدالدین حموی فرماید:
وفات شیخ جهان سعد دین حموی
که نور ملت و اسلام و شمع تقوی بود
بروز جمعه نماز دگر به بحرآباد
بسال ششصد و پنجاه و عید اضحی بود.
(تذکرهء دولتشاه سمرقندی).
آذر در آتشکده دو بیت ذیل را از او آرد که با اندک تفاوتی دو بیت اخیر غزل مذکور در تذکرهء دولتشاه است:
روز روشن چو نمی بینم ای ماه رخت
شب تاریک ستاره نشمارم چه کنم
چون خدا روی نکو در دو جهان دارد دوست
من که پور حسنم دوست ندارم چه کنم.
ط پور خلیل.
[رِ خَ] (اِخ) مراد ابراهیم پیغمبر است:
بشد ز ملت پور خلیل، حمزه پدید
که بد بقوت اسلام احمد و حیدر.
ناصرخسرو.
رجوع به ابراهیم شود.
ط پور دخت عمران.
[رِ دُ تِ عِ] (اِخ)عیسی بن مریم:
ای زنده شد بتو تن مردم
مانا که تو پور دخت عمرانی.ناصرخسرو.
رجوع به عیسی بن مریم شود.
ط پور دستان.
[رِ دَ] (اِخ) مراد رستم فرزند زال است. پهلوان داستانی معروف:
ورا هوش در زاولستان بود
بدست تهم پور دستان بود.فردوسی.
یکی موبدی رفت و پیمود راه
بَرِ پور دستان، یل کینه خواه.فردوسی.
رجوع به رستم شود.
ط پوردگان.
[پَ وَ دَ / دِ] (اِ) فارسیان خمسهء مسترقه را بر پنج روز آخر آبان ماه می افزایند که مجموعاً ده روز شود و آن ده روز را پوردگان میگویند و در این روزها جشن سازند و شادی نمایند و آن را جشن پوردگان خوانند و معرب آن فوردجان است. (برهان). پوردیان. فروردگان. فروردجان. رجوع به فروردجان و رجوع بفروردگان شود.

پوردیان.

[پَ وَ] (اِ) رجوع به پوردگان و فروردگان شود.

پور زال.

[رِ] (اِخ) مراد رستم است. پهلوان داستانی معروف:
نگهدار جان باش از پور زال
بجنگت نباشد جز او کس همال.فردوسی.
بدانکار خوشنود شد پور زال
بزرگان که بودند با او همال.فردوسی.
چو نزد ده و دو رسانید سال
برافراخت یال یلی پور زال.فردوسی.
پور تو فردا بگرید بر سر گور تو زار
گر تو امروز از دلیران همسری با پور زال.
معزی.
اگر پیر زالی و گر پور زال.سعدی.
ط پور زریر.
[رِ زَ] (اِخ) مراد نستور (بستور) است نبسهء گشتاسب شاه:
بیامد همانگاه نستور [بستور] شیر
نبرده کیان زاده پور زریر.
دقیقی (از شاهنامه).
ط پور ساسان.
[رِ] (اِخ) پسر ساسان بن ساسان و پدر اردشیر بابکان:
ببابک چنین گفت از آن پس جوان
که من پور ساسانم ای پهلوان.فردوسی.
ط پور سام.
[رِ] (اِخ) مراد زال است:
که چون بودتان کار با پور سام
بدیدن به است ار بآواز و نام.فردوسی.
||مراد رستم استط:
بخندید با رستم اسفندیار
چنین گفت کای پور سام سوار.فردوسی.
ط پورسان.
(فرانسوی، اِ)(1) بمعنی درصد. و سنجش را بکار رود. صد چند.
(1) - Pour - cent.

پورسانتاژ.

(فرانسوی، اِ)(1) مقیاس سنجش با واحد که معمو صد باشد، صد چندی.
(1) - Pourcentage.

پور سبکتگین.

[رِ سَ بُ تَ] (اِخ) مراد محمود غزنوی است:
پور سبکتگین تویی دولت یار خدمتت
بنده بدور دولتت رشک روان عنصری.
خاقانی.
ط پور سقا.
[رِ سَقْ قا] (اِخ) در لغت نامه های فارسی می نویسند که پورسقا همان شیخ صنعان است که عاشق دختری ترسا شد و دین او اختیار کرد و سپس توبه کرد. و گویند هفتصد مرید داشت. خاقانی گوید:
بدل سازم به زنار و به برنس
ردا و طیلسان چون پور سقا.خاقانی.
منیری در شرفنامه آرد: نام مردی عالم ربانی و زاهدترین خلایق که بر دختر مجوسی عاشق شد و دین مغان برگزید و چون آن دختر بحبالهء نکاح او درآمد حق تعالی او و منکوحهء او و بیشتر مغان را هدایت معرفت دین اسلام روزی کرد.
ط پورسنا.
[پُ سِ] (اِخ)(1) نام پادشاه شهر کلوسیوم. و کلوسیوم در خطهء قدیمهء اتروریا از ایتالیا واقع است، پورسنا در 508 ق. م. ببهانهء اعادهء تارکین به تخت سلطنت بروم لشکر کشید و آن کشور را ضبط کرد ولی در همان اوان مغلوب شد و لاتن ها روم را از چنگ وی برون آوردند و فقط پاره ای از اراضی روم در دست وی ماند.
(1) - Porsena.

پور سیاوخش.

[رِ وَ] (اِخ) مراد کیخسرو است:
بیاورد پور سیاوخش را
جوان خردمند جان بخش را.فردوسی.
رجوع به پور سیاوش و رجوع به کیخسرو شود.
ط پور سیاوش.
[رِ وَ] (اِخ) مراد کیخسرو است:
چو پور سیاوش شنیدش پیام
منم پیش رو، گفت بهرام نام.فردوسی.
رجوع به پور سیاوخش و کیخسرو شود.
ط پور سینا.
[رِ] (اِخ) مراد ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا حکیم مشهور است:
من مقیم دهر و عقل از نفثة المصدور من
مایهء احیای روح پور سینا ساخته.
جلال الدین فریدون.
رجوع به ابن سینا شود.
ط پورش. [رِ] (اِ) نفس. مرد: فانهم یسمون النفس پورش و معناه الرجل بسبب انها الحی فی الموجود. رجوع به ماللهند بیرونی ص15 و 19 و 164 و 165 و 169 و 177 و 182 و 187 و 193 و 259 شود.
ط پورشسب.
[شَ] (اِخ) نام پدر زردشت و او پسر پیترسپ است. زراتشت بهرام گوید:
بگفتش همه راز با پورشسپ
همه مرده بردند زی پیترسپ.
(از فرهنگ شعوری).
صورت اوستائی کلمه پئوروشسپ است. رجوع به «پ اورو شسپ » و پوروشسپ شود.
ط پور شش.
[رِ شُ] (اِخ) نام مردی خیاط در شعر مولوی و سبب نامگذاری آنکه در وجه تسمیهء شش نوشته اند که چون شش با آدمی باید یعنی نفس در آن داخل میشود و از آن خارج میگردد و چون مروحه دائماً بادپیمائی میکند چنانکه مروحهء قلب نیز بهمین سبب او را میگویند و آن خیاط بیهوده گو و بادپیما بوده است پور شش لقب او نهاده اند. (حاشیهء مثنوی چ علاءالدوله):
گفت خیاطی است نامش پور شش
اندرین دزدی و چستی خلق کش.مولوی.
ط پورش هوراتر.
[رِ شَ تْ] (اِ) یعنی یوم النفس الکلیة. (ماللهند بیرونی ص169).

پور صدف.

[رِ صَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قرة العین صدف. کنایه از درّ و گوهر باشد. (آنندراج).

پور طوس.

[رِ] (اِخ) پسر طوس:
بفرمود تا در میان پور طوس
بگردد به هر جای با بوق و کوس.فردوسی.
ط پور طهماس.
[رِ طَ] (اِخ) مراد زو میباشد از پادشاهان پیشدادی:
ندیدند جز پور طهماس زو
که فر کیان داشت و فرهنگ نو.فردوسی.
ط پور عذراء .
[رِ عَ] (اِخ) مراد عیسی بن مریم است. رجوع به عیسی شود. ||(ترکیب اضافی، اِ مرکب) شراب انگوری.

پور علی.

[رِ عَ] (اِخ) خاقانی گاهی خود را چنین میخواند، چه پدر او علی نجار بوده است:
دل در سخن محمدی بند
ای پور علی، ز بوعلی چند؟خاقانی.
ط پور عمران.
[رِ عِ] (اِخ) موسی علیه السلام. ||هارون. (شرفنامه منیری).

پور عنقا.

[رِ عَ] (اِخ) مراد زال پدر رستم است چه گویند او را سیمرغ بزرگ کرد و سیمرغ را عنقا نیز خوانند. (برهان قاطع):
بی یاری زال پور عنقا
بر خصم ظفر نیافت رستم.
ط پورفان.
(اِ) گدایان شوخ چشم را گویند. گدایان شوخ. (آنندراج).

پور فریدون.

[رِ فَ رِ] (اِخ) از اهالی شیراز و از شعرای ایران است. مردی صاحب دل و اهل حال بوده و اشعار دلکش سروده که از آن جمله است:
عزیزا مردی از نامرد تا کی [نایه]
فغان و ناله از بیدرد تا کی [نایه]
حقیقت بشنو از پور فریدون
که شعله از تنور گرم تا کی [نایه].

پورفیر.

[پُ] (اِخ)(1) فرفوریوس. از فلاسفهء مکتب اسکندریه و شاگرد فلوطین (پ لوتن) (233 یا 232 - 304 م.) از مشاهیر حکماست و نام اصلی او بسریانی ملک است. در 233 م. در شهر صور تولد یافت و در آتن از لونجین ادبیات و فصاحت و از پلوتن (فلوطین) فلسفه آموخت و در شاگردی این حکیم پشت کاری غریب نمود و او را تلمیذی غیر مفارق گشت تا آنجا که پس از وفات استاد در تدریس جانشین وی گشت و مانند استاد خود به پاره ای افکار متصوفانه پابند بود. وی گفته است: بشر در سایهء توحید و مراقبه کامل برؤیت حضرت حق نایل شدن تواند و حتی مدعی بود که خود از جملهء واصل شدگان است و این دانشمند آثار معلم خود را نشر و ترجمه کرده و کتب فلسفی بسیار نوشته که پاره ای از آنها موجود است. وی را ردیه ای بر نصارا بوده که به امر تئودوس دوم، نسخ آن را گردآوری کرده و آتش زده اند. وی بسال 304 م. در روم درگذشته است. ||نام مورخی است. رجوع به ایران باستان ج 2 ص1516 و ج 3 ص2338 و 2240 و 2609 شود.
(1) - Porphyre.

پورفیرجنت.

[پُ رُ جِ نِ] (اِخ)(1) عنوان و لقبی پسران امپراطوران قسطنطنیه را بالعموم و قسطنطین هفتم را بالخصوص. رجوع بقسطنطین شود.
(1) - Porphyrogenete.

پور قباد.

[رِ قُ] (اِخ) مراد انوشیروان شاهنشاه ساسانی است. رجوع به انوشیروان شود.

پورک.

[رَ] (اِخ) نام دختر پور (فور) رای قنوج که در حبالهء بهرام گور بود و او را فورک نیز گویند.

پورکان.

(اِخ) دهی جزء دهستان ارنگه بخش کرج شهرستان تهران، واقع در 11000 گزی شمال کرج و 54 هزار و سیصدگزی تهران متصل براه کرج به چالوس، در درهء رود کرج. سردسیر،دارای 221 تن سکنه. آب آن از رود کرج، محصول آنجا غلات و میوه و لبنیات. شغل اهالی زراعت است و دبستانی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

پورکان.

(اِخ) دهی از دهستان میمنه بخش شهر بابک شهرستان یزد، واقع در 43 هزارگزی خاور شهر بابک و چهارهزارگزی راه پاقلعه بشهر بابک. کوهستانی، معتدل، مالاریائی. دارای 368 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان قالیچه و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

پورکان.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان، واقع در 92 هزارگزی شمال باختری راور و 170 هزارگزی شمال راه فرعی راور به یزد. دارای 40 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پورکاووس.

[رِ] (اِخ) سیاوش. رجوع به سیاوش و سیاوخش شود.

پورکله.

[ ] (اِخ) نام شاعری فارسی زبان. و نظامی عروضی ذکر وی در عداد شاعرانی چون قمری گرگانی و رافعی نیشابوری و کفائی گنجه ای و کوسهء فالی که اسامی ملوک طبرستان بدانان باقی مانده، آورده است. (چهار مقالهء عروضی چ اروپا ص28).

پورکند.

[کَ] (اِ) طاق و ایوان و منزل را گویند و به این معنی با زاء نقطه دار هم بنظر آمده است و در بعض لغت نامه ها آن را گنبدخانه و طاق منزل گفته اند. رجوع به پوزکند شود.

پورکهور.

[کَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان سیاهو مرکزی شهرستان بندرعباس، واقع در 108 هزارگزی شمال بندرعباس و سه هزارگزی شمال راه مالرو سیاهو به گهره. دارای 20 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پورکیوس فستوس.

[ ] (اِخ) کسی که در سال 60 م. جانشین فیلکس حاکم یهودیه گردید. رجوع به فستوس شود. (قاموس کتاب مقدس).

پور گشسب.

[رِ گُ شَ] (اِخ) مراد بهرام چوبینه است:
اگر نیز بهرام پور گشسب
بر آن خاک درگاه بگذارد اسب.فردوسی.
رجوع ببهرام چوبینه شود.
ط پور مریم.
[رِ مَ یَ] (اِخ) عیسی علیه السلام. رجوع به عیسی شود.

پور مغان.

[رِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)مغبچه. فرزند مغان:
می که پیر مغان ز دست نهاد
جز بپور مغان نشاید داد.نظامی.
ط پورمک.
[رَ مَ] (اِ) بورک. کفک.ظاهراً مصحف بورک باشد. (رودکی نفیسی ج3 ص1182).

پور ملجم.

[رِ مُ جَ] (اِخ) ابن ملجم عبدالرحمان مرادی قاتل علی بن ابیطالب علیه السلام:
در نام نگه مکن که فرق است
از [در] زادهء عوف و پور ملجم.خاقانی.
رجوع به عبدالرحمن بن ملجم شود.
ط پور ملخ.
[رِ مَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پورهء ملخ. تخم ملخ. دانه های چندی از ده تا بیست و پنج در کوزه مانندی کوچک به اندازهء نصف انگشت کوچک دست عادی و آن دانه ها، تخم ملخ است که به پور ملخ مشهور است. سرء. سرو. (منتهی الارب). تخم غوغا. تخم دبا.

پورمند.

[مَ] (ص مرکب) صاحب پسر. (انجمن آرای ناصری) (جهانگیری). صاحب برهان گوید: صاحب فرزند و عیالمند را گویند. ||(اِ) با ثانی مجهول نام گیاهی است خوشبو. (برهان) (جهانگیری).

پورن.

[نَ] (اِخ) و اما نهر نلن بر تامران هنسمارگ سموهک پورن گذرد و ایشان همگی صلحاء و پاکان از شرّند. (ماللهند بیرونی ص131).

پورندان.

[رَ] (اِخ) نام یکی از ییلاقات اشکور گیلان. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص21).

پورندر.

[رِ دَ] (اِخ)(1) نام «اندرا» بنابر آنچه در بشن پران است. (ماللهند بیرونی ص194).
(1) - Purandara.

پورنمل.

[ ] (اِخ) نام یکی از رایان هند بروزگار شیرشاه پادشاه هند. رجوع بتاریخ شاهی تألیف احمد یادگار ص191 و 216 تا 220 شود.

پورنمه.

[نِ مَ] (اِ)(1) استقبال (از اصطلاحات شمس و حرکات آن) در تداول هندیان. (ماللهند بیرونی ص 176 و 290 و 295).
(1) - Purnima.

پور نوذر.

[رِ نُ ذَ] (اِخ) طوس:
منم پور نوذر جهان شهریار
ز تخم فریدون منم یادگار.فردوسی.
رجوع به طوس شود.
ط پورو.
[پُ رَ وَ] (اِخ)(1) نام طایفه ای از طوایف ساکن مابین شمال و مشرق هند. (ماللهند بیرونی ص157).
(1) - Paurava.

پوروا.

(اِخ) دهی از دهستان هزار جریب بخش چهار دانگهء شهرستان ساری، واقع در 40 هزارگزی شمال خاوری کیاسر. کوهستان جنگلی، معتدل مرطوب، مالاریائی، دارای 615 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا برنج و غلات و لبنیات و ارزن. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پوروا.

(اِخ) دهی از دهستان رجه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 48 هزارگزی شمال کیاسر. کوهستان جنگلی. مرطوب، معتدل، دارای 500 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و ارزن، لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پوروچست.

[چَ] (اِخ) نام دختر زرتشت و تلفظ اوستائی کلمه پئوروچست(1) و بمعنی پُردان است. (مزدیسنا دکتر معین ص73 و78).
(1) - Poura cista.

پوروژ.

[پُ] (اِخ)(1) مأخوذ از فرانسوی بمعنی سرخ پوستان هندیان امریکا.
(1) - Peaux - Rouges.

پوروس.

[پُ رُ] (اِخ)(1) نام یکی از جزایر یونان در بحر الجزائر، قرب شمال شرقی موره واقع و مساحت آن 22 هزارگز مربع و دارای 7020 تن سکنه است. و همگی از نژاد آرناؤد هستند و بزبان آرناؤد تکلم کنند، مرکز آن قصبه ای است بهمین اسم که 5000 تن سکنه دارد و دارالصنایع بحری دولت یونان است، رسیف(2) و لنگرگاه قشنگی دارد. اراضی آن سنگلاخ است و ویرانه های معبدی بزرگ مخصوص به نپتون در آنجا دیده میشود. بزعم یونانیان قدیم نپتون رب النوع دریا بود، دموستن مشهور به این پرستشگاه پناه آورد و خود را مسموم ساخت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Poros. .(تل سنگهای سطح آب)
(2) - Recif

پوروس.

[پُ رُ] (اِخ)(1) نام نهری به آمریکای جنوبی. این نهر از سلسله جبال آند که در پرو واقع شده سرچشمه گیرد و از آنجا به طرف مشرق جاری شود و داخل برزیل گردد و پس از طی 800 هزارگز مسافت برود آمازون ریزد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Poros.

پوروشاپورا.

(اِخ) نام شهری در درهء رود سند بعهد اشکانیان که شاید همان پیشاور فعلی باشد. (احوال و اشعار رودکی نفیسی ج1 ص168).

پوروشسپ.

[شَ] (اِخ)(1) صورت پهلوی نام پدر زرتشت. پورشسپ. این اسم مرکب است از صفت پئوروش که بمعنی پیر است چنانکه در وندیداد فرگرد 7 فقرهء 57 آمده است و از کلمهء اسب. پوروشسپ که بمعنی دارندهء اسب پیر است، پدر زرتشت است و در آبان یشت فقرهء 18 زرتشت پسر پوروشسپ نامیده شده است. همچنین در فرگرد 19 وندیداد در فقرات 4 و 6 و 46. مسعودی در مروج الذهب ج2 ص123 که سلسله نسب پیغمبر ایران را نام میبرد نام پدر زرتشت را بورشسف ضبط کرده است. راجع بسلسله نسب زرتشت به بندهش باب 32 و به زادسپرم باب 13 فقرهء 6 و به دینکرد کتاب هفتم فصل 2 فقره 70 و یسنا ج1 تألیف پورداود ص46 و 49 و 108 و 163 و فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ص229 رجوع شود. نام پدر زرتشت بقول مسعودی بورشسف و بقول طبری بوسنسف و بگفتار مؤلفین فرهنگهای پارسی پورشسب پسر پیتراسب (فدراسف - فردواسف) بوده.اصل این نام پوروشاسپ است. فرهنگ نویسان نوشته اند که نسب پورشسب به دوازده واسطه بشاهنشاه ایران منوچهربن ایرج بن فریدون منتهی میشود و این درست مطابق شجرة-النسبی است که در جدول (جدول مقابل ص70 کتاب مزدیسنا) ثبت شده و نیز در فرهنگها نام وی (پورشب) بدون سین آمده، زراتشت بهرام پژدو نام وی و پدر او را در این بیت آورده است:
بگفتش همه راز با پورشسب
همان مژده بردند زی پیترسب.
این نام در اوستا نیز آمده است. (نقل از کتاب مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی دکتر معین ص70). و رجوع به جدول مقابل ص71 همان کتاب و به پورشسب و « پ اوروشسپ » و رجوع به خرده اوستا ص31 و یشتها ج2 ص373 و 374 شود.
(1) - Purushasp.

پوره.

[رَ / رِ] (اِ) پور. پسر:
خرد پورهء آدم چه خبر دارد ازین دم
که من از جملهء عالم به دو صد پرده نهانم.
مولوی (کلیات بیت 16918).
ط ||بچهء ملخ. ||تخم ملخ. پور ملخ. رجوع به پور ملخ شود. ||تنهء درخت. (برهان). جِذع. و تنهء درخت خرما را عرب جذع گوید. و در بعض لغت نامه ها به پوره معنی سر درخت داده اند. ||بزبان هندی بمعنی تمام باشد. (برهان). ||فضول افیون پس از سوختن آن برای کشیدن و آن غیر از شیره و سوختهء تریاک است.

پوره.

[رَ / رِ] (فرانسوی، اِ)(1) بمعنی غذائی که با آرد نرم نخود، لوبیا و سیب زمینی پزند، و در فارسی بمعنی سیب زمینی یا سبزی پخته و نرم سوده است.
(1) - Puree.

پور هاجر.

[رِ جَ] (اِخ) اسماعیل پیغمبر (ع) فرزند ابراهیم. رجوع به اسماعیل شود.

پوره افشار.

[رَ / رِ اَ] (اِ مرکب)(1) نام آلتی مطبخی پوره کردن سبزیها و امثال آنرا.
(1) - Presse - Puree.

پوره پوره کردن.

[رَ رَ / رِ رِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول قزوینیان تعلل و دست دست کردن. مس مس کردن. این دست و آن دست کردن. باری بهر جهت کردن.

پور همای.

[رِ هُ] (اِخ) اسکندر مقدونی:
نوشتند نامه به پور همای
سپاهی بیاورد بیمر ز جای.فردوسی.
رجوع به اسکندر شود. ط ||داراب.

پوری.

(اِخ) یا جاگژِرنات(1) نام قلعهء مستحکمی به هندوستان بر ساحل خلیج بنگال و آن مشهورترین شهرهای مذهبی هند بشمار می رود و دارای چهل هزار تن سکنه است و تعداد زائرینی که در دو عید مذهبی باین شهر آیند به یک میلیون بالغ شود و این جمعیت در این اعیاد بدسته های بسیار عظیم منقسم گردد و در شهر بگردش درآید در حالی که مجسمهء رب النوعی را پیشاپیش برند و شاید پوریان که در لغتنامه های فارسی نام شهر پور (پور رای کنوج (قنوج) بوده است) دانسته شده همین شهر باشد.
(1) - Djaggernat.

پوریان.

(اِخ) نام شهر پور. و پور رای کنّوج (قنوج) است. (انجمن آرای ناصری). صاحب برهان این نام را بر متوطنان شهر کنوج اطلاق کرده است، چه پور نام رای شهر کنوج نیز هست.

پوریای ولی.

[رِ یِ وَ] (اِخ) پهلوان محمود خوارزمی ملقب به پوریای ولی و نیز ملقب به قتالی. اصل او از مردم گنجه است. شجاعی عارف بود. او را مثنویی است بنام کنزالحقائق. وی بسال 722 ه . ق. در خیوق درگذشته است. رجوع به تذکرهء صبح گلشن و قاموس الاعلام ترکی و ریحانة الادب و مجالس العشاق شود. از اوست:
آنیم که پیل [چرخ] برنتابد لت ما
بر چرخ زنند نوبت شوکت ما
گر در صف ما مورچه ای گیرد جای
آن مورچه شیر گردد از دولت ما.
و نیز او راست:
بهشت و دوزخت با تست در پوست
چرا بیرون ز خود میجوئی ای دوست.
و هم از اوست:
افتادگی آموز اگر طالب فیضی
هرگز نخورد آب زمینی که بلند است.
دربارهء پوریای ولی افسانه هایی در میان پهلوانان و زورخانه کاران رایج است.

پوریتن.

[تَ] (اِخ)(1) قومی از مسیحیان که بظاهر انجیل عمل کنند و متعصب و متعبد باشند و آنگاه که خاندان استوارت بتعذیب و شکنجهء آنان پرداختند بسیاری از ایشان به آمریکا مهاجرت کردند.
(1) - Puritains.

پوز.

(اِ)(1) پیرامون دهان. پوزه. بتفوز. فطیسة. فنطیسة. فرطوسة. فرطیسة. و در لغت نامهء اسدی نخجوانی آمده است: پوز و بتفوز، این هر دو نام بمردم و بهایم توان گفت. زفر. (فرهنگ اسدی نخجوانی). و صاحب غیاث اللغات گوید: بینی چهارپایان و چهرهء بهایم. پوژ. کلفت. (اسدی در معنی کلمه بتفوز). لفج. نول. لُنج. فرنج. پیرامن دهان. فوز. گرد دهان. پیش دهن ستور. نس. پیرامون و گرداگرد دهان جانوران و مردم. گردا گرد لب. (شرفنامه):
امروز باز پوزت ایدون بتافته ست
گوئی همی به دندان خواهی گرفت گوش.
منجیک.
وز پی صید آهوی خوش پوز
چشمها پر ز سرمه کرده چو یوز.سنائی.
از قضا گاو زال از پی خورد
پوز روزی بدیگش اندر کرد.سنائی.
سعی او بازوی دلیران است
سهم او پوزبند شیران است.سنائی.
دور دارد شب خود از روزش
که بترسد که بشکند پوزش.سنائی.
کی شود خورشید از پف منطمس
کی شود دریا بپوز سگ نجس.مولوی.
آنکه بر شمع خدا آرد پفو
شمع کی میرد بسوزد پوز او.مولوی.
در سر آیم هر دم و زانو زنم
پوز و زانو زان خطا پرخون کنم.مولوی.
ط ||توسعاً دهان:
روی پنهان می کند زایشان بروز
تا سوی باغش بنگشایند پوز.مولوی.
فلسفی و آنچه پوزش می کند
قوس نورت تیردوزش می کند.مولوی.
گنگ تصدیقش بکرد و پوز او
شد گواه مستی دلسوز او.مولوی.
در مکن در کرد شلغم پوز خویش
که نگردد با تو او هم طبع و کیش.مولوی.
میرفت و هزار دیده با او
همچون شکرش لبی و پوزی.سعدی.
شیرین و خوش است تلخ از آن لب
دشنام دعا بود از آن پوز.عندلیب.
ط ||مابین لب و بینی را نیز گویند. ||بمعنی ساق درخت هم آمده است. (برهان). تنه؛ پوز درخت، تنهء آن، قلب و اوسط درخت. (آنندراج). ||منقار مرغان را نیز گفته اند. (برهان). و با زای فارسی هم درست است یعنی پوژ. (برهان).
- پک و پوز؛ بد پک و پوز؛ بدقیافه.
- دک و پوز؛ دک و پوز کسی را خرد کردن؛ او را سخت مغلوب کردن.
(1) - Museau.

پوز.

[پُز] (فرانسوی، اِ)(1) پُز. مأخوذ از کلمهء فرانسوی مصطلح در موسیقی. مکثی که برابر یک ضرب باشد. ||علامتی که این مکث را برساند.
(1) - Pause.

پوزار.

[پُ] (اِ مرکب) شکستهء پاافزار (از پا و افزار)(1)کفش. پاپوش. چموش. پاچنگ. پازنگ. پاژنگ. پاچیله. پاهنگه. پای افزار. پایزار. و بالاخص کفش درشت و خشن و گنده و بددوخت روستائیان. اربی. پابزار. چارغ.
-امثال:طاز پردویدن پوزار پاره می شود.ظ
(1) - Chaussure.

پوزانیاس.

[پُ] (اِخ)(1) سیاح و نویسندهء یونانی از قرن دوم میلادی. محل تولد وی درست معلوم نیست، گمان میرود که در لیدیهء آسیای صغیر بدنیا آمده و دوران جوانی را آنجا بسر برده باشد، کتابهای او توصیف یونان است و ده کتاب دارد که هرکدام راجع به یکی از ولایات یونان میباشد. اطلاعات تاریخی و داستانی و افسانه ها و روایات مردم عوام در کتابهای او بسیار است ولی تمام کتابهای وی یکنواخت نیست. در برخی بیشتر و در برخی کمتر کار کرده است. در برخی ساده لوح و در برخی شکاک است. چون داستانها و روایات مردم در کتابهای او بسیار است از این جهت گاهی کتاب او یگانه منبع اطلاعاتی راجع به این قسمت ها میشود. انشاء وی را نمی پسندند و از چیز نویسی مورخین قدیم چون «توسیدید» و «هرودوت» بسیار دور است. (ایران باستان ج 3 ص2178 و 2179).
(1) - Pausanias.

پوزانیاس.

[پُ] (اِخ)(1) از خویشان خانوادهء سلطنتی مقدونی بعهد فیلیپ دوم پادشاه مقدونیه. وی بهمدستی پادشاه تراکیه میخواست تخت مقدونیه را تصرف کند. (ایران باستان ج 3 ص 1194).
(1) - Pausanias.

پوزانیاس.

[پُ] (اِخ)(1) مردی مقدونی الاصل از محل اُریس تیس از قراولان پادشاهی فیلیپ پادشاه مقدونیه. وی بعلت صباحت منظر مورد توجه پادشاه بود. اما بزودی دریافت که پوزانیاس نام دیگری نیز محبوب شاه است و از این جهت روزی بدو گفت: «ای که مردی و هم زن و همه جائی». پوزانیاس دوم کینهء پوزانیاس اول را به دل گرفت و بر آن شد که در موقع مناسب تلافی کند و همینقدر شرح قضیه را بیکی از دوستان خود آتالوس که از متنفذین دربار و برادرزادهء کلئوپاتر زن جدید فیلیپ بود گفت. پس از چندی پوزانیاس دوم در جنگی که فیلیپ با ایلیری ها میکرد چون نزدیک پادشاه ایستاده بود کشته شد. وقتی این خبر منتشر شد، آتالوس پوزانیاس اول را نزد خود طلبید و پس از آنکه او را مست کرد چند نفر از مردم رذل را بر آن داشت که با پوزانیاس عمل شنیع انجام دهند. فیلیپ چون این خبر را شنید سخت برآشفت ولی چون آتالوس تازه با قشون به آسیا رفته بود و او را لازم داشت و بعلاوه خویش وی بود وی را تنبیه نکرد اما عطایائی به پوزانیاس داد و رتبهء او را در میان مستحفظین بالا برد. غضب پوزانیاس فروننشست و تصمیم کرد که نه تنها آتالوس را مجازات کند بلکه از کسی که احقاق حق نکرده است یعنی فیلیپ نیز انتقام بکشد و پس از آنکه از هرموکرات سوفسطائی استاد خود سؤالی مبنی بر کیفیت بدست آوردن شهرت کرد و او فهماند که نام کشندهء مردی بزرگ همدوش نام مقتول جاویدان خواهد ماند، بر تصمیم خود راسخ تر گردید و برای اجرای نقشهء خویش موقع بازیها را مناسب دید و پس از آنکه اسبهائی قبلا نزدیک دروازهء شهر آماده ساخت و قمه ای در زیر لباس بکمر آویخت بخیابان های نمایشگاه درآمد و هنگامی که فیلیپ بدوستان خود امر پیشروی میداد و قراولان را بازپس ماندن میفرمود تا تنها وارد تآتر شود پوزانیاس دوید و قمه را در پهلوی شاه فروبرد و فیلیپ بیفتاد و در حال بمرد. قاتل بی درنگ فرار کرد اما پردیکاس و رفقای او که بتعقیب پوزانیاس پرداخته بودند رسیدند و ضرباتی بر او زدند که از آن درگذشت. (ایران باستان ج 2 ص1208 و 1209).
(1) - Pausanias.

پوزانیاس.

[پُ] (اِخ)(1) پسر کله اُم برست(2)و نوهء آناکساندرید اسپارتی سپهسالار قشون یونان در جنگ پلاته و فاتح آن نبرد (479 ق. م.) و پادشاه اسپارت. وی باتکاء ایرانیان، جبار و فرمانروای همهء یونان گردید و در حدود سال 474 ق. م. درگذشت. (ایران باستان ج 1 ص838 و 842 و 844 و 849 و 850 و 852 و 855 و 857 و 861 و 862 و 864 و 880 و صص894 تا 897).
(1) - Pausannias.
(2) - Cleombroste.

پوزانیاس.

[پُ] (اِخ)(1) از قراولان فیلیپ دوم و محبوب وی که در جنگ با ایلیریها کشته شد. رجوع به شرح حال پوزانیاس نام مقدونی الاصل که فوقاً گذشت شود. (ایران باستان ج 2 ص1208).
(1) - Pausanias.

پوزئیدون.

[پُ زِ دُ] (اِخ) خدای اساطیری دریاها در یونان قدیم. رجوع به پوسیدون و رجوع به نپتون شود.

پوزبند.

[بَ] (اِ مرکب) آلتی که بر پوزهء خر و گاو و مانند آن بندند که از کشت نچرد و بدهان سگ بندند تا نگزد و نیز بدهان بره و بزغاله و گوساله کنند تا بیش شیر نمکد. پوزه بند:
سعی او بازوی دلیران است
سهم او پوزبند شیران است.سنائی.
پوزبند وسوسه عشق است و بس
ورنه کی وسواس را بسته ست کس.مولوی.
علمهای اهل حس شد پوزبند
تا نگیرد شیر از آن علم بلند.مولوی.
زاهد ششصد هزاران ساله را
پوزبندی ساخت آن گوساله را.مولوی.
جعم؛ پوزبند بر دهن شتر کردن تا از گزیدن و چریدن باز ماند. (منتهی الارب).
ط پوز تر کردن.
[تَ کَ دَ] (مص مرکب)دهان تر کردن. لب تر کردن:
ترک این شرب ار بگوئی یک دو روز
تر کنی اندر شراب خلد پوز.مولوی.
ط پوز خاوان.
(اِخ) ناحیتی بجنوب تایمنی در افغانستان.

پوزخند.

[خَ] (اِ مرکب) تبسمی بقصد انکار یا تحقیر و استهزاء. خندهء به استهزاء. تهانف.(1) پوزه خند. پوزخنده. لب خندی که خداوند آن خواهد با قهقهه خندد لیکن خودداری کند.(2) از بیت ذیل خاقانی ظاهراً چنین مستفاد میشود که اصل این کلمه پوست خند یا پوست خنده بوده است:
ور چه نگشائی لب و در پوست بخندی
از رشتهء جانم گره غم بگشائی.خاقانی.
ط پوزخند زدن.
[خَ زَ دَ] (مص مرکب)خندیدن یا تبسم کردن بر سبیل استهزاء و تمسخر یا انکار.
(1) - Ricanerie.
(2) - Ricaner.

پوز سفید.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان عباداللهی بخش هندیجان شهرستان خرم شهر، واقع در 11 هزارگزی جنوب باختری هندیجان. سر راه فرعی اتومبیل رو هندیجان بساحل خلیج فارس. دارای پنجاه تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

پوزش.

[زِ] (اِمص) اسم از مصدر فراموش شدهء پوزیدن مستعمل در ویس و رامین. عذر. (دهار). معذرت. اعتذار. عذرخواهی. بهانه. عذر خواستن. (اوبهی). استغفار. طلب عفو. عذر که از قصور یا تقصیری خواهند:
پوزش بپذیرد و گناه ببخشد
خشم نراند بعفو کوشد و غفران.رودکی.
گرایدونکه پوزش پذیری ز من
و گر نیست(1) رنج آید از خویشتن.ابوشکور.
از آن شهر هر کس که بد پارسا
بپوزش بیامد بر پادشا.فردوسی.
از ایدر بپوزش بر شاه رو
چو بینی ورا بندگی ساز نو.فردوسی.
بپوزش بیامد بر شهریار
که ای از جهان بر شهان کامکار.فردوسی.
بپوزش بنزدیک موبد شدند
همه راه جویان و بخرد شدند.فردوسی.
بپوزش بیاراست قیصر زبان
بدو گفت بیداد رفت ای جوان.فردوسی.
بپوزش بیامد سپهدار طوس
بپیش شه اندر شد او چاپلوس.فردوسی.
بپوزش کنم نرم خشم ورا
ببوسم سر و پا و چشم ورا.فردوسی.
دلیران ایران بماتم شدند
پر از غم بدرگاه رستم شدند
بپوزش که این ایزدی کار بود
که را بود آهنگ جنگ فرود.فردوسی.
بپوزش مگر کردگار جهان
بمن بر ببخشاید اندر زمان.فردوسی.
بپوزش همه پیش نوذر شدند
سراسر به آیین کهتر شدند.فردوسی.
بپوزش یک اندر دگر نامه ساز
مگر خسرو آید به راه تو باز.فردوسی.
به خاقان یکی نامه ارژنگ وار
نبشتند پر بو و رنگ و نگار
بپوزش کز این کرده هستم بدرد
دلی پر پشیمانی و باد سرد.فردوسی.
به خرّاد گفت ای رد رادمرد
برنجی دگر گرد پوزش مگرد.فردوسی.
بدو گفت راهب که پوزش مکن
بپرس از من از بودنیها سخن.فردوسی.
بدین کار پوزش چه پیش آورم
که دلشان بگفتار خویش آورم.فردوسی.
برآید بکام تو این کار زود
چو بشنید سیندخت پوزش نمود.فردوسی.
بر زال زر پوزش آراستند
زبانها بلابه بپیراستند.فردوسی.
برفتند فغفور و خاقان چین
بر شاه با پوزش و آفرین.فردوسی.
بزد اسپ از پیش چندان سپاه
بیامد بپوزش بنزدیک شاه.فردوسی.
بزرگان بپوزش فراز آمدند
هجیر از در مرگ(2) باز استدند.فردوسی.
بقیصر بسی کرد پوزش گراز
بکوشش نیامد ز دامش فراز(3).فردوسی.
بگو تا چه بود اندر این پوزشت
چه گفتی که پیش آید آمرزشت.فردوسی.
بنزدیک یزدان چه پوزش برم
بد آید ز کار پدر بر سرم.فردوسی.
بیزدان کند پوزش آن گناه
ورا بنده گردد به آئین و راه.فردوسی.
بیزدان کند پوزش او از گناه
گراینده گردد به آئین و راه.فردوسی.
پیاده سوارش بماند ز اسپ
بپوزش رود پیش آذر گشسپ.فردوسی.
ترا پوزش اکنون نیاید بکار
نه بیگانه را خواستی شهریار.فردوسی.
تو رو زو ره پوزش من بجوی
که فردا من آیم بنزدیک اوی.فردوسی.
چنان کرد بد گوهر افراسیاب
که پیش تو پوزش نبیند بخواب.فردوسی.
چو آشفته شد شاه زآن گفتگوی
سپه سوی پوزش نهادند روی.فردوسی.
چو از دور شه دید بر پای خاست
بسی پوزش اندر گذشته بخواست.فردوسی.
چو ایرانیان برگشادند چشم
بدیدند چهر ورا [اسفندیار را] پر ز خشم.
برفتند پوزش کنان پیش شاه
که گر شاه بیند ببخشد گناه.فردوسی.
چو پاسخ کنی نامه از خوب و زشت
همین پوزش ما بباید نوشت.فردوسی.
چو خشم آوری هم پشیمان شوی
بپوزش نگهبان درمان شوی.فردوسی.
خرد چون بود با دل شه براز
بشرم و بپوزش نیاید نیاز.فردوسی.
دگر آنکه گفتی که پوزش بگوی
کنون توبه کن راه یزدان بجوی.فردوسی.
دو رخ را بخاک سیه بر نهاد
همی کرد پوزش ز کار شغاد.فردوسی.
ز بس خوبی و پوزش و آفرین
که پیدا شد از گفت خاقان چین...فردوسی.
ز چیزی که باشد به ایران زمین
فرستیم با پوزش و آفرین.فردوسی.
ز زابلستان گر ز ایران سپاه
هر آنکس که آیند فریادخواه
بدار و بپوزش بیارای مهر
نگه کن بدین کار گردان سپهر.فردوسی.
ز قیصر بپرسید و پوزش گرفت
بر آن رومیان بر فروزش گرفت.فردوسی.
ز گفتار او ماند اندر شگفت
زمین را ببوسید و پوزش گرفت.فردوسی.
ز گفتارها پوزش آورد پیش
بپیچید از آن بیهده رای خویش.فردوسی.
زمین را ببوسید و پوزش نمود
بر آن مهتری آفرین بر فزود.فردوسی.
سخنهای دستان چو بشنید شاه
پسند آمدش پوزش نیکخواه.فردوسی.
سر نامه کرد آفرین از نخست
بر آنکس که کینه بپوزش بشست.فردوسی.
سکندر بدو گفت پوزش مکن
مران پیش فغفور زین در سخن.فردوسی.
سوی موبدان نامه ای همچنین
پر افروزش و پوزش و آفرین.فردوسی.
سیاووش را تنگ در بر گرفت
ز کردار بد پوزش اندر گرفت.فردوسی.
سیاووش را دید بر پای خاست
بخندید و بسیار پوزش بخواست.فردوسی.
شهنشاه را شاد در بر گرفت
وز آن گفته ها پوزش اندر گرفت.فردوسی.
فرستاده را گفت کای هوشیار
نبایست پوزش ترا خود بکار.فردوسی.
کنون پوزش این همه باز جوی
بدین نامداران ایران بگوی.فردوسی.
که آزرده گشته ست از تو پدر
یکی پوزش آور مکش هیچ سر.فردوسی.
که پیغامی از قیصر آمد بشاه
پر از درد و پوزش کنان از گناه.فردوسی.
گر آرام گیری سخن تنگ نیست
ترا پوزش اندر پدر ننگ نیست.فردوسی.
من امروز نز بهر جنگ آمدم
پی پوزش و نام و ننگ آمدم.فردوسی.
میی چند خوردند و برخاستند
زبانها ز پوزش بپیراستند.فردوسی.
ورا پهلوان زود در برگرفت
ز دیر آمدن پوزش اندر گرفت.فردوسی.
ورا تنگ سهراب در برگرفت
بدان پوزش آسایش اندر گرفت.فردوسی.
وز آن جایگه جنگ دشمن بسیچ
ز رای و ز پوزش میاسای هیچ.فردوسی.
وز آن کردهء خویش پوزش گرفت
به پیچید از آن روزگار شگفت.فردوسی.
و گر با تو گردد [شاه] بچیزی دژم
بپوزش گرای و مزن هیچ دم.فردوسی.
هر آنکس که پوزش کند بر گناه
تو بپذیر و کین گذشته مخواه.فردوسی.
هر آنکس که دارد روانش خرد
گناه آن سگالد که پوزش برد.فردوسی.
هم آن را دگر باره آویزش است
گنهکار اگر چند با پوزش است.فردوسی.
همان نیز جانم پر از شرم شاه
زبان پر ز پوزش روان پر گناه.فردوسی.
همه شارسان ماند اندر شگفت
بیزدان سُقُف پوزش اندر گرفت.فردوسی.
همه نامداران فروماندند
بپوزش برو آفرین خواندند.فردوسی.
همی راند از دیده خون در کنار
همی کرد پوزش بر کردگار.فردوسی.
همی راند جمشید خون در کنار
همی کرد پوزش [از ناسپاسی خویش] بر کردگار.
فردوسی.
همی کرد پوزش ز کرده گناه
ورا می بجستند هر سو سپاه.فردوسی.
همی کرد پوزش که بدخواه من
پرآشوب کرد اختر و ماه من.فردوسی.
همی گفتم از بامداد پگاه
بپوزش بیایم بر تو براه.فردوسی.
یکایک بدان رایشان شد درست
کز آن روی چاره ببایست جست
که سوی فریدون فرستند کس
بپوزش کجا چاره این بود و بس.فردوسی.
یکی گنج بخشید بر هر کسی
به جان آفرین کرد پوزش بسی.فردوسی.
اگر پوزش نکو باشد ز کهتر
نکوتر باشد آمرزش ز مهتر.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو رامین دید کو را دل بیازرد
نگر تا پوزش آزار چون کرد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
از آن پیش کت بسته زی شهریار
برم پوزشت ناید آنگه بکار.اسدی.
ازو وز گرو خواست پوزش نخست
شد آنگه بدان چشمه و تن بشست.اسدی.
ببر خلعت و بند بردار از اوی
بپوزش دلش پاک از انده بشوی.اسدی.
به بر یکدگر را گرفتند شاد
بپوزش دمی چند کردند یاد.اسدی.
بپوزش کنی بی گناهی درست
همان بنده باشی که بودی نخست.اسدی.
بسی خواست زو پوزش دلپذیر
که این بد که پیش آمد از من مگیر.اسدی.
بسی هدیهء گونه گون ساختند
بپوزش بر پهلوان تاختند.اسدی.
بشادیش بر تخت شاهی نشاست
بسی پوزش از بهر دختر بخواست.اسدی.
بهر نامه صد لابه آراستی
ببودنش پوزش همی خواستی.اسدی.
تو رو زو ره پوزش من بجوی
که فردا من آیم پگه نزد اوی.اسدی.
دگر، گونه گون هدیه آراستند
وزو پوزش بی کران خواستند.اسدی.
دگر هر که را بد سزا هدیه داد
بنامه بسی پوزش آورد یاد.اسدی.
ز دیدار تو شرم دارم همی
بدین کرده ها پوزش آرم همی.اسدی.
منه پیش او در گه خشم پای
چو خشم از تو دارد تو پوزش نمای.اسدی.
یکی نامه با این همه خواسته
ورا پوزش بی کران خواسته.اسدی.
دست بر کن زلف مهرویان بگیر
پوزش خجلت ز نادانی بخواه.خاقانی.
رسول را بازخواند و بر گذشته پشیمانی نمود و پوزشها کرد و عذرها خواست. (ترجمهء تاریخ یمینی). فخرالدوله چون آن پوزش و تضرع دید بر شیخوخیت او رحمت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
بپوزش پیش میرفتند میران
پس اندر، شاهزاده چون اسیران.نظامی.
چو شه پوزش رای دستور یافت
دل خویش از آن داوری دور یافت.نظامی.
به احسان خود پوزش من پذیر
که جز تو ندارم کسی دستگیر.عطار.
سران سپه پوزش انگیختند
همه در قفایش درآویختند.امیرخسرو.
ط ||التماس:
ز جای دگر چون مهیا نبود
بسی جهد کردیم و پوزش نمود
بزاری و زر درنیاورد سر
نظرها بحیرت در آن بی بصر.
نزاری (دستورنامه ص66).
ط ||حجّت. (شرفنامهء منیری). دلیل که معتذر آرد بر بی گناهی خویش:
بپوزش کنی بی گناهی درست
همان بنده باشی که بودی نخست.اسدی.
ط ||اینکه در بیت ذیل فرخی مانند اسم مصدری از پوختن یا پوزیدن بنظر می آید بمعنی راندن شکم قصیده در صفت تذروی است که امیر یوسف بن ناصرالدین برادر محمود برای فرخی فرستاده است:
دو لب [دو لب تذرو] چو نار کفیده چو برگ سوسن زرد
دو رخ چو نار شکفته چو برگ لالهء لال
چو قطن میری در زیر پوشش منسوج
برای پوزش باز امیر خوب خصال.فرخی.
در بازنامه ها خوانده اند که چون قبض و سده ای در امعاء شکره پیدا آید پر، یا گنجشکی با پر بدو دهند و این پر شکم او براند و سده دفع کند، فرخی پرهای ملون و زیبای تذرو را که به پوشش منسوج بر قطن میری افتاده تشبیه می کند، لایق راندن شکم باز امیر خوب خصال میشمارد. و کلمهء مرکب دیگری از این ماده هست بصورت چاه پوز (که فرهنگها بدان معنی قلابی میدهند که چیزهای افتاده در چاه را بدان بیرون کشند) شاید تا حدی مؤید این دعوی باشد. و در بیت دیگر فرخی که در ذیل بیاید نیز شاید کلمه بمعنی مطلق راندن و ورزش باشدط:
آن معطئی که روز و شب از بهر نام نیک
در پوزش مروت و در دادن عطاست.
فرخی.
این اسم با مصادر آراستن، آوردن، اندر گرفتن، انگیختن، بردن، پذیرفتن، جستن خواستن، فرستادن، کردن، گرفتن، گفتن و نمودن صرف شود. رجوع به امثلهء پوزش و رجوع به همین کلمات مرکب در ردیف خود شود.
ط پوزش آراستن.
[زِ تَ] (مص مرکب)(1)پوزش ساختن. پوزش کردن. پوزش گفتن:
بر زال زر پوزش آراستند
زبانها به لابه بپیراستند.فردوسی.
و رجوع به پوزش شود.
ط پوزش آوردن.
[زِ وَ دَ] (مص مرکب)پوزش کردن:
ز گفتار او پوزش آورد پیش
بپیچید از آن بیهده رای خویش.فردوسی.
ز دیدار تو شرم دارم همی
بدین کرده ها پوزش آرم همی.اسدی.
رجوع به پوزش شود.
ط پوزش اندرگرفتن.
[زِ اَ دَ گِ رِ تَ](مص مرکب) پوزش آغازیدن:
شهنشاه را شاد در بر گرفت
وز آن گفته ها پوزش اندرگرفت.فردوسی.
و رجوع به پوزش شود.
ط پوزش انگیختن.
[زِ اَ تَ] (مص مرکب)پوزش آوردن:
سران سپه پوزش انگیختند
همه در قفایش درآویختند.امیرخسرو.
رجوع به پوزش شود.
ط پوزش بردن.
[زِ بُ دَ] (مص مرکب)پوزش کردن:
بنزدیک یزدان چه پوزش برم
بد آید ز کار پدر بر سرم.فردوسی.
و رجوع به پوزش شود.
ط پوزش پذیر.
[زِ پَ] (نف مرکب) پذیرندهء پوزش. اوّاب. قابل التوب. عذرپذیر. عذرپذیرنده. معذوردارنده. بخشنده:
به دل یاد کار گذشته مگیر
که یزدان به بنده ست پوزش پذیر.
فردوسی.
چو پیمان کند شاه پوزش پذیر
کزین پس نیندیشد از کار پیر...فردوسی.
خداوند بخشندهء دستگیر
کریم خطابخش پوزش پذیر.
سعدی (بوستان).
ط ||(اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. ||که پوزش تواند پذیرفت. که لایق و درخور پوزش تواند بود: گناهی پوزش پذیر.
(1) - ن ل: و گر نیز. ن ل: و گر زینت.
(2) - ن ل: از سر مرگ.
(3) - ن ل: ز دانش فراز.
(1) - Demander Pardon.

پوزش پذیرفتن.

[زِ پَ رُ تَ] (مص مرکب)(1) قبول پوزش کردن. بحل کردن. بخشیدن:
چو بشنید ازو بهمن نیک بخت
نپذرفت پوزش، بر آشفت سخت.فردوسی.
ط پوزش پذیری.
[زِ پَ] (حامص مرکب)عمل پوزش پذیر. عذرپذیری.
(1) - Pardonner.

پوزش جستن.

[زِ جُ تَ] (مص مرکب)پوزش خواستن. پوزش طلبیدن. عذر خواستن:
کنون پوزش این همه بازجوی
بدین نامداران ایران بگوی...فردوسی.
و رجوع به پوزش شود.
ط پوزش خواستن.
[زِ خوا / خا تَ](مص مرکب) پوزش طلبیدن. عذر خواستن. بحلی خواستن:
سیاووش را دید، بر پای خاست
بخندید و بسیار پوزش بخواست.فردوسی.
و رجوع به پوزش شود.
ط پوزش خواه.
[زِ خوا / خا] (نف مرکب)عذرخواه. طلبندهء پوزش.

پوزش خواهی.

[زِ خوا / خا] (حامص مرکب) عمل پوزش خواه. عذرخواهی.

پوزش ساز.

[زِ] (نف مرکب) عذرخواه. پوزش آرای:
سوی خواجه شدند پوزش ساز
یافتندش کشیده پای دراز.نظامی.
ط پوزش طلبیدن.
[زِ طَ لَ دَ] (مص مرکب) پوزش خواستن. عذر خواستن. رجوع به پوزش شود.

پوزش کردن.

[زِ کَ دَ] (مص مرکب)پوزش خواستن. پوزش آوردن. عذرخواهی کردن:
بقیصر بسی کرد پوزش گراز
بکوشش نیامد ز دامش فراز.فردوسی.
و گر چند من نیز پوزش کنم
که این سنگدل را فروزش کنم.
رجوع به پوزش شود.
ط پوزش کنان.
[زِ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) صفت بیان حالت از پوزش کردن. در حال پوزش خواستن:
برفتند پوزش کنان پیش شاه
که گر شاه بیند ببخشد گناه.فردوسی.
همی رفت پوزش کنان پیش او
پر از شرم جان بداندیش او.فردوسی.
ط پوزشگر.
[زِ گَ] (ص مرکب) شفیع. عذرخواه. خواهشگر:
چو بشنید پرویز پوزشگران
برانگیخت از هر سویی، مهتران
بنزد پدر تا ببخشد گناه
نبرد دم و گوش اسپ سیاه.فردوسی.
گه گرفتن بت صد هزار کودک و مرد
بدو شدندی فریادخواه و پوزشگر.فرخی.
ط پوزش گرفتن.
[زِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) پوزش آغازیدن:
ز گفتار او ماند اندر شگفت
زمین را ببوسید و پوزش گرفت.فردوسی.
و رجوع به پوزش شود.
ط پوزش گری.
[زِ گَ] (حامص مرکب)عمل پوزشگر. اعتذار. ||خواهشگری. شفاعت.

پوزش گفتن.

[زِ گُ تَ] (مص مرکب)بزبان آوردن پوزش. توبه کردن:
دگر آنکه گفتی که پوزش بگوی
کنون توبه کن راه یزدان بجوی...فردوسی.
و رجوع به پوزش شود.
ط پوزش نمودن.
[زِ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) اظهار پوزش کردن:
برآید بکام تو این کار زود
چو بشنید سیندخت پوزش نمود.فردوسی.
زمین را ببوسید و پوزش نمود
بر آن مهتری آفرین برفزود.فردوسی.
کرم کرد و غم خورد و پوزش نمود
بداندیش را دل به نیکی ربود.
سعدی (بوستان).
بپایش درافتاد و پوزش نمود
بخندید لقمان که پوزش چه سود.
سعدی (بوستان).
و رجوع به پوزش شود.
ط پوزکند.
[کَ] (اِ) ایوان باشد. (اوبهی). پورکند. رجوع به پورکند شود.

پوزگا.

[پُ زِ] (اِخ)(1) نام قصبهء مرکز ایالت در خطهء اسکلاوونیا از کشور هنگری (مجارستان) کنار نهر اورلیاوه، واقع در 80 هزارگزی جنوب شرقی اسک، دارای 5000 تن سکنه و مدرسهء متوسطه، قلعه و تجارت تنباکو و ابریشم و غیره. آنجا مدت مدیدی تحت ادارهء دولت عثمانی بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Posega.

پوزگا.

[پُ زِ] (اِخ)(1) نام ایالتی محدود از طرف شمال و مغرب بایالت وروویج و از جنوب به عسکریه و از سوی مشرق به خرواتستان. دارای 100 هزارگز درازا و سی هزارگز پهنا و قریب 100000 تن سکنه. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Posega.

پوزم.

(اِخ) دهی از دهستان کنارک شهرستان چاه بهار، واقع در 31 هزارگزی باختر چاه بهار. کنار دریای عمان. جلگه، گرمسیر، مالاریائی. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چاه و باران، محصول آنجا ماهی و خرما و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صید ماهی و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پوزمال.

(حامص مرکب) مالش پوز. سیاست و تنبیه کسی با قول یا فعل مانند گوشمال.

پوزمال دادن.

[دَ] (مص مرکب) مالش دادن پوز کسی. تنبیه وی را بفعل یا بقول.

پوزن.

[پُ زِ] (اِخ)(1) پوسنان(2)، بفرانسه پوزنانی(3). نام شهری مستحکم، مرکز ایالتی بهمین نام در پروس کنار نهر وارته، واقع در 255 هزارگزی شرقی برلن و دارای 68315 تن سکنه و مدرسهء صنعتی، مدرسهء متوسطه، مدرسهء مخصوص برهبانان، کلیسای بدیع البنا و ابنیهء تماشائی و کارخانه های چیت سازی، کرباس بافی، اسلحه سازی، و غیره و تجارتی با رونق. (قاموس الاعلام ترکی). اکنون کرسی پوزنانی در لهستان است و 250000 تن سکنه دارد.
(1) - Posen.
(2) - Poznan.
(3) - Posnanie.

پوزن.

[پُ زِ] (اِخ)(1) یکی از ایالات کشور پروس محدود از طرف شمال بخود پروس و از سوی مغرب به براندنبورگ و از جنوب به سیلیریا و از مشرق به لهستان بمساحت 28956 هزارگز مربع. و دارای 1715618 تن سکنه. نصف بیشتر لهستانی و باقی آلمانی و مرکز آن پوزن میباشد و منقسم است بدو سنجاق: پوزن و برومبرگ. اراضی این سرزمین مسطح و پست است حتی کوههای واقع در قسمت شمالی موسوم به لیخبرگ نیز بیش از 194 گز ارتفاع ندارد. تمام خطه در حوزهء رود اودر واقع شده. و بزرگترین نهر آن رود وارته است که در مرکز جریان دارد و پس از آن نهر نچه که تابع وارته است و از برومبرگ میگذرد، علاوه از اینها انهار و جویها و برکه های بسیار در این قطعه دیده میشود، هوای آن سرد و زمستان سخت و تابستان بسیار گرم ولی سالم و پاییزی ممتد و بسیار دلکش و فرحزا دارد. محصولاتش عبارت از حبوبات متنوعه و علف آبجوسازی و حیوانات بسیار است. قسمت اعظم اراضی در دست اغنیاست که مزرعه های بزرگ بوجود آورده اند. این خطه اص جزو لهستان بوده، بخشی در سال 1772 م. و قسمتی در سنهء 1793 م. بچنگ پروس افتاده است یعنی هنگام مقاسمهء اول و دوم لهستان. (قاموس الاعلام ترکی). اکنون ایالتی است در لهستان که در 1919 از پروس مجزا گردیده و در 1945 به لهستان مسترد گردیده و کرسی آن پوزن است.
(1) - Posen.

پوزن.

[زَ] (اِ) زمینی را گویند که بجهت زراعت کردن پاک کرده باشند. (برهان). پوژن. (شرفنامه).

پوزن.

[پُ زَ] (اِخ)(1) نام بخشی از آروش ولایت پری وا. کنار رود رن بفرانسه. دارای راه آهن و 2750 تن سکنه.
(1) - Pauzin.

پوزنانی.

[پُ] (اِخ) پوزن. پوسنان. رجوع به پوزن شود.

پوزنج.

[نَ] (اِ) عذر و پوزش و معذرت. (آنندراج).

پوزوئولی.

[پُ ءُ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است از ایتالیا در ایالت ناپل، در 10 هزارگزی شمال غربی شهر ناپل. دارای 9000 تن سکنه و آن از قصبه های باستانی و نام قدیم آن پونتولی است. در روزگار گذشته بسیار بزرگ بوده و بواسطهء حمامهای معدنی شهرت عظیم داشته و خرابه ها و آثار باستانی بسیار گرداگرد قصبه را فرا گرفته است، ستونهای معبد معروف سراپیس نیز در این محل تاکنون موجود است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pozzuoli.

پوزورسین.

(اِخ) پسر هابلوم از پادشاهان گوتی که بابل را در تصرف داشتند. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی آن ص31).

پوزوژ.

[زُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش «واندِه» از ولایت فنِ تنیِ - لو - کنت بفرانسه. دارای راه آهن و 3265 تن سکنه.
(1) - Pouzauges.

پوزول.

[زُ] (اِخ)(1) نام بندر کوچکی در ایتالیا نزدیک ناپل. دارای 28 هزار تن سکنه.
(1) - Pouzzoles.

پوزه.

[زَ / زِ] (اِ)(1) پیرامون و گرداگرد دهان. پوز. فرطوسه. فرطیسه. بتفوز. مجموع دهان و فکین حیوان. فوز. زفر. بدفوز. فریش. فش. فرنج. فوزه. تانول. (لغت نامهء اسدی)(2). کلفت. ||دهان بند. فنطیسة. فطیسة. ||تنهء درخت. (برهان). پوز. (برهان). پوژه. (شعوری). ساق درخت. تنه: پوزهء درخت. ||ساق پای انسان. (مهذب الاسماء). پوژه. (شعوری).
(1) - Mufle, Museau. (2) - این کلمه ظاهراً مرکب از تا بمعنی حتی و نول است.

پوزه.

[زِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان ثلاث بخش کنگان شهرستان بوشهر، واقع در 48 هزارگزی جنوب خاور کنگان. کنار راه اتومبیل رو کنگان به لنگه. دارای 50 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

پوزه باریک.

[زَ / زِ] (ص مرکب) دارای زنخ لاغر و بی گوشت.

پوزه بند.

[زَ / زِ بَ] (اِ مرکب)(1) آلتی که بر دهان حیوان چون اسب و خر و گاو و گوساله و گوسفند و سگ و امثال آن بندند تا زیان بکشت نرسانند یا نگزند یا آواز نکنند و یا بیش از حد پستان مادر نمکند. پوزبند. بتفوزبند. دهن بند. کمام: تو باک مدار که ما آن چنانکه بستان ترا سبز کردیم همهء چرندگان را پوزه بند بربستیم. (از نامهء سنائی بعمر خیام). فدام؛ بتفوزبند گاوان. (منتهی الارب). ط ||لویشه. و لبیشه(2).
(1) - Museliere.
(2) - Torche - nez.

پوزه زرچون.

[زَ زَ] (اِخ) نام محلی کنار راه شیراز بجهرم میان جنگل و اکبرآباد در صد و سی و سه هزار و پانصدگزی شیراز.

پوزه سنقری.

[زَ سُ قُ] (اِخ) نام محلی در راه شیراز و اردکان میان شیراز و مسجد بردی در سه هزارگزی شیراز.

پوزه کوه.

[زِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان چهار فرسخ بخش شهداد شهرستان کرمان، واقع در 16 هزارگزی شمال باختری شهداد، سر راه مالرو شهداد بکرمان. دارای 15 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پوزه گاو.

[زَ] (اِخ) پوزه گاه. قریه ای است در دوفرسنگی شمالی بندر ریگ در ناحیهء حیات داود. رجوع به پوزه گاه شود.

پوزه گاه.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان حیات داود بخش گناوه شهرستان بوشهر، واقع در 18 هزارگزی خاور گناوه،کنار راه فرعی گناوه به برازجان. جلگه، گرمسیر، مرطوب، مالاریائی. دارای 400 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8). پوزه گاو.

پوزه لنگر.

[زَ لَ گَ] (اِخ) محلی در مشرق کال از ناحیه فراه.

پوزی.

[پُ] (اِخ) (ساموئل ژان)(1) پزشک فرانسوی. مولد برژراک. (1846 - 1918 م.).
(1) - Pozzi.

پوزی.

(اِ) نوعی از ساز اسب. (آنندراج).

پوزیپ پوس.

(اِخ) از معاریف یونان بعهد اسکندر که جلای وطن کرده و طرفدار ایران شده بود و در جنگ اسکندر با داریوش سوم اسیر مقدونیان گشت. (ایران باستان ج 2 ص1322).

پوزیدان.

(مص) عذر آوردن و اعتذار. (فرهنگ شعوری ج 1 ص269). و کلمه ظاهراً مصحّف پوزیدن باشد. رجوع به پوزیدن شود.

پوزیدن.

[دَ] (مص) عذر آوردن و معذرت خواستن. (برهان). ||ستردن؟ بردن؟ تهی کردن؟ مطلق راندن:
چه باید این خرد کت داد یزدان
چو دردت را نخواهد بود درمان
نه پوزد جانت را از درد و آزار
نه شوید دلت را از داغ و تیمار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
رجوع به پوزش در معنی راندن شکم شود. ط ||در بیت ذیل انوری ظاهراً پوزیدن به معنی آوردن یا سبب شدن است و یا همان راندن، اگر در شعر تصحیفی راه نیافته باشد:
گفتمش هان چگونه داری حال
زیر این ورطه یاب حادثه پوز
گفت ویحک خبر نداری تو
که به گو باز گشت آخر گوز.انوری.
و در کلمهء چاه پوز بمعنی برآورنده و بیرون کننده از چاه یعنی قلابی که چیز افتاده در چاه را بیرون آرد معنی بیرون کردن و بر آوردن دارد.
ط پوزیدنیوس.
[پُ دُ] (اِخ)(1) مورخ و فیلسوف زنونی. مولد سوریه (حدود 135 تا 50 ق. م.).
(1) - Posidonius.

پوزی لیپ.

[پُ] (اِخ)(1) کوهی نزدیک ناپل. بدانجا بنایی است که گور ویرژیل نام دارد و هم غاری است بژرفای هفتصدگز.
(1) - Pausilippe.

پوزینه.

[نَ / نِ] (اِ)(1) بوزینه. کپی. میمون. قرد. ج، پوزینگان: بشما همان رسد که به پوزینگان رسید. (سندبادنامه چ استانبول ص80). رجوع به بوزینه شود.
ط پوژ.
(اِ) در نسخه ای از لغت نامهء اسدی آمده است: میان لب بالا و بینی بود. و در نسخهء دیگری از همان کتاب آمده: پوژ زَفَر بود. ولی ظاهراً این صورت تصحیف یا صورتی دیگر از پوز و پوزه است و آن مجموع پیش آمدگی دهان چهارپایان است از سگ و گربه و اسب و اشتر یعنی همان که قدما بتفوز میگفته اند. و بیت ذیل منجیک را که برای پوز شاهد آورده بودیم بدین صورت برای پوژ مثال گذرانیده اند:
امروز باز پوژت ایدون بتافته است
گوئی همی بدندان خواهی گرفت گوش.
منجیک.
ط پوژل.
[ژُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش «ژیرند» از ولایت لیبورن بفرانسه. دارای 669 تن سکنه.
(1) - Singe.
(1) - Pujols.

پوژن.

[ژَ] (اِ) آبله ها که از کثرت کار بدست پدید آید. ||زمین پاک. (آنندراج). زمین پاک کرده. (شرفنامهء منیری). پوزن. (برهان).

پوژنس.

[ژَ] (اِخ) (ژزف)(1) ادیب فرانسوی. مولد پاریس. (1755 - 1833 م.).
].jinss]
(1) - Pougens

پوژنگ.

[ ] (اِ) رقعه و پاره. (ذیل برهان قاطع چ کلکته و در جای دیگر یافت نشد).

پوژولا.

(اِخ) (ژان ژزف فرانسوا)(1) مورخ فرانسوی. مولد لافار (بوش - دورن) (1808 - 1880 م.).
(1) - Poujoula.

پوژون.

(اِخ) پسر تومی تو، رئیس ایل هوئی هه(1)بچین در حدود نیمهء اول قرن هفتم میلادی. (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص193).
(1) - Huei He.

پوژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) ساق درخت و ساق انسان و حیوان. (شعوری ج 1 ص270). پوزه.

پوژه.

[ژِ] (اِخ) (پیر)(1) از هنروران مشهور فرانسه. وی در رسّامی و پیکرسازی و معماری مهارت تامه داشت و بسال 1622 م. در مارسی تولد یافت و در 1692 م. درگذشت. آثار برجستهء بسیار از این صنعتگر بجای مانده و مجسمهء او را در مارسی نصب کرده اند.
(1) - Puget.

پوژه.

[ژِ] (اِخ) (لوئیزا)(1) ترانه ساز فرانسوی. مولد پاریس. (1810 - 1889 م.).
(1) - Puget.

پوژه تنیه.

[ژِ تِ یِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش (آلپ. ماری تیم) از ولایت نیس. کنار رود وار بفرانسه. دارای 1279 تن سکنه.
(1) - Puget Theniers.

پوژینه.

[نَ / نِ] (اِ) میمون. (شعوری ج 1 ص270). قرد. کپی. رجوع به بوزینه و رجوع به پوزینه شود.

پوس.

(اِ) چرب زبانی و فریب دادن و فروتنی کردن و بزبان خوش مردم را فریفتن باشد. (برهان). تملق:
بتدبیر شاید جهان خورد و پوس
چو دستی نشاید گزیدن ببوس.
سعدی (بوستان).
این شاهد محتاج بتأیید است چه در بعض نسخ بوستان این کلمه لوس آمده است با لام بجای پ و گفته اند پوسانه نیز بهمین معنی است(؟)
ط پوسار.
(اِخ) ده کوچکی از دهستان دیرندگان بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 70 هزارگزی جنوب خاش و 19 هزارگزی خاور شوسهء ایرانشهر به خاش. دارای 30 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پوسان.

(نف، ق) صفت بیان حالت از پوساندن، پوسنده.

پوساندن.

[دَ] (مص) بپوسیدن داشتن. پوسانیدن.
- هفت کفن پوساندن؛ دیری بر چیزی گذشتن: هفت کفن پوسانده است؛ دیری است مرده و از میان رفته است.

پوساننده.

[نَ دَ / دِ] (نف) آنچه پوساند. آنکه بپوسیدن دارد.

پوسانه.

[نَ / نِ] (اِمص) فریب دادن و فروتنی و بزبان خوش مردم را فریفتن. (برهان قاطع). بزبان شیرین کسی را فریفتن. (شرفنامه).

پوسانیدن.

[دَ] (مص) بپوسیدن داشتن. تبلیة. ابلاء. پوساندن. پوسیده کردن. بگردانیدن صورت چیزیست اعم از تر و خشک با گذرانیدن زمان بر او یا بعلاجی. (ذخیرهء خوارزمشاهی): دیگر آنکه بیشتر خوردنیها می پوسانند پس میخورند، چون ترینه و چغندر آب و شلغماب و غیر آن. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

پوسانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) آنچه را که پوسیده کرده باشند.

پوسپوس.

(فرانسوی، اِ)(1) درشکهء سبکی به شرق اقصی که آن را کارگری بجای چهارپای کشد.
(1) - Pouss - Pouss.

پوست.

(اِ)(1) غشائی که بر روی تن آدمی و دیگر حیوان گسترده است و آن دو باشد بر هم افتاده که رویین را بشره(2) و زیرین را دِرم(3)گویند. جلد. جلد ناپیراسته حیوان چون گوسفند و مانند آن. مقابل گوشت. مسک. چرم. جلدة. عرض. ملمس. (منتهی الارب). صلة. (دهار):
چاه پر کرباسه و پر کژدمان
خورد ایشان پوست روی مردمان.(4)رودکی.
چو پوست روبه بینی بخان واتگران
بدان که تهمت او دنبهء بشدکار است؟
رودکی.
سرخی خفجه نگر از سرخ بید
معصفرگون پوستش(5) او خود سپید.رودکی.
و جملهء استخوانها و گوشت و پوست او ریزیده. (تفسیر طبری). و از این ناحیت (سند) پوست و چرم خیزد. (حدود العالم). بربریان شکار پلنگ کنند و پوست ایشان بشهرهای مسلمانان آرند. (حدود العالم).
چون زورق فَرکنده فتاده بجزیره
چون پوست سر و پای شتر بر در جزار.
خسروی.
به خارپشت نگه کن که از درشتی موی
به پوست او نکند طمع پوستین پیرای.
کسائی.
تو شادمانه و بدخواه تو ز انده و رنج
دریده پوست بتن بر، چو مغز پسته، سفال.
منجیک.
همان چرم کآهنگران پشت پای
بپوشند هنگام زخم درای.
همان کاوه آن بر سر نیزه کرد...
بدان بی بها ناسزاوار پوست
پدید آمد آوای دشمن ز دوست.فردوسی.
که آشوب گیتی سراسر بدوست
بباید کشیدن سراپای پوست.فردوسی.
چنین تا سه مه بود آویخته
همه پوست از تن فروریخته.فردوسی.
کلاهور با دست آویخته
پی و پوست و ناخن فروریخته.فردوسی.
نبرّد همی پوست بر تازیان
ز دانش زیان آمدم بر زیان.فردوسی.
ز سر ببرد شاخ و ز تن بدرد پوست
بصیدگاه ز بهر زه و کمان تو رنگ.فرخی.
نیاید ز دشمن به دل دوستی
و گر چند با او ز یک پوستی.اسدی.
چون بیکی پاره پوست ملک توانی گرفت
غبن بود در دکان کوره و دم داشتن.خاقانی.
صد هزاران پوست از شخص بهائم برکشند
تا یکی زآنها کند گردون درفش کاویان.
خاقانی.
دل خاقانی ازین درد برون پوست بسوخت
وز درون غرقهء خون گشت و خبر کس را نی.
خاقانی.
برده ام درپوست بوی دوست من
کی ستانم جامه ای جز پوست من.عطار.
اطلس و اکسون لیلی پوست است
پوست خواهد هر که لیلی دوست است.
عطار.
چون قضا آمد نبینی غیر پوست
دشمنان را بازنشناسی ز دوست.مولوی.
نه بیگانه تیمار خوردش نه دوست
چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست.
سعدی (بوستان).
مورچگان را چو بود اتفاق
شیر ژیان را بدرانند پوست.
سعدی (گلستان).
که مردم نه این استخوانند و پوست
نه هر صورتی جان و معنی دروست.
سعدی (بوستان).
شنیدم که نامش خدا دوست بود
ملک سیرت و آدمی پوست بود.
سعدی (بوستان).
با دوست چنانکه اوست می باید داشت
خونابه درون پوست می باید داشت.سعدی.
گر خود ز عبادت استخوانی در پوست
زشتست گر اعتقاد بندی که نکوست.سعدی.
ای در دل من رفته چو جان در رگ و پوست
هرچ آن بسرم آید از دوست نکوست.
سعدی.
در آن حال پیش آمدم دوستی
ازو مانده بر استخوان پوستی.(بوستان).
از بس که بیازرد دل دشمن و دوست
گویی بگناه مسخ کردندش پوست.سعدی.
نه هر که بصورت نیکوست سیرت زیبا دروست کار اندرون دارد نه پوست. (گلستان).
بهشت و دوزخت با تست در پوست
چرا بیرون ز خود میجویی ای دوست.
پوریای ولی.
مجرود؛ آنکه پوست از وی دور کرده باشند. سمحاق، لبس؛ پوست تنک سر. ادیم. مسلوم؛ پوست پیراستهُ ببرگ سلم. کیمخت؛ پوست ترنجیده. منیئة؛ پوست تر نهاده جهت دباغت. هنبر؛ پوست هیچکاره ... رق؛ پوست و کاغذ نازکی که بر آن نویسند. (لغت محلی شوشتر ذیل رق). قفیل، قافل؛ پوست خشک. لصف؛ خشک شدگی پوست. هتک؛ پوست پاره که بر روی بچه در کشیده از شکم برآید. ماعز؛ پوست بز. قد؛ پوست بزغاله. طبة؛ پوست دراز مشنة؛ پوست بازرفتگی از اندام بزدن. ممحلة؛ پوست برهء شیرخواره که در آن شیر نهند. سحاة؛ پوست هر چیزی. کرثی ء، کرفئة؛ پوست بیرون بیضه. اسحیة؛ پوست که بر استخوان گوشت باشد. نغلة؛ تباهی پوست. (منتهی الارب). غرف؛ پوست بغرف تراشیدن. تقوب؛ پوست بشدن. (تاج المصادر). مرق؛ پوست بوی گرفته. مسک؛ پوست بزغاله. صفن؛ پوست خایهء مردم. صلة؛ پوست خشک ناپیراسته. سفن؛ پوست درشت مانند پوست نهنگ. سلف؛ پوست کم پیراسته. سلفة؛ پوست تنک که در آستر موزه ها و جز آن بکار برند. سرومط؛ پوست گوسفند که در آن خیک می نهند. قؤبة؛ زن پوست برکنده. مسلاخ؛ پوست مار، پوست بز. منجوب؛ پوست پیراستهء بپوست درخت یا بپوست تنهء طلح. غمین؛ پوست تر زبر چیزی نهاده تا پشم بریزد. سلی؛ پوستی که جنین در آن بود بفارسی یارک گویند. جربة؛ پوست پاره و مانند آن که بر کنار چاه اندازند یا آن پوست پاره که در نهر اندازند تا آب بر آن رود. عین؛ چند دائرهء تنک بر پوست. (منتهی الارب). تزلیع؛ پوست پا از گوشت جدا شدن. لصب؛ پوست در تن گرفتن از نزاری. اجلاب؛ پوست تر بر پالان یا بر زمین کردن تا بروی خشک شود. و پوست فراهم آوردن جراحت. (تاج المصادر). مراق البطن، پوست شکم. (ذخیره خوارزمشاهی). صفاق؛ همهء پوست شکم. استعلاج؛ درشت گردیدن پوست. مستعلج؛ مرد درشت پوست. فَقْء، فقأة، فقاة، فاقیاء؛ پوست که با بچه بیرون آید از رحم. یا پوست پارهء تنک که بر بینی بچه باشد و دور ناکردنش در حال موجب هلاکی بچه باشد. جنبة؛ پوست پهلوی شتر. ارتخ؛ پوست خشک. مُنَیَّر، پوست گنده و سطبر. جبلة؛ پوست روی. جخو؛ فراخی پوست و استرخای آن. فاثور؛ پوست شتر باز کرده. نصع؛ هر پوست سفید. میثرة؛ پوست. هلال؛ پوست مار که اندازد. جحس، جحش؛ پوست باز کردن، پوست باز بردن. غاضر؛ پوست نیکو پیراسته. غضبة؛ پوست بز کوهی کلانسال. و سپر مانندی از پوست شتر. عرعرة؛ پوست سر. جنبة، پوست پهلوی شتر. صحیح الادیم؛ پوست نابریده. ضرح؛ پوست تنک. ادلم؛ پوست سیاه. دارش؛ پوست سیاه کأنه فارسی الاصل. سالم؛ پوست میان بینی و چشم. خلة؛ پوست با نقش و نگار. خام؛ پوست دباغت یافته. امشق؛ پوست پاره پاره شده. (منتهی الارب).
ط -امثال:طبدرد نار چون پر گرددش پوست.ظ
(ویس و رامین).
طپوست خرس نزده فروختن؛ظ بدشت آهوی ناگرفته بخشیدن.
طپوست سگ بر وی کشیدن؛ ظبی شرم و خجلتی گفتن سخنی یا کردن کاری.
طپوست شتر بار خر است.ظ
طدشمنان را پوست برکن دوستان را پوستین.ظ
سعدی.
گاه چون مزید مؤخری آید و معنی خاص دهد چون: هم پوست (فردوسی)، یک پوست (فردوسی)، گاوپوست. (فردوسی)، تنک پوست:
نوک تیر مژه از جوشن جان میگذرانی
من تنک پوست نگفتم تو چنین سخت کمانی.
سعدی.
ط ||مقابل مغز. قشر نازک یا ستبر که بر روی میوه ها و دانه ها کشیده است چون پوست زردآلو و پوست هلو و بادرنگ و خیار و لوبیا و جو و گندم و نخود و ماش و خربزه و هندوانه و جز آن(6):
چنین گفت کآنکس که دشمن ز دوست
نداند مبادا ورا مغز و پوست.فردوسی.
بشهرم یکی مهربان دوست بود
که با من ز یک مغز و یک پوست بود.
فردوسی.
تو با چرخ گردون مکن دوستی
که گه مغز یابی و گه پوستی.فردوسی.
بدشمن همی ماند و هم بدوست
گهی مغز یابی از او گاه پوست.فردوسی.
سپهبد نگهبان زندان اوست
کزو داشتی بیشتر مغز و پوست.فردوسی.
پوست هر یک بفکند و ستخوان و جگرش
خونشان کرد بخم اندر و پوشید سرش.
منوچهری.
با آن دوست که از روی معنی همه مغز بی پوست بود از پوست بدر آمد و مقصود در میان نهاد. (مرزبان نامه).
بی قلم از پوست برون خوان تویی
بی سخن از مغز درون دان تویی.نظامی.
گزیدم ز هر نامهء نغز او
ز هر پوست برداشتم مغز او.نظامی.
هزار قطرهء خونین بجای دل در بر
درو کشیده ز غم پوستی بسان انار.
کمال اسماعیل.
پوست بی مغز بضاعت را نشاید. (گلستان). من و دوستی چون دو مغز در پوستی صحبت داشتیم. (گلستان).
اگر ز مغز حقیقت بپوست خرسندی
تو نیز جامهء ازرق بپوش و سر متراش.
(بوستان).
دو تن در جامه ای چون پسته در پوست
بر آورده دو سر از یک گریبان.سعدی.
چو خرما بشیرینی اندوده پوست
چو بازش کنی استخوانی دروست.
(بوستان).
کرم ورزد آن سر که مغزی دروست
که دون همتانند بی مغز و پوست.(بوستان).
عبادت باخلاص نیت نکوست
و گرنه چه آید ز بیمغز پوست.(بوستان).
زن و مرد با هم چنان دوستند
که گویی دو مغزند و یک پوستند.(بوستان).
ندادند صاحبدلان دل بپوست
وگر ابلهی داد بیمغز اوست.(بوستان).
هست نیک و بد عالم همه پوست
آنچه مغزست درو نام نکوست.جامی.
قشر رمان؛ پوست انار. لیف؛ پوست درخت خرما. (منتهی الارب). قطمار و قطمیر؛ پوست خرما یا پوست تنک دانهء خرما. (منتهی الارب) (دهار). سلیخة؛ پوست شاخه های درختی است خوشبو. شغف؛ پوست درخت غاف. شکیر، قرافة؛ پوست درخت. قشرة؛ پوست درخت و جز آن. نذر؛ پوست درخت مقل. قصر، قصرة؛ پوست بالای دانه. نجب؛ پوست درخت هر چه باشد یا پوست بیخ آن یا پوست سلیخه یا پوست درخت درشت. همل؛ پوست برکنده از درخت خرما. سلب؛ پوست نی، پوست درخت مقل، پوست درختی به یمن که از آن رسن سازند. غلفق؛ پوست خرمابن. (منتهی الارب). سحالة؛ پوست گندم و جو و مانند آن.
- مثل پوست؛ سخت سطبر.
ط - مثل پوست پیاز؛ سخت باریک، بسیار نازک.
- مثل پوست خر، مثل پوست کرگدن؛ سخت محکم و سطبر، آنکه دیر متأثر شود، سخت بی شرم.
- مثل پوست خربزه؛ کفشی سخت بی دوام.
||هریک از طبقات تشکیل دهندهء پیاز:
پیاز آمد آن بی هنر جمله پوست
که پنداشت چون پسته مغزی دروست.
(بوستان).
آنکه چون پسته دیدمش همه مغز
پوست بر پوست بود همچو پیاز.(گلستان).
ط ||غلاف سبز غنچهء گل:
نشسته هر یکی چون دوست با دوست
نمی گنجید کس چون غنچه در پوست.
نظامی.
نازک بدنی که می نگنجد
در زیر قبا چو غنچه در پوست.سعدی.
جهاندار از نسیم گیسوی دوست
چو غنچه خواست بیرون افتد از پوست.
امیرخسرو.
ط ||لاک سنگپشت: مسک؛ پوست باخه که از آن شانه سازند. (منتهی الارب). رق. (لغت محلی شوشتر). ||غلاف سخت و شکننده بیضه طیور(7). ||چیزی خشک که بر روی قرحه و جراحت بندد. دله. جلبه. (منتهی الارب). کترمه(8). اجلاب؛ پوست فراهم آوردن جراحت. (زوزنی). ادمال؛ پوست بر سر آوردن. ||غشائی تنگ که بر روی برخی مایعات یا نیم مایعات پدید آید چون سرشیر و زردهء تخم مرغ و جز آن: قیقة؛ پوست تنگ اندرون تخم مرغ زیر قیض. مستمیث؛ پوست تنگ چسبیده بسپیده خایهء مرغ. قئقی؛ پوست تنک چسبیده بسپیدهء تخم مرغ. طهافة؛ پوست تنک مانند سرشیر. (منتهی الارب). ||قسمتی از درخت که بر روی چوب است. لحاء. (دهار). نجب. خشکبازه. (برهان)(9). هبایة. خُبّ. (منتهی الارب). شَذَب. شَذَبةَ. قلافة. (منتهی الارب). ||جلد کتاب: مجلد؛ بپوست کرده. ||جلد تنگ که بر روی کاسهء تار و سازهای مانند آن کشند. ||جلد آش کرده و پشم ستردهء مهیای برای جامه و کفش و تجلید کتاب و غیره. چرم. صرم. (منتهی الارب). ادیم(10). ||کلاه پوستی. کلاه که ابرهء آن پوست بره است با پشم. مقابل کلاه ماهوتی که ابره ای از ماهوت دارد. ||کوکنار. ||افیون. تریاک:
ربط همچون پینکی و پوست با هم داشتیم
خورد بر تریاک او چون خوردم از تریاک او.
واله هروی.
ط - آب زیر پوستش رفتن؛ کمی فربه شدن پس از لاغری.
- از پوست برآمدن؛ کنایه از کشف راز و احوال خود کردن و ترک دنیا نمودن و از خودی و نفسانیت شکفتگی و شادی باز آمدن و خندان بودن. بمقصود رسیدن. (برهان) (غیاث).
- از پوست برآمدن یا بدر آمدن (با کسی)؛ با او گستاخ شدن. رو دربایستی را با او کنار گذاشتن. رک و راست با او گفتن: با آن دوست که از روی معنی همه مغز بی پوست بود از پوست بدر آمد و مقصود ... در میان نهاد. (مرزبان نامه).
پیش تو از بهر فزون آمدن
خواستم از پوست برون آمدن.نظامی.
ط - از پوست بیرون آمدن (با کسی)؛ با وی خالص و مخلص و یگانه و گستاخ شدن، شرم یکسو نهادن:
یکی از پوست بیرون آی چون گل
که بر من پوست زندان مینماید.
سید حسن غزنوی.
مأمون به استقبال ابوعلی بیرون آمد و در اجلال قدر و بتجلیل محل و تعظیم مکان و اقامت رسم تواضع و تفصی از عهدهء حق رفادت او از پوست بیرون آمد و بأنزال وافر و اقامات بسیار و بخششهای کامل بدو تقرب نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چاپی ص، 130 و نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص161).
با تو خصم از پوست گر بیرون نیاید چون پیاز
گردش گردون بگرزش سر فروکوبد چو سیر.
سلمان ساوجی.
در ادای درد دل چندانکه امشب پیش یار
همچو اشک از پوست بیرون آمدم باور نداشت.
عبدالرزاق فیاض.
ط - از پوست بیرون آوردن؛ پوست کندن:
غنچه زد لاف لطافت با دهان تنگ دوست
زآن صبا تند آمد و آورد بیرونش ز پوست.
ثنائی (از آنندراج).
ط - از پوست دررفتن و از پوست بدر رفتن؛پوست انداختن. رجوع به پوست انداختن شود.
- بپوست کردن؛ در غلاف کردن: دست من سست شد و زفان گنگ، شمشیر بپوست کردم. (تاریخ سیستان).
ط - پوست از سر (فرق) کشیدن؛ نوعی از تعذیب و سیاست مقرر:
به یک ساغرم گر کنی شیر گیر
کشم پوست از فرق این گرگ پیر.
ظهوری. (از آنندراج).
ط - پوست از سر یا کلهء کسی کندن یا پوست -کسی را کندن؛ تعذیبی سخت کردن.
- پوست بر تن سبز شدن؛ کنایه از کبود شدن اندام است (آنندراج):
چون غنچه پوست بر بدنش سبز میشود
هر کس گره کند بدل تنگ خورده را(؟).
صائب (از آنندراج).
پوست بر تن خضر را از آب منت سبز شد
حفظ آب روی خود از آب حیوان خوشتر است.
صائب.
ط - پوست دریدن کسی را؛ سخت عیب جوئی او کردن. سخت بد او گفتن:
جهاندیده را هم بدرند پوست
که سرگشته و بخت برگشته اوست.
(بوستان).
رجوع به پوستین دریدن شود.
ط - در پوست کسی افتادن؛ غیبت او کردن. بد او در غیاب او گفتن. در پوستین کسی افتادن.
- در پوست نگنجیدن؛ نهایت مسرور و شادان بودن. در پیراهن نگنجیدن:
نشسته هر یکی چون دوست با دوست
نمی گنجید کس چون غنچه در پوست.
نظامی.
ندانم از چه سبب می نگنجد اندر پوست
مگر ز خوردن خون منش برآمد کام.
رفیع الدین لنبانی.
ط - ||نهایت لطیف بودن:
نازک بدنی که می نگنجد
در زیر قبا چو غنچه در پوست.(بوستان).
ط - دست و پای کسی را توی پوست گردو -گذاشتن؛ عرصه بر او تنگ کردن.
- یک پوست و بیک پوست و در یک پوست -بودن با؛ بسیار یگانه و گستاخ بودن با:
بشهرم یکی مهربان دوست بود
تو گفتی که با من به یک پوست بود.
(بوستان).
همه را رفیق طریق و یار غار و دوست یک پوست ... یافتم. (مقامات حمیدی).
ط ||غیبت. (انجمن آرا). غیبت که بدگویی و مذمت باشد. (برهان).
(1) - و در شعر تخفیف را پُست تلفظ شود.
(2) - Epiderme.
(3) - Derme. (4) - بگمان من این بیت رودکی و یکی دو بیت دیگر که فعلاً فراموش کرده ام از منظومهء ارداویرافنامه است. یعنی رودکی چنانکه کلیله و دمنه و سندبادنامه را بنظم آورده، ارداویرافنامه را نیز بشعر کرده بوده است.
(5) - ن ل: پوشش.
(6) - ecorce.
(7) - Coque. (در تداول اهالی خراسان کِبرَه
(8) - Croute. گویند)
(9) - ecorce.
(10) - Cuir.

پوست آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب) بر او پوست نو روئیدن چنانکه درخت و عضو سوخته و مجروح و جز آن.

پوست آهو.

[تِ] (اِ مرکب)(1) جلد آهو: کاغذ پوست آهو؛ کاغذی که از چرم آهو کنند و آن در قدیم متداول بوده است.
(1) - Parchemin.

پوست افکندن.

[اَ کَ دَ] (مص مرکب)پوست انداختن. سلخ:
حرف بگذاشته چون دل سخنش
پوست بفکنده همچو مار تنش.
کجاست زهره که بر صدر عشق بنشیند
که پوست افکند از هیبتش پلنگ آنجا.
سالک.
رجوع به پوست انداختن شود.
ط پوست انداختن.
[اَ تَ] (مص مرکب)از پوست دررفتن. بدل کردن پوست چنانکه مار و زنجره. پوست از تن بدر کردن بعض جانوران(1) چون مار و چزد (زنجره). منسلخ شدن. انسلاخ(2). ||سخت رنج دیدن. رنجی فراوان بردن برای نیل بمقصودی. تعبی سخت بردن در راهی یا کاری یا از شدت حرارت آفتاب. سخت تعب بردن از درازی یا سختی کار یا راه یا هوا: از گرمای امسال پوست انداختیم.
(1) - Faire peau neuve.
(2) - Muer.

پوست باز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)کندن پوست حیوان یا میوه و درخت و دانه و جز آن. پوست کندن. پوست کردن. سلخ (در حیوان).(1)(دهار). تقشیر(2). ادم. جزر. (دهار). سلوخ. قشر. لحی. تلاحی. لحو. (منتهی الارب). التحاء. (تاج المصادر). سحج. قرم. شصب. سب ء. تبصّل. تبصیل. نبق. مشن. (منتهی الارب). شطب. (تاج المصادر بیهقی). تجرید. جفل. (منتهی الارب). تجفیل. جلف. تجلید. جرش. سفن. (تاج المصادر). هلت. (منتهی الارب). جحش. جرد. تشذیب. قشو. (تاج المصادر). التفاء. تقشیة. (منتهی الارب): مادرش گفت چون گوسفند را بکشند از مثله کردن و پوست بازکردن دردش نیاید. (تاریخ بیهقی). قرف؛ پوست بازکردن ریش. (تاج المصادر). قلف؛ پوست باز کردن درخت و خشودن (پیراستن). (منتهی الارب). اجتزار؛ پوست باز کردن اشتر. (تاج المصادر). نجو، انجاء؛ پوست از گوشت بازکردن. (تاج المصادر). جلط؛ پوست بازکردن از آهو ماده. امظظت العود الرطب؛ پوست بازکردم از چوب تر تا خشک گردد. لغت اللحاء عن الشجر؛ پوست بازکرد از درخت. لتخ فلاناً بالسوط؛ پوست بازکرد بتازیانه او را. شذب؛ پوست بازکردن از درخت. (منتهی الارب). ط ||کنایه از اظهار ته دلی کردن و گفتن باشد. (آنندراج).
(1) - Eplucher.
(2) - Ecorcer.

پوست بازکرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پوست برآورده. پوست کنده، که پوست وی برکنده باشند. که پوست وی برآورده باشند. مجرود. نجو. نجا. کشاط. مقشو. (منتهی الارب). ||رُک. پوست کنده. فاش. صریح. بی پرده. واضح. بی رودربایستی. آشکار. روشن: و پوست بازکرده از آن گفتم که تا وی را در باب من سخن گفته نیاید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص178). زنهار تا این تدبیر خطا را بزودی دریابد و پوست بازکرده بنویسد. (تاریخ بیهقی). و اگر عیاذاً بالله شغبی و تشویشی کنید ... این شش هزار سوار و حاشیت بیکساعت دمار از شما برآرند و تنی چند نیز اگر به علی تکین پیوندند شما را پیش وی قدری نماند و این پوست بازکرده از آن گفتم تا خوابی دیده نیاید. (تاریخ بیهقی ص359). در این خلوت پوست بازکرده بازنمودند و گفتند یک سوارگان کاهلی می کنند که رنجها کشیده اند و نومیدانند گرسنه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص639).
ط پوست بخارا.
[تِ بُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پوست بخارائی، پوست برهء بخارائی. پوستی که از بخارا آرند(1).
(1) - Astrakan.

پوست برآوردن.

[بَ وَ دَ] (مص مرکب) پوست کندن از ... پوست بازکردن از ... ||سخت عذاب و شکنجه کردن:
چو نتوان ز دشمن برآورد پوست
از او سر بسر چون رهی هم نکوست.
اسدی.
ط پوست بر پوست.
[بَ] (ص مرکب)تهی و بیمغز و پوچ:
آنکه چون پسته دیدمش همه مغز
پوست بر پوست بود همچو پیاز.(گلستان).
ط پوست بر تن دریدن.
[بَ تَ دَ دَ](مص مرکب) پوست بر تن شکافتن:
خون ز غیرت بر وجودم پوست بر تن می درد
تا لب زخم که را تیغش دگر سیراب کرد.
صائب.
ط پوست بردن.
[بُ دَ] (مص مرکب)جحف. (منتهی الارب). ستردن پوست از تن:
گرش نبرد ز تن آفتاب لطفت پوست
چو ژاله آب چه ریزد ز استخوان گوهر.
حسین ثنائی (از آنندراج).
ط پوست بر دهل بستن.
[بَ دُ هُ بَ تَ](مص مرکب) از بین بردن. منهدم ساختن:
فلک بشادی ما قرعه زد کنون وقتست
ز پردهء دل غم پوست بر دهل بستن.
مسیح کاشی.
ط پوست بر کسی زندان شدن.
[بَ کَ زِ شُ دَ] (مص مرکب) در عذاب و رنج بودن از زندگانی:
یکی از پوست بیرون آی چون گل
که بر من پوست زندان می نماید.
سید حسن غزنوی.
ط پوست برکشیدن.
[بَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) پوست کندن. پوست برکندن.

پوست برکندن.

[بَ کَ دَ] (مص مرکب) سلخ. پوست بازکردن. مخن. محش. (منتهی الارب):
بردران ای دل تو ایشان را مایست
پوستشان بر کن کشان جز پوست نیست.
مولوی.
چون فرومانی بسختی تن بعجز اندر مده
دشمنان را پوست بر کن دوستان را پوستین.
(گلستان).
سلق فلاناً بسوط؛ پوست بر کند فلان را بتازیانه. (منتهی الارب). متقوب؛ پوست برکنده از خارش و گز. تمشق؛ پوست کنده شدن شاخ. (منتهی الارب).
ط پوست بیرون کردن.
[کَ دَ] (مص مرکب) پوست انداختن. ||تسلیخ. پوست بردن. پوست کندن:
دشمنانت را فلک دم داد و بیرون کرد پوست
این کند ناچار قصابی که بز را بردمید.
امیرخسرو.
ط پوست پاره.
[رَ / رِ] (اِ مرکب) قطعه ای از پوست. پارهء پوست. پارهء چرم: آن پوست پاره ها که در خانهء کژدم می بینید اثر آن است. (گلستان). ذوابة؛ پوست پارهء آویزان بر مؤخر پالان. شطیبة؛ پوست پارهء دراز. غضبة؛ پوست پارهء میان هر دو شاخ گاو نر. پوست پارهء ماهی. پوست پارهء سر. جُوَّ؛ پوست پاره ای که در خیک وصل کنند. ماسکة؛ پوست پاره ای که بر روی جنین و اسب کرّه باشد. سقس؛ پوست پارهء درشت از پوست سوسمار یا پوست ماهی که بدان تیر تمام ناتراشیده را تابان کنند تا اثر کارد کمان تراش برود. قضاة؛ پوست پارهء باشد تنک بر روی جنین درکشیده، گاه ولادت. (منتهی الارب). و رجوع به پاره پوست شود. ط ||علم کاوهء آهنگر. آن پوست که کاوهء آهنگر هنگام غدر ضحاک بر سر نیزه نهاد، بر سر فریدون داشته، چون ضحاک را دستگیر کردند فریدون آن پوست را بجواهر مرصع گردانید و علم خود ساخت و مبارک گرفت. و آن را اختر کاوانی و اختر کاویانی، و درخش کاویانی، و درفش کاوانی، و درفش کاویانی نام کرد. (شرفنامهء منیری):
که پوست پاره ای آید هلاک دولت آن
که مغز بیگنهان را دهد به اژدرها.خاقانی.
ط پوست پسته ای.
[تِ پِ تَ / تِ] (ص نسبی مرکب) منسوب به پوست پسته. و این پوست در رنگ کردن پشم قالی بکار است. ||رنگ سبز روشن و خوش.

پوست پلنگ پوشیدن.

[تِ پَ لَ دَ](مص مرکب) جامه از پوست پلنگ به تن کردن. ||(تعبیر مثلی) سخت بدشمنی و معادات برخاستن: یا رسول الله قریش بیکبار با تو پوست پلنگ پوشیده اند. (تفسیر ابوالفتوح رازی چ1 ج 5، ص102 س11). محتمل است این جمله ترجمهء تعبیری از عربی باشد.
ط پوست پلنگی.
[تِ پَ لَ] (ص نسبی مرکب) منسوب به پوست پلنگ با دو رنگ زرد و سیاه بدرازا کشیده(1). آلاپلنگی. چل. چلچل (در تداول مردم قزوین).
(با تعبیر فوق بهتر آن است که
(1) - Tigre,ee پوست ببری گفته شده).

پوست پوش.

(نف مرکب) گدای بینوا و عاشق. (آنندراج):
پوست پوشش نافه در صحرای چین
چشم آهو مردم صحرانشین.زلالی.
بس که معنی ز لفظ دزدیدی
پوست پوش از غم تو گشت کباب.
نظام دست غیبی.
ط پوست پوشی.
(حامص مرکب) گدایی و عاشقی. (آنندراج).

پوست پیرا.

(نف مرکب) آنکه پوست را دم دهد. آنکه پوست حیوانات آش نهد.(1) پوست پیرای. دباغ. (منتهی الارب) (دهار) (دستور اللغهء ادیب نطنزی). آش گر. چرمگر. صرّام. ||فرّاء. واتگر. پوستین دوز: امحس؛ پوست پیرای ماهر و زیرک. (منتهی الارب). دباغ ماهر. آشگر حاذق و آزموده.
(1) - Megissier. Tanneur.

پوست پیرائی.

(حامص مرکب)(1) حرفه و عمل پوست پیرا. دباغت. (تاج المصادر). دباغی. آش گری. دبغ. (دهار). دباغ. (دهار) (منتهی الارب). ||چرم گری. ||(اِ مرکب) آنجا که پوست پیرایند. مدبغة. دباغخانه.
(1) - Tannage. Megie.

پوست پیراستن.

[تَ] (مص مرکب)آش نهادن پوست حیوان. آش نهادن پوست و مهیای جامه کردن. دبغ. دباغ. دباغت. دباغی. سلم. (یا سلم، پیراستن پوست به سَلَم است). (تاج المصادر بیهقی). ||سخت عذاب و شکنجه دادن چنانکه امروز پوست کندن گویند:
پوستینم مکن که از غم و درد
فلکم پوست می بپیراید.انوری.
ط پوست پیرای.
(نف مرکب) رجوع به پوست پیرا شود.

پوست تخت.

[تَ] (اِ مرکب) پوست آش کرده که پشم آن نسترده باشند و درویشان آن را گاه نشستن و خفتن چون گستردنی و بساطی گسترند و گاه رفتن بر دوش افکنند و آن از پوست گوسفند و گاهی شیر و ببر و پلنگ باشد:
اگر از فقر هوای تو بفرمان باشد
پوست تخت تو کم از تخت سلیمانی نیست.
تأثیر.
ط ||مجازاً، مقام درویش. ||مسند.
- پوست تخت ارشاد؛ مسند ارشاد.

پوست تخت افکندن.

[تَ اَ کَ دَ](مص مرکب) پوست تخت انداختن. مقیم شدن. لنگر انداختن. دیر ماندن.

پوست تخت انداختن.

[تَ اَ تَ](مص مرکب) پوست تخت افکندن. دیر ماندن. مقیم شدن. لنگر انداختن.

پوست تخته.

[تَخْ تَ / تِ] (اِ مرکب)تختهء پوست. قطعهء پوست. پوست تخت:
پادشاه ملک فقریم و قناعت رخت ماست
طاقی ما تاج ما و پوست تخته تخت ماست.
نصیرای بدخشانی.
بپوست تختهء ابلق نشین چو درویشان
مخواه تخت منقش ز آبنوس و ز عاج.
سالک یزدی.
ط پوست ختنه گاه.
[تِ خَ نَ / نِ] (اِ مرکب) قشر موضع ختان. پوستی که مسلمانان و یهود برند گاه ختان. غلفة. (دهار)(1). قلفة.
(1) - Prepuce.

پوست خرکن.

[تِ خَ کَ] (نف مرکب)آنکه پوست خر مرده کند. ||اندک بین. خردک نگرش. طماع. خام طمع. تنابذیست مردم همدان را و مراد از آن طمع و اندک بینی است. لقب زشتی که مردم دیگر شهرها به اهل همدان دهند.

پوست خیکی.

[تِ] (ص نسبی مرکب)نوعی پیراستن موی سر که باندازهء بلندی موی خیک بر جای ماند. قسمی زدن موی سر که باقی مانده ببلندی پوست خیک باشد.

پوست دادن.

[دَ] (مص مرکب) حالت جدائی گرفتن قشر از مغز و آن علامت رسیدن برخی دانه هاست. ||جدائی پذیرفتن قشر برخی دانه ها گاه تر نهادن و خیس کردن. ||حالتی پوست بدن را از بیماری خاص. ||اظهار ته دلی کردن و مافی الضمیر گفتن. (برهان).

پوست دار.

(نف مرکب) دارندهء پوست. که پوست دارد. رجوع به پوست شود.

پوست درهم دریدن.

[دَ هَ دَ دَ] (مص مرکب) کنایه از طعن زدن و نکوهش کردن و غیبت کردن و عیب گرفتن:
خلق را پوست چه در هم درم از بیمغزی
هیچ کاری به ازین نیست که در خویش افتیم.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به درپوستین یا به پوستین افتادن شود.
ط پوست دریدن.
[دَ دَ] (مص مرکب)پاره کردن پوست. چرم دریدن:
خدادوست را گر بدرند پوست
نخواهد شدن دشمن دوست دوست.سعدی.
بتا جور دشمن بدردش پوست
رفیقی که بر خود بیازرد دوست.سعدی.
عیب پیراهن دریدن میکنندم دوستان
بی وفا یارم که پیراهن همیدرم نه پوست.
سعدی.
دشمن که نمیخواست چنین کوس بشارت
همچون دهلش پوست بچوگان بدریدیم.
سعدی.
سر نتوانم که برآرم چو چنگ
ور چو دفم پوست بدرد قفا.سعدی.
ط ||پوست دریدن کسی را؛ سخت بد او گفتن. غیبت او کردن:
غنی را بغیبت بدرند پوست
که فرعون اگر هست در عالم اوست.سعدی.
جهاندیده را هم بدرند پوست
که سرگشتهء بخت برگشته اوست.سعدی.
ط پوست دیگر پوشیدن.
[تِ گَ دَ](مص مرکب) کنایه است از تغییر روش دادن. رفتار دیگر کردن: احمد حسن شمایان را نیک می شناسد، باید تا پوست دیگر پوشید و هر کس شغل خویش کند. (تاریخ بیهقی ). احمد حسن شمایان را نیک شناسد، بر آنجمله که تا اکنون بوده است فرانستاند، باید تا پوست دیگر پوشید. (تاریخ بیهقی ص154).
ط پوسترتال.
[تِ] (اِخ)(1) خطهء کوچکی در قطعهء تیرول از اطریش. مرکز آن قصبهء بردنکن است و بصورت سنجاقی اداره شود، دارای 140 هزارگز درازا و 40 هزارگز پهنا و 100000 تن سکنه. سلسلهء جبال اتیک از کوههای آلپ از وسط این خطه گذرد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pusterthal.

پوست سگ به روی کشیدن.

[تِ سَ بِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) بیشرم و خجلتی سخنی گفتن یا کاری کردن. کنایه از بیشرمی و بیحیائی است. (برهان).

پوست شوران.

(اِخ) دهی از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان، واقع در 36 هزارگزی جنوب باختری شهر تویسرکان و 3 هزارگزی جنوب رودخانهء تویسرکان. کوهستانی، سردسیر، دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه و چاه، محصول آنجا غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

پوست فروش.

[فُ] (نف مرکب) آن که پوست فروشد. جلّودی. ||فرّاء. ||صرّام.

پوست فروشی.

[فُ] (حامص مرکب)شغل پوست فروش. ||(اِ مرکب) آنجا که پوست فروشند. دکهء پوست فروشی.

پوستک.

[تَ] (اِ مصغر) پوست خرد. خرده پوست. پوست نازک: و اگر سوءالمزاج خشک باشد پیوسته لبها میطرقد و پوستکهای باریک از وی برخیزد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). غضن؛ پوستک بیرون چشم. مجلة؛ پوستک آبله که در آن آب گرد آید از اثر کار. (منتهی الارب). الادواء، پوستکی که بر سر شیر آید بخوردن. تدویة؛ پوستکی سبک فاسر شیر آوردن. (زوزنی). مریطاء؛ پوستکی تنک میان ناف ... (منتهی الارب). قهقر؛ پوستکی خرد بر سر خرمابن. (منتهی الارب). ط ||ظاهراً قسمی گستردنی زبون و ناچیز:
یکی را کند صوف و اطلس لباس
یکی را دهد پوستک با پلاس.
نظام قاری (دیوان البسه).
منت پذیر کرد ز زیلو که با نمد
از بوریا و پوستکت بی نیاز کرد.
نظام قاری (دیوان البسه).
ای که پهلو بشکم داری و سنجاب و سمور
آنکه بر پوستکی خفته ز حالش یاد آر.
نظام قاری(دیوان البسه).
ط ||پوسته. رجوع به پوسته شود.

پوست کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)پوست کندن. پوست باز کردن. سلخ(1). باز کردن پوست میوه و جز آن. از پوست برآوردن. ||غیبت و بدگوئی کسی کردن. ||پوست کردن کتابی؛ جلد کردن آن. جلد انداختن بدو. پشت کردن آن. مجلد کردن کتاب. تجلید. (زوزنی). المجلد؛ آنکه کراسه را پوست کند. (مهذب الاسماء). ||انیس و محرم ساختن. (برهان قاطع).
(1) - Ecorcer.

پوست کرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)پوست کنده. پوست بازکرده. پوست بازگرفته. از پوست برآورده: در حال مرغی از هوا درآمد پیازی پوست کرده در تابه انداخت. (تذکرة الاولیاء عطار). ط ||پشت کرده. جلد کرده. مُجلد.

پوست کلا.

[کَ] (اِخ) دهی از بخش بندپی شهرستان بابل، واقع در 26 هزارگزی جنوب بابل. دشت، معتدل، مرطوب، مالاریائی. دارای 640 تن سکنه. آب آن از سجادرود و چشمه. محصول آنجا برنج و غلات. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است و عده ای از سکنه تابستان به ییلاق بندپی میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پوست کلفت.

[کُ لُ] (ص مرکب) که پوست ستبر دارد چون هندوانه. ||مقاوم در سختیها و مصائب. که تحمل مشقات تواند. ||که بسی گرانجان است. گران جان. سخت جان.

پوست کلفتی.

[کُ لُ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پوست کلفت. صفت پوست کلفت. ||مقاومت در سختیها. ||گرانجانی.

پوست کن.

[کَ] (نف مرکب) سلاخ. کسی که در کشتارگاه از حیوان پوست کند. آنکه چرم از تن حیوانات کشته باز کند. ||(ن مف مرکب) دانهء مغز از قشر جدا کرده.

پوست کندن.

[کَ دَ] (مص مرکب)پوست باز کردن. پوست گرفتن. پوست برآوردن. پوست کردن. پوست بازگرفتن از(1):
بناخن پریچهره میکند پوست
که هرگز بدین کی شکیبم ز دوست.سعدی.
ط ||پوست برگرفتن از حیوان. سلخ(2). جلد. پوست کندن از حیوان. ||قشر از مغز جدا کردن. برداشتن پوست چنانکه در سیب و خیار و جز آن: تقشیر؛ پوست کندن از درخت و میوه و امثال آن. ||پوست کندن از کسی؛ مجازاً او را سخت عذاب و شکنجه دادن. پوست پیراستن. مال بسیار از او ستدن. هر چه دارد از او گرفتن:
مراعات دشمن چنان کن که دوست
مر او را بفرصت توان کند پوست.سعدی.
ط ||غیبت کردن و عیب گرفتن و طعن زدن و نکوهش کردن. (آنندراج). ظاهر کردن عیب کسی. (غیاث):
بعد چندین پوست کندن این خوش آمدهای تو
همچو از استاد رگزن پنبه برچسباندنست.
اشرف.
ط پوست کنده.
[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)پوست برآورده. که پوست آن برداشته باشند. پوست بازکرده. مقشر. مقشور(1): شعیرٌ مقشر؛ جو پوست کنده(2).
- مثل هلوی پوست کنده؛ سرخ و سفید (آدمی) صورتی یا مجموع اندامی شاداب. ||مسلوخ.
- گوسپند پوست کنده؛ منسلخ.
||کنایه است از رُک. بی پرده. صریح. واضح. آشکارا. فاش. برملا. روشن. بی کنایة. پوست بازکرده(3). راست و صاف. بی رودربایستی (سخن یا گفتار):
سربسته همچو فندق اشارت همی شنو
می پرس پوست کنده چو بادام کآن کدام.
خاقانی.
چرا چون گل زنی در پوست خنده
سخن باید چو شکر پوست کنده.نظامی.
ط -پوست کنده گفتن؛ رک و بی پرده گفتن:
در حق سرتراش این حمام
سخن راست بنده میگویم
می کند پوست از سر مردم
سخن پوست کنده می گویم.برهان ابرقوهی.
ط پوستگال.
(اِ مرکب) پوست بی موی که زیر دنبهء گوسفند و زیر مقعد گوسفند باشد. (از برهان). پوستگاله. پوست دبر گوسفند که سرگین از مویهای آن آویخته است. (برهان). حمیرة:
از غلام آنکه زی عیال آید
او ز دنبه بپوستگال آید.سنائی.
ط پوستگاله.
[لَ / لِ] (اِ مرکب) پوستگال:
دوستی کز پی پیاله کنند
بدل دنبه پوستگاله کنند.سنائی.
و ایمان بزرگ آب است ... ولیکن این خاشاک وسوسه ها و پوستگاله ها و چرم پاره ها و تخته و بوریا پاره های غفلت چندانی جمع میشود، نزدیک است این آب روشن ایمان را نبینی. (کتاب المعارف). رجوع به پوستگال شود.
ط پوست گاو.
[تِ] (ترکیبب اضافی، اِ مرکب) جلد و چرم گاو. گوذر. جوذر.
(1) - Eplucher. decortiquer.
(2) - Depouiller.
(1) - Ecorce. Decortique.
(2) - Orge ecorcee. orge perlee.
(3) - Clair. sans deguisement.
franchement. ouvert. ouvertement.

پوست گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)پوست کندن.

پوست مار.

[تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پوستی که مار از تن اندازد. هلْآل. مسلاخ. (دهار) (منتهی الارب). سلخ الحیة. شرانِق. شُرانق. سبی الحیة. سلخ. خرشاء. (منتهی الارب). ||مثل پوست مار؛ سخت نازک.

پوست ماری.

[تِ] (ص نسبی مرکب)منسوب به پوست مار. ||نوعی قماش. قسمی جامهء سخت تنک و مانندهء پوست مار که زنان از آن چارقد کردندی. ||(کفش یا پارچه ...) چون پوست مار، برنگ یا بنازکی و سختی.

پوست و استخوان شدن.

[تُ اُ تُ خوا / خا شُ دَ] (مص مرکب) سخت لاغر و نزار شدن. سخت نزار و نحیف و مهزول شدن. ||یک پوست و استخوان شدن، سخت لاغر شدن.

پوست واشدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)بازشدن پوست. برکنده شدن پوست. تقشر. (تاج المصادر بیهقی). تقوب. تکشؤ. توسف. تقشقش. (از منتهی الارب).

پوست واشده.

[شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پوست برکنده شده. از پوست برآمده. پوست به یک سوی شده. پوست بازشده.

پوست واکردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)پوست بازکردن. پوست کندن. رجوع به پوست بازکردن شود. تقرف؛ پوست وا کرده شدن جراحت.

پوست واکرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پوست بازکرده. پوست کنده. رجوع به پوست بازکرده و رجوع به پوست کنده شود.

پوسته.

[تَ / تِ] (اِ) پوست. ||پوستک. پوستی نازک. قشارة. ||شورهء سر. قطعات کوچک سفید رنگ که در سر آدمی بگاه شوخگنی پدید آید و چون بشانه زنند فروریزد. هبریه. پوسه. رجوع به پوسه شود.

پوسته پوسته شدن.

[تَ تَ / تِ تِ شُ دَ] (مص مرکب) صورت پوستکها گرفتن. به ورقه های نازک مبدل شدن.

پوستی.

(ص نسبی) منسوب به پوست. از پوست. جلدی. قشری.
- کاغذ پوستی یا کاغذ پوست آهو؛ کاغذی از پوست تنک کرده(1). قسمی کاغذ شفاف و محکم و شکننده.
- کلاه پوستی؛ کلاه از پوست بره و بیشتر برنگ سیاه. مقابل کلاه ماهوتی یا مقوائی.
||پوست فروش. ||آنکه پوست کوکنار خورد و این در هند و در ایران قدیماً معمول بوده است. ||مرد کاهل و سست. تریاکی.
(1) - Cutane, (ee).

پوستین.

(ص نسبی) منسوب به پوست. جامهء پوستی:
همی پوستین بود پوشیدنش
ز کشک و ز ارزن بدی خوردنش.فردوسی.
ط ||(اِ مرکب) پوست: و گربه را از خون مار پوستین آهار داد. (سندبادنامه چ استانبول ص152).
ای سگ گرگین زشت از حرص و جوش
پوستین شیر را بر خود مپوش.مولوی.
ای من آن روباه صحرا کز کمین
سر بریدندم برای پوستین.مولوی.
برهنه من و گربه را پوستین.سعدی.
ط ||جامه ای از پوست کرده. پوستی. جامهء فراخ چون عبائی از پوست آش کردهء گوسفند بی آنکه پشم آن سترده باشند و جانبی که پشم بر آن است چون آستر و بطانه و جانب بی پشم چون ظهاره و ابرهء این جامه باشد. توسعاً همین جامه از پوستهای دیگر چون خز و سنجاب و قاقم و مرغزی و سمور و فنک و روباه و خرگوش و حواصل و وشق و قندز و روباه رنگین و بره و جز آن که پشم آن بر جای باشد نه آنکه چون چرم موی آن بسترند. پوستین خز. خرقهء خز؛ پوستین سنجاب. خرقهء سنجاب. فرو. (دهار). فروة. شعراء. مزن. خیعل. قشام. قشع. (منتهی الارب):
از شعر جبه باید و از گبر پوستین
باد خزان برآمدای بوالبصر درفش.منجیک.
تو نام جو و ارزن و پوستین
فراوان بجستی ز هر کس بچین.فردوسی.
کسی کرد نتوان ز زهر انگبین
نسازد ز ریکاسه کس پوستین.عنصری.
همی تا سمور است و سنجاب چین
نپوشد ز ریکاسه کس پوستین.اسدی.
بمیدان دین من همی اسب تازم
تو خوش خفته چون گربه در پوستینی.
ناصرخسرو.
ای کرده خویشتن بجفا و ستم سمر
تا پوستین بودت یکی بادبان سمور.
ناصرخسرو.
با کوشش او شیر آسمان
شیریست مزور ز پوستین.انوری.
سرد نفس بود سگ گرمکین
روبه از آن دوخت مگر پوستین.نظامی.
خلوت از اغیار باید نی ز یار
پوستین بهر دی آمد نی بهار.مولوی.
پوستین آن حالت درد تو است
که گرفته ست آن ایاز آن را بدست.مولوی.
بنگریدند از یسار و از یمین
چارق بدریده بود و پوستین.مولوی.
و آنچه بمشاهره و غیر آن ایشان را فرمودی از جامه ها و پوستین و بالش خود مثل آب جاری که آن را بهیچوجه انقطاع نیفتادی. (جهانگشای جوینی).
چون بسختی در بمانی تن بعجز اندر مده
دشمنان را پوست برکن دوستان را پوستین.
سعدی.
ای خداوندی که اندر دفع فاقه جود تو
آن اثر دارد که اندر باد صرصر پوستین
بنده ای کز مهر تو بوده ست دائم پشت گرم
چون روا داری که سرما افتدش در پوستین
گر نباشد پوستینش می نگردد پشت گرم
تا نباشد از برهء خورشید خاور پوستین.
ابن یمین.
شام را بر فرق بنهاده کلاهی از سمور
صبح را در بر فکنده پوستینی از فنک.
نظام قاری (دیوان البسه).
پوستین بخیه چو از جیب نماید بندند
تسمه از گرز گره بر بن ریشش ناچار.
نظام قاری (دیوان البسه).
اطلس است امرد و ابیاری سبزست بخط
پوستین صاحب ریش است و در آنهم اطوار.
نظام قاری (دیوان البسه).
جزر؛ پوستین زنانه. ینم؛ پوستین کهنه یا پوستین سرکوتاه تا سینه. کبل؛ پوستین کوتاه. افتراء؛ پوستین پوشیدن، پوستین در پوشیدن. قشع؛ پوستین کهنه. کبل؛ پوستین بسیار پشم. (منتهی الارب).
ط -امثال:طاز برهنه پوستین چون برکنی.ظمولوی.
طاز گرگ پوستین دوزی نیاید.ظ
طای ایاز آن پوستین را یاد آر.ظمولوی.
طپوستین بهر دی آمد نی بهار.ظمولوی.
طپوستین پاره ای ز دوشمظ (... مثل است این که سر فدای شکم).بهائی.
طتو نیز اگر بخفتی به که در پوستین خلق افتی.ظ (گلستان سعدی).
طچه ماند از کار پوستین؟ یک برگه و دو آستین.ظ
طدشمنان را پوست برکن دوستان را پوستین.ظ
سعدی.
طناید از گرگ پوستین دوزی.ظ
طنسازد ز ریکاسه کس پوستین.ظعنصری.
طنکند گرگ پوستین دوزی.ظ
- از برهنه پوستین کندن؛ کار بیهوده کردن:
نی برای آنکه تا سودی کنم
وز برهنه پوستینی برکنم.مولوی.
ط - بپوستین یا در پوستین کسی افتادن یا -رفتن؛ بد او گفتن. غیبت او کردن. او را هجا گفتن. در غیاب او بدی وی گفتن. مرطلة. اطالهء لسان: تو نیز اگر بخفتی به که در پوستین خلق افتی. (گلستان).
مردکی خشک مغز را دیدم
رفته در پوستین صاحب جاه.سعدی.
اگر پارسایان خلوت نشین
بعیبش فتادند در پوستین.سعدی.
ط - در پوستین خود بودن (و افکندن)؛ قیاس بنفس کردن (؟) از خود حکایت کردن (؟):
رئیس امین را چو بینی بگوی
که گرد فضولی بسی می تنی
مکن، پوستین باشگونه مکن
که در پوستین خودم افکنی.انوری.
ترا هر که گوید فلان کس بد است
چنان دان که در پوستین خود است.
سعدی (از بعض لغت نامه ها).
ط - مثل پوستین تابستان؛ چیزی نه بجایگاه خود. بی ارز. بیهوده:
روئی که چو آتش بزمستان خوش بود
امروز چو پوستین بتابستانست.سعدی.
ط ||در لغت نامه ها بپوستین مطلق معنی عیب داده و این بیت انوری را شاهد آورده اند:
از عقاب و پوستینش گر نگوید به بود
گر چه در دریا تواند کرد خربط گازری.
انوری.
در بیت زیرین از فرخی معنی پیل پوستین معلوم نشدط:
تو شادخوار و شادکام و شادمان و شاددل
بدخواه تو غلطیده اندر پای پیل پوستین.
فرخی.
ط پوستین باژگونه کردن.
[با نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) سخت تصمیم گرفتن. عظیم مصمم شدن. پوستین باشگونه کردن:
بانگ برزد عزت حق کای صفی
تو نمیدانی ز اسرار خفی
پوستین را باژگونه گر کنم
کوه را از بیخ و از بن برکنم.مولوی.
و رجوع به پوستین باشگونه کردن شود.
ط ||باطن را ظاهر کردن:
چون کند جان باژگونه پوستین
چند واویلا برآید ز اهل دین.مولوی.
ط پوستین باشگونه کردن.
[با نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) سخت مصمم شدن. رجوع به پوستین باژگونه کردن شود. ||تغییر روش و رفتار و معامله دادن:
باشگونه کرده عالم پوستین
رادمردان بندگان(1) را گشته رام.ناصرخسرو.
رئیس امین را چو بینی بگوی
که گرد فضولی بسی می تنی
مکن، پوستین باشگونه مکن
که در پوستین خودم افکنی.انوری.
ط پوستین بر سر کسی زدن.
[بَ سَ رِ کَ زَ دَ] (مص مرکب) او را اذیت و آزار و شکنجه و عذاب دادن:
سال پارین با تو ما را چه جدال و جنگ خاست
سال امسالین تو با ما درگرفتی جنگ و کین
باش تا سال دگر نوبت کرا خواهد بدن
تا که را می بایدم زد بر سر وی پوستین.
منوچهری.
ط پوستین بکن حریر بپوش.
[بِ کَ حَ بِ] (اِ مرکب) نام مرغی که پیش از دیگر مرغان در نزدیکی نوروز خواندن آغازد و خواندنی طویل دارد و آن را چرخ ریسَک و چِلَّه ریسَک نیز نامند(1). ||حکایت صوت مرغ مزبور.
(1) - مراد ترکان سلجوقی است. در جای دیگر گویدط:
ترکان رهی و بنده من بوده اند
من تن چگونه بندهء ترکان کنم. ناصرخسرو.
(1) - Grive.

پوستین بگازر.

[بِ زَ / زُ] (ص مرکب)صاحب برهان میگوید: کنایه از بدگو و عیب جوینده باشد. لکن در قطعهء ذیل ظاهراً بمعنی مسلوخ و پوست کنده و بی پوست و بی آلت دفاع است:
زیر قدمم همیشه گوئی
کز زلزله خاک بی درنگ است
با من که زمین ثابتی نیست
زینست که آسمان بجنگ است
من روبه پوستین بگازر
زین گرسنه شرزه شیر چنگ است.انوری.
ط پوستین به گازر دادن.
[بِ زَ / زُ دَ](مص مرکب) صاحب برهان گوید کنایه از بدگوئی و عیب جوئیست. لکن در بیت های ذیل معزی و انوری چنین مینماید که بمعنی کار بغیر اهل آن گذاردن است:
کی شود غرّه بگفتار مخالف چون توئی
مرد دانا کی دهد هرگز بگازر پوستین.
معزی.
بسلیمان نگر که از سر داد
پوستین اَمل بگازر داد.سنائی.
گرت باید که سست گردد زه
اولا پوستین بگازر ده.سنائی.
معشوقه دل ببرد و همی قصد دین کند
با آشنا و دوست کسی این چنین کند...
دل پوستین بگازر غم داد و طرفه آنک
روز و شبم هنوز همی پوستین کند.انوری.
رجوع بکتاب امثال و حکم شود.
ط پوستین به گازر داشتن.
[بِ زَ / زُ تَ] (مص مرکب) کار بغیر اهل آن واگذار شده بودن:
از غم صدف دو دیده پر دارم
وز حادثه پوستین بگازر دارم.انوری.
ط پوستین به گازرده.
[بِ زَ / زُ دِهْ] (نف مرکب) کنایه است از آنکه کار را بغیر اهل سپارد، شاید جمله ای است برای تحقیر و استخفاف:
تا چند که پوستین بگازر ده
خرم دل آنکه پوستین دارد.انوری.
ط پوستین به گازر فرستادن.
[بِ زَ / زُ فِ رِ دَ] (مص مرکب) پوستین به گازر دادن:
پوستین را به اولین منزل
بفرستاد سوی گازر دل.سنائی.
ط پوستین به لای اندر مالیدن.
[بِ اَ دَ دَ] (مص مرکب) چون متظلمان و مظلومان جامه گل آلوده کرده بشکایت بردن:
دادخواهی، ور بخواهند از تو داد
پس به لای اندر بمالی پوستین.ناصرخسرو.
ط پوستین بید.
(اِ مرکب) بید پوستین. پت. بید. دیوجامه. کرم فرش(1).
(1) - Tinea tapezella. Teigne des fourrures.

پوستین پیرای.

(نف مرکب) پوستین دوز. فراء. واتگر:
بخارپشت نگه کن که از درشتی موی
به پوست او نکند طمع پوستین پیرای.
کسائی.
ط ||و انوری در بیت ذیل از پوستین پیرای معنی مؤدب و مهذب یا عذاب دهنده و شکنجه کننده خواسته است:
گر حسودت بسیست عاجز نیست
اژدها از جواب مارافسای...
بشب و روزشان سپار که نیست
زین نکوتر دو پوستین پیرای.انوری.
ط پوستین پیرایی.
(حامص مرکب) عمل پوستین پیرای.

پوستین دریدن.

[دَ دَ] (مص مرکب)دریدن پوست بر کسی. ||پرده از راز نهانی برداشتن. افشای راز کردن:
بدشنام مر پاک فرزند او را
بدری همی پوستین محمد.ناصرخسرو.
عشق توام پوستین گر بدرد گو بدر
سوختهء گرم رو تا چه کند پوستین.خاقانی.
روا باشد ار پوستینم درند
که طاقت ندارم که مغزم خورند.سعدی.
ط - پوستین کسی دریدن، یا پوستین بر کسی -دریدن؛ در غیبت یا حضور دشنام و بد او گفتن:
ابا دشمنی پاک فرزند را
بدری همی پوستین محمد.ناصرخسرو.
بگیتی نام من هر کس شنیدی
بزشتی پوستین بر من دریدی.
(ویس و رامین).
زبون باش تا پوستینت درند
که صاحبدلان بار شوخان برند.سعدی.
ط پوستین دوز.
(نف مرکب) آنکه پوستین دوزد. فرّاء. (دهار). واتگر(1).موئینه دوز.
(1) - Fourrurier.

پوستین دوز.

(اِخ) دهی از دهستان بالا رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، واقع در 48 هزارگزی شمال خاوری کدکن. دامنه،معتدل. دارای 50 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و خشکبار، شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی و راه آن مالرو است. از حیدرآباد و حاجی آباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پوستین دوز.

(اِخ) دهی از دهستان پیچرانلو بخش باجگیران شهرستان قوچان، واقع در 48 هزارگزی جنوب باختری باجگیران و سه هزارگزی شمال راه مالرو عمومی باجگیران به بی بهره. کوهستانی، سردسیر. دارای 124 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت و گلیم و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

پوستین دوز.

(اِخ) دهی جزء بخش سراسکند شهرستان تبریز، واقع در هشتهزارگزی جنوب سراسکند و هشتهزارگزی شوسهء سراسکند بسیاه چمن و سه هزارگزی خط آهن مراغه به میانه. کوهستانی، معتدل. دارای 310 سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

پوستین دوزی.

(حامص مرکب) شغل پوستین دوز. واتگری:
از بدان نیکوئی نیاموزی
نکند گرگ پوستین دوزی.سعدی.
ط -امثال:طاز گرگ پوستین دوزی نیاید.ظ
طناید از گرگ پوستین دوزی.ظ
||(اِ مرکب) محل دوختن پوستین.

پوستین سرا.

[سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش صومعه سرای شهرستان فومن، واقع در هفتهزارگزی شمال باختری صومعه سرا. کنار راه شوسهء صومعه سرا به اباتر. جلگه،معتدل مرطوب. دارای 400 تن سکنه. آب آن از رودخانهء ماسوله. محصول آنجا برنج و توتون و سیگار و ابریشم و چای. شغل اهالی زراعت و مکاری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

پوستین فروش.

[فُ] (نف مرکب) آنکه پوستین فروشد. آنکه تجارت پوستین کند. فرّاء. واتگر.

پوستین فروشی.

[فُ] (حامص مرکب)شغل پوستین فروش. واتگری. ||(اِ مرکب) دکان و جای فروش پوستین.

پوستین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) (... کسی را)، او را رسوا کردن. ا و را مفتضح کردن. او را عیب کردن. (اوبهی). بدگوئی او کردن. (برهان):
در رکابش ماه خواهد رفت اگر
اسب حسن اینست کو زین میکند
با رخ و دندانش روز و شب فلک
پوستین ماه و پروین میکند.انوری.
پوستینم مکن که از غم و درد
فلکم پوست می بپیراید.انوری.
معشوقه دل ببرد و همی قصد دین کند
با آشنا و دوست کسی اینچنین کند
دل پوستین بگازر غم داد و طرفه آنک
روز و شبم هنوز همی پوستین کند.انوری.
از سر جوی عشوه آب ببند
بیش ازین گرد پای حوض مگرد
تا مرا در میان تابستان
مر ترا پوستین نباید کرد.
انوری.
و در قطعهء ذیل نیز بهمین تعبیر مثلی اشاره استط:
پوستینی بخواستیم از تو
تا زمستان بسر بریم در آن
قیمت ما بر تو بود چنانک
قیمت پوستین بتابستان
بده ای خواجه پوستینم هین
پیشتر ز آنکه پوستینت هان (یعنی پوستینت کنم).
کمال اسماعیل.
و در دو بیت ذیل سنائی و انوری معنی پوستین کردن و سوختهء پوستین را ندانستمط:
آنان فسرده اند که شان پوستین کنی
ما را ز غم چو سوختهء پوستین مکن.
سنائی.(1)
منکر مشو از آنکه تو در پوست نیستی
کآزادگان بخیره ترا پوستین کنند.انوری.
ط پوسدن.
[سِ دَ] (مص) مخفف پوسیدن. رجوع به پوسیدن شود.
(1) - این بیت در غزلی در دیوان سنائی آخر باب نون (چاپ سنگی قدیم طهران) هست ولی آن غزل در چاپ آقای مدرس رضوی نیست.

پوسده.

[سِ دَ / دِ] (ن مف) مخفف پوسیده. رجوع به پوسیده شود.

پوسکان.

(اِخ) دهی از دهستان کمارج بخش خشت شهرستان کازرون. در 48 هزارگزی خاور کنار تخته و دامنهء جنوبی کوه سلب. کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی، دارای 83 تن سکنه، فارسی زبان. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

پوسکلان.

(اِخ) نام عشیرتی کرد ساکن در قضای کاخته از سنجاق ملاطیه از ولایت معمورة العزیز. (قاموس الاعلام ترکی).

پوسموروک.

(اِ) یا پوسمولوک. (در تداول زنان) لاغر و گربز و مکار. کسی و غالباً زنی لاغر و باریک با صفت گربزی و حیله و مکر.

پوسن.

[سَ] (اِخ)(1) یکی از مشهورترین نقاشان فرانسه. مولد بسال 1594 م. در آندلی و وفات بسال 1665 م. در روم. لوئی سیزدهم توجه کاملی به وی داشتی و در انعام و اکرام او کوتاهی نکردی. وی پاره ای از وقایع تاریخی و غیره را در کمال مهارت و تردستی تصویر کرده و بیادگار گذارده است.
(1) - Poussin.

پوسنانیا.

[پُ] (اِخ)(1) رجوع به پوزن و رجوع به پوزنانی شود.
(1) - Posnanie.

پوسندگی.

[سَ دَ / دِ] (حامص) چگونگی و صفت پوسنده. چُرّندگی (در تداول مردم قزوین).

پوسنده.

[سَ دَ / دِ] (نف) آنکه پوسد. آنکه چرّد (در تداول مردم قزوین).

پوسه.

[سَ / سِ] (اِ) ریسمانی را گویند که بوقت رشتن بر دوک پیچند. (برهان قاطع). ||مخفف پوسته. پوستکی بس نازک جدا شدهء از چیزی(1). صفیحه. ورقه. پشیزه. پوسه پوسه؛ پشیزه پشیزه، ورقه ورقه. پوسه پوسه شدن؛ ورقه ورقه شدن. چنانکه طلق و زرنیخ و عنبر و مانند آن و ظاهراً اصل آن پوسته و پوستک باشد. رجوع به پوسته و رجوع به پوستک شود. ||قطعات سپید و نازک که گاه شانه کردن موی سر بگاه شوخگنی فروریزد. شوره. هبریه. مشاطه(2). مخفف پوسته. ||تو. تا. لا: دیوار دو پوسه یا سقف دو پوسه؛ دارای دو تو.
(1) - Lame.
(2) - Pellicule.

پوسه پوسه شدن.

[سَ سَ / سِ سِ شُ دَ] (مص مرکب) با ورقه های خرد جدا شدن. به ورقه های بسیار باریک جدا شدن. رجوع به پوسته پوسته شدن شود.

پوسیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) چگونگی و حالت پوسیده. صفت چیز پوسیده. رمام.(1)رثاثة. رثوثة. (منتهی الارب).بلاء.تآکل. چرّیدگی. (در تداول مردم قزوین).تباهی. ||فساد.گندگی. عفونت. تعفن(2). پوسیدگی دندان(3)؛ کرم خوردگی آن. رمام اسنان؛ پوسیدگی دندانها. رمام عظام؛ پوسیدگی استخوانها(4). ادمان، دمن، دمان؛ پوسیدگی و سیاهی که بخرمابن رسد. (منتهی الارب).
(1) - Putrefaction.
(2) - Pourriture.
(3) - Carie des dents.
(4) - Carie des os.

پوسیدن.

[دَ] (مص)(1) متخلخل و سبک شدن چیزی از گذشتن زمان بر وی یا بعلتی دیگر. چرّیدن (در تداول مردم قزوین). سخت سوده و نزدیک بریخته شدن. (شرفنامه):
زری که در لحد خاک بود پوسیده
کفن دریده و گردید مسکهء دینار.سلمان.
ریزیدن. بریزیدن. افزار. (منتهی الارب). پوسیده شدن. لبس. (تاج المصادر بیهقی). سَلَس. (المنجد). بلاء. تآکل: سلست الخشبة؛ پوسید و ریزه ریزه گردید چوب. (منتهی الارب). رمیم، رمة، رمم؛ پوسیدن استخوان. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). ط ||عفن. عفونت. نخر. وهی. (از منتهی الارب). بَلا. بِلا:
طبایع گر بتن استن ستون را هم بپوسد بن
نگردد هرگز آن فانی کش از طاعت زنی فانه.
کسائی.
تبه گردد این روی و رنگ رخان
بپوسد بخاک اندرون استخوان.فردوسی.
دلم ز روزه بپوسید و هم ز توبه گرفت
چنان همی نتوان برد روزگار بسر.فرخی.
پارسی عفونت پوسیدن است. یعنی رطوبتی تباه شده و از حال خویش بگردیده. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر اندر تن رطوبتها و خلطهاء فزونی باشد آن را عفن کند یعنی پوسیده کند. و پوسیدن خلط آن باشد که گنده و تباه گردد و مایهء تب شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
جوهر او نپوسد اندر آب
آتش او را نسوزد اندر تاب.اوحدی.
زود پوسد جامهء پرهیز ما
کاین قصب بر ماهتاب انداخته است.
اوحدی.
ط ||و در لغت نامه ها بکلمهء پوسیدن معنی آماسیدن هم داده اند. ||پژمرده شدن. (شرفنامه). ||سخت سوده کردن. (شرفنامه).
(1) - Sere carier. Putrefier. Se
corrompre, Pourrir.

پوسیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور پوسیدن. که پوسد. که سبکی و تخلخل و تباهی پذیرد. که بچرد. چریدنی (در تداول مردم قزوین).

پوسیدون.

[پَ سَ] (اِخ)(1) نام یونانی نپتون است که بزعم قدما رب النوع دریا میباشد. رجوع به نپتون و رجوع به پوزئیدون شود.
(1) - Poseidon.

پوسیدونیوس.

(اِخ)(1) از مشاهیر حکماست. متولد بسال 133 ق. م. در قصبهء افامیه از سوریه و متوفی بسال 49 ق. م. وی مدت مدیدی در ایتالیا و اسپانیا و ایلیریا و دیگر نقاط سیاحت کرد. آنگاه در ردس اقامت گزید و بتدریس پرداخت و در آنجا چنان شهرت کرد که بخدمتش از نقاط مختلفهء عالم استفادت را می آمدند. پومپیوس و سیسرون مشهور نیز از حلقهء درس وی کسب معرفت کرده اند. در علوم ریاضی و طبیعی و فلسفه ید طولائی داشت و برای دست آوردن و اندازه گرفتن دائرهء محیط بر زمین و تعیین درجهء ارتفاع هوا و کشف بعد اجرام سماویه کوششهائی کرده بود ولی حدسیات وی بسیار دور از حقیقت امر و هدف حقیقی بود. مناسبات جزر و مد دریا را با قمر نیز نخستین بار این حکیم کشف کرد. آثار بسیار در علوم و فنون و فلسفه و تاریخ داشته ولی بسیاری از آنها از بین رفته است. (قاموس الاعلام).
(1) - Posidonius.

پوسیده.

[دَ / دِ] (ن مف)(1) متخلخل و سبک شده از طول زمان یا علتی دیگر. رمیم. نخر. نخرة. پوده. بالی. بالیة. رمة. ریزیده. رث. سوداء. چرّیده. (در تداول مردم قزوین):
زآنهمه وعدهء نیکو ز چه خورسند شدی
ای خردمند بدین نعمت پوسیدهء غاب.
ناصرخسرو.
تازه رویم بمثل لالهء نعمان بود
کاه پوسیده شد آن لالهء نعمانم.ناصرخسرو.
بنگر که این غلیژن پوسیده
یاقوت سرخ و عنبر سارا شد.ناصرخسرو.
آن به که زیر نفرین باشد همیشه جاهل
مردار گنده بهتر پوسیده گشته سرگین.
ناصرخسرو.
بپوسیده وز هم گسسته رسن
همی زیر چاهم فرستی بفن.اسدی.
جماعتی از بهر حطام دنیا و رفعت منزلت میان مردمان دل در پشتوان پوسیده بسته. (کلیله و دمنه).
تو آن گندم نمای جوفروشی
که در گندم جو پوسیده پوشی.نظامی.
عهد فاسد بیخ پوسیده بود
وز شمار لطف ببریده بود.مولوی.
سیب پوسیده بسی بد ریخته
گفت ازین خور ای بدرد آمیخته.مولوی.
عظام زنخدان پوسیده یافت.سعدی.
ط ||عفن. (منتهی الارب). متعفن: و اگر اندر تن رطوبتها و خلطهاء فزونی باشد آن را عفن کند یعنی پوسیده کند و پوسیدن خلط آن باشد که گنده و تباه گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و در جمله سبب تولد سنگ، امتلاست و رطوبتهاء لزج که از طعامها تولد کند چون گوشت گاو و ... گوشتها پوسیده. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
خاصه مرغ مردهء پوسیده ای
پُر خیالی اعمیی بی دیده ای.مولوی.
عظام نخرة؛ استخوانهای پوسیده. (از منتهی الارب). ریز ریز شده. عظام بالیة؛ سخت پوسیده و نزدیک ریختن شده. هشیم؛ درخت پوسیده. دَعر؛ چوب پوسیده و ردی. عودُ داعرُ؛ چوب پوسیده و ردی. ادهم؛ آثار کهنه و پوسیده. حبلُ رمام و رممُ؛ رسن کهنه و پوسیده. (منتهی الارب).
ط پوسیده چوب.
[دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ظاهراً پارهء چوبهای پوسیده است در زمینهای نمناک هند که مانند کرم شب تاب و کرم خاکی و امثال آن بشب روشنی دهد:
چو پوسیده چوبی که در کنج باغ
فروزنده باشد بشب چون چراغ.
ط پوسیده شدن.
[دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) پوسیدن. چریدن. (در تداول مردم قزوین):
تازه رویم بمثل لالهء نعمان بود
کاه پوسیده شد آن لالهء نعمانم.ناصرخسرو.
نخر. (تاج المصادر بیهقی). عفن. (دهار) (منتهی الارب). عفونت. (منتهی الارب). وهی. و رجوع به پوسیدن شود. رمة؛ پوسیده شدن استخوان. نخر؛ پوسیده شدن استخوان. لخن؛ پوسیده شدن مغز. عفن، عفونة؛ پوسیده شدن در نم. عطن؛ پوسیده شدن پوست در پیراستن. (تاج المصادر بیهقی). قضاء؛ پوسیده شدن ریسمان بسبب دیرماندگی در زمین. (منتهی الارب).
ط پوسیده گشتن.
[دَ / دِ گَ تَ] (مص مرکب) پوسیدن. پوسیده شدن:
چو پی سست و پوسیده گشت استخوان
دگر قصهء سخت روئی مخوان.نظامی.
ط پوسیدی.
[پُ] (اِخ)(1) نام دماغه ای واقع در مدخل خلیج سلانیک و در ساحل غربی شبه جزیرهء کسندره، ممتد بجانب جنوب غربی. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Carie, Corrompu.
(1) - Possidi.

پوش.

(اِ) جامه. لباس:
تا چند کنی پوش ز پوشی کسان
از جامهء عاریت نشاید برخورد.
نظام قاری (دیوان البسه ص123).
در دو بیت ذیل از فردوسی و اسدی پوش نیز بمعنی جامه و پوشش و لباس آمده استط:
ز پیشی و بیشی ندارند هوش
خورش نان کشکین و پشمینه پوش.
فردوسی.
سرند از کران دید دیوی بجوش
بزیر اژدهائی، پلنگینه پوش.
اسدی (گرشاسبنامه).
رجوع به پوش کردن شود. ط ||چادر. خیمه. خرگاه. سراپرده: پوش سلطنتی؛ چادر سلطنتی. ||(نف مرخم، ن مف مرخم) در کلمات مرکب ذیل گاه بمعنی پوشنده و گاه بمعنی پوشیده آمده است: آهن پوش. ازرق پوش. بالاپوش. برپوش. پاپوش. پرده پوش. پرنیان پوش. (عماد). پشمینه پوش. پلنگینه پوش. پولادپوش. تخته پوش. تن پوش. تیرپوش. حصیرپوش. جرم پوش. خرقه پوش. خزپوش. خس پوش. خطاپوش. (حافظ). خفتان پوش. خوش پوش. دراعه پوش. درع پوش. دلق پوش. رازپوش (ستار). روپوش. روی پوش. زبرپوش. زره پوش. زردپوش. زیرپوش. زین پوش. ژنده پوش. ساغری پوش. سایه پوش (ظله). سبزپوش. سرپوش. سِرّپوش. سرخ پوش. سفال پوش. سفیدپوش. سنجاب پوش. سیاه پوش. سینه پوش. سیه پوش (فردوسی). شالی پوش. شب پوش. شیک پوش. طاقچه پوش. عیب پوش. قباپوش. قوری پوش. کالی پوش. کجاوه پوش. کفل پوش (در اسپ). کفن پوش. کهنه پوش. لاله پوش (فردوسی). لعل پوش. مجمعه پوش. مجموعه پوش. مخمل پوش. نی پوش. یال پوش.
ط پوش.
(اِ) پوش دربندی. شیافی است متخلخل و سبک که از کوفتهء برگ درختی کنند و این درخت برگش ببرگ حنا ماند و تخمش مدور و از شاهدانه کوچکتر و مایل بزردی باشد و از دربند و ارمنیه آرند و طبیعت آن سرد است در دوم و خشک در آخر درجهء اول و آن رادع و ملین و مبرد بود و طلاء آن جهت اورام حاد و تحلیل و منع ازدیاد آن و اوجاع حارّه و نقرس و رمد و صداع نافع است. و رازی گوید: چون آن را با آب عنب الثعلب سوده و بر نقرس طلا کنند منفعتی عظیم دارد و بدلش شیاف مامیثا و حضض و عنب الثعلب و بزرالهندباست و آن را بوش و بوش دربندی با باء موحده نیز نامند.

پوش آباد.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اشنویه شهرستان ارومیّه، واقع در 5/4 هزارگزی جنوب اشنویه و راه ارابه رو به اشنویه. جلگه، معتدل، مالاریائی. دارای 177 تن سکنه.آب آن از قادرچای. محصول آنجا غلات،حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه ارابه رو است و تابستان از راه اشنویه میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

پوشاک.

(اِ) پوشیدنی. پوشش. جامه. ثوب. لباس. ملبس. لِبس. لبوس. جامگی. کسوة. ملبوس. کساء(1)، مقابل خوراک. مرکب از پوش مخفف پوشش و آک لفظ مفید معنی نسبت. (از غیاث): اِکساء؛ پوشاک دادن.
(1) - Vetement. Habillement.

پوشاکی.

(ص لیاقت) در خور پوشیدن. پوشیدنی. مقابل خوراکی. ||(اِ) جامه. لباس. کسوة.

پوشال.

(اِ مرکب) (از پوچ یا پوک یا پوش + آل حرف نسبت) چیزهای سبک و میان تهی و هیچکاره چون تراشه و رندیدهء چوب(1) و خردهء نجاری. الیاف و ساقه های برخی رستنی ها چون برنج و جز آن. پوچال. رندش. ||پر و پوشال، از اتباع است بمعنی آنچه از مرغ بجای ماند بعد از اورید کردن آن از پر و چینه دان و امعاء دور افکندنی آن.
(1) - Raclure.

پوشالی.

(ص نسبی) منسوب به پوشال. از پوشال. ||ضعیف و ناتوان: دولت یا مملکت پوشالی؛ دولت یا مملکتی کوچک و ضعیف که میان دو دولت قوی قرار گیرد تا تماسی میان دو دولت قوی نباشد(1).
ط پوشاندن.
[دَ] (مص) رجوع به پوشانیدن شود.
(1) - Etat tampon.

پوشانده.

[دَ / دِ] (ن مف) رجوع به پوشانیده شود.

پوشانیدن.

[دَ] (مص) پوشاندن.(1) جامه در بر کسی کردن. درپوشانیدن. ملبس کردن. الباس. (تاج المصادر بیهقی):
و گر زآنکه دانی که با آن هزبر
نتابی تو خود را مپوشان بگبر.فردوسی.
سندس رومی در نارونان پوشاندند.
منوچهری.
خلعت هارون پنجشنبهء هشتم ماه جمادی الاولی سنهء 423 ه . ق. بر نیمهء آنچه خلعت پدرش بود راست کردند و درپوشانیدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص361). امیر فرمود تا وی را به جامه خانه بردند و خلعت گرانمایه بشحنگی ری بپوشانیدند. (تاریخ بیهقی). چنان خلعتی که رسم قدیم بود سفهسالاران را بپوشانیدند. (تاریخ بیهقی ص347). ششم جمادی الاولی خلعت پوشانیدند. (تاریخ بیهقی ص381). غلامی از آن وی را حاجبی دادند و خلعت پوشانیدند. (تاریخ بیهقی ص381). بباید دانست که برکشیدن تقدیر ... پیراهن ملک از گروهی و پوشانیدن در گروهی دیگر اندران حکمت است ایزدی. (تاریخ بیهقی ص91). امیر فرمود تا پسر وزیر عبدالجبار را خلعت پوشانیدند. (تاریخ بیهقی ص 383). ط ||مستور کردن. پوشاندن: استحلس النبت؛ انبوه شد گیاه که پوشانید زمین را. (منتهی الارب). ||نهفتن. نهان کردن. پنهان کردن. ستر. اخفاء(2). مخفی کردن. پوشیدن: منهیان و جاسوسان برای این کارها باشند، تا چنین دقایق را نپوشانند. (تاریخ بیهقی ص366). ناچار انهی میبایست کرد این بی تیماری، که زیان داشتی پوشانیدن. (تاریخ بیهقی ص294). ط ||سقف ساختن برای جائی. مسقف کردن خانه و جز آن. سقف زدن. سقف ساختن خانه را با تیر و گل و شفته و کالی و شالی و سفال و آهن و حصیر و نی و امثال آن: فرسب درخت ستبر بود که بدو بام را پوشانند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - Revetir. Habiller.
(2) - Cacher.

پوشانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) پوشانده. در بر کرده کسی را، ملبس ساخته: گروهی را پیراهن نعمت پوشانیده. (تاریخ بیهقی ص383).
ط پوشت.
(اِخ) ده کوچکی از دهستان باهو کلات بخش دیار دشتیاری شهرستان چاه بهار، واقع در 58 هزارگزی جنوب دشتیاری. کنار دریای عمان. دارای 40 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پوش دربندی.

[شِ دَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به پوش شود.

پوشش.

[شِ] (اِمص) اسم مصدر از پوشیدن. عمل پوشیدن: هریک برگی از درختان بهشت برخود نهادند و بدان پوشش کردند. (قصص الانبیاء ص 19). ط ||(اِ) ستر. حجاب. غطاء. ساتر. ||کنف. زی. ذَرَاً. کنیف. (منتهی الارب). ملاح. خِتل. (منتهی الارب). فراض. سلب. (تفلیسی). غفیرة. غشوة. غشاوة. غشیة. غاشیه. غشایة. سحبة. ستارة. سترة. استارة. مستر. جامه. لباس. کسوة. مَلبَس. مِلبَس. پوشاک. پوشیدنی. لِبس. (منتهی الارب). جامگی. لبوس. (دهار):
از اویم خور و پوشش و سیم و زر
از او یافتم جنبش و پای و پر.فردوسی.
بتوران همی رفت چون بیهشان
مگر یابد از شاه جائی نشان...
خورش گور و پوشش هم از چرم گور
گیا خورد گاهی و گاه آب شور.فردوسی.
بخسرو چنین گفت پس رهنمای
که این نیست شاها بپوشش بپای.فردوسی.
بخورد و بپوشش بپاکی گرای
بدین دار فرمان یزدان بپای.فردوسی.
بدو ایمنی یابد و خوردنی
همان پوشش نغز و گستردنی.فردوسی.
برهنه چو زاید ز مادر کسی
نباید که نازد بپوشش بسی.فردوسی.
بگنجور گفتیم تا هر که چیز
ندارد دهد پوشش و خورد نیز.فردوسی.
پرستنده و پوشش و خوردنی
ز چیزی که بایست گستردنی.فردوسی.
پس از پشت میش و بره پشم و موی
برید و برشتن نهادند روی
بکوشش از آن پوشش آمد بجای
بگستردنی بد هم او رهنمای.فردوسی.
بزیر زمین در، چه گوهر چه سنگ
کزو خورد و پوشش نیاید بچنگ.فردوسی.
تو گفتی زمین کوه آهن شده ست
همان پوشش چرخ جوشن شده ست.
فردوسی.
چو رفتند و دیدند پیر و جوان
بدانگونه بر، پوشش پهلوان
بماندند از آنکار هر کس شگفت
دل هر کس اندیشه ای برگرفت.فردوسی.
چو روزی بر آمد نبودش زوار
نه خورد و نه پوشش نه انده گسار.فردوسی.
خور و خواب و آرامتان از منست
همان پوشش و کامتان از منست.فردوسی.
ز برگ گیا پوشش، از تخم خورد
بر آسوده از بزم و روز نبرد.فردوسی.
زره کرد پوشش بجای حریر
ببازی کمان خواست با گرز و تیر.فردوسی.
زمین بستر و پوشش از آسمان
بره دیده بان تا کی آید زمان.فردوسی.
سوم ره بخواب اندر آمد سرش
ز ببر بیان داشت پوشش برش.فردوسی.
فرستادش افکندن(1) و خوردنی
همان پوشش نغز و گستردنی.فردوسی.
مر او را درم داد و دینار داد
همان پوشش و خورد بسیار داد.فردوسی.
همان خواب گودرز و رنج دراز
خور و پوشش و درد و آرام و ناز.فردوسی.
همه راه پر پوشش و خوردنی
از آسایش بزم و گستردنی.فردوسی.
همه هر چه از ما پراکندنیست
گر از پوشش و گر، ز افکندنیست.فردوسی.
خورشها پاک و جان افزا و نوشین
چو پوشش های نغز و خوب و رنگین.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
برهنه بدی کآمدی در جهان
نبد با تو چیز آشکار و نهان.
چنان کآمدی همچنان بگذری
خور و پوشش افزون ترا بر سری.اسدی.
چو بیشت دهد پوشش و خورد و ساز
پس آنگه چو گرگان بدردت باز.اسدی.
یکی جامهء زندگانیست تن
که جان داردش پوشش خویشتن
بفرساید آخرش چرخ بلند
چو فرسود جامه بباید فکند
تن ما چو میوه است و او میوه دار
بچینند یک روز میوه ز دار.اسدی.
تا همچو مار بی خور و بی پوشش
کوشش کنی و مال بدست آری.
ناصرخسرو.
در صومعهء خراب چونی
بی پوشش و خورد و خواب چونی.
امیر حسینی سادات.
گر نباشد ز برای شرف عیسی کس
پوشش سم خر از اطلس و اکسون نکند.
فلکی.
غلاف؛ پوشش شیشه و شمشیر و جز آن. کِن. کِنان؛ پوشش و پردهء هر چیزی. (دهار). غِشاء؛ پوشش دل، پوشش زین و شمشیر. اِغلاف؛ پوشش ساختن. عرش، عریش؛ هر پوشش که سایه افکند. شغاف؛ پوشش دل. تَزَیّی؛ پوشش گرفتن. تَزییة؛ پوشش دادن. تَطبق؛ با پوشش شدن. (دهار). طَبق؛ پوشش هر چیزی. سُدفة؛ پوششی که بر دروازه سازند تا آن را از باران نگاه دارد. غفرة؛ پوشش چیزی. جُل؛ پوشش ستوران. جلب؛ پوشش پالان. قرن؛ پوشش هوده. قَرقَر؛ پوشش زنان. قِشر؛ پوشش هر چه باشد. غشاوة؛ پوشش چشم. (دهار)؛ غاشیة؛ پوشش زین، زین پوش و پوشش دل و هر پوشش دیگر. غشاء؛ پوشش شمشیر و زین و پوشش دل و جز آن. خَفاء؛ پوشش و هر چه بدان چیزی را پوشند از گلیم و جز آن. غَماء؛ پوشش که بدان اسب را پوشند تا خوی آرد. طَنف و طُنف و طَنَف و طُنُف؛ پوشش در سرا. ط ||جامهء کعبه. کسوت خانه. لبس الکعبة. (منتهی الارب): پادشاهی از حمیر یمن کعبه را پوشش فرستاد. (مجمل التواریخ والقصص). و منجنیق انداختند بر کعبه و کسوت خانه سوخته شد و بروایتی می گویند سوختن پوشش خانه بوقت حصار حصین ابن نمیر بود. (مجمل التواریخ والقصص). ||لِحاف. (منتهی الارب): باستراحت مشغول شد و از دهقان پوشش خواست (بهرامشاه). (تذکرهء دولتشاه). ||پوست. لحاة(2):
سرخی خفچه نگر از سرخ بید
معصفرگون پوشش(3) او خود سپید.رودکی.
ط ||طبقه. آشکوب(4):
پیش قدرش سپهر نه پوشش
همچو ویرانه چاردیواریست.جوینی.
ط ||سقف و آسمانهء خانه و آنچه از آن سقف کنند از چوب و نی و حصیر و آهن و جز آن:
افزار خانه از زمی و بام و پوششش
هر چم بخانه اندر سر شاخ و تیر بود.
کسائی.
نبینی بدو اندر ایوان و خان
مگر پوشش آن همه استخوان.فردوسی.
خانه نبود ساخته بی پوشش و بی در
بستان نبود خرم بی سبزه و اشجار.فرخی.
دارُ مأمونیة؛ خانهء دو پوشش. غماء، غَمیّ؛ پوشش خانه. ط ||لَحَد؟ کَفن؟:
ترا تخت و سختی و کوشش مرا
ترا تاج و تابوت و پوشش مرا.فردوسی.
ط ||اَبره؟ ظاهر؟ روی؟ رویه؟:
تهمتن بپوشید ساز نبرد
همه پوششش بود یاقوت زرد.فردوسی.
ط ||در بیت ذیل معنی کلمه پوشش را ندانستم شاید پوششش باشد:
رخ شاه تابان بکردار هور
نشستنگهش را ستونها بلور
ز بر پوشش جزع بسته بزر
بر او بافته چند گونه گهر.فردوسی.
ط پوشک.
[شِ / شَ] (اِ) به لغت ماوراءالنهر گربه باشد و این صورتی از کلمهء پیشیک یا پشک(1) و پشک متداول زبان آذری است. پوشنگ. (برهان). سِنّور. هِرّ:
چند بردارد این هریوه(2) خروش
نشود باده بر سماعش نوش
راست گوئی که در گلوش کسی
پوشکی را همی بمالد گوش.
ابوالحسن شهید.
بینی آن نانت و آن قلیهء مصنوعت
چونک پوشک بنشسته بصفا اندر(3).منجیک.
ط ||نوعی گیاه است از احرار بقول.
(1) - ظ: افکندنی.
(2) - ecorce. (3) - ن ل: پوستش. و در این صورت بیت شاهد نخواهد بود.
(4) - etage. (1) - از چرخ تا کبوتر و از مرغ تا شتر
از گرگ تا ببره و از موش تا پشک
روزیخوران خوان پر از نعمت تواند
هر گوشه ای که می نگرم صد هزار لک.
(کمال غیاث).
(2) - ن ل: بغیض.
(3) - ن ل: بغضاره اندر.

پوش کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) بوش کردن. کوشش کردن: التجرمز، التجرد؛ پوش کردن در کاری یعنی کوشش. (مجمل اللغة). ||پنهان کردن. ذخیره نهادن:
آن دوره گوش خر سر سیکی فروش دزد
از هر خم عصیری دو دوره پوش کرد
یک یک چو چنبر دهلش کرد خار خار
بر یاد بوق میرهء بوسهل نوش کرد.سوزنی.
ط پوش کشان.
[کَ] (اِخ) دهی از دهستان ژان بخش دورود شهرستان بروجرد، واقع در 12 هزارگزی شمال باختری دورود و هزارگزی باختر راه شوسهء دورود به بروجرد. جلگه، معتدل. دارای 243 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

پوشکین.

(اِخ) (آلکساندر)(1) از مشاهیر شعرای روسیه. در سال 1799 م. در مسکو تولد یافت و بسال 1837 م. درگذشت. شعر و منظومه و درام بسیار دارد و آثارش به بیشتر زبانهای اروپائی ترجمه شده است. از جمله آثار اوست: روسلان و لودمیلا(2)، انیه گین(3)، بوریس گدونف(4).
(1) - Pouchkine.
(2) - Rousslan et Ludmila.
(3) - Onieguine.
(4) - Boris Godounov.

پوشگان.

[شَ] (اِ) صاحب برهان گوید: نام نوائیست از موسیقی ||بمعنی مغیبات هم هست یعنی چیزهائی که در عالم غیبتند(1).
(1) - ظ: این لغت بدین معنی از نوع لغات دساتیری باشد.

پوشگان.

(اِ) مقامی است از مقامات سالک که آن را به عربی غیب الغیب گویند و آن برنگ سبز است که به عربی خضرا خوانند و چون سالک قطع این مقام کند ذات مقدس تجلی نماید و فانی در حق و باقی درو گردد ||(اِخ) نام جائی و مقامیست نزدیک به نیشابور.

پوشل.

[شَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دهشال بخش آستانهء شهرستان لاهیجان، واقع در ده هزارگزی شمال خاور آستانه و سه هزارگزی دهشال. جلگه، معتدل و مرطوب. دارای 200تن سکنه. آب آن از استخر و نهر. محصول آنجا برنج و ابریشم و کنف، شغل اهالی زراعت و صید مرغابی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

پوشنجه.

[شَ جَ / جِ] (ص نسبی)منسوب به پوشنج (پوشنگ). بوشنجه:
نوشم قدح نبید پوشنجه
هنگام صبوح و ساقیان رنجه.منوچهری.
ط پوشنده.
[شَ دَ / دِ] (نف) آنکه چیزی بر تن یا بر چیز دیگر پوشد. آنکه پوشد. ||آنکه مستور دارد. آنکه مخفی کند. آنکه کتمان کند. ساتر. ساترة. کاتم. کاتمه(1):
بر فضل تست تکیهء امیدوار از آنک
پاشندهء عطائی و پوشندهء خطا.خاقانی.
ط ||بسیارپوشنده. ستار.
(1) - Qui cache. Qui couvre.

پوشنگ.

[شَ] (اِخ) بوشنج. فوشنگ. فوشنج. بوشنجه. بوشنگ. یاقوت میگوید شهرکی است میان آن و هرات ده فرسنگ در درهء کوهی پر درخت و پرمیوه و بیشتر خیرات شهر هرات از آنجا آرند و از این شهر عدهء بسیاری از اهل علم برخاسته اند. (معجم البلدان): سلطان فرمود نامه ها نبشتند به هرات و پوشنگ و طوس. (تاریخ بیهقی ص44). قریه ای است میان قندهار و مولتان. (برهان). رجوع به فوشنج شود.
ط پوشنگ.
[شَ] (اِ) پوشک. گربه. (برهان). رجوع به پوشک شود.

پوشنی.

[شَ] (اِ) مطلق پوشیدنی که دستار را شاید. پوشش. پوشیدنی. لباس. جامه: و پوشنی ستر زنده و مرده است. نظام قاری (دیوان البسه ص108). ط ||ظاهراً پارچه و جامهء تنک و نازک است:
میزند بادت از آنرو که چو رخت گرما
پوشنی را ز بر خویش جدا میداری.
نظام قاری (دیوان البسه ص131).
ط پوشی.
(اِ) جامه ای که از آن عمامه و شال کمر میکرده اند:
قاری، مصنفات تو بر پوشی و برک
هر جا رفوگران هنرور نوشته اند.
نظام قاری (دیوان البسه).
دارم بسی ز ریشهء پوشی خیالها
یابم ز عقد طرهء دستار حالها.
نظام قاری (دیوان البسه).
این سرکشی که در سر پوشی مصری است
کی دست کوتهم بمیانش کمر شود.
نظام قاری (دیوان البسه).
نشان پوشی و نقش علم نخواهد ماند
نماند بندقی و ریشه هم نخواهد ماند.
نظام قاری (دیوان البسه).
میان شدّه و معجر خصومتی افتاد
چنانکه پوشی و دستار را مقالات است.
نظام قاری (دیوان البسه).
تا چند کنی پوش ز پوشی کسان
از جامهء عاریت نشاید برخورد.
نظام قاری (دیوان البسه).
بخشد کهن آنکش نوپوشی ثمین باشد
یک نکته از این دفتر گفتیم و همین باشد.
نظام قاری (دیوان البسه).
بس که بر کوه و کمر سر زده پوشی میان
هیچ واقف نشد از معنی پشمین شلوار.
نظام قاری (دیوان البسه).
ط پوشیدگی.
[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پوشیده. مستوری. مستور بودن. ستر. خفاء. استتار. خفیه. (دهار). احتجاب. کسوف. غماء. (دهار). خافیة. (منتهی الارب):
سه دیگر که بالا و رویش بود
بپوشیدگی نیز خویش بود.فردوسی.
ط ||ابهام. التباس. قذحمة. و فی المثل صرحت بقذحمة، ای وضحت القصة بعدالتباس. (منتهی الارب). تشابه، شبهة؛ پوشیدگی کار و مانند آن. (منتهی الارب). غشاوة؛ پوشیدگی چشم. اشکال؛ پوشیده شدن امر. (منتهی الارب). اشکال؛ پوشیدگی ببردن و هذا من باب السلب والایجاب. (تاج المصادر بیهقی). عفاء؛ پوشیدگی و ناپدیدگی. (منتهی الارب).

پوشیدن.

[دَ] (مص)(1) در بر کردن. بتن کردن. در تن کردن. پوشیدن جامه ای را. ملبس شدن. در پوشیدن. بر تن کردن. بر تن راست کردن. لبس. تلبس. مکتسی شدن. اکتساء. (منتهی الارب). رخت پوشیدن. لتب. (تاج المصادر بیهقی). التتاب. (منتهی الارب):
آن روز نخستین که ملک جامه ش پوشید
بر کنگرهء کوشک بدم همچو غلیواج.
ابوالعباس.
آن کن که بدین وقت همی کردی هر سال
خز پوش و بکاشانه شو از صفه و فروار.
فرالاوی.
چو پوشد همی شاه خود جوشنا
کی ارجاسب خواهد همی جستنا.
دقیقی (از شاهنامه).
یکی زرد پیراهن مشکبوی
بپوشید [شیرین] و گلنارگون کرد روی...
چو روی ورا [خسرو پرویز را] دید بر پای خاست
بپرویز بنمود بالای راست.فردوسی.
سر تخت و بختش [کیومرث] برآمد ز کوه
پلنگینه پوشید خود با گروه.فردوسی.
کنون خیز و دیبای رومی بپوش
بنه بر سر افسر چنان همچو دوش.فردوسی.
یکی گبر پوشید زال دلیر
بجنگ اندر آمد بکردار شیر.فردوسی.
فرامرز پوشید ببر بیان
تو گفتی که ببر است و شیر ژیان.فردوسی.
یکی را دهد نوش از شهد و شیر
بپوشد بدیبا و خز و حریر.فردوسی.
چو جوشن بپوشند روز نبرد
ز چرخ برین بگذرانند گرد.فردوسی.
چو ایشان بپوشند از آهن قبای
بخورشید و ماه اندر آرند پای.فردوسی.
درین ماه ار ایدونکه خواهد خدای
بپوشم برزم آهنینه قبای.فردوسی.
چو توران سپاه اندر آمد بتنگ
بپوشید لهراسب خفتان جنگ.فردوسی.
بجوشید و برخاست از خوابگاه
بپوشید خفتان و رومی کلاه.فردوسی.
بپوشید زربفت شاهنشهی
بسر برنهاد آن کلاه مهی.فردوسی.
بسا لشکرا کز پی کین من
بپوشند جوشن به آیین من.فردوسی.
بپوشید پس جامهء زرنگار
بسر برنهاد افسر شاهوار.فردوسی.
نشسته بر آن بارهء خسروی
بپوشیده آن جوشن پهلوی.فردوسی.
سلیح برادر [بهرام چوبینه] بپوشید زن
نشست از بر بارهء گامزن.فردوسی.
تهمتن بپوشید ببر بیان
نشست از بر اژدهای ژیان.فردوسی.
تهمتن بپوشید ببر بیان
بگردن بیاورد گرز گران.فردوسی.
چنان دان که چاره نباشد ز جفت
ز پوشیدن و خورد و جای نهفت.فردوسی.
بپوشید خفتان جهاندار گرد
سپه را بفرخ پشوتن سپرد.فردوسی.
همه پاک پوش و همه پاک خور
همه پندها یاد گیر از پدر.فردوسی.
بپوشید سهراب خفتان رزم
سرش پر ز رزم و دلش پر ز بزم.فردوسی.
بپوشید دستان سام سوار
سلیح نریمان پی کارزار.فردوسی.
بگفت و یکی درع فیروزه رنگ
بپوشید بر تن پی نام و ننگ.فردوسی.
بگفت این و پوشید رومی زره
به ابرو زده از سر کین گره.فردوسی.
بپوشید جامه برآمد به اسب
بیامد بکردار آذرگشسب.فردوسی.
بپوشید بر خویش رخت سیاه
یک اسبه برون رفت و بگرفت راه.
فردوسی.
چو شیرین شنید آن کبود و سیاه
بپوشید و آمد بنزدیک شاه.فردوسی.
بر آیین مردان بپوشید زن
برفتند شادان دل آن هر سه تن.فردوسی.
زمین پوشد از نور پیراهنا
شود تیره گیتی بدو [بخورشید] روشنا.
فردوسی.
از نعمت تو گردد پوشیده
هر کس که از خلاف تو شد عریان.فرخی.
چو سر کفته شد غنچهء سرخ گل
جهان جامه پوشید همرنگ مل.عنصری.
پیرهن در زیر تن پوشی و پوشد هر کسی
پیرهن بر تن تو تن پوشی همی بر پیرهن.
منوچهری.
من در تو فکنده ظن نیکو
و ابلیس ترا ز ره فکنده
مانند کسی که روز باران
بارانی پوشد از کونده.لبیبی.
بوعلی بر استری بود بند درپای پوشیده و جبهء عتابی سبز داشت. (تاریخ بیهقی).
و تاج از سرش برگیر و حله از برش برگیر و پشمینه در وی پوش که عاصی شده است. (قصص الانبیاء ص75).
ز بهر چیست که دیبا و خز همی پوشند
کنون که آمد گرما فراز و شد سرما.
مسعودسعد.
یا طعام لذیذ بس خوردن
یا بالوان لباس پوشیدن(2).
ابن یمین (دیوان چ باستانی راد ص 498).
تجرید؛ جامهء کهنه پوشیدن. اجتاب القمیص؛ پیراهن پوشید. تجلبب؛ جلباب پوشید. تقنعت المرأة؛ پوشید زن قناع را و تقنع فلانٌ؛ پوشید خود را بجامه. طرفس طرفسةً؛ پوشید جامه های بسیار. نهک الثوب نهکاً؛ پوشید جامه را تا کهنه گردید. تسرولَ؛ ازار پوشید. تخشنَ؛ پوشید لباس درشت غیر املس. سلب؛ جامهء سوک پوشیدن. تسربلَ؛ پوشید پیراهن را. تدثر بالثوب؛ پوشید جامه را. تدثر؛ پوشیدن دثار. تدرع؛ پوشیدن زره آهن و پوشیدن زن پیراهن و مرد دراعه را. طرز فی الملبس؛ لباس پسندیده و فاخر پوشید. تمدرع؛ مدرعة پوشیدن. اطباق؛ پوشیدن تو بر تو. (منتهی الارب). ط ||پوشاندن.(3)جامه بر تن کسی کردن. متلبس کردن. الباس. ملبس کردن. پوشانیدن:
بپوشید بازش بدیبای زرد
سر تنگ تابوت را سخت کرد.فردوسی.
چنین گفت کاین را بدیبای زرد
بپوشید کز گرد شد لاجورد.فردوسی.
اندر وقت دو حله آوردند از بهشت بنور و رنگ خورشید و بر شیث پوشیدند. (تاریخ سیستان). علی دایه را بجامه خانه بردند و خلعت سپاهسالاری بر او پوشیدند. (تاریخ بیهقی ص 347).
جان را بعلم پوش چو پوشیدی
تن را بششتری و بکاکوئی.ناصرخسرو.
پند مدهشان که پند ضایع گردد
خار نپوشد کسی بزیر خز و لاد.
ناصرخسرو.
بهرام کمان را با استخوان یار کرد و بر تیر چهار پر نهاد و کمان را توز پوشید. (نوروزنامه). بمکه آمد و کعبه را بپوشید و بموسم حجاج را طعام داد. (مجمل التواریخ). دهقان گفت ای جوان خدای تعالی میداند که بغیر از جل گاوی هیچ چیز ندارم، اگر اجازت فرمائی بر تو پوشم. (تذکرهء دولت شاه). تسلب؛ جامهء سوک پوشیدن زن بر شوی و غیر آن. (منتهی الارب). ط ||پوشاندن(4). پوشانیدن. مستور کردن. فروپوشیدن. جنز. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). تَطنُف. (منتهی الارب). ستر. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). غم. جن. کم. التطاط. (منتهی الارب):
بنفشه زار بپوشید روزگار به برف
چنار گشت دو تاه و زریر شد شنگرف.
کسائی.
یکی باد برخاست از رزمگاه
هوا را بپوشید گرد سیاه.فردوسی.
یکی باد با تیره گرد سیاه
برآمد که پوشید خورشید و ماه.فردوسی.
بنخجیرگاه رد افراسیاب
بپوشیم تابان رخ آفتاب.فردوسی.
وز آن چرم کاهنگران پشت پای
بپوشند هنگام زخم درای.فردوسی.
پس ابلیس واژونه این ژرف چاه
بخاشاک پوشید و بسپرد راه.فردوسی.
یکی باد و گردی بر آمد سیاه
بپوشید دیدار خورشید و ماه.فردوسی.
ز زابل شد اختر بپرداخت رخت
بدو تخته داد و بپوشید تخت.فردوسی.
بپوشیده شد چشمهء آفتاب
ز پیکانهای درفشان چو آب.فردوسی.
بدردش ز دیده فروریخت آب
بگل در بپوشید درّ خوشاب.فردوسی.
ز نیزه نیستان شد آوردگاه
بپوشید دیدار خورشید و ماه.فردوسی.
بدانجای بازارگانان شد اوی
بر افکند چادر بپوشید روی.فردوسی.
اگر بچهء شیر ناخورده شیر
بپوشد کسی در میان حریر.فردوسی.
بفرمود تا سر بپوشید و پای
بزین برنشست و بیامد ز جای.فردوسی.
بپوشید از آن پس بمغفر سرش
بیامد بر نامور لشکرش.فردوسی.
چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار
پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار.
فرخی.
پوست هریک بفکند و ستخوان و جگرش
خونشان کرد بخم اندر و پوشید سرش.
منوچهری.
عنکبوت آمد آنگاه چو نساجی
سر هر تاجی پوشید بدیباجی.منوچهری.
مرد سر خمش استوار بپوشد
تا بچگان از میان خم بنجوشد.منوچهری.
نوروز روزگار نشاطست و ایمنی
پوشیده ابر دشت بدیبای ارمنی.منوچهری.
وآن کشتگان سخت کوش نکوشند
پس بکواره فرونهند و بپوشند.منوچهری.
سپیده دم از بیم سرمای سخت
بپوشید بر کوه سنجابها.منوچهری.
اگر عورتی آید از ایشان تو اولیتری که بپوشی. (تاریخ بیهقی).
بپوشید پهنای هامون ز مرد
ببد خشک دریای گردون ز گرد.
اسدی (گرشاسبنامه).
و دو من آب در وی کنند و سر دیگ بپوشند و به گل گیرند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). کم؛ فروپوشیدن نهال خرما را بچیزی و مصون و محفوظ داشتن آن را تا توانا گردد. تکمأت علیه الارض؛ پوشید او را زمین و پنهان کرد. تجویح الرجل؛ پوشیدن پای را. غردقة؛ پوشیدن گرد مردم را و شب هر چیز را. تلمأت الارض به (و علیه)؛ فراگرفت زمین آن را و برابر شد بر وی و پوشید. طبق السحاب الجو؛ پوشید ابر هوا را. دأ دأ الشی ء؛ پوشید آن را بچیزی. اقلوده النعاس؛ بپوشید او را خواب و غالب شد. طمر؛ پوشیدن در زمین. شعف بحبه؛ پوشید دوستی او دل او را. (منتهی الارب). ط ||نهفتن.(5) مخفی کردن. پوشانیدن. اخفاء. (منتهی الارب). مخفی نگاه داشتن. بکسی نگفتن. مخفی ساختن. پنهان کردن. مستور داشتن. نهان ساختن.نهان کردن. کفر. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). تکفیر. (منتهی الارب). اکتتام. کتم. کتمان. مکاتمة. (از منتهی الارب). موارات. (زوزنی). اسرار (از اضداد است). تدبیس. مدامسة. جأو. اعماس. معامسة. تعریز. تغفیل. تَغطی. اغتطاء. (منتهی الارب). لَط. (تاج المصادر بیهقی). دَحس. تَدبیی. اجنان. (از منتهی الارب). تصمیت. ابهام. (تاج المصادر بیهقی):
ستاره شمر زآن غمی گشت سخت
بپوشید بر خسرو نیکبخت.فردوسی.
شب تیره با درد و غم گشت جفت
بپوشید و آن خواب با کس نگفت.فردوسی.
بهمراه کن مر مرا قیدروش
ازو سر بسر این سخنها بپوش.فردوسی.
هر آنکس که پوشید درد از پزشک
ز مژگان فروریخت خونین سرشک.
فردوسی.
ز دانندگان گر بپوشیم راز
شود کار آسان بما بر دراز.فردوسی.
مرا گفت چون راز گویی بکوش
سخنها ز بیگانه مردم بپوش.فردوسی.
که در پرده پوشیده رویان اوی
ز دیدار آنکس نپوشند روی.فردوسی.
ز پیران بپوشید و پیچید روی
سپهبد بدید آن غم و درد اوی.فردوسی.
پس از شه بیکماه بوزرجمهر
بپوشید در پردهء خاک چهر.فردوسی.
گر بخواهی نیاز پوشیدن
تو همی آب در کواره کنی.
(از حاشیهء فرهنگ اسدی خطی نخجوانی).
و چیزی خوش طعم چون انگبین و شکر به آن [دارو که طعم و بوی آن ناخوشست] یار کنند تا بوی و طعم آن بدان بپوشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
فضل را روزگار کی پوشد
کس بگل آفتاب ننداید.رشید وطواط.
خدای از هر نشیب و هر فرازی
نپوشیده ست بر من هیچ رازی.نظامی.
از تف این بادیه جوشیده ای
بر تو نپوشند که پوشیده ای.نظامی.
عارفان که جام حق نوشیده اند
رازها دانسته و پوشیده اند.مولوی.
بدامن عیب رندان پوش زاهد
لباس زهد پوشیدن چه حاجت.خجندی.
حق جل و علا می بیند و می پوشد همسایه نمی بیند و میخروشد. (سعدی). داحله؛ پوشید چیزی که میدانست آن را و ظاهر کرد غیر آنرا. استکتام؛ پوشیدن خواستن. مداهنة؛ پوشیدن کاری را. کمهلة؛ پوشیدن سخن را و تعمیة نمودن آن. غفران؛ پوشیدن گناه. (منتهی الارب). اختزان، کتمان؛ پوشیدن راز. (دهار) (تاج المصادر). نمس؛ پوشیدن راز. (تاج المصادر) (از منتهی الارب). طوی الحدیث؛ پوشید سخن را. التباس؛ پوشیدن کار بر کسی. استلفاث؛ پوشیدن خبر را. کمت الغیظ؛ پوشید خشم را. (منتهی الارب). اِغماء؛ پوشیده و مشتبه شدن خبر بر کسی. (منتهی الارب) (تاج المصادر). ط ||پوشانیدن بام با تیر و گل و تخته و نی و جز آن: تسقیف؛ خانه پوشیدن. (منتهی الارب). ||اندودن:
چنین داد پاسخ بت دل گسل
که خورشید پوشید خواهی بگل.
اسدی (گرشاسبنامه).
رجوع به اندودن شود. ط ||بر سر نهادن: چوبی بزرگ برسم گله بانان بدست گرفته و کلاهی از نمد پوشیده نزدیک من آمد. (بخاری). ||بستن چنانکه در را:
بدژ در شد و در ببستند زود
دریغ آن دل و نام جنگی فرود
بشد با پرستندگان مادرش
گرفتند پوشیدگان در برش.فردوسی.
ط - بپوشیدن؛ تحت الشعاع آوردن:
آن روی بین که حسن بپوشیده ماه را
وآن دام زلف و دانهء خال سیاه را.سعدی.
ط - پوشیدن چشم؛ بر هم نهادن دو پلک آن. بستن آن: گفتند چشم خود را پوش و از دریای وخش گذرانیدند. (انیس الطالبین بخاری).
بدو گفت برزو که باز آر هوش
دو چشم خرد را بدینسان مپوش.فردوسی.
ط - || صرف نظر کردن. درگذشتن از ... اغماض کردن.
- درپوشیدن (در معنی لازم و متعدی هر دو)؛بتن کردن. پوشیدن: خلعتها راست کردند و درپوشیدند و پیش آمدند. (تاریخ بیهقی ص344). چون حجاب شب روشنی روز را بپوشانید همگان سلاح درپوشیدند و بر اسبان آسوده نشستند. (فارسنامهء ابن البلخی ص80).
بهاری نو برآر از چشمهء نوش
سخن را دست بافی تازه درپوش.نظامی.
ط - روی هوا را بتیر پوشیدن؛ بتندی تیرباران گرفتن:
بگفت این سخن پیش پرویز پیر
بپوشید روی هوا را به تیر.فردوسی.
ط - فروپوشیدن؛ پوشیدن و مستور کردن:
کس نبیند بخیل فاضل را
که نه در عیب گفتنش کوشد
ور کریمی دو صد گنه دارد
کرمش عیبها فروپوشد.(گلستان).
ط پوشیدنی.
[دَ] (ص لیاقت) چیزی در خور پوشیدن. که توان پوشید. آنچه که پوشیدن را سزد. لایق پوشیدن. هر چه پوشیده شود. ||جامه. لباس. پوشاک. کسوة: گفتند شاها هر یکی (از فیل گوشان) چند گزی اند. برهنه و دو گوش دارند چون گوش فیل، نه افکندنی دارند و نه پوشیدنی. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی).
ز گستردنیها و از بیش و کم
ز پوشیدنیها و گنج و درم.فردوسی.
همان جامه و تخت و اسب و ستام
ز پوشیدنیها که بردند نام.
ببخشید [خسرو پرویز] بر فیلسوفان روم
برفتند شادان از آن مرز و بوم.فردوسی.
بدرویش بخشید چندی درم
ز پوشیدنیها و از بیش و کم.فردوسی.
ز پوشیدنی هم ز افکندنی
ز گستردنی هم ز آکندنی.فردوسی.
ز پوشیدنیها و از خوردنی
نیازش نبودی و گستردنی.فردوسی.
ز پوشیدنی هم ز گستردنی
ز افکندنی هم پراکندنی.فردوسی.
نه افکندنی هست و نه خوردنی
نه پوشیدنی و نه گستردنی.فردوسی.
ز پوشیدنی یا ز گستردنی
همه بی نیازیم و از خوردنی.فردوسی.
مرا خورد و پوشیدنی زین جهان
بس از شهریار آشکار و نهان.فردوسی.
فرستاد هر گونه ای خوردنی
ز پوشیدنی هم ز گستردنی.فردوسی.
همه کار مردم نبودی ببرگ
که پوشیدنیشان همی بود برگ.فردوسی.
ز پوشیدنی هم ز آکندنی
ز هر سو بیاورد آوردنی.فردوسی.
هر آنچش ببایست از خوردنی
ز پوشیدنی هم ز گستردنی.فردوسی.
ز پوشیدنیها و افکندنی
ز گستردنی و پراکندنی.فردوسی.
ز گستردنی هم ز پوشیدنی
بباید بهائی و بخشیدنی.فردوسی.
از او [کیومرث] اندر آمد همی پرورش
که پوشیدنی نو بد و نو خورش.فردوسی.
ط ||درخور نهفتن. نهفتنی. سزاوار پنهان کردن. پنهان کردنی.
(1) - S´habiller. Mettre ses habits. Se vetir.
(2) - ن ل:
یا طعام لذیذ را خوردن
یا لباس لطیف پوشیدن (3) - Habiller. Vetir.
(4) - Couvrir.
(5) - Cacher.

پوشیده.

[دَ / دِ] (ن مف) بتن کرده. ملبس شده. مغطی. ملبس. بالباس. مقابل برهنه: و اندر این شهر [حران، مستقر ملوک سودان]مردان و زنان پوشیده اند و کودک تا ریش برآرد برهنه باشد. (حدود العالم).
زمین گاه پوشیده زو گه برهنه
شجر زو گهی مفلس و گه توانگر.
ناصرخسرو.
پوشیده کسی بینی فردای قیامت
کامروز برهنه است و برو عاریتی نیست.
سعدی.
شکوفه گاه شکفته است و گاه خوشیده
درخت گاه برهنه است و گاه پوشیده.
(گلستان).
عزیزان پوشیده از چشم خلق
نه زنارداران پوشیده دلق.سعدی.
محن؛ پوشیده و کهنه ساختن جامه را. (منتهی الارب). ط ||مستور. مکسوف. محجوب. مطرفسة. مطنفسة. گرفته. مستغمده: السماء مطنفسة مطرفسة؛ ای مستغمدة فی السحاب؛ پوشیدهء از ابر. (منتهی الارب). ||مستوره؛ روی پوشیده:
مرا شاد دل شد ز پیوند اوی
بویژه ز پوشیده فرزند اوی.فردوسی.
به پیران قفچاق پوشیده گفت
که زن روی پوشیده به در نهفت.
نظامی.
متدهّم؛ پوشیده و فرا گرفته شده. (منتهی الارب). ط ||چیزی بر چیزی فروافکنده. پنهان. در چیزی نهفته. مدفون:
اجل چون دام کرده گیر پوشیده بخاک اندر
صیاد از دور نک دانه برهنه کرده لوسانه.
کسائی.
ز زر کاخ و گنجش تهی کرد پاک
برآورد پوشیده ها از مغاک.
اسدی (گرشاسبنامه).
دفن؛ پوشیده و پنهان کردن در خاک. دسع؛ پوشیده شدن رگ در گوشت. ادفان؛ پوشیده و پنهان کردن کسی را.اجتنان؛ پوشیده شدن. استجنان؛ پوشیده گردیدن. تلجف؛ پوشیده و ناپدید شدن چاه. (منتهی الارب). ط ||مخفی. مختفی. مخبوّ. نهفته. نهان. پنهان. خفیه. عارج. مقابل آشکارا. ناپیدا. نامحسوس. ناپایدار. نامعلوم. نامشهود. لایری. غیر مرئی. بنهفته. خفی. خفا. خافی. خافیة. همس. غیب. سرّ. خفوة. (منتهی الارب):
سری را کجا مغز جوشیده نیست
برو بر چنان کار پوشیده نیست.فردوسی.
برآورد پوشیده راز از نهفت
همه پیش سالار ترکان بگفت.فردوسی.
که خراد برزین بر شهریار
سخنهای پوشیده کرد آشکار.فردوسی.
نه نیکوست نزد یکی سرفراز
که پوشیده دارید زینگونه راز.فردوسی.
کسی را که پوشیده دارد نیاز
که از بد همی دیر یابد جواز.فردوسی.
عنوان پوشیده کرد و پیش خود بنهاد. (تاریخ بیهقی ص 369). حال حسنک بر تو پوشیده نیست ... (تاریخ بیهقی). خردمندان اگر اندیشه را بر این کار پوشیده بگمارند ... ایشان را مقرر گردد که آفریدگار ... عالم اسرار است. (تاریخ بیهقی). بر خان پوشیده نیست که حال پدر ما امیر ماضی بر چه جمله بود. (تاریخ بیهقی ص379). پوشیده از ریحان خادم فرود سرای خلوتها میکرد. (تاریخ بیهقی ص547). گفت یا بونصر رفته است و نهان رفته است، بر ما پوشیده کرده اند. (تاریخ بیهقی ص323). اکنون دست در چنین حیلت ها بزدند و این مقدار پوشیده گشت بر ایشان که چون قاید مرد، مرا فرونتواند گرفت. (تاریخ بیهقی ص337). چنانکه پدر وی بر وی جاسوسان داشت پوشیده، وی نیز بر پدر داشت. (تاریخ بیهقی). از احوال این فرزند چیزی بر وی پوشیده نماندی. (تاریخ بیهقی). من که بونصرم امانت نگاهداشتم و برفتم و با امیر بگفتم و درخواستم که باید پوشیده بماند و نماند. (تاریخ بیهقی).
پوشیده نماند آن زمان کاری
کآنرا تو کنون همی بپوشانی.ناصرخسرو.
بل روز و شب بقولی پوشیده
پندی همی دهند بهر حینم.
ناصرخسرو.
چرا واقف شدند اینها برین اسرار ای غافل
نگشتستی تو واقف بر چنین پوشیده فرمانها.
ناصرخسرو.
بود پیدا بر اهل علم اسرار
ولی پوشیده گشت از چشم اغیار.
ناصرخسرو.
جملهء کشتیها ... بدیدندی و هیچ پوشیده نماندی. (مجمل التواریخ والقصص).
نیست پوشیده زو قلیل و کثیر
نز نقیر ایچ چیز و نز قطمیر.
سنائی (حدیقه ص610).
جائی که گناه امتت بزرگ بود پوشیده نماند. (کلیله و دمنه). چه اگر این معنی بر وی پوشیده بماند انتفاع او از آن صورت نبندد. (کلیله و دمنه). شیر خواست که بر دمنه حال هراس خویش پوشیده گرداند. (کلیله و دمنه).
به هر کس نامه ای پوشیده بنوشت
بر ایشان کرد نقش خوب را زشت.نظامی.
نباشد بر ملک پوشیده رازم
که من جز با دعا با کس نسازم.نظامی.
و در اکثر بلاد اسلام از مغرب و مشرق قومی پدید آمدند بعضی پوشیده و بعضی آشکارا. (جهانگشای جوینی). تنی چند از بندگان سلطان محمود گفتند حسن میمندی را که سلطان امروز در فلان مصلحت ترا چه گفت. گفت بر شما هم پوشیده نباشد. (گلستان).
ملک در دل آن راز پوشیده داشت
که قول حکیمان نیوشیده داشت.(بوستان).
بر علم او هیچ پوشیده نیست
که پیدا و پنهان بنزدش یکیست.(بوستان).
عرض کرد پادشاها تو خود دانی بر تو پوشیده نماند میگوید که گناهکار دارم. (قصص العلماء ص245).
نقش حیران را خبر از حالت نقاش نیست
معنی پوشیده را از صورت دیبا مپرس.
صائب (از آنندراج).
امر مدهمس و منهمس و مدعمس و مدحمس؛ کار پوشیده. تفاتح؛ بهم سخن پوشیده گفتن. هتملة؛ سخن پوشیده گفتن. اخفاء؛ پوشیده و نهان کردن چیزی را. دمس علی الخیر؛ پوشیده داشت آنرا. دسیس؛ پوشیده داشتن مکر و حیله را. تدلس؛ پوشیده داشتن. (منتهی الارب). ط ||مخفیانه. بطور خفاء. در خفا. نهانی. پنهانی. به نهانی: امیر آواز ابواحمد بشنوید بیگانه پوشیده نگاه کرد مردی را دید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص437). هرون پوشیده کسان گماشته بود که هر کس زیر دار جعفر گشتی ... عقوبت کردندی. (تاریخ بیهقی ص608). بونصر دبیر خویش را نزدیک من فرستاد پوشیده ... و پیغام داد که من دستوری یافتم برفتن سوی خوارزم. (تاریخ بیهقی ص 117). خواجه ... پیغام داد پوشیده به امیر که بوسهل زوزنی حرمتی دارد. (تاریخ بیهقی). و شنودم بدرست که این سرهنگان را پوشیده سلطان مسعود گفته بود که گوش بیوسف میدارید چنانکه بجائی نتواند رفت. (تاریخ بیهقی ص106). پوشیده مشرفان داشت از قبیل غلامان و فراشان. (تاریخ بیهقی ص643). پوشیده حصیری بمن گفت تا مرا زندگانی است مکافات خواجه بونصر نتوانم کرد. (تاریخ بیهقی ص257). استادم پوشیده گفت چه کردی و چه رفت، حال باز گفتم. (تاریخ بیهقی ص 100). پیغام داد سخت پوشیده سوی بونصر. (تاریخ بیهقی). رقعه را ... بدست معتمدی از آن خویش سخت پوشیده نزدیک فضل فرستاد. (تاریخ بیهقی). در آن روزگار با دبیری و مشاهره که داشت (مظفر) مشرفی غلامان سرائی برسم وی بود سخت پوشیده. (تاریخ بیهقی ص273). بهمه حالها این روزها نامهء صاحب برید دررسد پوشیده. (تاریخ بیهقی ص326). او را (حضرت رضا را) بجائی نیکو فرود آوردند پس یکهفته که بیاسوده بود در شب طاهر نزدیک وی آمد سخت پوشیده. (تاریخ بیهقی ص 136). پوشیده مثال داد تا حاجب نوبتی بنشست و بخانهء بوسهل رفت. (تاریخ بیهقی ص 330). گفت (مأمون) کس پوشیده باید فرستاد نزدیک طاهر. (تاریخ بیهقی ص136).میان امیر مسعود و منوچهربن قابوس والی گرگان و طبرستان مکاتبت بود سخت پوشیده. (تاریخ بیهقی ص 129). بومنصور دبیر خویش را نزدیک من که بونصرم فرستاد پوشیده. (تاریخ بیهقی ص79). پوشیده نگاه کرد. (تاریخ بیهقی ص122). پوشیده مرا گفت: سلطان را بگوی که این راز بر عبدوس و بوسهل پیدا نباید کرد. (تاریخ بیهقی ص321). مرد را پوشیده بجائی بنشاندند و ملطفها را نزدیک امیر بردند. (تاریخ بیهقی ص538). قاضی بوالهیثم پوشیده گفت. (تاریخ بیهقی ص365). کس پوشیده باید فرستاد نزدیک طاهر و بباید بدو نبشت که ما چنین و چنین خواهیم. (تاریخ بیهقی ص170). امیر ... پوشیده گفت نزدیک بونصر بازرو و او را بگوی که نیکو رفته است. (تاریخ بیهقی ص620). بوسهل کس فرستاده بود پوشیده و منشور و فرمانها بخواسته ... باز فرستاد. (تاریخ بیهقی ص43). خردمندان دانستند که نه چنان است و سری میجنبانیدندی و پوشیده خنده میزدندی که وی [بوسهل] گزافگوی است. (تاریخ بیهقی ص176). شب دیگر بقلعه رفت و یک سر پوشیده را که داشت پوشیده بزیر آورد. (جهانگشای جوینی).
نگه کرد پوشیده در کار مرد
خلل دید در کار هشیار مرد.سعدی.
قرص بزرگی از شیو پوستین بیرون کرد و پوشیده در کنار من نهاد ... من نیز آنان را پوشیدم. (انیس الطالبین بخاری نسخهء کتابخانهء مؤلف). ط ||پوشانیده. مستورکرده: یکی را ... قوت شهوانی بر قوت عقل غالب گشته و نور بصیرت او را بحجاب ظلمت پوشیده. (کلیله و دمنه). ط ||پوشانیده. نهان کرده:
بفرمان شه مرد پوشیده راز
ز راز نهفته گره کرد باز.نظامی.
ط ||مشکل. مبهم. مشتبه. ملتبس. حاکل. (منتهی الارب): ابهام؛ پوشیده بگذاشتن. (تاج المصادر). کلامٌ غامض؛ سخن پوشیده. ||خلعت. (غیاث). ||دام صیاد. (غیاث). ||دختر. زن. پردگی. مستوره. ستیر. ستیره. (منتهی الارب). اهل حرم. ج، پوشیدگان:
ز تخم کیان ما دو پوشیده پاک
شده رام با او ز بیم هلاک.فردوسی.
وزآن پس بفرمود شاه جهان
که آرند پوشیدگان را [اهل حرم را] نهان.
فردوسی.
چو سودابه پوشیدگان را بدید
بتن جامهء خسروی بردرید.فردوسی.
مرا شاد شد دل ز پیوند اوی
بویژه ز پوشیده فرزند اوی.فردوسی.
پس پرده پوشیدگان [اهل حرم] را ببین
زمانی بمان تا کنند آفرین.فردوسی.
چو آمد بتنگ اندر اسفندیار
دو پوشیده را دید چون نوبهار.فردوسی.
غریو و نالهء پوشیدگان پردهء او
درید پردهء صبر و خرد ز درد عظیم.سوزنی.
چون آن پوشیده (زن ابوالاسود الدئلی) قدم در مسجد حرام نهاد .... (تاریخ بیهق). و او را سه پوشیده آمد در آخر عمر از ترکیه ای که کنیزک او بود. (تاریخ بیهق). ابتدای تزویج او با ... افتاد پس با پوشیده ای از معادیان و او را از این پوشیده معادی چهار دختر بود. (تاریخ بیهق). هر دو گفتند ما را وکیل کن تا این هر سه پوشیده را بدین هر سه پسر دهیم بعقد نکاح. (تاریخ بیهق). چون بارم آمد پوشیده ای داشت عم زادهء او بود در آن خانه شد، پوشیده، چوبی که آن را به مازندران وفره گویند برگرفت و پیش باز شد و گفت ای بی حمیت. (تاریخ طبرستان). از شاهزادگان گیلانی زنی بخواست از آن پوشیده او را پسری آمد جیلان شاه نام نهاد. (تاریخ طبرستان). و میان پوشیدگان اصفهبد، دو زن بودند یکی دختر اصفهبد فرخان .... (تاریخ طبرستان).
به آواز پوشیدگان گفت خیز
گزارش کن از خاطر گنج ریز.نظامی.
به پیران قفچاق پوشیده گفت
که زن روی پوشیده به در نهفت.نظامی.
فروخورد شیخ این حدیث کرم
شنودند پوشیدگان حرم.سعدی.
رجوع به پوشیده روی شود. و بهمین معنی است سرپوشیدهط: و آنچه با وی بود و در سرپوشیدگان حرم بود از خزانه بحاجب سپرد. (تاریخ بیهقی ص66).
مشورت دارند سرپوشیده خوب
در کنایه با غلط افکن مشوب.مولوی.
شب دیگر بقلعه رفت و یک سرپوشیده را که داشت پوشیده بزیر آورد. (جهانگشای جوینی). و نیز بهمین معنی است روی پوشیدهط:
همه روی پوشیدگان را بمهر
پر از خون دلست و پر از آب چهر.
فردوسی.
مه روی پوشیده در زیر میغ
بگوهر زبانی درآمد چو تیغ.نظامی.
رجوع به سرپوشیده و روی پوشیده شود. ||مسقف. آسمانه دار.
ط ||پوشیده در این بیت فردوسی به معنی پارسا و متقی است. محجوب: فقیرُ متعفف:
در گنج بگشاد و چندان درم
که بودی برو بر، ز هرمز رقم
بیاورد و گریان بدرویش داد
چو درویش پوشیده بد بیش داد.فردوسی.
ط ||آهسته. بتداول امروزین یواش: از پدر شنودم که قاضی بوالهیثم پوشیده گفت، و او مردی فراخ مزاح بود: ای ابوالقاسم بیاد دار که قوادی به از قاضی گری است. (تاریخ بیهقی).
ط پوشیده بودن.
[دَ / دِ دَ] (مص مرکب)مستور بودن. مقابل برهنه بودن. ||آشکارا نبودن. مخفی بودن: اما حال املاک ایشان، حال آن بر ما پوشیده است، و ندانیم که ... (تاریخ بیهقی).
ط پوشیده بین.
[دَ / دِ] (نف مرکب) بینندهء نهانی:
آن است نیکبخت که پوشیده بین دلش
از حشر بر یقین بگواهی گیا شده ست.
ناصرخسرو.
ط پوشیده چشم.
[دَ / دِ چَ] (ص مرکب)کور. نابینا. (آنندراج). اعمی. بی دیده:
چو پوشیده چشمی نبینی که راه
نداند همی وقت رفتن ز چاه.سعدی.
کسانی که پوشیده چشم و دلند
همانا کزین توتیا غافلند.سعدی.
در آن دم یکی مرد پوشیده چشم
بپرسیدش از موجب کین و خشم.سعدی.
ط پوشیده چهر.
[دَ / دِ چِ] (ص مرکب)مستور. روی پوشیده. ||مخفی. نهان. مبهم:
بدل گفتم این راز پوشیده چهر
نبیند مگر جان بوزرجمهر.فردوسی.
ط پوشیده حال.
[دَ / دِ] (ص مرکب) که احوال او مخفی است. که احوالش آشکارا نیست. نهان. مخفی. ناپیدا.

پوشیده حالی.

[دَ / دِ] (حامص مرکب)چگونگی پوشیده حال:
نیست از بی جوهری پوشیده حالیهای من
آسمان چون تیغ در زیر سپر دارد مرا.
صائب (از آنندراج).
ط پوشیده حرف.
[دَ / دِ حَ] (ص مرکب)مرموز (؟):
از آن کیمیاهای پوشیده حرف
برانگیختم گنجدانی شگرف.نظامی.
ط پوشیده خواستن.
[دَ / دِ خوا / خا تَ](مص مرکب) مخفی خواستن. نهانی طلب کردن، استکتام. (تاج المصادر بیهقی).

پوشیده داشتن.

[دَ / دِ تَ] (مص مرکب) ملبس کردن. مقابل برهنه داشتن. ||نهفتن. پنهان داشتن. پنهان کردن. نهان کردن. مخفی داشتن. رمس. اِخفاء:
بیاسای اکنون تو پوشیده دار
بدان تا نداند کس از روزگار.فردوسی.
از آن کودکان نیز بسیار گفت
همیداشت پوشیده اندر نهفت.فردوسی.
گفت ... باز گرد و این حدیث پوشیده دار. (تاریخ بیهقی).
بوالعجب واقعه ای باشد و مشکل کاری
که نه پوشیده توان داشت، نه گفتن یارند.
سعدی.
چو پوشیده میدارم اخلاق دون
کند هستیم زیر و عجبم زبون.سعدی.
درد دل پوشیده داری تا جگر پر خون شود
به که با دشمن نمائی حال زار خویش را.
سعدی.
لطَّ عنه الخبر لطاً؛ پوشیده داشت خبر را. (منتهی الارب).
آنکه عیب تو گفت یار تو اوست
و آنکه پوشیده داشت مار تو اوست.
اوحدی.
ط پوشیده دل.
[دَ / دِ دِ] (ص مرکب)کوردل:
کسانی که پوشیده چشم و دلند
همانا کزین توتیا غافلند.سعدی.
ط پوشیده دلق.
[دَ / دِ دَ] (ص مرکب) دلق بتن کرده. صوفی. ||مجازاً ظاهرساز.متظاهر. ریاکار:
عزیزان پوشیده از چشم خلق
نه زنارداران پوشیده دلق.سعدی (بوستان).
ط پوشیده دندان.
[دَ / دِ دَ] (ص مرکب)لب فروبسته. مقابل خندان. ||مجازاً دور از سپیدهء بام. تاریک. فرورفته در سیاهی:
شب آن به که پوشیده دندان بود
که آن لحظه میرد که خندان بود.نظامی.
ط پوشیده رازی.
[دَ / دِ] (حامص مرکب)اخفاء سرّ. نهانی راز:
ز پوشیدن راز شد روی زرد
که پوشیده رازی دل آرد بدرد.نظامی.
ط پوشیده رخ.
[دَ / دِ رُ] (ص مرکب، اِ مرکب) روی پوشیده. محجوب. نقابدار. پوشیده روی. ||دختر. زن. پردگی:
سه پوشیده رخ با سه دیهیم جوی
سزا را سزاوار بی گفت و گوی.فردوسی.
ط پوشیده روی.
[دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) پوشیده رو. روی پنهان کرده. نقاب دار. محجوب. روی نهفته. پوشیده رخ:
بسان زنان مرد پوشیده روی
همی رفت با جامه و رنگ و بوی.فردوسی.
گرامی عروسان پوشیده روی
بمادر نمایند رخ یا بشوی.نظامی.
بیا ساقی آن بکر پوشیده روی
بمن ده گرش هست پروای شوی.نظامی.
ط ||نهان. مخفی:
جهانی دگر هست پوشیده روی
به آنجا توان کرد این جستجوی.نظامی.
ط ||روی پوشیده. مستوره. پردگی. پوشیده رخ. دختر. زن:
ز پوشیده رویان یکی شهرناز
دگر پاکدامن بنام ارنواز.فردوسی.
پسر هست و پوشیده رویان بسی
چنین خسته و بستهء هر کسی.فردوسی.
همه نام پوشیده رویان من
ز پرده بگسترد بر انجمن.فردوسی.
ز پوشیده رویان ارجاسپ پنج
برفتند با مویه و درد و رنج.فردوسی.
بفرمود از آن پس که هنگام خواب
که پوشیده رویان افراسیاب.فردوسی.
بپرده درون دخت پوشیده روی
بجوشید مهرش بر آن مهرجوی.فردوسی.
نشسته بر شاه پوشیده روی
بتن در یکی جامه کافور بوی.فردوسی.
ز پوشیده رویان جز از سرزنش
نیابند شاهان برتر منش.فردوسی.
ز چندین یکی را نبوده ست شوی
که دوشیزگانیم و پوشیده روی.فردوسی.
چو ما را که بودیم پوشیده روی
برهنه بیاورد از ایوان بکوی.فردوسی.
که پوشیده رویان ما در جهان
بر آرند بر خویشتن در نهان.فردوسی.
ز پوشیده رویان ده آراسته
بیاورد گنجور و آن خواسته.فردوسی.
از آن درد پوشیده رویان و داغ
شده لعل رخسارگان چون چراغ.فردوسی.
همه دخت ترکان پوشیده روی
همه سروقد و همه مشک موی.فردوسی.
برفتند پوشیده رویان دو خیل
عماری یکی در میان جلیل.فردوسی.
که پوشیده رویان و فرزند من
همان خواهران را و پیوند من.فردوسی.
ز پوشیده رویان بپیچید روی
هر آنکس که پوشیده دارد بکوی.فردوسی.
که در پرده پوشیده رویان اوی
ز دیدار آن کس نپوشند روی.فردوسی.
چو پوشیده رویان ایران سپاه
امیران شدند از بد کینه خواه.فردوسی.
همه دخت شاهان پوشیده روی
کسی کو نیامد ز پرده بکوی.فردوسی.
یکی دختری یافت پوشیده روی
سه مرد گرانمایه و نامجوی.فردوسی.
گفت [امیر محمد] باز گرد [خطاب به عبدالرحمن قوال] و این حدیث پوشیده دار. (تاریخ بیهقی). چنانکه دیدم چندیست که من آنجا رسیدم و سوی هندوستان خواهد رفت و از من پوشیده کرده، میگوید بغزنین خواهم بود یکچند. (تاریخ بیهقی ص 667).
ز اسبان و پوشیده رویان و تاج
دگر مهد پیروزه و تخت عاج.فردوسی.
نگه کن بفرزند و پیوند من
بپوشیده رویان دلبند من.فردوسی.
بنزدیک پوشیده رویان شاه
بیامد یکی مرد با دستگاه.فردوسی.
نه مادرت بیند نه خویشان بروم
نه پوشیده رویان آن مرز و بوم.فردوسی.
بشد هش ز پوشیده رویان اوی
پر از خون دل جعد مویان اوی.فردوسی.
ط پوشیده رویی.
[دَ / دِ] (حامص مرکب)عمل پوشیده روی:
چه سازیم تا نرم خویی کند
ز بیگانه پوشیده رویی کند.نظامی.
ط پوشیده شدن.
[دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) ملبس شدن. بتن کرده شدن. تغطی. تغشی. تستر. استتار. انتقاب. فرا گرفته شدن چیزی بچیزی. انخساف. انغمام. (تاج المصادر). اکتنان. (تاج المصادر) (منتهی الارب). تکنین. تطمس. انطماس. لیه. التطاط؛ پوشیده شدن زن. (منتهی الارب). تلبس، لوذ، لواذ، لیاذ؛ پوشیده شدن بچیزی. تکفر؛ پوشیده شدن در سلاح. (تاج المصادر). تدجیج؛ پوشیده شدن بسلاح. (از منتهی الارب). ||مخفی شدن. پنهان ماندن. پنهان شدن. بوص. (منتهی الارب). اکتنان. (منتهی الارب) (تاج المصادر). استبطان. اشکال. (تاج المصادر). اشتباه. ادحال. دسوة. ضرء. انطماس. کمون. (منتهی الارب). انکتام. (تاج المصادر). سرق. (منتهی الارب). استبهام. وَدس. (تاج المصادر) (منتهی الارب). تواری. (منتهی الارب). التباس. تکمی. (تاج المصادر) (منتهی الارب): چنانکه دمادم قاصدان میرسیدند و مزد ایشان میدادند تا کار فرو نماند و چیزی پوشیده نشود. (تاریخ بیهقی ص 366). انطلاس؛ پوشیده شدن کار. (منتهی الارب). اشتباه؛ پوشیده شدن کار. عمامة؛ پوشیده شدن خبر. (تاج المصادر).
ط پوشیده کردن.
[دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) ملبس کردن. پوشیده داشتن. پوشیدن. بچیزی فرا گرفتن چیزی را. ||مستور داشتن. ||نهان کردن. پوشیدن. پوشیده داشتن. مخفی کردن. تعمیة. (تاج المصادر): ادغام؛ پوشیده کردن چیزی در چیزی: چنانکه دیدم چندیست که من آنجا رسیدم و سوی هندوستان خواهد رفت و از من پوشیده کرده، میگوید بغزنین خواهم بود یکچند. (تاریخ بیهقی ص667).
ط پوشیده گذاشتن.
[دَ / دِ گُ تَ] (مص مرکب) نهان داشتن. مخفی گذاردن.

پوشیده گردانیدن.

[دَ / دِ گَ دِ] (مص مرکب) پوشیدن. مستور داشتن. نهان داشتن. مخفی گردانیدن: شیر خواست که بر دمنه حال هراس خویش پوشیده گرداند. (کلیله و دمنه).

پوشیده گردیدن.

[دَ / دِ گَ دی دَ](مص مرکب) فرو گرفته شدن چیزی بچیزی. تستر. استتار. اکتمان. (منتهی الارب).

پوشیده گفتن.

[دَ / دِ گُ تَ] (مص مرکب) ابهام. در سرّ گفتن. در خفا گفتن. نهانی گفتن.

پوشیده ماندن.

[دَ / دِ دَ] (مص مرکب)مستور ماندن. پنهان ماندن. مخفی ماندن: از احوال این فرزند چیزی بر وی پوشیده نماندی. (تاریخ بیهقی). و هیبت و سهم او چنان بود که مدتی مرگ او پوشیده ماند و کسی نیارست پرسیدن. (مجمل التواریخ والقصص). پوشیده نماند؛ مخفی نماند: و پوشیده نماند که علم طب بنزدیک همه خردمندان و در همهء دنیا ستوده است. (کلیله و دمنه). پوشیده نماند که سخن من از محض شفقت رود. (کلیله و دمنه).

پوشینه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) سرپوش هر چیزی. (آنندراج).

پوط.

(روسی، اِ) و آن وزنی است معادل پنج من و نیم تبریز، و مالیات را بکار است. یک پوط، یک حلب؛ هجده لیتر.

پوطیولی.

(اِخ) شهریست از ایطالیا بمسافت 8 میل بشمال غربی ناپولی واقع و آن را در حال پزوولی گویند و ده هزار تن سکنه دارد. (قاموس کتاب مقدس).

پوغا.

(اِخ) قریه ای بجنوب دریاچهء وان.

پوف.

[ف ف] (اِ صوت) حکایت آواز دمیدن هوا با لبهای به هم آمده بر چیزی گرم. ||(اِ) در زبان کودکان شیرخواره هر خوردنی و آشامیدنی گرم چون آش و پلو و چای و جز آن. بوف. بوفه. پوفه.

پوفندرف.

[فِ دُ] (اِخ) (ساموئل)(1) طابع آلمانی. مولد شام نیتس (1632 - 1694 م.).
(1) - Pufendorff.

پوفه.

[ف فَ] (اِ صوت) پوف. رجوع به پوف شود. ||(اِ) در تداول شیرخوارگان هر خوردنی و آشامیدنی گرم و احیاناً سرد چون آش و پلو و چای و جز آن. بوف. بوفه. پوف.

پوک.

(ص) هر چیز متخلخل و سبک شده از اثر گذشتن زمان و پوسیدگی چنانکه چوبی، یا بی مغز از میوه های خشک کرده مانند فندق و گردو و بادام و غیره، و میان تهی چنانکه گردکانی یا پسته ای و امثال آن. کاواک. بی مغز. پود. پوده. پده. پوچ. پوش. میان کاواک. اجوف. مجوف. خالی. خالیة. میان تهی(1). اسرّ. (منتهی الارب): سر یا مغزی پوک؛ بی مغز. بی عقل. دندانی پوک؛ دندانی که میان آن پوسیده و ریزیده باشد، کرو. (برهان). ||(اِ) هر چیز سبک و زودسوز مانند قاو و سوختهء پنبه که آتش از چخماق در آن افتد افروختن آتش را. آتش گیره. خف. سوخته چخماق. پود آتش. پوده. پد. سوخته. سوته. حراق. (اوبهی). حراقة:
گر برفکنم گرم دم خویش بگوگرد
بی پوک ز گوگرد زبانه زند آتش.
منجیک (از اسدی در لغت فرس).
و در نسخهء وفائی آمده است که پوک بادی باشد که در هنگام آتش روشن کردن دمند تا برافروزد و بیت فوق را شاهد آورده و به آغاجی نسبت کرده است. ط ||خاشاک و خاک و گیاه ریزه که بر سر غلهء در چال کرده ریزند تا از نم و طیور مصون ماند:
غله کردی بزیر پوک نهان
چون بر آرند پوک بر سر تو.طیان مرغزی.
و این شاهد برای کلمهء پوک بمعنی پوگ (پوق) نیز آمده است. رجوع به پوک در این معنی شودط:
پوک بادات بر سر ای میشوم
بیش از آن کز بر ده انبار است.
(از فرهنگ اسدی نخجوانی).
ط ||پوگ. غلهء پنهان کردهء در چال و چاه که خاشاک و خاک بر سر آن ریزند:
بر مرگ پدر گر چه پسر دارد سوک
در خاک نهان کندش مانندهء پوک.
منجیک یا طیان.
ط ||پوگ. بمعنی پلیدی و اصل کلمهء پوق (پُخ) آذریست:
غله کردی بزیر پوک نهان
چون برآرند پوک بر سر تو.طیان.
ط ||در گیلان و دیلمان جائی که جو را برای خشک کردن در آن ریزند و عموماً در قسمت فراز خانه سازند که از دود کردن چوب استفاده بشود.
(1) - Vide.

پوکان.

(اِخ)(1) نام طائفتی در مغرب هند بنا بر آنچه در سنگهت آمده است. (ماللهند بیرونی ص155).
(1) - Vokkana.

پوکر.

[کَ رَ] (اِخ) نام موضعی بهند. (ماللهند بیرونی ص 275).

پوکر.

[پُ کِ] (انگلیسی، اِ)(1) و آن گونه ای بازی است با ورق همچون بازی آس، اما از آن کاملتر.
(1) - Poker.

پوکک.

[کَ] (اِخ) دهی از بخش میان کنگی شهرستان زابل، واقع در 13 هزارگزی جنوب خاوری ده دوست محمد نزدیک مرز افغانستان. جلگه، گرم، معتدل. دارای 100 تن سکنه. آب آن از هیرمند. محصول آنجا غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پوک کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) (... خاک)، با خاکستر یا سرگین از صلابت و زفتی آن کاستن.

پوکوک.

[پُ کُ] (اِخ)(1) نام یکی از سیاحان انگلیسی، وی بسال 1704 م. در سوتامپتون تولد یافت و در سال 1765 م. درگذشت. وی در مشرق زمین بسیاحت پرداخت، مصر، سوریه، جزیرة العرب، و آناطولی را بدید و سیاحت نامه ای در سه جلد بنگاشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pococke.

پوکوک.

[پُ کُ] (اِخ)(1) یکی از مستشرقین انگلیسی متولد بسال 1604 م. و متوفی بسال 1690 م. وی مدرس زبان عرب در آکسفورد بود و تاریخ ابوالفرج و بعض دیگر از آثار عربیه را بانگلیسی ترجمه و نقل کرده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pococke.

پوکوک.

[پُ کُ] (اِخ)(1) پسر پوکوک مستشرق انگلیسی مذکور در مادهء قبل. وی بزبان عرب آشنائی داشت و در معیت پدرش تاریخ مصر عبداللطیف و پاره ای از کتب دیگر عربی را به انگلیسی نقل و ترجمه کرده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pococke.

پوکولائیس.

[پُ کُ] (اِخ)(1)یکی از یاران پارمِن یُن در کنکاش کشتن اسکندر مقدونی. (ایران باستان ج 2 ص1661). ||یکی از سرداران اسکندر مقدونی. (ایران باستان ج 2 ص1718).
(1) - Peucolais.

پوکه.

[کَ / کِ] (اِ) فشنگ که باروت و گلوله در آن ننهاده باشند. غلاف فشنگ بی سرب و باروت یا خالی شده از سرب و باروت پس از تیراندازی. فشنک که مادهء سوزنده و گلوله ندارد. ||پوک.
- زغال پوکه؛ زغال که یکبار آن را افروخته و کشته باشند. پوکه زغال. زغال که یکبار آتش شده بود و بار دیگر آتش و سپس زغال شود.
- ||زغالی از چوبهای سست.
- مروارید پوکه؛ مروارید که صلابت و سختی آن بواسطهء کهنگی و مرور زمان بر او بشده باشد.

پوکه ویل.

[پُ کِ] (اِخ) (لورنت)(1) ادیب فرانسوی. مولد مرلرولت (اُرن) [1770 - 1838 م.].
(1) - Peuqueville.

پوگ.

(اِ) پوک. رجوع به پوک در معنی پلیدی و در معنی غلهء پنهان کرده در چاه شود.

پوگان.

(اِ) زهدان. رحم. (از فرهنگ اسدی نخجوانی):
وزین همه که بگفتم نصیب روز بزرگ
غدود و زهره و سرگین و خون و پوگان کن.
کسائی.
و مراد از روز بزرگ روز قیامت است.
ط پو گرفتن.
[گِ رِ تَ] (مص مرکب) دویدن. دویدن آغاز کردن:
شیر سگی داشت که چون پو گرفت
سایهء خورشید بر آهو گرفت.نظامی.
و در بعض لغت نامه ها پو گرفتن را کوس بستن گفته اند.
ط پوگون.
(اِخ) نام قضائی در سنجاق ارکری از ولایت پانیه. مرکز آن قریهء ووشتینه است که در 25 هزارگزی جنوب شرقی ارکری واقع گشته. این قضا مرکب است از 44 قریه که 20000 تن سکنه دارد. اراضی این قطعه کوهستانی است ولی دره و دشتهای حاصلخیز نیز دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

پوگان.

(اِ) زهدان. رحم. (از فرهنگ اسدی نخجوانی):
وزین همه که بگفتم نصیب روز بزرگ
غدود و زهره و سرگین و خون و پوگان کن.
کسائی.
و مراد از روز بزرگ روز قیامت است.
ط پو گرفتن.
[گِ رِ تَ] (مص مرکب) دویدن. دویدن آغاز کردن:
شیر سگی داشت که چون پو گرفت
سایهء خورشید بر آهو گرفت.نظامی.
و در بعض لغت نامه ها پو گرفتن را کوس بستن گفته اند.
ط پوگون.
(اِخ) نام قضائی در سنجاق ارکری از ولایت پانیه. مرکز آن قریهء ووشتینه است که در 25 هزارگزی جنوب شرقی ارکری واقع گشته. این قضا مرکب است از 44 قریه که 20000 تن سکنه دارد. اراضی این قطعه کوهستانی است ولی دره و دشتهای حاصلخیز نیز دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

پول.

(اِخ) پاولوس. پاولو. رجوع به این دو کلمه در قاموس الاعلام ترکی شود.

پولا.

[پُ] (اِخ)(1) اسکله و شهر مستحکم در خطهء ایستریا از اطریش، واقع در 110 هزارگزی جنوبی تریست، در ساحل دریای آدریاتیک. دارای 25175 تن سکنه و لنگرگاه نظامی زیبا و صید ماهی و استحکامات و مرکز نیروی دریائی اطریش. دارالصنایع بحری دارد و از شهرهای قدیمی است. در اطراف و حوالی آن برخی از آثار قدیمه مربوط بزمان رومیان مشاهده میشود. ریگی که در شیشه ها و آئینه های وندیک بکار میرود در حوالی این شهر یافت شود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pola.

پولاب.

(اِ) بمعنی حس باشد. (برهان قاطع). و ظاهراً پولاب و پولابی هر دو مجعول باشد.

پولابی.

(ص نسبی) منسوب به پولاب. حسی باشد یعنی آنچه بحس و نظر درآید. (برهان). و رجوع به پولاب شود.

پولاتان.

(اِخ) قریه ای در نواحی جنوبی مرو شاهجان بجنوب بخشی.

پولاتی.

(اِخ) یکی از مالیسیاها یعنی نواحی کوهستانی اشکودره می باشد که در شمال شرقی اشکودره و در شمال غربی رود درین روبروی ناحیهء دکاکین واقع شده و رودخانهء شاله که آب نهر شوشی را اخذ می کند نیز از وسط این ناحیه جاری می شود و به گودالی می ریزد. اراضی این قطعه کوهستانی و سنگلاخ است لذا محصولات کلی ندارد، اهالی آن مرکب از لاتن و مسلمند مانند مالیسورهای دیگر در تحت ادارهء بیرقدار خود می زیند. (قاموس الاعلام ترکی).

پولاد.

(اِ) آهن خشکه و آبدار که شمشیر و جز آن کنند و معرب آن فولاد است. مصاص الحدید المنقی من خبثه. (المعرب جوالیقی ص247). آهن ناب پاک. یلب. (منتهی الارب). ابن البیطار از قول غافقی نقل کند: «فولاد، هو المتخلص من نرم آهن.» و در بعض لغتنامه ها آمده است که پولاد قسمی از حدید جوهردار است. و صاحب غیاث بنقل از مؤید و کشف و رشیدی گوید: نوعی از آهن که بغایت سخت باشد. آهن پاک و ناب (آنندراج). فولاد. فولاذ. ذکر. (زمخشری). ذکور. (منتهی الارب). روهینا. بلارک. (منتهی الارب). روهینی؛ پولاد طبیعی.شاپورکان. شابورقان. (از مفردات کتاب قانون ابن سینا). شابُرَن. روهنی. شاپورَن. شابرقان. آهن خشک. مقابل نرم آهن. انیث:
انگشت بَرِ رویش مانند بلور است(1)
پولاد بر گردن او همچون لاد است.
ابوطاهر خسروانی.
چو روزش فراز آمد و بخت شوم
شد آن ترگ پولاد برسان موم.فردوسی.
بجنبید دشت و بتوفید کوه
ز بانگ سواران هر دو گروه
همی گرز پولاد همچون تگرگ
ببارید بر جوشن و خود و ترگ.فردوسی.
برآمد چکاچاک زخم سران
چو پولاد با پتک آهنگران.فردوسی.
ببالا شود چون یکی سرو برز
بگردن برآرد ز پولاد گرز.فردوسی.
نبینند رویش مگر با سپاه
نهاده ز پولاد بر سر کلاه.فردوسی.
هر آنکس که از شهر بغداد بود
ابا نیزه و تیغ پولاد بود.فردوسی.
که یابد بگیتی رهائی ز مرگ
اگر تن بپوشد بپولاد ترگ.فردوسی.
وگرنه بپولاد تیغ و تبر
ببرم همه سنگ را سر بسر.فردوسی.
ز بسکه رنج سفر بر تن عزیز نهد
همی ندانم کان تن تن است یا پولاد.فرخی.
پری زادگان رزم را دل پسند
بپولاد پوشیده چینی پرند.عنصری.
از این گونه سنبادهء زر برند
هم ارزیز و پولاد و گوهر برند.اسدی.
همچنان لادست پیش تیغ تو پولاد نرم
پیش تیغ دشمنانت همچنان پولاد لاد.
قطران.
طمع چون کردی از گمره دلیلی
نروید هرگز از پولاد شمشاد.ناصرخسرو.
رسته ز دلشان خلاف آل محمد
همچو درخت زقوم رسته ز پولاد.
ناصرخسرو.
دل سندان ازو گر بد سگالد
فروریزد دل سندان پولاد.ناصرخسرو.
بیک زخم آن گرز پولاد لخت
ستد جان از آن آبنوسی درخت.نظامی.
که از پولادکاری خصم خونریز
درم را سکه زد بر نام پرویز.نظامی.
تن قلعه ها پیش پولاد تیغش
چو قلعی حل کرده لرزان نماید.خاقانی.
شایدم کالماس بارد چشم از آنک
بند من بر کوه پولاد است باز.خاقانی.
پولاد بسی دیدم کو آب شد از آتش
تو آب شوی زین پس پولاد نخواهی شد.
خاقانی.
در آن چه عیب که از سرب بشکند الماس
هنر در آنکه ز الماس بشکند پولاد.خاقانی.
ببرت ماند کافور که در فنصور است
بدلت ماند پولاد که در ایلاق است.رافعی.
نکته ها چون تیغ پولاد است تیز
گر نداری تو سپر واپس گریز.مولوی.
ندیدمش روزی که ترکش نبست
ز پولاد پیکانش آتش نجست.سعدی.
پولاد هندی بحلب و آبگینه حلبی بیمن. (گلستان).
گر تیر تو ز جوشن پولاد بگذرد
پیکان آه بگذرد از کوه آهنین.سعدی.
بشمشیر پولاد به دستبرد
که از خنجر گوشتین کس نمرد.امیرخسرو.
آهن و پولاد گرچه هر دو از یک جوهر است
این یکی تیغ شهان و آن دگر نعل خر است.
المذکر؛ آن شمشیر که کناره پولاد بود و میانه نرم آهن. (مهذب الاسماء). ذکرة؛ پارهء پولاد که بر تیر و جز آن باشد. ذکیر؛ آهن و پولاد نیکو. تذکیر؛ پولاد نهادن بر سر تیر و جز آن. (منتهی الارب).
- مثل پولاد؛ سخت محکم.
ط -امثال:طپولاد بهند بردن؛ظ زیره بکرمان بردن.
||گرز. (آنندراج):
نمایم بگیتی یکی دستبرد
که گردد ز پولاد من کوه خرد.نظامی.
ط ||شمشیر. (آنندراج):
مخور غیرت هند بی یاد من
که هندی تر است از تو پولاد من.نظامی.
ط پولاد.
(اِخ) نام پهلوانی ایرانی به روزگار کی قباد. (شاهنامهء فردوسی). ||نام پهلوانی تورانی که بمدد افراسیاب آمد و رستم او را بکشتی برزمین زد و او را پولادوند نیز گفتندی. (شرفنامه) (شاهنامهء فردوسی). نام دیوی از دیوان مازندران. (جهانگیری). رجوع به پولاد غندی شود. ||نام غلام امیر تیمور گورکان. (تاریخ عصر حافظ تألیف غنی ص433).
(1) - ن ل: مانند ملوک. ن ل: مانند تگرگ است.

پولاد.

(اِخ) ابن شادی بیک. از فرزندان جوجی خان بن چنگیزخان (بیست و ششمین) حاکم دشت قبچاق. (حبیب السیر چ خیام. تهران ج 3 ص 76).

پولاد.

(اِخ) (قلعه...) نام قلعتی به مازندران. (حبیب السیر چ خیام تهران ص466).

پولادبازو.

(ص مرکب) آنکه بازو از پولاد دارد. مردی سخت زورمند:
هر که با پولادبازو پنجه کرد
ساعد مسکین(1) خود را رنجه کرد.(گلستان).
ط پولادبست.
[بَ] (ن مف مرکب) با پولاد استوار کرده:
کشیده شد از صف پیلان مست
یکی باره ده میل پولادبست.اسدی.
بزیر اندرش گفتی آن پیل مست
سپه کش دزی بود پولادبست.اسدی.
ز گردش چو دیوار پولادبست
گرفتند و بر وی گشادند دست.اسدی.
ط پولادبهادر.
[بَ دُ] (اِخ) فولاد بهادر. نام یکی از سرداران سپاه تیمور گورکان. و او آنگاه که ترکن ارلات یاغی شده بکزروان گریخت بموجب فرمان تیمور پولادبهادر او را تعاقب کرد و در کنار آب فاریاب بوی رسید و پس از جنگی ترکن منهزم گشت و پولاد بهادر شخصاً بوی رسیده او را بکشت. (حبیب السیر چ قدیم تهران جزو3 از ج3 ص135 و چ خیام تهران ج3 ص424).
(1) - ن ل: سیمین.

پولادبیک.

[بَ] (اِخ) از کسان و یاران ظهیرالدین بابر. (تاریخ شاهی ص130).

پولادپای.

(ص مرکب) که پائی چون پولاد سخت و نیرومند دارد:
اشتر پویندهء پولادپای
کوه نما از تن کوهان نمای.میر خسرو.
ط پولادپشت.
[پُ] (ص مرکب) که پشتی چون پولاد ضخم و قوی دارد:
بدین گونه آن مرد پولادپشت
بسی مرد لشکرشکن را بکشت.نظامی.
ط پولادپوش.
(نف مرکب) که پولاد پوشد. ||که زره و جوشن یا برگستوان آهنین دارد:
تو گفتی که دریا بجوش آمده ست
برو موج پولادپوش آمده ست.فردوسی.
ز پولادپوشان لشکرشکن
تن کوه لرزنده بر خویشتن.فردوسی.
آهنین رمحش چو آید بر دل پولادپوش
نه منی تیغش چو آید بر سر خنجرگذار...
منوچهری.
هزار دگر پیل پولادپوش
ابا چل هزار از یل رزم کوش.اسدی.
نشستند بر تازی تیزجوش
همه خاره خفتان و پولادپوش.نظامی.
خبر شد بخاقان که صحرا و کوه
شد از نعل پولادپوشان ستوه.نظامی.
شبیخون دارا درآمد ز راه
ز پولادپوشان زمین شد سیاه.نظامی.
همه پولادپوش و آهن خای
کین کش و دیوبند و قلعه گشای.نظامی.
بپیش اندرون پیل پولادپوش
پس او دلیران تندرخروش.نظامی.
ز پولادپوشان الماس تیغ
بخورشید روشن درآورد میغ.نظامی.
چگونه بود پیل پولادپوش
ز شیر ژیان چون برآید خروش.نظامی.
ط پولادپیکان.
[پَ / پِ] (ص مرکب) تیر که پیکان پولادین دارد. ||دارندهء پیکان پولادین.

پولادترگ.

[تَ] (ص مرکب) که ترگ از پولاد دارد. آهنین خود:
بگوش جوانان پولادترگ
زبان سنان گفت پیغام مرگ.
(از حبیب السیر).
ط پولادتن.
[تَ] (ص مرکب) که تن سخت و قوی دارد:
همه خیل کابل شدند انجمن
بر آن کشته پیلان پولادتن.اسدی.
ط پولادچنگ.
[چَ] (ص مرکب) که چنگی از پولاد دارد. که چنگی سخت قوی دارد. فولادین مخلب:
پس و پیش ترکان طاووس رنگ
چپ و راست شیران پولادچنگ.نظامی.
چنان تیشه زد مرد پولادچنگ
که آتش برون آمد از تاب سنگ.نظامی.
ز بیم عقابان پولادچنگ
نگردد کسی گرد آن خاره سنگ.نظامی.
ط پولاد چنگ سانگ.
[] (اِخ) (امیر...) پولادچینگ سانگ. سفیر قاآن در دربار کیخاتوخان. صدر جهان با مشاورهء او به تهیهء چاو و رائج کردن آن بجای پول طلا و نقره پرداخت. (تاریخ مغول عباس اقبال ص249). در زمان غازان خان عده ای از کودکان مغول که مانند غلامان فروخته میشدند به امر غازان خان در عرض دو سال نزدیک بیک تومان مغول بچه خریده شد و ولایت مراغه در وجه اقطاع لشکر زرخرید معین شد و امارت آن تومان به پولاد چنگسانک مفوض گشت. (حبیب السیر چ قدیم تهران جزو1 ج3 ص61). و بروزگار سیورغتمش پولاد چینگ سانک واسطهء ازدواج پادشاه خاتون بکیخاتوخان گردید. و آنگاه که رشیدالدین فضل الله در زمان غازان خان بنوشتن تاریخ مغول پرداخت اطلاعات شفاهی از پولادچینگ سانگ سفیر خاقان چین در دربار ایلخان گرفت. رجوع به حبیب السیر چ قدیم تهران جزو1 از ج3 ص 47 و 61 و تاریخ مغول عباس اقبال ص 249، 304، 406، 488 و تاریخ غازان خان ص 65، 75، 111، 142 و 312 شود.

پولادخانه.

[نَ / نِ] (اِخ) رجوع به پولتخانه شود.

پولادخای.

(نف مرکب) مرد یا اسب قوی و پرزور. آهن خای. صاحب انجمن آرا گوید: کنایه از اسب پرزور باشد و آن را آهن رگ و آهنین رگ نیز گویند. (انجمن آرای ناصری). و آهن خای یعنی لجام خای، چه وقتی اسب مستعد دویدن است لجام و دهنه میخاید:
ز آواز او اندر آید ز جای
دل مرد جنگی پولادخای.فردوسی.
ز پولادخایان شمشیرزن
کمر بسته بودی هزار انجمن.نظامی.
زراجه منم پیل پولادخای
که بر پشت پیلان کشم پیل پای.نظامی.
روارو زنان تیر پولادسای
دراندام شیران پولادخای.نظامی.
نجنبد ز یأجوج پولادخای
سکندر چو سد سکندر ز جای.نظامی.
ط پولاددرع.
[لادْ، دِ] (ص مرکب) که زره پولادین دارد. مرد قوی:
ز پولاددرعان الماس تیغ
بسی کشت و هم کشته شد ای دریغ.نظامی.
ط پولاددست.
[لادْ، دَ] (ص مرکب) دارای پنجه و دستی چون پولاد. خداوند دستی نیرومند:
بدو گفتا من آن پولاددستم
که دینت را بدین خواری شکستم.نظامی.
نخستین دلیران پولاد دست
ببستند دست و گشادند شست.هاتفی.
ط پولادرگ.
[رَ] (ص مرکب) آهن رگ. کنایه از اسپ پرزور باشد. (برهان قاطع).

پولادسای.

(نف مرکب) که پولاد را ساید.
بسیار سخت و محکم:
روارو زنان تیر پولادسای
در اندام شیران پولادخای.نظامی.
چو شه دید کز سنگ پولادسای
خراشیده میشد سم چارپای.نظامی.
ط پولادسم.
[سُ] (ص مرکب) که سمی سخت دارد:
سیه چشم و بور ابرش و گاو دم
سیه خایه و تند و پولادسم.فردوسی.
چنان تاخت ارغون؟ پولادسم
که در گنبد از گرد شد ماه گم.اسدی.
ط پولادسنب.
[سُمْبْ سُ] (نف مرکب) که پولاد را سنبد. عظیم سخت:
عزم تو کشورگشا و خشم تو بدخواه سوز
رمح تو پولادسنب و تیغ تو جوشن گداز.
فرخی.
ط پولادسنج.
[سَ] (نف مرکب) جنگی. دلاور. شجاع. اسلحه دار. (انجمن آرا). ج، پولادسنجان:
ترازوی پولادسنجان بمیل
ز کفه بکفه همی راند سیل.نظامی.
گرازنده شد تیغ بی هیچ رنج
دو نیمه شد آن کوه پولادسنج.نظامی.
رسیدند پولادسنجان چو باد
اساسی نهادند محکم نهاد.میر خسرو.
ط پولاد غندی.
[غُ] (اِخ) نام دیوی مازندرانی:
نه ارژنگ مانم نه دیو سپید
نه سنجه نه پولاد غندی نه بید.فردوسی.
نمائی مرا جای دیو سپید
همان جای پولاد غندی و بید.فردوسی.
ط پولاد قیا.
(اِخ) یا پولادکیا یا پولاد آقا، صورتی دیگر از نام پولاد چینگسانگ است. رجوع به پولاد چنگ سانگ و رجوع به تاریخ مغول عباس اقبال ص 265 و 284 و تاریخ غازان خان ص111 و 115 و 116 شود.

پولاد کانی.

[دِ] (ترکیب وصفی) فولاد معدنی. شاپورکان. شابرقان. ذکر. اسطام.

پولادکلا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان نائیج بخش نور شهرستان آمل، واقع در 10 هزارگزی باختر آمل. دشت ،معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 3000 تن سکنه، آب آن از چشمه. محصول آنجا برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت و مکاری. صنایع دستی زنان شال و جوراب بافی. راه آنجا مالرو است. تابستان اهالی اکثر به ییلاق گزناسرا میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پولادکوه.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهستان بخش چالوس شهرستان نوشهر، واقع در 25 هزارگزی جنوب باختری مرزان آباد و 6 هزارگزی شوسهء چالوس به تهران. دارای 17تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پولادگر.

[گَ] (ص مرکب) آنکه پولاد سازد. توسعاً آهنگر:
بدان دست بردند آهنگران
چو شد ساخته کار گرز گران
پسند آمدش کار پولادگر
ببخشیدشان جامه و سیم و زر.فردوسی.
بفرمود خسرو [کی خسرو] بپولادگر
که بند گران ساز مسمار سر
هم اندر زمان پای کردش [گرگین را] ببند
که از بند گیرد بداندیش پند.فردوسی.
بفرمود خسرو بپولادگر
که سازد برو بند و غل و تبر(؟).
فردوسی (از آنندراج).
ط پولادلو.
(اِخ) دهی از دهستان باراندوز چای بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 22 هزارگزی جنوب خاوری ارومیّه، در مسیر شوسهء ارومیّه بمهاباد، جلگه، معتدل، مالاریائی، دارای 70 تن سکنه. آب آن از رود درین قلعه، محصول آنجا غلات و حبوبات و انگور و توتون و چغندر. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جوراب بافی و راه شوسه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

پولادمحله.

[مَ حَلْ لَ / لِ] (اِخ) موضعی به مازندران. (سفرنامهء رابینو ص126 بخش انگلیسی).

پولادمخلب.

[مِ لَ] (ص مرکب) که مخلب و چنگال از پولاد دارد. که مخلبی قوی دارد. پولادچنگ. فولادین چنگال.

پولادمیخ.

(ص مرکب) دارای میخ فولادی و محکم (چنانکه نعل):
ز نعل سمندان پولادمیخ
زمین را ز جنبش برافتاد بیخ.نظامی.
ط پولادنعل.
[نَ] (ص مرکب) که نعل پولادین دارد:
سم بادپایان پولادنعل
بخون دلیران زمین کرده لعل.نظامی.
ز تاج مرصع بیاقوت و لعل
ز تازی سمندان پولادنعل.نظامی.
ط پولادنهاد.
[نِ / نَ] (ص مرکب) از صفات دلاوران. (آنندراج). دارای نیرویی بسیار و قوی.

پولادوند.

[وَ] (اِخ) تیره ای از طائفهء چهار لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص76). دارای شعب هیودی، سالاروند، خانه جمالی، خانه قائدی، گراوند.

پولادوند.

[وَ] (اِخ) نام پهلوانی تورانی که رستم او را بیفکند. (شاهنامه):
چو خاراشکافی کند آهنش
چه پولادوند و چه روئین تنش.
امیرخسرو.
رجوع به پولاد شود.
ط پولاده.
[دَ / دِ] (اِ) جنس فولاد. جوهر پولاد:
پولادهء تیغ مغزپالای
سرهای سران فکنده در پای.
نظامی.
ط پولاد هندی.
[دِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شمشیر است. (برهان):
زده بر میان گوهرآگین کمر
درآورده پولاد هندی بسر.
نظامی.
ط پولادی.
(ص نسبی) فولادی. فولادین. منسوب به پولاد. از پولاد:
مجرمان را تن پولادی فرسوده شدی
گر تو اندر خور هر جرم دهی بادافراه.
فرخی.
ط پولادین.
(ص نسبی) برنگ پولاد. فولادی. پولادی:
چون سنجق شاهیش بجنبد
پولادین صخره را بسنبد.
نظامی.
ط پولانی.
(اِ) نوعی از آش آرد. (برهان). طعامی است. (شرفنامه).

پولب.

[لَ] (اِخ) قومی در شمال هند طبق سنگهت. (ماللهند بیرونی ص156). در سانسکریت پئوروه(1).
(1) - Paurava.

پولپ.

(فرانسوی، اِ)(1) نام غالب نواعم مرجول الرأس (نرم تنان پابرسر) که گاه جثهء آنها بسیار بزرگ با بازوهای بلند شود. اختاپوس.
(1) - Poulpe. Pieuvre.

پول پرست.

[پَ رَ] (نف مرکب)پول دوست. که بپول علاقهء وافر دارد.

پول پرستی.

[پَ رَ] (حامص مرکب)صفت پول پرست.

پول پول شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)شکسته شدن ظرف چینی و مانند آن بقطعات بسیار خرد. بقطعات خرد و کوچک شکسته شدن چنانکه ظرفی چینی یا سفالی.

پول پولی.

(اِ مرکب) نام قسمی مالیات اصناف. پولی پولی. رجوع به پولی پولی شود.

پولتخانه.

[لَ نَ / نِ] (اِخ) پولادخانه. این کلمه محرف پلاتانه است که بمعنی چنار است و نام اسکله و قصبه ای است مرکز قضای آقچه آباد و این قضا در ولایت و سنجاق طرابزون واقع است، قصبهء نامبرده در 17 هزارگزی غربی طرابزون واقع است و قریب 5000 تن سکنه و یک لنگرگاه مستحکم دارد. قرب قصبه قلعه ای قدیمی دیده میشود که از سنگ سفید بنا شده و بمناسبت همین دژ سفید نام قضا را آقچه آباد گذارده اند. (قاموس الاعلام ترکی).

پول خرد.

[لِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پول خرده. پول سیاه. پشیز.

پول خسرو.

[خُ رَ] (اِخ) موضعی نزدیک ابوبکرآباد موغان آذربایجان. (تاریخ غازان خان ص88).

پولدار.

(نف مرکب)(1) که پول دارد. غنی. توانگر. ثروتمند.
(1) - Pecunieux.

پولداری.

(حامص مرکب) صفت پولدار. توانگری. ثروتمندی.

پول دوست.

(ص مرکب) که بنقدینه عشق ورزد. ||مجازاً زفت و بخیل.

پول دوستی.

(حامص مرکب) حالت پول دوست. عمل پول دوست.

پول زرد.

[لِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)پول از طلا. رجوع به پول شود.

پولس.

[لُ] (اِخ)(1) پولس السلیح. (ابن الندیم). صاحب قاموس کتاب مقدس آرد: در لغت بمعنی کوچک میباشد و او را در زبان عبرانی شاول میگفتند و او حواری ممتاز قبایل بود. بعضی بر آنند که سبب تسمیه و تبدیل شاول به پولس که اسم رومانی است مطابق رسم یهودیانی بود که در دول خارجه میبودند و یا اینکه بواسطهء احترام سرجیوس پولس که دوست او و یکی از جدیدالایمانان سلف بود این اسم را بر خود قبول نمود، امکان دارد که در طفولیت هم بهمین دو اسم خطاب شده معروف بوده است. و او در شهر طرسوس قلیقیه متولد گشته است و امتیاز رعیتی روم را ارثاً از پدر یافته. والدینش از سبط بن یامین بودند که او را بر حسب رسوم و قواعد یهود تربیت نمودند. تحصیلات خود را در اورشلیم فراگرفته صنعت خیمه دوزی را نیز یاد گرفت. در راه دمشق اعجازاً هدایت یافته تابع مسیح شده مسیح برای او عمده مقصد گردید دل و جان و اندیشه و قوت و قدرت خود را تماماً به مسیح سپرده من بعد چه در حیات و چه در ممات غلام عیسی مسیح شد. (قاموس کتاب مقدس). شهادت وی بسال 67 م. در روم صورت گرفت. ذکران وی 29 ژوئن است.
(1) - Saint Paul.

پول سفید.

[لِ سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پول از نقره. رجوع به پول شود.

پولسی.

(اِخ)(1) شاعر ایتالیائی. مولد فلورانس بسال 1432 م. و متوفی بسال 1484 م.
(1) - Pulci.

پول سیاه.

[لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)پول خرد. پشیز. مس مسکوک که بهندی پیا گویند. (غیاث). پول از غیر سیم و زر.
- به یک پول سیاه نیرزیدن؛ سخت بی ارزش بودن. رجوع به پول شود.

پولشری.

[شِ] (اِخ) پولخری. پولخریه(1). یکی از ملکه های مشرق، دختر ارکادیوس. مولد قسطنطنیه در 399 م. وی از سال 414 تا 453 م. امپراتریس شد و در زمان برادرش تئودر دوم صاحب نفوذ و امر و نهی گردید و پس از وفات وی بتخت نشست. در همین اوقات با یکی از رجال معروف موسوم به مارکیان ازدواج کرد و بموجب تعهد قبلی از معاملهء زن و شوهری امتناع ورزید و تارک دنیا شد و قصر خود را بصورت یک صومعه درآورد و بقیام بعبادت و ریاضت عمر گذرانیده؛ بدین جهت از مقدسات رومیان بشمار است. ذُکران وی 15 ایلول و به احترام او روز مذکور تعطیل عمومی است.
(1) - Pulcherie.

پولک.

[لَ] (اِ مصغر) مصغر پول. پول خرد. پول کوچک. ||مصغر پول، پل. پل کوچک: سرپولک نام محله ای از طهران. ||صفیحه. صفحهء کوچک مدور. ||جای کلید قفلهای مغزی و پشتی. ||فلوس ماهی. (آنندراج). ||دندهء سیر. ||پشیزه. پشیزهء فلزین. زرک. نقده. فلس(1). فلوس. پشیزه از برنج و مس و جز آن. حرشف. ||پشیزهء زرین یا سیمین یا از جنسی دیگر که بر جامه دوختندی یا بر روی عروس چسبانیدندی. چیزی از فلز برنج برنگ زر به اندازهء عدس و سوراخی در میان که از آن جامه ها را زینت می داده اند به دوختن آن در جامه بصور و اشکال گوناگون.
(1) - Paillette.

پولک دوزی.

[لَ] (حامص مرکب) عمل دوختن پولک و از آن صورتها و اشکال برآوردن جامه ها و پرده ها و گستردنیها چون سوزنی و روسینی و غیره.

پولکی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به پولک. پولک دار. ||که پول دوست گیرد: بچه را نباید پولکی کرد. ||که رشوه پذیرد. که عادت به پول گرفتن دارد. آنکه معتاد بپول گرفتن است. مرتشی. رشوه گیر. رشوه خوار. معتاد به رشوه.

پول کیاده.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل. دشت، معتدل، مرطوب، مالاریائی، دارای 140 تن سکنه. مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از چشمه، محصول آنجا برنج و صیفی، شغل اهالی زراعت، راه آنجا مالرو است. این ده از دو محل بالا و پائین تشکیل گردیده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پولکی بودن.

[لَ دَ] (مص مرکب) اعتیاد باخذ پول و رشوه.

پولکی شدن.

[لَ شُ دَ] (مص مرکب)عادت یافتن باخذ پول و رشوه.

پول لوسیلانسیر.

[پُ لُ یِ] (اِخ)(1) شاعر و مورخ یونانی قرن ششم، رئیس «سیلان سیر»ها یا منشیان «ژوستی نین».
(1) - Paul le Silentiaire.

پول مول.

(اِ مرکب، از اتباع) از اتباع است. پول و پله. رجوع به پول و پله شود.

پول مون.

[لِ مُ] (اِخ)(1) نام سفیری که فرهاد چهارم پادشاه اشکانی باسکندریه نزد آن تونیوس فرستاد. (ایران باستان ج 3 ص2374).
(1) - Polemon.

پولند.

[ ] (اِخ) (دیه...) منزل هفتم از شیراز به آباده در 42 فرسنگی شیراز. (فارسنامهء ابن البلخی ص161).

پول و پله.

[لُ پَ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع) پول مول. رجوع به پول شود.

پولوس پرسا.

[پِ] (اِخ) مردی عیسوی بعهد انوشیروان. وی ظاهراً بزمان جاثلیقی یوسف جانشین ماربها، مطران نصیبین بوده و مختصری از منطق ارسطو را برای شاه بسریانی ترجمه کرده است. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ2 ص449).

پولوست.

(اِخ) نام طایفه ای که در گذشته در حوالی بحر خزر سکنی داشته اند. (التدوین).

پولوکدر.

[لُ کُ دُ] (اِخ)(1) از جزایر کشنشین هندوچین. دارای 1000 تن سکنه.
(1) - Poulo - Codor.

پوله.

[لَ / لِ] (اِ) خربزه و هندوانه که درون آن فاسد و تباه شده باشد و میوه های دیگر را نیز که درونشان نرم و گنده شده باشد پوله گویند. تلیده (در تداول مردم قزوین).لق. لهیده. له. چریده.

پوله.

[لَ] (اِخ) قریه ای در کنار رودخانهء خرسان از ناحیهء نوئی فارس. (فارسنامهء ناصری ص275).

پولیا.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اشنویه شهرستان ارومیّه، واقع در 4 هزارگزی شمال خاوری اشنویه و سه هزارگزی شمال باختری راه ارابه رو نالیوان. کوهستانی، سردسیر،دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمه،محصول آنجا غلات و توتون ،شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی، راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

پولی پولی.

(اِ مرکب) پول پولی. قسمی مالیات که از دکانها میگرفتند.

پولین.

[پُ یَ] (فرانسوی، ص نسبی)(1) در باب عملی اطلاق میشد که بوسیلهء آن طلبکاری می توانست الغای حکمی را که بدهکاری برای اثبات حق خود بتقلب صادر کرده است بخواهد.
(1) - Paulien.

پولین.

[پُ] (اِخ)(1) رجوع به بناپارت شود. ||یکی از قهرمانان «پولیوکت» داستان حزن انگیز «کرنی».
(1) - Pauline.

پولین دنل.

[پُ دُ نُ] (اِخ) (سن)(1) کشیش (نُل). متولد در بردو (353 - 431 م.).
(1) - Pauline de Nole (Saint).

پوم.

(اِخ) دهی از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 150 هزارگزی جنوب کهنوج سر راه مالرو انگهران به میناب. کوهستانی گرمسیر. دارای 200 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آنجا غلات و خرما. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پوم.

[پُ] (فرانسوی، اِ)(1) نام نوعی بازی.
(1) - Paume.

پوما.

(اِ) (فرانسوی، اِ)(1) یکی از حیوانات پستاندار گوشتخوار درندهء آمریکا. نام عامیانهء آن کوگوار(2) است.
(1) - Puma.
(2) - Couguars.

پومار.

[پُ] (اِخ)(1) نام کمونی از کت در واقع در اُستان بُن بفرانسه. دارای 907 تن سکنه و شرابهای ارغوانی مشهور.
(1) - Pommard.

پوماره.

[پُ رِ] (اِخ)(1) نام سلسله ای که در تائیتی پس از سال 1793 م. سلطنت کرده است.
(1) - Pomare.

پوماکسارث.

[پُ] (اِخ)(1) نام مردی پارتی کشندهء کراسوس سردار لشکر روم در جنگ با سورنا سردار ایرانی بعهد ارد اول اشک سیزدهم پادشاه اشکانی. (ایران باستان ج 3 ص2322 و 2326 و 2327).
(1) - Pomaxarthe.

پوم بادیثا.

(اِخ)(1) موضعی در بین النهرین قدیم. (ایران در زمان ساسانیان ترجمهء یاسمی چ2 ص54).
(1) - Pumbaditha.

پومپادور.

[پُ] (اِخ)(1) (آنتوانت پواسون مارکیزدو) محبوبهء لوئی پانزدهم. مولد پاریس (1721 - 1764 م.).
(1) - Pompadour.

پومپئی.

[پُ پِ] (اِخ)(1) نام ناحیه و شهری در دامنهء کوه آتش فشان وزوو به ایتالیا، نزدیک ناپل و آن شهرکی بوده است دارای سی هزار جمعیت که در سال 79 م. زیر مواد مذاب آتشفشان کوه وزوو مدفون گردید، و در 1748 م. دهقانی مجسمه هائی از آنجا یافت و پس از چندی حفاری شروع شد و تا قرن بیستم بطول کشید.
(1) - Pompei.

پوم پلی.

(اِخ) از علمای معروف آمریکائی. وی در نزدیکی عشق آباد حفریاتی کرد و در گورکان آنو بعضی اشیاء یافت که شباهت باشیاء سومری و عیلامی داشت. (ایران باستان ج 1 ص33). مأمور مؤسسهء کارخانهء جی امریکائی برای تحقیقات راجع به آثار عتیقهء بابل و کلده. کارهای مهمی بدست وی انجام یافته است. (ایران باستان ج 1 ص55).

پومپونیوس ملا.

[پُ پُ مِ] (اِخ)(1)جغرافیادان رومی در قرن اول میلادی. (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص166).
(1) - Pomponius Mela.

پومپه.

[پُ پِ] (اِخ)(1) (کنئوس) ملقب به کبیر. کنسول روم به اتفاق کراسوس از 70 ق. م. و از یاران سیلا. مقتول در 47 ق.م. هنگام فرار از چنگ سزار بمصر. (رجوع به تاریخ رم آلبرماله و ایران باستان ج 3 شود).
(1) - Pompee.

پومپه ایوپولیس.

[پُ پِ یُ پُ] (اِخ)(1)نام شهری به آسیای صغیر ساختهء پومپه. (ایران باستان ج 3 ص 2397).
(1) - Pompeiopolis.

پومپه دیوس.

[پِ] (اِخ) از سرکردگان پارتی بعهد ارد اول پادشاه اشکانی. (ایران باستان ج 3 ص 2345).

پومپی.

[پُ پِ] (اِخ)(1) کمونی از مرت اِمُزل اُستان نانسی، نزدیک مزل بفرانسه. دارای 4804 تن سکنه و راه آهن.
(1) - Pompey.

پوم پینیان.

[پُ] (اِخ)(1) (ژاک، لو فرانس. مارکی دو). شاعر فرانسه. مولد منتوبان. (1784 - 1709 م.).
(1) - Pompignan.

پومریوم.

[پُ مِ] (اِخ) نام جاده ای بعرض 166 پا که گرداگرد شهر روم ساخته بودند و فی الحقیقة حدّ مقدس شهر مزبور بود. پومریوم را چندین نفر از سران روم مانند رومولوس و سرویوس تولیوس و اگوستوس و کلودیوس و امثال آنان از محل نخستین فراتر بردند و بنابر اصول مذهبی تغییر پومریوم جز بواسطهء کسانی که روم را بعظمت رسانده بودند امکان پذیر نبود. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص 467).

پومنان.

[مِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان منوجان بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 84 هزارگزی جنوب کهنوج. سر راه فرعی کهنوج به میناب. دارای 40 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پومون.

[پُ مُ] (اِخ)(1) الههء میوه ها و باغها در اساطیر یونان.
(1) - Pomone.

پومیه.

[پُ یِ] (فرانسوی، ص)(1) استاد در بازی «پوم». ||سازنده و فروشندهء ادوات لازم برای بازی «پوم».
(1) - Paumier.

پون.

(اِ) نمدزین. (برهان). تکلتو. (آنندراج). یون. رجوع به یون شود.

پون.

[پَ وَ نَ] (اِ) در سانسکریت پونه(1). در زیجات هند برای عدد نه (9) بکار رود. (ماللهند بیرونی ص 86).
(1) - Pavana.

پونا.

(اِخ)(1) شهری از هند،در ایالت بمبئی. دارای 240 هزار تن سکنه و آب و هوای معتدل. رجوع به پونه شود.
].pou]
(1) - Poona

پون تارناس.

[رِ] (اِخ)(1) نام شهری دریائی از شیلی، کرسی ناحیهء ماژلان. دارای 24 هزارتن سکنه.
[Pounctarenas]
(1) - Punta - Arenas

پونتاریون.

[پُ یُ] (اِخ)(1) نام کرسی در کانتون (کروز)، اُستان گره بفرانسه. دارای 418 تن سکنه.
(1) - Pontarion.

پونتامارک.

[پُ رِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش «نرد» استان لیل بفرانسه. دارای 875 تن سکنه و راه آهن.
(1) - Pont - a - Mareq.

پونتاموسون.

[پُ سُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش «مرت - امزل» استان نانسی بفرانسه. دارای 12646 تن سکنه.
(1) - Pont - a - Mousson.

پونت اوکسن.

[پُ اُ سَ] (اِخ)(1) دریای سیاه. بحر اسود. (ایران باستان ج 2 ص1686).
(1) - Pont - Euxin.

پونتوس.

(اِخ) (کشور) نام قدیم ناحیتی در ساحل غربی دریای سیاه. (یشتها ج 1 ص393 و 409).

پونتی فکس.

[فِ] (اِخ) کاهنان بزرگ روم را پونتی فکس میخواندند و این مقام در آغاز امر فقط بافراد طبقهء پاتریسیوس اختصاص داشت. در سال 300 ق. م. بموجب قانون «اگولینا» افراد طبقهء پلیس نیز بمقام پونتی فکس نائل آمدند. عدهء پنتی فکس ها نخست سه نفر بود و از زمان سیلا بپانزده نفر رسید. وظیفهء آنان مراقبت در انجام شرایط دینی و تقدیم قربانیها و تعیین اعیاد و تنظیم تقویم بود. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ، ص428).

پونخو.

(اِخ) نام جزیره ای از جزایر مملکت چین.

پوند.

[پُ] (انگلیسی، اِ) واحد پول بریتانیا. ||واحد وزنی تقریباً معادل 6/453 گرم.

پوندر.

[پَ رَ] (اِخ)(1) نام ناحیتی از مشرق هند بنابر آنچه در سنگهت آمده است. (ماللهند بیرونی ص 153 و 314).
(1) - Paundra.

پوندیشری.

[پُ شِ] (اِخ)(1) از شهرهای هندوستان که از مستملکات فرانسه بود. دارای 48800 تن سکنه.
(1) - Pondichery.

پونربس.

[نَ بَ] (اِخ)(1) نام منزل هفتم از منازل قمر بهندی. رأساالتؤامین. الذراع. رجوع به ماللهند بیرونی ص107، 148، 233، 243، 245، 262، 286، 288 شود.
(1) - Punarvasu.

پونک.

[نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش کن شهرستان تهران، واقع در 6000 گزی خاوری کن و 12000 گزی راه عمومی. دامنه، معتدل، دارای 175 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، انار و انجیر و میوه جات و صیفی. شغل اهالی زراعت است. امامزاده دارد. از طریق باغ فیض ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

پونک.

[نَ] (اِخ) (قنات...) از قنوات شهر تهران در سمت مغرب، مقدار آب آن سه سنگ و مسافت مادرچاه تا شهر یک فرسنگ و نیم است.

پونل.

[نِ] (اِخ) مهمترین قریهء ناحیه گل دولاب در طالش دولاب گیلان، بین چاپ سرا و شفارود و بواسطهء راه آهن کوچکی بمرداب متصل شود. و معدن سنگ دارد. در فرهنگ جغرافیائی آمده: دهی جزء دهستان میانده بخش رضوان ده شهرستان طوالش، واقع در 36 هزارگزی جنوب هشت پر و 38 هزارگزی بندر انزلی، سر راه شوسهء انزلی به آستارا، دهنهء کوه، معتدل مرطوب، دارای 176 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شفارود. محصول آنجا برنج و پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و جوراب بافی است. راه آهن که برای حمل سنگ ساختمانی موج شکن احداث شده بود در این نقطه تمام میشود. چند بنای مرغوب متعلق بادارهء بندر دارد که فعلاً بخشداری از آن استفاده مینماید. و باغ محله و بیجارکن جزء این ده بوده و ییلاق ساکنین آن آق مسجد است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

پون نان.

(اِخ) نام ایالتی از چین. مساحت آن 32051000 گز مربع و عدهء نفوس آن نزدیک دوازده میلیون.

پونو.

(اِخ) دهی از دهستان کوهسارات بخش مینودشت شهرستان گرگان، واقع در 35 هزارگزی جنوب خاوری مینودشت. کوهستانی، سردسیر، دارای 300 تن سکنه.آب آن از رودخانه، محصول آنجا غلات و لبنیات و ابریشم. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن پارچهء ابریشمی و چادرشب، راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پونه.

[نَ] (اِخ)(1) شهری بهندوستان. رجوع به پونا شود.
].pou]
(1) - Poona

پونه.

[نَ / نِ] (اِ)(1) پودنه. پودینه. فودنج. غاغ. حبق. سنبهاری. (برهان). جلنجوجه. (برهان). جلنجویه. سعترالفرس. نعناع. نمام. حبق التمساح. نعنع الماء. فوتنج نهری. حبق الماء. غلیجن. رافونه. غاغه. راقونه. (برهان). فوتنج. پودن (در تداول مردم شیراز). پونا (در تداول مردم قزوین). پویْنَه (در تداول عامه). ||پونهء جویباری. پودنهء لب جوی. حبق الماء(2). آنکه امروز پونه گویند به اطلاق.
-امثال:طمار از پونه بدش می آید درِ لانه اش سبز میشود.ظ رجوع به پودنه شود.
(1) - Pouliot.
(2) - Menthe aquatique.

پونه زار.

[نَ / نِ] (اِخ) از توابع تهران و دارای معدن زغال سنگ است.

پونی.

(اِخ)(1) رائول. استاد پیانو و ترانه ساز فرانسوی. مولد پاریس (1852 - 1914 م.).
(1) - Pugne.

پونیس.

[پُ] (اِخ)(1) قبیله ای هندی (سرخ پوست) در ممالک متحدهء امریکا (نِب راسکا).
[ponis,]
(1) - Pawnies

پونیک.

(اِخ)(1) (جنگهای...) نامی که بمشاجرات طولانی میان روم و قرطاجنه (کارتاژ) که منتهی بخرابی ناحیت اخیر گردید، دهند.
(1) - Punique (guerres).

پونیک.

(اِخ) از قرای بلوک ورامین در ایالت تهران.

پوویس د شاوان.

[دُ] (اِخ)(1) پیر. نقاش فرانسوی. مولد لیون (1824 - 1898 م.).
(1) - Puvis de Chavannes.

پوهو.

[هُ] (اِخ)(1) نام شهر بخارا بنا بضبط هوان چوانک مسافر چینی که در 630 م. به آنجا رفته است. (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص76).
(1) - Pu - hoe.

پوهول.

[هَ وَ] (اِ) نام طعامی شیرین بهندی. (ماللهند بیرونی ص290).

پوی.

(اِمص) ریشهء فعل از مصدر پوییدن. رفتنی باشد نه بشتاب و نه نرم. رفتار متوسط نه تند و نه آهسته و برخی رفتار تند را گویند. (آنندراج). تک. عدو. پویه:
شیرگام و پیل زور و گرگ پوی و گورگرد
ببردو آهوجه و روباه عطف و رنگ تاز.
منوچهری.
گورساق و شیرزهره یوزتاز و غرم تک
پیل گام و گرگ سینه رنگ تاز و گرگ پوی.
منوچهری (در صفت اسب).
یوزجست و رنگ خیز و گرگ پوی و غرم تک
ببرجه آهودو و روباه حیله گوردن.منوچهری.
نوند شتابنده هنجارجوی
چنان شد که بادش نه دریافت پوی.اسدی.
بس سالها برآمد تا تو همی بپوئی
زین پوی پوی حاصل پر رنج و در عنائی.
ناصرخسرو.
رجوع به پوی پوی شود. ط ||(نف مرخم) این کلمه با کلمات دیگری ترکیب شود و افادهء معنی خاص کند چون: چالاک پوی:
چو بادند پنهان و چالاک پوی
چو سنگند خاموش و تسبیح گوی.سعدی.
ترکیب ها:
ط - راه پوی.؛ سگ پوی. گرگ پوی. رجوع بشعر شاهد منوچهری در فوق شود. شلپوی. پویه پوی. (فردوسی). رجوع به پویه پوی شود. تکاپوی:
ازین صرف دهر و تکاپوی دوران
غرض چیست آن را که این کرد باور.
ناصرخسرو.
با همه عیب خویشتن شب و روز
در تکاپوی عیب اصحابی.سعدی.
سعدی جفانبرده چه دانی تو قدر یار
تحصیل کام دل بتکاپوی خوشتر است.
سعدی.
تکاپوی حرم تا کی خیال از طبع بیرون کن
که محرم گر شوی ذاتت حقایق را حرم گردد.
سعدی.
ط ||(فعل امر) امر از پوییدن بمعنی رفتن و خرامیدن.

پوی.

(اِخ)(1) یا آپولیا(2). نام خطه ای از پادشاهی قدیم ناپل شامل ایالات: کاپیتاناته، تراوی لاپور و اوترانتهء امروزی و در اواسط قرن 11م. اول بصورت یک کنتی و بعداً بشکل یک دوکی دولت مستقل جداگانه ای درآمده و در زمان بنی اغلب بدست اعراب افتاد و در عصر سلطان سلیمان قانونی، از طرف پیاله پاشا ضبط و تخریب شد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pouill.
(2) - Apulie.

پویا.

(نف) پوینده. رونده و برخی دونده را گویند. (برهان). که پوید:
طفل تا گیرا و تا پویا نبود
مرکبش جز شانهء بابا نبود.مولوی.
عشوه کرد اهل عشق را پویا
بلبل از عشق گل شده گویا.لطیفی.
ط پویائی.
(حامص) حالت و چگونگی پویا. صفت پویا. پویندگی:
چند پوئی [گردی] بگرد عالم چند
چند کوبی [پوئی] طریق پویائی.عمعق.
ط پویاپوی.
(ق مرکب) پویان پویان. پوی پوی.

پویاستروک.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در (پیرنهء علیا) از ایالت تارب بفرانسه. دارای 374 تن سکنه.
(1) - Pouyastruc.

پویاقه.

[پُ قِ(1)] (اِخ) نام کرسی «لوار علیا» از ناحیهء «بریود» بفرانسه. دارای 1472 تن سکنه و راه آهن.
(1) - Paulhaguet (Poyaghe).

پویاک.

(اِخ)(1) مرکز «ژیرند» از ناحیهء «بردو» در کنار «ژیرند» بفرانسه. دارای 4836 سکنه، و لنگرگاه و شراب و راه آهن.
(1) - Pouillac.

پویان.

(نف) صفت فاعلی بیان حالت از پوییدن. پوینده. دونده. (صحاح الفرس):
نوندی برافکند پویان براه
بنزدیک پیران ایران سپاه.فردوسی.
جوانمرد پویان بگلنار گفت
که اکنون که با رنج گشتیم جفت.فردوسی.
گر آئی بدین جای جویان شده
چنین در تک پای پویان شده.
(گرشاسبنامه).
هوای گریان لؤلؤ فشاند بر صحرا
صبای پویان شنگرف ریخت بر کهسار.
مسعودسعد.
کفر و دین هر دو در رهت پویان
وحده لاشریک له گویان.سنائی.
نمدها و کرباسهای سطبر
ببندند بر پای پویان هزبر.نظامی.
مثنوی پویان، کشنده ناپدید
ناپدید از جاهلی کش نیست دید.مولوی.
روزگاری در طلبش متلهف بود و پویان و مترصد و جویان. (گلستان).
ط ||(ق) در حال پوییدن:
فرستاد نزدیک افراسیاب
همی تاخت پویان چو کشتی بر آب.
فردوسی.
پیاده شد از اسب زوبین بدست
همی رفت پویان بکردار مست.فردوسی.
همی راند پویان براه دراز
چو خورشید تابان بگشت از فراز.فردوسی.
وز آن روی رومی سواران شاه
برفتند پویان بدان بارگاه.فردوسی.
همی رفت یکماه پویان براه
چو آمد بدان مرز او با سپاه.فردوسی.
شتابید گنجور و صندوق جست
بیاورد پویان بمهر درست.فردوسی.
بیامد سخن جوی پویان ز پس
نبد آگه از راز او هیچکس.فردوسی.
همی راند یکماه پویان براه
برنج آمد از راه شاه و سپاه.فردوسی.
زنی با جوالی میان پر ز کاه
همی بود پویان میان سپاه.فردوسی.
فرستاد او را پیاده ز راه
بیاورد پویان بپیش سپاه.فردوسی.
برفتند پویان بر شهریار
همه زیج و صلابها بر کنار.فردوسی.
دوان داغ دل خستهء روزگار
همیرفت پویان سوی مرغزار.فردوسی.
چون بره کاید بمادر گوسپند چرخ را
سوی تیغ حاج پویان و غریوان دیده اند.
خاقانی.
چو گاوی در خراس افکنده پویان
همه ره دانه ریز و دانه جویان.نظامی.
زید از پس او چو سایه پویان
وز سایهء او خلاص جویان.نظامی.
آمد بدیار یار پویان
لبیک زنان و بیت گویان.نظامی.
سوی ملک مداین رفت پویان
گرامی ماه را یک ماه جویان.نظامی.
دگر روز آمدش پویان بدرگاه
ببوی آنکه تمکینش کند شاه.سعدی.
ط ||شتابان. دوان:
جهانجوی پویان ز بردع براند
ز گردان لشکر کسی را نخواند.فردوسی.
برین شهر بگذشت پویان دو تن
پر از گرد و بی آب گشته دهن.فردوسی.
نهادند بر نامه بر مهر شاه
فرستاده برگشت پویان براه.فردوسی.
برفتند پویان بکردار غرم
بدان بیشه کش نامور خواند خرم.فردوسی.
چو بشنید پویان بشد پیشکار
بنزد براهام شد کاین سوار.فردوسی.
برین گونه پویان براه آمدند
بهفتم بنزدیک شاه آمدند.فردوسی.
با بانگ و شغب و خروش می آمدند دوان و پویان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص434).
بدان گنج پویان شدم چون عقاب
سوی پشتهء مال کردم شتاب.نظامی.
در ترکیب با کلماتی آورده شود چون: راه پویان. (فردوسی).
ط پویان.
(اِخ) این اسم تحریفی است از کلمهء آپولونیا و چند پارچه قریه با این نام در آرناؤدستان یافت میشود که هریک از آنها در زمانهای گذشته شهر یا شهرکی معمور بوده، چنانکه ویرانه های موجود در گرداگرد اکثر آنها شاهد صادق این معنی میباشد. و مشهورتر از همهء این قری سه قریه است که یکی از آنها قریهء یونانی که در قضای آولونیه از سنجاق برات از ولایت یانیه است که در 25 هزارگزی شمالی آولونیه واقع شده است. (قاموس الاعلام ترکی).

پویان.

(اِخ) قریه ای است در سنجاق و قضای کوریجه در 10 هزارگزی شمال شرقی کوریجه. (قاموس الاعلام ترکی).

پویان.

(اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 26 هزارگزی خاور دیزگران و 3 هزارگزی جنوب کلکان نسار. کوهستانی سردسیر، دارای 220تن سکنه. کردی فارسی زبان. آب آن از چشمه و زه آب رود محلی، محصول آنجا غلات و حبوبات و لبنیات، میوه جات، شغل اهالی زراعت. صنایع دستی قالیچه و جاجیم بافی، راه مالرو است و تا نزدیکی آبادی از شاهپورآباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

پویانندگی.

[نَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پویاننده. عمل پویاننده.

پویاننده.

[نَ دَ / دِ] (نف) آنکه کسی را بپوییدن دارد. براه برنده. دواننده. بپویه دارنده. بپویه برنده.

پویان هزبر.

[هِ زَ] (اِ مرکب) کنایه از اسب است. (آنندراج).

پویانیدن.

[دَ] (مص) به پویه بردن. اِخباب: اَخبّ فَرَسهُ؛ پویانید اسب را. (منتهی الارب). ایجاف؛ پویانیدن ستور. ارتاک؛ پویانیدن شتر. (تاج المصادر).

پویانیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) که توان پویانید. که بپوییدن توان داشت. که توانش بپویه برد.

پوی پوی.

(ق مرکب) مبالغه در آمدن و رفتن یعنی تند تند و دوان دوان. (آنندراج):
بره گیو را دید پژمرده روی
همی آمد آسیمه و پوی پوی.فردوسی.
نبد راه بر کوه از هیچ روی
بگشتم بسی گرد او پوی پوی.فردوسی.
به پیشم همه جنگجوی آمدند
چنین خیره و پوی پوی آمدند.فردوسی.
کنون ای سرافراز با آبروی
به ایران بباید شدن پوی پوی.فردوسی.
بدو گفت شاه از کجایی بگوی
کجا رفت خواهی چنین پوی پوی.فردوسی.
وآن یار جفت جوی بگرد تو پوی پوی
با جعد همچو قیر دمیده درو عبیر.
ناصرخسرو.
کجا عزم راه آورد راهجوی
نراند چو آشفتگان پوی پوی.نظامی.
بنزدیک من پوی پوی آمدی.حملهء حیدری.
ط ||امر به پوییدن. یعنی بدو و زود براه برو. (آنندراج).

پویچه.

[پَ چَ / چِ ] (اِ) عشقه و آن گیاهی است که بر درخت پیچد. (برهان). مهربانک. داردوست. عشق پیچان. لبلاب. رجوع به لبلاب شود.

پوی دو دوم.

[دُ دُ] (اِخ)(1) سلسله جبال کوچکی است به فرانسه میان ایالت همنام خود که از جبال سونه معدود و از طرف جنوب با مونت دوره مربوط است. 45 هزارگز درازا دارد و بلندترین قلهء آن دارای 1465 گز ارتفاع است. پاسکال عالم طبیعی معروف تجارب اولیهء بارومتری خود را بالای این کوه انجام داده است.
(1) - Puy de Dome.

پوی دودوم.

[دُ دُ] (اِخ)(1) از ایالات وسطای فرانسه. مرکب از اورنی و بوربونه و فرز، متشکل از 4 استان و پنجاه کانتون و 473 کمون و 486105 تن سکنه.
(1) - Puy de Dome.

پویش.

[یَ] (اِ) پوپو. پوپک. هدهد. شانه بسر. مرغ سلیمان. (شعوری ص266 ج 1). و کلمه مصحف پوپش است. رجوع به پوپش شود.

پویگان.

(اِ) رحم. بوگان. رجوع به بوگان شود. ||چیزی آب زده. (آنندراج).

پویلورنس.

[لُ رَ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش «تارن» اُستان کاستر بفرانسه. دارای 3506 تن سکنه.
(1) - Puylaurens.

پویلوک.

[لِ وِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش «لت» اُستان کائوس نزدیک لُت بفرانسه. دارای 1745 تن سکنه و راه آهن.
(1) - Puy - l´ eveque.

پویندگان.

[یَ دَ / دِ] (اِ) جِ پوینده:
ز پویندگان هر که مویش نکوست
بکشت و بر ایشان برآهیخت پوست.
فردوسی.
ببالا ندارد جز این نیرویی
نپوید چو پویندگان هر سویی.فردوسی.
ز پویندگان هر که بد تیزرو
خورش کردشان سبزه و کاه و جو.
فردوسی.
بدینگونه از چرم پویندگان
بپوشید بالای گویندگان.فردوسی.
ط پویندگی.
[یَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پوینده. عمل پوینده.

پوینده.

[یَ دَ / دِ] (نف) دونده. پویان. دوان. جانور متحرک. آنکه پوید. ج، پویندگان. رجوع به پویندگان شود:
چو پوینده نزدیک دستان رسید
بگفت آنچه دانست و دید و شنید.فردوسی.
تو را ای پدر من یکی بنده ام
همه بآرزوی تو پوینده ام.فردوسی.
چو پوینده در زابلستان رسید
سراینده نزدیک دستان رسید.فردوسی.
چو نامه بمهر اندر آورد گفت
که پوینده را آفرین باد جفت.فردوسی.
برانگیخت آن رخش پوینده را
همی جست آن جنگجوینده را.فردوسی.
زمین سم اسب ورا بنده بود
به رایش فلک نیز پوینده بود.فردوسی.
تو گفتی همه دشت پهنای اوست
زمین زیر پوینده بالای اوست.فردوسی.
بفرمود تا مرد پوینده تفت
سوی کلبهء مرد نخّاس رفت.فردوسی.
چو پوینده بشنید گفتار اوی
بگردید و آمد سوی نامجوی.فردوسی.
اگر تخت یابی و گر تاج و گنج
وگر چند پوینده باشی برنج.فردوسی.
بگرد بیابان همی بنگرید
دو ترک اندر آن دشت پوینده دید.فردوسی.
که پوینده گشتیم گرد جهان
بشرم آمدم از کهان و مهان.فردوسی.
بجنبید گودرز از جای خویش
بیاورد پوینده بالای خویش.فردوسی.
بر این کار پوینده ای کرد راست
ز شاه کیان هم بدین نامه خواست.اسدی.
اگر کژ اگر راست پوینده اند
همه کس ره راست جوینده اند.اسدی.
همواره پشت و یار من پوینده بر هنجار من
خارا شکن رهوار من شبدیز خال و رخش عم.
لامعی.
وآنکس که بخود فرونیامد
پویندهء حق گزین شمارش.خاقانی.
زره پوشان دریای شکن گیر
بفرق دشمنش پوینده چون تیر.نظامی.
گنبد پوینده که پاینده نیست
جز بخلاف تو گراینده نیست.نظامی.
نگویم چون اگر گوینده ای گفت
که من بیدارم ار پوینده ای خفت.نظامی.
بچاره گری نآمد آن در بچنگ
که پوینده یابد زمانی درنگ.نظامی.
جهاندار چون دید کان آب و خاک
ز پوینده اسبان برآرد هلاک.نظامی.
بدو هیچ پوینده را راه نیست
خردمند ازین حکمت آگاه نیست.نظامی.
برو راه بربسته پوینده را
گذر گم شده راه جوینده را.نظامی.
همه رهگذرها برو بند پاک
ز سنگی که پوینده شد زو هلاک.نظامی.
خری دید پوینده و باربر
توانا و زورآور و کارگر.سعدی.
پس ای مرد پوینده بر راه راست
ترا نیست منت خداوند راست.سعدی.
ط پویو.
[ی یُ] (فرانسوی، اِ)(1) نام مرغی خوش آواز.
(1) - Pouillot.

پوی و تک.

[یُ تَ] (اِ مرکب، از اتباع). رجوع به پوی و رجوع به تک و رجوع به تک و پو و تکاپو شود:
راهشان یوز گرفته ست و ندارند خبر
زآن چو آهو همه در پوی و تک و بابطرند.
ناصرخسرو.
ط پویه.
[یَ / یِ] (اِمص) اسم از پوییدن. رفتاری متوسط نه آهسته و نه تند. (برهان). رفتن نه بشتاب و نه نرم. رواغ. (منتهی الارب). تاخت. بپویه رفتن. پوییدن:
زواره چو بشنید آن پند اوی
بپویه فکند اسپ و بنهاد روی.فردوسی.
یکی شارسان دید و جای بزرگ
براندند با پویه اسپان چو گرگ.فردوسی.
تا کی دوم از پویهء او [تو] رسته برسته.
بوطاهر (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
بگرمی چو برق و بنرمی چو ابر
بپویه چو رنگ و به کینه چو ببر.لبیبی.
تا کیست که بر پشتهء حرف متشابه
آورد کند اسبش با پویه و جولان.
ناصرخسرو.
روز گذشته را و شب نارسیده را
درهم زنی بپویهء اسبان بادپای.سوزنی.
چو زین بر پشت گلگون بست شیرین
بپویه دست برد از ماه و پروین.نظامی.
درین منزل که پای از پویه فرسود
رسیدن دیر می بینم شدن زود.نظامی.
عقاب خویش را در پویه پر داد
ز نعلش گاو و ماهی را خبر داد.نظامی.
بحکم آنکه این شبرنگ شبدیز
بگاه پویه بس تند است و بس تیز.نظامی.
پایش از آن پویه درآمد ز دست
مهر دل و مهرهء پشتش شکست.نظامی.
در شب تاریک بدان اتفاق
برق شده پویهء پای براق.نظامی.
تیز به آن پایه ازو درگذشت
رخش به آن پویه بگردش نگشت.نظامی.
رقص میدان گشاد و دایره بست
پر درآمد بپای و پویه بدست.نظامی.
هر دو در پویه گشته بادخرام
تا ز شب رفت یک دو پاس تمام.نظامی.
رونده یکی تخت شاهنشهی
نشینندش از پویه بی آگهی.نظامی.
بپویه سوی کرهء نغز خویش
برون آورد ره بهنجار پیش.نظامی.
پایی که بسی پویهء بیفایده کرده ست
دیریست که در دامن اندوه کشیده ست.عطار.
دگر مرکب عقل را پویه نیست
عنانش بگیرد تحیر که ایست.سعدی.
پویه که این گرگ چو سگ میزند
مرد چنانست که تگ میزند.امیرخسرو.
غرش تندر ز عکس دود چه جوئی
پویهء آهو ز نقش یوز که دیده.
حاج سید نصرالله تقوی.
ط -امثال:طبَرّه بتک و پویه فربه نگردد.ظ (جامع التمثیل). اراجیح؛ جنبش شتران در پویه. (منتهی الارب). ابل مراجیح؛ شترانی که در پویه دویدن بجنبند. جنب؛ پویه دویدن. انضاف؛ پویه دویدن ناقه و پویه دوانیدن. حَفد؛ رفتاری کم از پویه. دالان؛ پویهء گرگ. تضرع؛ قریب بپویه دویدن. (منتهی الارب). ||هوا. هوس. آرزو. بویه(1). اشتیاق. شوق. تمنی. آرزومندی:
ترا پویهء دخت لهراسب خاست
دلت خواهش سام و کابل کجاست.
فردوسی.
مرا پویهء پور گم کرده خاست
به دلسوزگی جان همی رفت خواست.
فردوسی.
کرا پویهء وصلت ملک خیزد
یکی جنبشی بایدش آسمانی.دقیقی.
چون مرا پویهء درگاه تو خیزد چه کنم
رهی آموز رهی را و ازین غم برهان.
فرخی.
چو شاهنشه بشد رامین بیاسود
همه دردی ز اندامش بپالود
دگر ره زعفرانش ارغوان گشت
کمانش باز شمشاد جوان گشت
فتادش پویهء دیدار دلبر
چو آتش در دل و چون تیر در پر.
(ویس و رامین).
دلاور نپذرفت ازو هر چه گفت
که بد در دلش پویهء روی جفت.اسدی.
بجوشید مغز سپهبد بمهر
بخوناب مژگان بیاراست چهر
کهن پویهء جفت نو باز کرد
هم اندر زمان راه را ساز کرد.اسدی.
ای در حرم جاه تو امنی که نیاید
از پویهء او خواب خوش آهوی حرم را.
انوری.
رجوع به بویه و یوبه شود. ط ||دونده. دوان چنانکه گویند اسپ را پویه کردم. (غیاث).
(1) - Desir.

پویه.

[یَ] (اِخ) دهی از بلوک کلاته دهستان مرکزی بخش میامی شهرستان شاهرود، واقع در 33 هزارگزی شمال میامی و 8 هزارگزی شمال راه آهن خراسان. جلگه، معتدل، دارای 200تن سکنه، فارسی زبان. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مالرو است و مزارع تقی آباد و کزوان جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پویه پوی.

[یَ / یِ] (نف مرکب، اِ مرکب، ق مرکب) پوی پوی. شتاب شتاب. یعنی پوینده بطور پویه که رفتار مخصوص باسب است، یا هاء آن بدل از الف باشد، پس در اصل پویاپوی باشد. (آنندراج):
فکندی مرا در تک و پویه پوی
بگرد جهان اندرون چاره جوی.فردوسی.
وزآن پس بدان لشکر خویش روی
نهاد و همی رفت در پویه پوی.فردوسی.
بره گیو را دید پژمرده روی
همی آمد آسیمه و پویه پوی.فردوسی.
وز آنجا بزد اسپ و برگاشت روی
بنزدیک گودرز شد پویه پوی.فردوسی.
جز از رفتن آنجا ندیدند روی
بناکام رفتند پس پویه پوی.فردوسی.
همه سوی دستان نهادند روی
ز زابل بایران شده پویه پوی.فردوسی.
بدو گفت شاه از کجایی بگوی
کجا رفت خواهی چنین پویه پوی.فردوسی.
همه پیش من جنگجوی آمدند
چنان چیره و پویه پوی آمدند.فردوسی.
بنرمی بدو گفت کای جنگجوی
چرا آمدی نزد من پویه پوی.فردوسی.
ط پویه دوان.
[یَ / یِ دَ] (نف مرکب) صفت بیان حالت، پویه دونده: فرره؛ بسیار گریزنده و پویه دوان. (منتهی الارب). رجوع به پویه شود.

پویه دونده.

[یَ / یِ دَ وَ دَ / دِ] (نف مرکب) پویه دوان: فرّار؛ سخت گریزنده و پویه دونده. (منتهی الارب).

پویه دویدگی.

[یَ / یِ دَ دَ / دِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پویه دویده: مهمزی؛ پویه دویدگی اسپ. (منتهی الارب).

پویه دویدن.

[یَ / یِ دَ دَ] (مص مرکب)ضباح. ضبح. رَقَص. رَقْص. رَقَصان. فرار. فرّ. شطف و شطوف. مفر. وقصة. عسل و عسلان. (منتهی الارب). رمل. (صراح). خبب: ارتجح البعیر؛ جنبید شتر در پویه دویدن. (منتهی الارب). ارقال؛ پویه دویدن شتر. رجوع به پویه شود.

پویه رفتن.

[یَ / یِ رَ تَ] (مص مرکب)خبب: ارقال؛ پویه رفتن ناقه. (صراح). روغ؛ پویه رفتن روباه. رجوع به پویه شود.

پویه کردن.

[یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب)رفتن نه نرم و نه بشتاب:
بر طراز آخته پویه کند چون عنکبوت
بر بدستی جای بر جولان کند چون بابزن.
منوچهری.
ط پوییدگی.
[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پوییده. رجوع به پوییده شود.

پوییدن.

[دَ] (مص) رفتن. دویدن. رفتنی نه بشتاب و نه نرم. (لغت نامهء اسدی) (صحاح الفرس). خبب. رفتن نه بشتاب:
از آن راه نزدیک بهرام پوی
سخن هر چه بشنیدی از من بگوی.
فردوسی.
یکی گازر آن خرد صندوق دید
بپویید وز کارگه برکشید.فردوسی.
بدو گفت رو با سپهبد بگوی
که امشب از اینجا که هستی مپوی.
فردوسی.
بپویید اشتاد و آن برگرفت
بمالیدش از خاک و بر سر گرفت.فردوسی.
ببالد ندارد جز این نیرویی
نپوید چو پویندگان هر سویی.فردوسی.
کسی سوی دوزخ نپوید بپای
اگر خیره سوی دژم اژدهای.فردوسی.
سوی شارسانها گشاده ست راه
چه کهتر بدان مرز پوید چه شاه.فردوسی.
وگر چو گرگ نپوید سمندش از گرگانج
کی آرد آن همه دینار و آن همه زیور.
عنصری.
هر کجا پویی ز مینا خرمنی است
هر کجا جویی ز دیبا خرگهی.منوچهری.
بره چون روی هیچ تنها مپوی
نخستین یکی نیک همره بجوی.
اسدی (گرشاسبنامه).
و راست گفته است آن حکیم که سگ را گرسنه دار تا بر اثر تو پوید. (کلیله و دمنه).
پویم پی کاروان وسواس
غم بدرقه همعنان ببینم.خاقانی.
تا قدم باشدم اندر قدمش افتم و خیزم
تا نفس ماندم اندر عقبش پرسم و پویم.
سعدی.
بگرد او نرسد پای جهد من هیهات
ولیک تا رمقی در تنست میپویم.سعدی.
که ای خیره سر چند پویی پیم
ندانی که من مرغ دامت نیم.سعدی.
برو سعدیا دست و دفتر بشوی
براهی که پایان ندارد مپوی.سعدی.
سبک طوق و زنجیر ازو باز کرد
چپ و راست پوییدن آغاز کرد.سعدی.
ط پوییده.
[دَ / دِ] (ن مف) دویده. رفته نه بشتاب و نه نرم. برفتار آمده. رجوع به پوییدن شود.

په.

[پِهْ] (اِ) مخفف پیه. وزد. پی. شحم. دژپه. درپه:
دولت بمن نمیدهد از گوسفند چرخ
از بهر درد دنبه و بهر چراغ په.خاقانی.
صد جگر پاره شد ز هر سویی
تا درآمد پهی به پهلویی.نظامی.
ای دریغا گر بدی پیه و پیاز
په پیازی کردمی گر نان بدی.مولوی.
رجوع به پیه شود.
ط په.
[پَهْ] (اِ) بلهجهء طبری: پود، مقابل تار.

په.

[پَهْ] (اِ صوت) کلمهء تعجب است. کلمهء تحسین است بمعنی خوشا و حبذا و آن هنگام تحسین یا حیرت آمیخته بر زبان رانند و مکرر نیز گویند و آن بدل وَه است. (آنندراج). آفرین. به. کلمه ای که در هنگام شگفتی گویند؛ په په. به به. رجوع به په په شود. ||آوائی که از دهان برآرند با دم زدن: کوه، کیه؛ په گفتن کسی را تا بوی دهن او معلوم شود. (منتهی الارب). کهوب؛ په کردن مست بر روی کسی. (منتهی الارب).

په آن.

[پِ] (اِخ)(1) در باستان شناسی یونان سرودی به افتخار آپولون رب النوع سرود جنگ و پیروزی.
(1) - Pean.

په آن.

[پِ] (اِخ) (ژول)(1) جراح فرانسوی. مولد ماربوئه (اور - اِ - لوار) (1830 - 1898 م.).
(1) - Pean.

پهابس.

[بَ] (اِ)(1) از اصطلاحات فلکی هندی. (ماللهند بیرونی ص265).
(1) - Bhava.

پهاره.

[رَ] (اِخ) پهاریه. قصبه ای است بقسمت شمالی هندوستان در ایالت اگره، در 63 هزارگزی شمالی مانیپور. دارای کارخانه های نیل و تجارت حبوبات و پنبه.

پهاگواره.

[رَ] (اِخ)(1) قصبه ای است بهندوستان بخطهء پنجاب در ایالت کپورتاله. در 5 هزارگزی ساحل چپ رودخانهء سفیدین که تابع نهر ستلج است، روی خط آهن میان دهلی و لاهور. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Phagvara.

پهالاوده.

[دَ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در قسمت شمالی هندوستان، در سنجاق موانه از ایالت میرات. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Phalaouda.

پهالتان.

(اِخ)(1) نام قصبهء زیبائی است در خطهء دکن از هندوستان، در 55 هزارگزی شمال شرقی ستاره، و مرکز ناحیتی بهمین نام است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Phaltan.

پهالتان.

(اِخ) نام امارتی است در هندوستان از طرف شمال بوسیلهء نهر نیره از سنجاق پونه مجزا گردد و سنجاق ستاره جهات دیگر آن را فراگرفته است. دارای 1028 هزار گز مربع مساحت و چمن زارهای بسیار و حبوبات فراوان. اهالی از ابریشم و پنبه و با برخی منسوجات و سنگ، بت میسازند. (قاموس الاعلام ترکی).

پهالگو.

(اِخ)(1) نام نهری است در خطهء بهار از کشور هندوستان که پس از طی 300 هزارگز وارد رود معروف گنگ میشود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Phalgou.

پهالیان.

(اِخ)(1) نام قصبهء مرکز قضائی در هندوستان، در ایالت روال پنییری از خطهء پنجاب. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Phallian.

پهالیان.

(اِخ)(1) نام قضائی در هندوستان ولایت پنییری از خطهء پنجاب. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Phallian.

پهانه.

[پَ نَ / نِ] (اِ) چوبکی باشد که درودگران در شکاف چوبیکه بارّه می شکافند فروبرند و کفشگران مابین کفش و قالب نهند و گاهی در زیر در گذارند تا بسته و گشوده گردد. (برهان). پانه. فانه. فهانه. رجوع به پانه شود.

پهای.

[پُ یَ] (اِخ) از اعیاد هندوان در روز پانزدهم که قمر در منزل «یوتی» است. (ماللهند بیرونی ص 288).

په ان.

[پِ اُ] (اِخ)(1) پزشک خدایان. وی «مارس» را که بدست «دیوبد» مجروح شده بود، معالجه کرد.
(1) - Peon.

په اونیه.

[پِ اُ یِ] (فرانسوی، اِ)(1) در گیاه شناسی بنوع پیوان(2) (خطمی درختی) اطلاق میشود.
(1) - Paeoniee.
(2) - Pivoine.

په ای با.

[پِ] (اِخ)(1) نام کشور هلند. رجوع به هلند شود.
(1) - Pays-bas.

په به پهلو درآمدن.

[پِهْ بِ پَ دَ مَ دَ](مص مرکب) فربه شدن:
صد جگر پاره شد ز هر سوئی
تا درآمد پهی به پهلوئی.نظامی.
ط پهپشت.
[پَ پُ] (اِخ) موضعی به هزار جریب مازندران. (سفرنامهء رابینو ص123 بخش انگلیسی).

په پگی.

[پَ پَ / پِ] (حامص)(1) حالت و چگونگی په په (پپه)، پخمگی. چلمنی. گولی. رجوع به پپه و په په شود.
(1) - Bonhomie.

په پن.

[پِ پَ] (اِخ)(1) لو ویو یا (په پن دلاندن). مباشر کاخ «استرازی»، در زمان «کلوتر دوم»، «داگوبر اول» و «سی ژبر دوم». وی پدر گری موالدو متوفی بسال 640 م. است. ||په پن در یستال(2)، مباشر کاخ «استرازی» پسر «آن سژیزل» و نوادهء په پن دلاندن. چون در تستری، «تیری سوم»، پادشاه «نوستری» را مغلوب کرد، آن کشور را مسخر ساخت (687 م.). وی بسال 714 م. وفات کرد و او پدر شارل مارتل است. ||په پن لو برف(3)، متولد در 714 م. در ژوپیل (بلژیک)، پسر «شارل مارتل»، دوک «نوستری»، «بورگنی» و «پرونس». بسال 741 با برادر خود «کارلمان» شرکت داشت و کارلمان «استرازی» را اداره میکرد. وی بر ضد «آکی تن ها»، «آلامان ها»، «باواری ها» و «ساکسن ها» جنگید. وی با حمایت کلیسا، در 751 م. پادشاه فرانسه گردید و «شیلدریک سوم» را برانداخت و «لمباردی ها» را مجبور کرد که اکزارک نشین «راون» و «پانتاپل» را بپاپ تسلیم کنند. وی با «برث بزرگ پا» ازدواج کرد و از او دو پسر یافت: شارلمانی، کارلمان. وی نخستین پادشاه سلسلهء «کارلن ژین» میباشد. او بسال 768 م. وفات کرد.
(1) - Pepin le Vieux ou de Landen.
(2) - Pepin d´Heristal.
(3) - Pepin le bref.

په پن.

[پِ پَ] (اِخ) پسر شارلمانی، پادشاه ایتالیا از سال 781 تا 810 م.

په پن اول.

[پِ پَ نِ اَوْ وَ] (اِخ) پسر لوئی دبونر، پادشاه «اکیتن» از 814 تا 838 م.

په پن دوم.

[پِ پَ نِ دُوْ وُ] (اِخ) پسر په پن اول.

په په.

[پِ پِ] (اِخ) (فلورستان)(1) سرتیپ ایتالیائی، متولد در «سکیلاس» (1780 - 1851 م.). ||برادرش، گیوم وطن پرست و سرتیپ (1782 - 1855 م.). این دو برادر در حکومت آزادی خواه سال 1820 م. شرکت کردند.
].Pepe]
(1) - Pepe

په په.

[پَ پَ / پِ] (ص)(1) پپه. پخمه. گول. چلمن. سلیم. پفیوز. آبدندان. ساده. ساده دل. چلمه. صاف و ساده. رجوع به پپه شود.
(1) - Debonnaire.

په په.

[پَهْ پَهْ] (اِ صوت) کلمه ای است از توابع که در هنگام تحسین با حیرت آمیخته گویند. (برهان). آفرین. زه. مخفف واه واه. (غیاث). مکرر په. به به:
روحانیان چو بینند ابکار فکر من
په په زنند بر وی و نام خدا برند.
کمال اسماعیل.
دیده را و مژه را دید دلم خشک و چه گفت
گفت په په نبود بخت بدین شادابی.
مسیح کاشی.
بوحدت فروناوری هیچگه سر
چو حلوا خوری زود گویی که په په.؟
ط ||به به. (در زبان اطفال)، شراب یا غذائی شیرین یا لذیذ.
- با په په چیزی را خوردن؛ با التذاذ تمام خوردن. خوردن چیزی را و تحسین کردن آنرا. سخت از آن ملتذ شدن.

په په گی.

[پَ پَ / پِ] (حامص) په پگی. رجوع به په پگی شود.

په پیاز.

[پِهْ] (اِ مرکب) اشکنه. پیازو (پیاز آب):
ای دریغا گر بدی پیه و پیاز
په پیازی کردمی گر نان بدی.مولوی.
نقل است که وقتی خادمهء رابعه په پیازی میکرد که روزها بود تا طعامی نساخته بودند. (تذکرة الاولیاء). گفت تو امروز چه خوردی؟ گفت اندکی په پیاز. (تذکرة الاولیاء عطار).
ط پهتکری.
[پَ] (اِ) اسم هندی زاج سفید است. (تحفهء حکیم مؤمن).

په تی ریس.

(اِخ) نام مردی که در تقسیم مصر توسط اسکندر بدو ایالت، والی یکی از دو ایالت شد اما نپذیرفت. (ایران باستان ج 2 ص1358).

په تیک.

[پِ] (اِخ) ولایتی از تراکیه (آسیای صغیر). (ایران باستان ج 2 ص1245).

پهدررود.

[پَ دَ] (اِخ) نام موضعی به مازندران. (سفرنامهء رابینو ص6 و 20 بخش انگلیسی).

پهر.

[پُ] (اِ) مدرسهء جهودان. دبستان یهودان. (برهان).

پهر.

[پَ] (اِ) یک حصه از چهار حصهء روز و چهار حصهء شب و بیشتر در تداول مردم هندوستان باشد. (از برهان). بهر:
چو پهری ز تیره شب اندر چمید
که آن نام در پیش یزدان خمید.
فردوسی (از جهانگیری).
ط پهر.
(اِخ) نام رودی در سند. رجوع به پهن شود. (مجمل التواریخ والقصص ص107).

پهرآباد.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان بناجو بخش بناب شهرستان مراغه، واقع در 13 هزارگزی شمال خاوری بناب در مسیر شوسهء مراغه بمیاندوآب. جلگه، معتدل، مالاریائی. دارای 1117 تن سکنه. آب آن از رودخانهء صوفی و قنات. محصول آنجا غلات و چغندر و کشمش و حبوبات و بادام. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آنجا جاجیم بافی و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

پهرست.

[پُ رُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بیرم، بخش گاوبندی شهرستان لار، واقع در 91 هزارگزی شمال خاوری گاوبندی. دارای 20 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

پهرک.

[پَ رَ] (اِخ) پهره. فهرج. رجوع به فهرج شود. (تاریخ سیستان).

پهرو.

[پَ] (اِ)(1) درپی. وصله. پینه.
(1) - Piece rapportee.

پهرو کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)(1)درپی کردن. وصله کردن. پینه کردن.
(1) - Rapiecer.

پهره.

[پَ رَ / رِ] (اِ) پاس و محافظت. (برهان).

پهره.

[پَ رَ] (اِخ) (قریه...) محلی در حدود افغانستان و سیستان. پهرک. رجوع به فهرج شود. (تاریخ سیستان) (حبیب السیر چ قدیم تهران ج 2 ص260). ||بهیره. از نواحی هند. (تاریخ شاهی ص 157).

پهره دار.

[پَ رَ / رِ] (نف مرکب) پاسدار. محافظت کننده. (برهان):
خلیل از بیم آن زنهارخواران
مرتب داشت جمعی پهره داران.
نزاری (از جهانگیری). ط

په ریتاس.

[پِ] (اِخ) نام سگ اسکندر مقدونی. ||نام شهری که اسکندر بیاد سگ محبوب خود و پس از مرگ آن حیوان بنا کرد. (ایران باستان ج 2 ص 1793).

پهریخته.

[پَ تَ / تِ] (ن مف) پرهیخته. مؤدب. فرهخته: هفت مرد بودند... بغایت عظیم پهریخته بودند. (مقدمهء ارداویرافنامه ترجمهء قدیم چ معین در کتاب یادنامهء پورداود ص208). رجوع به پرهیخته شود.
ط په ریداس.
[پِ] (اِخ) نام مردی که اسکندر مقدونی همراه رسولان سکائی مقیم آن طرف سیحون که بدربار او آمده بودند بسفارت نزد سکاها فرستاد. (ایران باستان ج 2 ص1722).

په سست.

[پِ سِ] (اِخ) په سستاس (سوماتوفیلاکس). نام مردی مقدونی از یاران اسکندر و کسی که در جنگ مالیان اسکندر را نجات داد. وی آنجا نخست کسی بود که اسکندر را با سپر پوشید. پس از مرگ اسکندر در تقسیم ثانوی ولایات، پارس بالاخص نصیب این مرد گردید. (ایران باستان ج 2 ص1357، 1825، 1827، 1875، 1884، 1885، 1893 و ج 3 ص1993، 2008 تا 2010، 2013، 2014، 2016، 2020 و 2030).

په سستاس.

[پِ سِ] (اِخ) رجوع به په سست شود.

په سستاس سوماتوفیلاکس.

[پِ سِ](اِخ) رجوع به په سست شود.

په سوس.

[پِ] (اِخ) از شهرهای آسیای صغیر. داریوش کبیر آن را هنگام تسخیر مجدد یونیه و کاریه گشوده است. (ایران باستان ج 1 ص651).

پهطه.

[ ] (اِ) هریسه. (تحفهء حکیم مؤمن).

پهک.

[پَ هَ] (اِ) خرمای بسیار ریز نضج ناگرفته پیش از آن که خمال شود.

په کلااتیس.

[پِ کُ اُ] (اِخ) په سلاتیه. نام ناحیتی در حدود سند. (ایران باستان ج 2 ص1766).

پهل.

[پَ] (اِخ) پهلو. پارت در تداول مردم ارمنستان. (ایران باستان ج 3 صص2184 - 2611). ||بلخ. باکتر. باختر. (ایران باستان ج 3 ص2584).

پهل.

[پَ] (اِ) انبوه و جماعت مردمان. (آنندراج).

پهل.

[پُ] (اِ) پل. پول. پوهل. قنطرة. (معجم البلدان ذیل قصر روناش). نیز رجوع به پول و پل و پوهل شود.

پهل.

[پَ هِ] (اِخ) دهی از دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، واقع در 79 هزارگزی جنوب باختری بندرعباس. سر راه فرعی خمیر به بندرعباس. جلگه،گرمسیر،دارای 623 تن سکنه. آب آن از چاه و باران. محصول آنجا خرما و غلات. شغل اهالی زراعت و صید ماهی و راه آنجا فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پهل آراوادن.

[پَ لِ دَ] (اِخ) نام شهری در کوشان. پهل شاهسدان بگفتهء موسی خورنی. (ایران باستان ج 3 ص2584 و 2595). رجوع به پهلو و رجوع به پهل شاهسدان شود.

پهلانوه.

[ ] (اِ) بهندی بلادر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

پهلبذ.

[پَ بَ] (اِخ) بهلبذ. فهلبد. باربد. رجوع به باربد و رجوع به ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ2 ص506 شود.

پهل شاهسدان.

[پَ لِ هِ] (اِخ) پهل شاهستان. پهل آراوادن (موسی خورنی). پارت، بالاخص در تداول ارامنه یا آنچنانکه در مدارک ارمنی آمده است. این صفحه بین کپت داغ و سرخس بوده است. (ایران باستان ج 3 ص2183 و 2595 و 2597 و 2611). رجوع به پهلو شود.

پهلنگ.

[پُ لِ] (اِخ) نام طائفهء قدیم ساکن ناحیهء وسطای هند. رجوع به ماللهند بیرونی ص150 شود.

پهلو.

[پَ] (اِ) هر دو طرف سینه و شکم. (غیاث). راستا و چپای شکم مردم. (شرفنامهء منیری). جنب. حقو. صقلة. صقل. ضیف. معد. دثّ. ملاط. فقر. کشح. صفح. (منتهی الارب). جانحة. (دهار) (منتهی الارب). نضفان. (منتهی الارب):
فروریخت از دیده سیندخت خون
که کودک ز پهلو کی آید برون.فردوسی.
ز پهلوش بیرون کشیدم جگر
چه فرمان دهد شاه پیروزگر.فردوسی.
اگر با من دگر کاوی خوری ناگه
بسر بر تیغ و بر پهلوی شنگینه.فرالاوی.
دو چیزش بشکن و دو بر کن
مندیش ز غلغل و غرنبه
دندانش بگاز و دیده بانگشت
پهلو به دبوس و سر به چنبه.لبیبی.
رویت ز در خنده و سبلت ز در تیز
گردن ز در سیلی و پهلو ز در لت.لبیبی.
چریده دیو لاخ آکنده پهلو
بتن فربه، میان چون موی لاغر.عنصری.
تا نیاموزی اگر پهلو نخواهی خسته کرد
با خردمندان نشاید جستنت هم پهلویی.
ناصرخسرو.
خدا جبرئیل را بفرستاد که ایشان را از این پهلو به آن پهلو بگرداند. (قصص الانبیاء ص200).
گشت ز پهلوی باد خاک سیه سبزپوش
گشت ز پستان ابر دهر خرف شیرخوار.
خاقانی.
ترا به بیشی همت بکف شود ملکت
بلی ز پهلوی آدم پدید شد حوا.خاقانی.
ترا پهلوی فربه نیست نایاب
که داری در یکی پهلو دو قصاب.نظامی.
بسی کوشید شیرین تا بصد زور
غذای شیر گشت از پهلوی گور.نظامی.
زن از پهلوی چپ گویند برخاست
مجوی از جانب چپ جانب راست.نظامی.
ترا تیره شب کی نماید دراز
که خسبی ز پهلو بپهلوی ناز.سعدی.
بمرد از تهیدستی آزادمرد
ز پهلوی مسکین شکم پر نکرد.سعدی.
تو برداشتی آمدی سوی من
همی در خلاندی بپهلوی من.سعدی.
خارست بزیر پهلوانم
بیروی تو خوابگاه سنجاب.سعدی.
بیاد روی گلبوی گل اندام
همه شب خار دارم زیر پهلو.سعدی.
زدن بر خر بیگنه چند بار
سر و دست و پهلوش کردن فکار.سعدی.
در خواب نمیروی که بی یار
پهلو نه خوشست بر حریرم.سعدی.
شبی کردی از درد پهلو نخفت
طبیبی در آن ناحیت بود گفت.سعدی.
حرامش باد بدعهد بداندیش
شکم پر کردن از پهلوی درویش.سعدی.
هر که این روی ببیند بدهد پشت گریز
گر بداند که من از وی به چه پهلو خفتم.
سعدی.
هر جا که عدلت بگذرد بوم آن زمین را نسپرد
در پهلوی آهو خورد خون جگر شیر اجم.
سلمان.
پرستاری ندارم بر سر بالین بیماری
مگر آهم ازین پهلو به آن پهلو بگرداند.
شفائی.
مطلب کام که در کشور هند ای درویش
تن مردم همه چربست و پی و پهلو نیست.
سلیم (از آنندراج).
انقراع، پهلو بپهلو گشتن. جحشر؛ اسبی که استخوان پهلوی او کوتاه باشد. تدغلب؛ بر پهلو خفتن. متدغلب؛ بر پهلو خفته. عکم؛ اندرون پهلو. اعکی؛ درشت و سطبر هر دو پهلو. هزر؛ بعصا سخت زدن بر پهلو و پشت کسی. اهضم؛ بهم درآمده پهلو. هضم؛ بهم درآمدن پهلو. جانحة؛ استخوانهای پهلو نزدیک سینه. تکبیث؛ پهلو خمانیدن کشتی را و نقل کردن رخت آن بدیگر کشتی. (منتهی الارب). تشطیب؛ پهلو بپهلو کردن جوز و خربزه و مانند آن. (تاج المصادر). جنب؛ بپهلو چسبیدن شش از غایت تشنگی. جنبه؛ شکست پهلوی او را. ضجوع، ضجع، پهلو بر زمین نهادن. (منتهی الارب). اضطجاع. (دهار) (منتهی الارب). بر پهلو خفتن. ط ||دنده. ضلع. جانحة. (منتهی الارب): و ده پهلوهاء دیگر که باقیست از هر سوئی پنج پاره است، طبیبان آن را اضلاع الخلف گویند، یعنی پهلوهاء پس. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و بجانب پهلوهای کوچک که اضلاع الخلف گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و از این جمله چهارده پاره است که آنها را پهلوهای سینه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). جوانح؛ کش ها و استخوانهای پهلو نزدیک سینه. (منتهی الارب). ط ||ضلع. کناره. حد: شش پهلو. چهار پهلو. سه پهلو. دو پهلو: (مربع) آن است که هر چهار پهلوی او با یکدیگر راست و برابر باشند و زاویهء هر چهار قائمه. (التفهیم). پهلوی سه سو ضلع مثلث. (دانشنامهء علائی ص39).
درختیست شش پهلو و چاربیخ
تنی چند را بسته بر چارمیخ.نظامی.
بمیدان در آمد چو عفریت مست
یکی حربهء چار پهلو بدست.نظامی.
فرق میان ارکان و حدود آن است که ارکان چهار زاویهء مربع باشد و حدود چهار پهلو باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص120). ط ||قاچ: همچون خربزهء دوازده پهلو. (التفهیم).
ط - پهلو کردن خربزه را؛ کوزه کوزه کردن آنرا. تشرید. (زمخشری).
||جانب(1). جنبة. (منتهی الارب). جنب. کنار:
ز پهلوی ره شیری آمد پدید
غریونده چون رعد در کوهسار.فرخی.
لجیفة الباب؛ پهلوی در. خَطل؛ پهلوی خیمه و جامه که درازا بر زمین کشان بود. تخویع؛ شکستن توجبه پهلوهای وادی را. دفّ؛ پهلو از هر چیز یا کنارهء آن. دفة؛ پهلو یا کنارهء هر چیز و روی آن. کبد؛ پهلو و مابین دو طرف علاقهء کمان. (منتهی الارب).
ط - چای قند پهلو؛ مقابل چای شیرین. قند نیامیخته. که حبه های قند بکنار استکان نهند.
||سو. جهت:
شدم باز پس چشم بر هر سوی
زمانی دویدم ز هر پهلوی.فردوسی.
ط ||طرف. دست. قبل. سوی. جانب:
بگشا بند قبا تا بگشاید دل من
که گشادی که مرا بود ز پهلوی تو بود.
حافظ.
ط ||نزد. پیش. جوار. کنار: پهلوی...، برِ. نزدِ، پیشِ، نزدیکِ: پهلوی او نشستم. پهلوی او رفتمط:
چنان چون بگویند اندر مثل ها
که پهلوی هر گل نهاده ست خاری.فرخی.
سرو بالا دار در پهلوی مورد
چون درازی در کنار کوتهی.منوچهری.
آغاز کرد تا پیش خواجه رود، گفت بجان و سر سلطان که پهلوی من روی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص662).
پروین چو هفت خواهر خود دایم
بنشسته اند پهلوی یکدیگر.ناصرخسرو.
المطیع، وی را هم کور کردند و هم در آن بمرد و بپهلوی دیگرانش دفن کردند. (مجمل التواریخ والقصص).
آنجا طبلی دید [روباه] پهلوی درختی افکنده. (کلیله و دمنه).
پهلوی عیسی نشینم بعد ازین
بر فراز آسمان چارمین.مولوی.
گفت آری پهلوی یاران خوشست
لیک ای جان در اگر نتوان نشست.مولوی.
ای بسا اصحاب کهف اندر جهان
پهلوی تو، پیش تو هست این زمان.مولوی.
منغص بود عیش آن تندرست
که باشد بپهلوی بیمار سست.سعدی.
بر لوح معاصی خط عذری نکشیدیم
پهلوی کبائر حسناتی ننوشتیم.سعدی.
ط ||سود و نفع. (آنندراج). ||سخت نزدیک. (شرفنامه).
- از پهلوی خود یا او خوردن؛ غم بسیار خوردن.
- ||از طرف او متمتع شدن. از اصل مایه خوردن:
نباشی بس ایمن ببازوی خویش
خورد گاو نادان ز پهلوی خویش.فردوسی.
بدخواه دولت تو ز پهلوی خود خورد
همچون سگی که او خورد از استخوان خویش.
معزی.
ط - از پهلوی کسی کاری کردن؛ کاری به امداد وی کردن:
دیده ام گوهر بدامان ریخت از پهلوی اشک
ابر دایم ریزش از پهلوی دریا میکند.
هاشم (از آنندراج).
ط - به پهلوی ناز خفتن؛ در بستر راحت و آسایش غنودن:
ترا تیره شب کی نماید دراز
که خسبی ز پهلو بپهلوی ناز.سعدی.
ط - پک و پهلو؛ از اتباع.
- پهلوی خود خوردن؛ بکسب دست و رنج خود چیزی بهمرسانیدن و منت کسی نکشیدن. (آنندراج).
- پهلوی چرب؛ چرب پهلو، پهلودار. رجوع به پهلو چرب شود.
- پهلوی کسی راه رفتن؛ در عرض او رفتن. برابر او رفتن.
- چرب پهلو.؛ رجوع به چرب پهلو و پهلو چرب شود.
- چهارپهلو.؛
- درست پهلو:اسلام فخر کرد بدور همام و گفت
ملت درست پهلو ازین پهلوان ماست.
خاقانی.
ط - دوپهلو (در سخن)؛ که دو معنی تواند داد. مبهم. رجوع به دوپهلو شود.
- سینه پهلو؛ ذات الجنب.
- شانزده پهلو.؛ (سفرنامهء ناصرخسرو).
- هشت پهلو.؛
- هم پهلو:تا نیاموزی اگر پهلو نخواهی خسته کرد
باخردمندان نشاید جستنت هم پهلویی.
ناصرخسرو.
چو بر بارگی کامرانیش داد
به هم پهلوی پهلوانیش داد.نظامی.
رجوع به هم پهلو شود.
ط - یک پهلو؛ یک دنده، لجوج. سخت سمج در عقیده های غلط خود.
(1) - Cote.

پهلو.

[پَ لَ] (اِخ) نام پسر سام بن نوح و پارس پسر او بوده و پارسی و پهلوی بدیشان منسوب است. و معرب آن فهلو است. (برهان).

پهلو.

[پَ لَ] (اِخ) پهله. پارت. (ایران باستان ج 3 ص 2592 و 2593).پرتو.اسم پارت در زبان پارسی باستان پرثوه(1) بوده (کتیبه های داریوش بزرگ)، بمرور زمان پرثوه به پرهوه و پلهوه بدل شده است، بعضی نویسندگان ارمنی «پهلوانی» را موافق تلفظ زمان خود پلهونی(2) ضبط کرده اند، سپس برای سهولت تلفظ «ه» بر «ل» مقدم شد و حرکت واو حذف گردید و پهلو(3) شد. (ایران باستان ج 3 ص 2184). بنابراین معنی اصلی و اولی پهلو یعنی پارت و پهلوی یعنی پارتی. فردوسی بهمین معنی گوید (در لشکر کشیدن سیاوش):
گزین کرد از آن نامداران سوار
دلیران جنگی ده و دو هزار
هم از پهلوی، پارس، کوچ و بلوچ
ز گیلان جنگی و دشت سروچ.
و بعدها بهمین مناسبت عنوان و لقب رؤسای خاندانهای: قارن، سورن و اسپاهبذ که از نژاد اشکانیان بوده اند و هم در عهد اشکانی و هم ساسانی اعتبار داشتند «پهلو» بود، چنانکه میگفتند: قارن پهلو، سورن پهلو، اسپاهبذ پهلو. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان کریستن سن چ2 ص124). اما اینکه مؤلف برهان قاطع «پهلو» را بمعنی شهر دانسته و همچنین نواحی اصفهان، بعید نیست چنانکه ماد - نام قوم بزرگ شمال و شمال غربی ایران - بعدها بصورت ماه (پهلوی ماد) به عده ای از شهرها و نواحی مانند ماه نهاوند و ماه بصره و ماه کوفه و ماهی دشت (تبریز) و غیره اطلاق شده است، همانگونه نیز نام پرثوه، پارت، پهلو، به عده ای از شهرها و نواحی که با این قوم رابطه داشته اطلاق شده است از آن جمله است پهل شاهسدان. مورخان قدیم، پهل شاهسدان را در ناحیتی در صفحهء کوشان دانسته اند و شاهسدان مبدل شاهستان است و موسی خورنی مورخ ارمنی (در کتاب 2 بند 2) پهل شاهسدان را پهل آراوادن نوشته. ارشک بزرگ (مؤسس سلسلهء اشکانی) در همین پهل سلطنت را بدست گرفت و ظاهراً پهل شاهسدان همان گرگان کنونی است. (ایران باستان ص2595 متن و حاشیه) (از حاشیهء فرهنگ برهان قاطع چ دکتر معین ذیل لغت پهلو). ||نواحی اصفهان. (برهان). اصفهان و ری و همدان و نهاوند. و زبان منسوب بدین شهرها پهلوی است. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - parthava.
(2) - palhowni.
(3) - pahlow.

پهلو.

[پَ لَ] (اِ) شیرمرد و دلیر و مردانه بود. (لغت نامهء اسدی). مرد شجاع و دلاور. (برهان). دلیر بمناسبت شجاعت و دلیری قوم پارت. پهلوان. گرد. گندآور. ج، پهلوان:
چو دستور گردنکش پاک تن
چو نوش آذر آن پهلو رزم زن.
دقیقی (از شاهنامهء فردوسی).
بیارند زی پهلو نامدار
بر آن تا برآرد ز دشمن دمار.فردوسی.
سرانجام سنگی بینداختند
جهان را ز پهلو بپرداختند.فردوسی.
رمیدند از آن پهلو نامور
دلاور بیامد بنزدیک در.فردوسی.
به یک هفته می بود با سوک و درد
سر هفته پهلو سپه گرد کرد.فردوسی.
بنامه درون سربسر نیک و بد
نمودش بر آن پهلو پرخرد.فردوسی.
وزو آفرین بر سپهدار زال
یل زابلی پهلو بی همال.فردوسی.
بر آن کوه بر خویش کیخسرو است
که یک موی او به ز صد پهلو است.
فردوسی.
فراوان از آن لشکر بیشمار
بگفتند با پهلو نامدار.فردوسی.
که تا کیست این پهلو پرگزند
کجا شیر گیرد بخمّ کمند.فردوسی.
فریبرز باشد سپه کش براه
چو رستم بود پهلو کینه خواه.فردوسی.
از آن پس پراکنده شد انجمن
سوی خانه شد پهلو پیلتن.فردوسی.
گرفتش سنان و کمان و کمند
گران گرز را پهلو دیوبند.فردوسی.
چه دانستم ای پهلو نامور
که باشد روانم بدست پدر.فردوسی.
گزین بزرگان کیخسرو است
سر نامداران و هم پهلو است.فردوسی.
ببخشایدت شاه پیروزگر
که هستی چو من پهلو پیرسر.فردوسی.
خروشی برآمد ز هر پهلوی
تلی کشته دیدند بر هر سوی.فردوسی.
که فرمود سالار گیتی فروز
سر سرکشان پهلو نیمروز.فردوسی.
هزار آفرین باد بر شهریار
بویژه برین پهلو نامدار.فردوسی.
ستودش فراوان و کرد آفرین
بر آن پرهنر پهلو پاکدین.فردوسی.
دهاده برآمد ز هر پهلوی
چکاچاک برخاست از هر سوی.فردوسی.
نبشتیم نامه سوی مهتران
بپهلو بزرگان و جنگاوران.فردوسی.
سواری برافکند بر هر سوی
فرستاد نامه به هر پهلوی.فردوسی.
دو پهلو بر آشوبد از چشم بد
نخستین ازین بد به ایران رسد.فردوسی.
چو بازارگانان درین دژ شویم
نداند کس از دژ که ما پهلویم.فردوسی.
چو نزدیک رستم فراز آمدند
به پیشش همه در نماز آمدند
بگفتند کای پهلو نامدار
نشاید از اینجات کردن گذار.فردوسی.
ببردند نامه به هر پهلوی
کجا بود در پادشاهی گوی.فردوسی.
ز لشکرگه پهلوان تا دو میل
کشیده دو رویه رده ژنده پیل.فردوسی.
دل پهلو پسر بساز آورد
ساز مهرش(1) همه فراز آورد.عنصری.
به قلب اندرون پای خود را فشرد
به هر پهلوی پهلوی را سپرد.نظامی.
کند هر پهلوی خسرو نشانی
تو هم خود خسروی هم پهلوانی.نظامی.
شه ایران و توران را مسلم شد به یک هفته
بلاد خسرو توران به سعی پهلو ایران.
عبدالواسع جبلی.
پهلو ایران گرفت رقعهء ملکت
وز دگران بانگ شاهقام برآمد.خاقانی.
هستند گاه بخشش و کوشش غلام او
حاتم بزرفشانی و رستم به پهلوی.ابن یمین.
ط ||نجیب. اصیل. آزاده. مردم بزرگ و صاحب حال را گویند چه مراد از راه پهلوی راه بزرگان یزدانی است. (برهان). ج، پهلوان:
نبشتیم نامه سوی مهتران
بپهلو بزرگان و جنگ آوران.فردوسی.
ط ||شهر:
ز پهلو برون رفت کاوس شاه
بهر سو همی گشت گرد سپاه.فردوسی.
از آن پس برآمد ز ایران خروش
پدید آمد از هر سویی جنگ و جوش
پدید آمد از هر سویی خسروی
یکی نامجویی ز هر پهلوی.فردوسی.
ز پهلو همه موبدان را بخواند [کیخسرو]
سخنهای بایسته چندی براند.فردوسی.
بفرمود تا قارن رزمجوی
ز پهلو بدشت اندر آورد روی.فردوسی.
بفرمود پس تا منوچهر شاه
ز پهلو بهامون گذارد سپاه.فردوسی.
سپاهش پراکنده بر هر سوی
بتاراج کردن بهر پهلوی.فردوسی.
ز پهلو برفتند پرمایگان
سپهبدسران و گران سایگان.فردوسی.
سپاه اندر آمد بهر پهلوی
همی سوختند آتش از هر سوی.فردوسی.
یکی لشکر آمد ز پهلو بدشت
که از گرد اسپان هوا تیره گشت.فردوسی.
چو زال سپهبد ز پهلو برفت
دمادم سپه روی بنهاد تفت.فردوسی.
برافروختند آتش از هر سوی
طلایه برآمد ز هر پهلوی.فردوسی.
چو آمد ز پهلو برون پهلوان
همه نامزد کرد جای گوان.فردوسی.
بفرمود تا جمله بیرون شدند
ز پهلو سوی دشت و هامون شدند.
فردوسی.
ز پهلو همه موبدان را بخواند
سخنهای بایسته چندی براند.فردوسی.
ز پهلو بپهلو پذیره شدند
همه با درفش و تبیره شدند.فردوسی.
خروشی برآمد ز هر پهلوی
تن کشته دیدند بر هر سوی.فردوسی.
همی بود تا نامور شهریار
ز پهلو برون رفت بهر شکار.فردوسی.
ط پهلو آکندن.
[پَ کَ دَ] (مص مرکب)فربه شدن. رجوع به آکندن و آکنده شدن شود.
(1) - ن ل: لهوش.

پهلوآکنده.

[پَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)فربه شده. آکنده پهلو:
چریده دیولاخ آکنده پهلو
بتن فربه میان چون موی لاغر.عنصری.
رجوع به آکندن شود.
ط پهلوار.
[پَ] (ص) مانند پهلو. چون پهلو از دلیری و شجاعت. کلمه در شاهنامه آمده و ممکن است مصحف پیلوار باشد. رجوع به پیلوار شود.

پهلوان.

[پَ لَ / لِ] (اِ) منسوب به پهلو (پارت) با الف و نون علامت نسبت نه جمع، و مجازاً بمعنی سخت توانا و دلیر و زورمند بمناسبت دلیری قوم پارت. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). مردم سخت و توانا و دلاور و قوی جثه و بزرگ و ضابط و درشت اندام و درشت گوی. (برهان). دلیر(1). بطل. مرد زورمند. یل. کمی: پهلوان این کارست؛ بنیرو و دلیری از عهدهء آن برمی آید. ||امیری که بمردی و سپاهکشی از او بهتر نباشد. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). سپهبد بر لشکر. (صحاح الفرس). سپهبد لشکر باشد بر لشکر تمام. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی):
همانا بفرمان شاه آمدی
گر از پهلوان سپاه آمدی.فردوسی.
نهادند آوردگاهی بزرگ
دو جنگی بکردار ارغنده گرگ
به آوردگه شد سپه پهلوان
بقلب اندرون با گروه گوان.فردوسی.
بدان تن سراسیمه گردد روان
سپه چون زید شاد بی پهلوان.فردوسی.
برآراست رستم سپاهی گران
زواره شدش بر سپه پهلوان.فردوسی.
بسا پهلوانان کز ایران زمین
که با لشکر آیند پر درد و کین.فردوسی.
کسی کو بود پهلوان جهان
میان سپه در نماند نهان.فردوسی.
نه موبد بود شاد و نه پهلوان
نه او در جهان شاد و روشن روان.فردوسی.
ورا پهلوان کرد بر لشکرش
بدان تا به آیین بود کشورش.فردوسی.
بزانوش بد نام آن پهلوان
سواری سرافراز و روشن روان.فردوسی.
چو شب تیره شد پهلوان سپاه
به پیلان آسوده بربست راه.فردوسی.
بیامد سبک پهلوان با سپاه
بیاورد لشکر بنزدیک شاه.فردوسی.
چنین گفت پس شاه با پهلوان
که ایدر همی باش روشن روان.فردوسی.
همه پهلوانان ایران زمین
بشاهی برو خواندند آفرین.فردوسی.
فرستاده ای جست روشن روان
فرستاد موبد بر پهلوان...
فرستادهء موبد آمد دوان
ز جائی که بد تا در پهلوان.فردوسی.
یکی پهلوان داشتی نامجوی
خردمند و بیدار و آرامجوی.فردوسی.
چو جنگ آمدی نورسیده جوان
برفتی ز درگاه با پهلوان.فردوسی.
چه نیکوتر از پهلوان جهان
که گردد ز فرزند روشن روان.فردوسی.
چنین گفت با پهلوان زال زر
چو آوند خواهی بتیغم نگر.فردوسی.
که تا من شدم پهلوان از میان
چنین تیره شد بخت ساسانیان.فردوسی.
شهنشاه را نامه کردی بدان
هم از بدهنر مرد و از پهلوان.فردوسی.
بپرسید از او پهلوان از نژاد
بر او یک بیک سروبن کرد یاد.فردوسی.
چو دانی و از گوهری پهلوان
مگر با تو او برگشاید زبان.فردوسی.
مرا با چنین پهلوان تاو نیست
و گر رام گردد به از ساو نیست.فردوسی.
کجا او بود من نیایم بکار
که او پهلوانست و گرد و سوار.فردوسی.
اگر پهلوان زاده باشد رواست
که بر پهلوانان دلیری سزاست.فردوسی.
یکی جام پر بادهء خسروان
بکف برنهاد آن زن پهلوان.فردوسی.
یکی پهلوان بود شیروی نام
دلیر و سرافراز و جوینده نام.فردوسی.
یکی پهلوان بود دهقان نژاد
دلیر و بزرگ و خردمند و راد.فردوسی.
خروشیدن پهلوانان بدرد
کنان گوشت از بازو آزاده مرد.فردوسی.
جوان بود و از گوهر پهلوان
خردمند و بیدار و روشن روان.فردوسی.
بیامد سوی کاخ دستان فراز
یل پهلوان رستم سرفراز.فردوسی.
ز خوشی بود مینوآباد نام
چو بگذشت ازو پهلوان شادکام.اسدی.
خضر علیه السلام گفت پهلوان و مقدمهء لشکر مرا باید بودن، پس اسکندر همهء لشکر در فرمان او کرد. (اسکندرنامه، نسخهء نفیسی). اما جهان پهلوان بزرگتر مرتبتی بوده است از بعد شاه و از فرود آن پهلوان و سپهبد برآنسان که اکنون امیر گویند. (مجمل التواریخ والقصص ص420).
فرزانه سید اجل مرتضی رضا
کاولاد مرتضی و رضا راست پهلوان.
سوزنی.
نامیست از پهلوان شرق و همچون پهلوان
دل ز مهر زر بریده همچو مهر زرنگار.
سوزنی.
کیخسرو دین که در سپاهش
صد رستم پهلوان ببینم.خاقانی.
وی پهلوان ملکت داودیان بگوهر
شایم بکهتریت که بد گوهری ندارم.خاقانی.
روز و شب است ابلق دورنگ و گفته اند
کز نام پهلوان عجم داغ ران ماست.خاقانی.
اسلام فخر کرد بدور همام و گفت
ملت درست پهلو ازین پهلوان ماست.
خاقانی.
شهریار فلک غلام که هست
هر غلامیش پهلوان ملوک.خاقانی.
از غلامان سرایش هر وشاق
بر عراقین پهلوان باد از ظفر.خاقانی.
شمشیر دو قطعتش به یک زخم
پهلوی سه پهلوان شکافد.خاقانی.
سلام من که رساند بپهلوان جهان
جز آفتاب که چون من درم خریدهء اوست.
خاقانی.
ترسان عروس ملک چو دخت فراسیاب
در ظل پهلوان تهمتن مکین گریخت.
خاقانی.
هر غلامیش را ز سلطانان
پهلوان جهان خطاب رساد.خاقانی.
تو ای پهلوان کامدی سوی من
نگهدار پهلو ز پهلوی من.نظامی.
کند هر پهلوی خسرو نشانی
تو هم خود خسروی هم پهلوانی.نظامی.
گفت پیغمبر که ان فی البیان
سحراً و حق گفت آن خوش پهلوان.مولوی.
ط -امثال:طپهلوان زنده را عشقست.ظ
طگرز خورند پهلوان باید باشد.ظ
||جِ پهلو:
چو پرویز بیباک بود و جوان
پدر زنده و پور چون پهلوان.فردوسی.
چنین بود آیین شاه جهان
چنین بود رسم سر پهلوان.فردوسی.
چنین گوید از دفتر پهلوان
که پرسید موبد ز نوشین روان.فردوسی.
- پهلوان افسانه؛ بطل الروایه. بطل القصة. ترجمهء کلمهء فرانسهء هرو(2). قهرمان. مرد داستان. مرد فوق العاده.
||در تداول فارسی زبانان قرون اخیر، کشتی گیر، زورخانه کار، که فنون کشتی نیک داند. که بفنون زورآوری و ورزشکاری آشنا باشد. ج، پهلوانان.
- پهلوان سپهر؛ مریخ.
- جهان پهلوان.؛
- سپه پهلوان.؛ (فردوسی).
رجوع به هر یک از این کلمات در ردیف خود شود.
(1) - Brave. Vaillant.
(2) - Heros.

پهلوان.

[پَ لَ] (اِخ) جد نهم بختیار جهان پهلوان و سپهبد خسرو پرویز. (تاریخ سیستان ص8).

پهلوان.

[پَ لَ] (اِخ) دهی از بخش میان کنگی شهرستان زابل، واقع در 8 هزارگزی جنوب باختری ده دوست محمد و یکهزارگزی جنوب راه مالرو ده دوست محمد به زابل. جلگه، گرم، معتدل، دارای 112 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هیرمند. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

پهلوان.

[پَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه، واقع در 7 هزارگزی شمال باختری تکاب و پانصد گزی جنوب راه ارابه رو تکاب به شاهین دژ. دامنه، معتدل،دارای 195تن سکنه. آب آن از چشمه سارها، محصول آنجا غلات، بادام، حبوبات، کرچک، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی گلیم بافی، راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

پهلوان ابوبکر دیوانه.

[پَ لَ اَ بَ رِ نَ] (اِخ) رجوع به کتاب جهانگشای جوینی ج 1 ص124 و 126 و 132 شود.

پهلوان افکن.

[پَ لَ / لِ اَ کَ] (نف مرکب) که پهلوان افکند. قوی. زورمند. مردافکن.

پهلوان بایزید.

[پَ لَ یَ] (اِخ) رجوع به بایزید و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص444 شود.

پهلوان بچه.

[پَ لَ / لِ بَچْ چَ / چْ چِ] (اِ مرکب) پهلوان زاده. بچهء پهلوان. کودک زورمند. پهلوان خردسال. بچه پهلوان (در تداول مردم قزوین):
یکی پهلوان بچهء شیردل
نماید بدین کودکی چیردل.فردوسی.
پس از باره رودابه آواز داد
که ای پهلوان بچهء گردزاد.فردوسی.
ط ||نوچه.

پهلوان پای تخت.

[پَ لَ / لِ نِ تَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) رئیس پهلوانان. پهلوان پهلوانان.

پهلوان پنبه.

[پَ لَ / لِ پَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب)(1) مسخره ای که تمام تن خود را به پنبه گیرد و او با حلاجی که کمان در دست دارد برقص آیند و حلاج در میان رقص کم کم پهلوان را با زدن کمان عور و برهنه کند یعنی تمام پنبه های تن او را بر باد دهد و در اصطلاح پهلوان پنبه مردی درشت اندام و قوی هیکل بی زور و قوت را گویند که ظاهری دلیر و دلی جبان دارد. بظاهر پردل و بباطن ترسو. یالانچی پهلوان. لاف زن:
به پیکار سرما که تنها بلرزد
مگر پهلوان پنبه باشد محارب.
نظام قاری (دیوان البسه ص28)
زانهمه رخت زنان را بگه آرایش
پهلوان پنبه خوش آمد بنظر و افزارش.
نظام قاری (دیوان البسه ص87).
ط پهلوان پور.
[پَ لَ / لِ] (اِ مرکب) پسر پهلوان.
(1) - Rodomont.

پهلوان جمال.

[پَ لَ جَ] (اِخ) رجوع به جمال... و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص603 شود.

پهلوان جهان.

[پَ لَ نِ جَ] (اِخ) ضیاء الدین. قاضی تولک. رجوع به قاضی تولک و رجوع به لباب الالباب ج 2 ص234 و 235 شود.

پهلوان حاجی.

[پَ لَ] (اِخ) رجوع به حاجی و رجوع به جامع التواریخ رشیدی ص87 شود.

پهلوان حسن دامغانی.

[پَ لَ حَ سَ نِ] (اِخ) نام پادشاه یازدهم از خاندان سربداران است (762 - 766 ه . ق.). و این خاندان یکی از خاندانهایی است که پس از انقراض سلالهء چنگیزیان در ایران ظهور کرده اند. این مرد پس از وفات پهلوان حیدر سبب جلوس خواجه لطف الله شد، و بعدها بسال 762 ه . ق. وی را بقتل رسانید و خود بتخت نشست و آنگاه بمحاصرهء استرآباد پرداخت. در خلال این احوال خواجه علی مؤید، سبزوار پایتخت او را ضبط کرد و یکی از نزدیکان و ملازمان پهلوان سر او را بریده و نزد خواجه علی برد. (قاموس الاعلام ترکی). نیز رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص365 ببعد و تاریخ مغول تألیف اقبال ص475 ببعد شود.

پهلوان حسنعلی سلطان.

[پَ لَ حَ سَ عَ سُ] (اِخ) رجوع به حسنعلی سلطان... در حبیب السیر چ خیام (ج4 صص295 - 297) شود.

پهلوان حسین.

[پَ لَ حُ سَ] (اِخ)رجوع به حسین... در حبیب السیر چ خیام (ج 4 ص53، 56، 64، 65، 75، 92) و مجالس النفائس ص52 و 225 شود.

پهلوان حیدر قصاب.

[پَ لَ حَ دَ رِ قَصْ صا] (اِخ) نام پادشاه نهم از ملوک سربداران. در غیبت خواجه ظهیر بسال 760 ه . ق. بتخت سلطنت جلوس کرد و سیزده ماه حکم راند و در هنگام محاصرهء اسفراین یکی از اطرافیانش او را کشت. (قاموس الاعلام ترکی). دولتشاه در تذکره گوید: او از دِهِ چِشُم است و نوکر خواجه علی شمس الدین بوده و در روزگار مشارالیه یکی از تربیت یافتگان او حیدر بوده و بعد از خواجه علی شمس الدین در میان سربداران حشمتی یافت و مرد پهلوان و اهل مروت بود و سفرهء عام داشت. مدت یکسال و یک ماه حکومت کرد و نصرالله باشتینی در اسفراین بدو یاغی شد و او بپنج هزار مرد بدر قلعهء اسفراین آمد و مدت یک ماه حصار را دربندان کرد و بعد از آن روزی پهلوان حسن دامغانی که از بزرگان سربدار بود و از روزگار خواجه مسعود در میان سربداران مشارالیه بود و سپهسالار پهلوان حیدر قصاب بود با محمد حنطابادی و قتلوق بوغا اتفاق کردند و در طهارت گاه پهلوان حیدر را زخم زده شهید کردند و در بیرون حصار شهر، سر او را ببریدند و پهلوان نصرالله باشتینی را آواز دادند و خواجه لطف الله پسر خواجه مسعود در حصار اسفراین بود و پهلوان نصرالله و پهلوان حسن دامغانی هر دو اتابک خواجه لطف الله بودند، نقاره بنام امیرزاده لطف الله زدند و سر پهلوان حیدر را بسبزوار فرستادند و کان ذلک فی شهر ربیع الثانی سنهء احدی و ستین و سبعمائة (761 ه . ق.). (تذکرهء دولتشاه سمرقندی). و نیز رجوع بتاریخ مغول تألیف اقبال ص 473 ببعد شود.

پهلوان درویش محمد.

[پَ لَ دَرْ مُ حَمْ مَ] (اِخ) رجوع به درویش محمد... و حبیب السیر چ خیام، فهرست ج4 شود.

پهلوان رئیس.

[پَ لَ رَ] (اِخ) نام کشتی گیری کرمانی بعهد شاه شجاع، آنکه یمش چکجک پهلوان خراسانی را بیفکند. (تاریخ عصر حافظ غنی ج 1 ص279).

پهلوان زاده.

[پَ لَ / لِ دَ / دِ] (اِ مرکب)زادهء پهلوان. فرزند پهلوان. از نسل پهلوان:
نگهبان برو کرد پس چند مرد
گو پهلوان زاده با داغ و درد.دقیقی.
چنان پهلوان زادهء بی گناه
ندانست رنگ سپید از سیاه(1).فردوسی.
که ای پهلوان زادهء پرهنر
ز گردان کیهان برآورده سر.فردوسی.
بپرسید چون دید روی هجیر
که ای پهلوان زادهء شیرگیر.فردوسی.
که ای پهلوان زادهء بچه شیر
نزاید چو تو زورمند دلیر.فردوسی.
که ای پهلوان زادهء بی گزند
یکی رزم پیش آمدت سودمند.فردوسی.
اگر پهلوان زاده باشد رواست
که از پهلوان این دلیری سزاست.فردوسی.
پس آگاهی آمد بکاوس کی
از آن پهلوان زادهء نیک پی.فردوسی.
که چون بودی ای پهلوان زاده مرد
بدین راه دشوار با باد و گرد.فردوسی.
ط پهلوان زنده.
[پَ لَ / لِ نِ زِ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) پهلوان حاضر و موجود.
- امثال:طپهلوان زنده را عشق است؛ظ تعبیری مثلی نظیر سیلی نقد به از حلوای نسیه:
پهلوان زنده را عشق است ساقی می بیار
چند میگوئی سخن از رستم و اسفندیار.
دهقان سامانی.
ط پهلوان صلاح الدین.
[پَ لَ صَ حُدْ دی] (اِخ) میزبان. رجوع به صلاح الدین... در حبیب السیر چ خیام ج 4 ص638 شود).
(1) - نسخهء خطی: چو آن... بدانست...

پهلوان علی.

[پَ لَ عَ] (اِخ) دارکی. رجوع به علی دارکی... و حبیب السیر چ خیام (ج 3 ص282) شود.

پهلوان علی.

[پَ لَ عَ] (اِخ) قورچی. رجوع به علی قورچی... در حبیب السیر چ خیام (ج 3 ص 318) شود.

پهلوان علیشاه بمی.

[پَ لَ عَ هِ بَ](اِخ) رجوع به علیشاه بمی در حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 284 شود.

پهلوان کاتب.

[پَ لَ تِ] (اِخ) رجوع به کاتب... در مجالس النفائس (ص 88 و 262) شود.

پهلوان کچل.

[پَ لَ / لِ کَ چَ] (اِ مرکب)نام یکی از بازیها [تآترها] یِ متداول ایران است که مقلدین و بازیگرها در مجالس عروسی و غیره آن را می نمودند. فسوسی. رجوع به فسوسی شود. قهرمان خیمه شب بازی. پهلوان کچلک(1).
(1) - Marionnette.

پهلوان کشی.

[پَ لَ کُ] (اِخ) دهی از دهستان ساحلی بخش اهرم شهرستان بوشهر، واقع در 24 هزارگزی باختر اهرم و پنجهزارگزی خاور ساحل خلیج فارس. جلگه، سردسیر، مالاریائی، دارای 100 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

پهلوان کل.

[پَ لَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چالانچولان بخش حومهء شهرستان بروجرد، واقع در 29 هزارگزی جنوب خاوری بروجرد و چهار هزارگزی خاور راه شوسهء بروجرد به دورود. جلگه معتدل. دارای 388 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و تریاک و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

پهلوان محمد.

[پَ لَ مُ حَمْ مَ] (اِخ)رجوع به محمد... در حبیب السیر چ خیام (ج 3 ص307) و مجالس النفائس (ص 264) شود.

پهلوان محمد.

[پَ لَ مُ حَم مَ] (اِخ)ابوسعید. رجوع به محمد، مکنی به ابوسعید... در مجالس النفائس (ص 46 و 89 تا 91) شود.

پهلوان محمود.

[پَ لَ مَ] (اِخ) فهّاد. رجوع به محمود فهاد در حبیب السیر چ خیام (ج 3 ص 375) شود.

پهلوان محمود بکیار.

[پَ لَ مَ دِ بَ](اِخ) یکی از متابعان پهلوان محمود بکیار قدّس روحه در آمد. (انیس الطالبین بخاری نسخهء مؤلف ص115). درویشی از متابعان پهلوان محمود بکیار علیه الرحمة نیز بخدمت ایشان موافقت کرد. (انیس الطالبین ص107).

پهلوان محمود خوارزمی.

[پَ لَ مَ دِ خوا / خا رَ] (اِخ) متخلص به قتالی و ملقب به پوریای ولی. در جوانی بر همهء پهلوانان ایران و توران بقوت جسمانی غلبه داشت و در پیری بر جمعی سالکان و راهروان عالم به نیروی روحانی مقدم شد و بسال 722 ه . ق. درگذشت. مزارش در خیوق زیارتگاهی بزرگ است. او راست: مثنوی کنز الحقائق. رجوع به پوریای ولی شود.

پهلوان مراداخی ابرک.

[پَ لَ مُ اَ اَ رَ] (اِخ) رجوع به مراداخی ابرک (؟)...در ذیل جامع التواریخ رشیدی (ص 163) شود.

پهلوان ملک غوری.

[پَ لَ مَ لِ کِ](اِخ) نام یکی از سران غازان خان. هنگام قتل صدر جهان صدرالدین احمد زنجانی، روز یکشنبه بیست و یکم رجب، در جوی جاندار یکدست صدر جهان را امیر سوتای و دست دیگر او را این پهلوان ملک غوری گرفت و قتلغشاه او را از میان دونیم زد. (حبیب السیر چ خیام تهران ج 3 ص150).

پهلوان مهذب.

[پَ لَ مُ هَذ ذَ] (اِخ)رجوع به مهذب... در حبیب السیر چ خیام (ج 3 ص316 ،317، 320) شود.

پهلوانی.

[پَ لَ / لِ] (ص نسبی) منسوب به پهلوان و پهلوانان و پهلو (پارت)(1). بمناسبت شجاعت و دلیری این قوم. پارتی. پهلوی:
فزون از پسر داشتی قیصرش
بیاراستی پهلوانی برش.فردوسی.
سکندر دل پهلوانی گرفت
سخن گفتن خسروانی گرفت.فردوسی.
تنش را یکی پهلوانی قبای
بپوشید و از کوه بگذارد پای.فردوسی.
که برگیرد این گرز و کوپال من
همین پهلوانی بر و یال من.فردوسی.
نهادند بر پشت شبرنگ زین
کمر خواست با پهلوانی نگین.فردوسی.
ورا گفت کاین کاویانی درفش
هم این پهلوانی و زرینه کفش.فردوسی.
سپاه ترا مرزبانی دهم
ترا افسر پهلوانی دهم.فردوسی.
یکی جامهء خسروانی بخواست
همان جوشن پهلوانی بخواست.فردوسی.
بیابانیان پهلوانی کنند
ملکزادگان دشتبانی کنند.نظامی.
لگام پهلوانی بر سرش کن
بزیر خود ریاضت پرورش کن.نظامی.
نه هر که دعوی زورآوری کند با ما
بسر رود، که سعادت بپهلوانی نیست.
سعدی.
ط - اعصار پهلوانی؛ ادوار قهرمانیت. دورهء پهلوائی. دورهء پارتی. (ایران باستان ج 2 ص2265 و 2601).
||شهری. زبان شهری. (برهان). زبان فارسی باستانی. (جهانگیری) (برهان). (و مراد از فارسی باستانی زبان پهلوی است). منسوب به پهلو. پارت(2). پهلوی. رجوع به پهلوی (زبان...، خط...) شود:
کجا بیور از پهلوانی شمار
بود در زبان دری ده هزار.فردوسی.
اگر پهلوانی ندانی زبان
بتازی تو اروند را دجله خوان.فردوسی.
ورا نام کندز بدی پهلوی
اگر پهلوانی سخن بشنوی.فردوسی.
ابر پهلوانی برو مویه کرد
دو رخسارهء زرد و دل پر ز درد.فردوسی.
اگر پهلوانی ندانی زبان
ورزرود را(3) ماوراءالنهر خوان.فردوسی.
سیاوش غمی گشت از ایرانیان
سخن گفت بر پهلوانی زبان.فردوسی.
سکندر دل خسروانی گرفت
سخن گفتن پهلوانی گرفت.فردوسی.
چنین تا بتازی سخن راندند
از آن پهلوانی همی خواندند.فردوسی.
ط ||پارسی (فصیح):
بسی رنج بردم بسی نامه خواندم
بگفتار تازی و از پهلوانی.فردوسی.
گشاده زبان و جوانیت هست
سخن گفتن پهلوانیت هست.فردوسی.
ط ||(حامص) جوانمردی. (تاریخ تمدن جرجی زیدان ج 5 ص61). ||(اِ) زردآلوئی خاص شهر یزد. (از شرفنامهء منیری).
(1) - ایران باستان ج 3 ص2183 و 2265 و 2623.
(2) - ایران باستان ج 3 ص2183 و 2265 و 2623.
(3) - ن ل: ورارود.

پهلوانی.

[پَ لَ] (اِخ) از عبارت ذیل محمد عوفی در لباب الالباب (ج 2 ص334 چ اروپا) ذیل ترجمهء احوال مجدالدین افتخار الحکماء ابوالسحری الصندلی که گوید: «صندلی که در زیر فلک آبنوسین خورشید بر مثل او سایه نگسترده و مادر دولت در حجرهء فضل فرزند چون او نپرورده، خاطر خطیر او در اختراع لطایف معانی و اقتراع ابکار ید بیضا و دم مسیحا نموده و آفتاب سمائی که بر سپهر ازرقی دعوی انوری میکند و از علو مدایح معزی و لطایف پهلوانی او در حجاب خجلت محتجب گشته... الخ» بر می آید که نام شاعری لطیفه سرا است.

پهلوانی.

[پَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان آس پاس بخش مرکزی شهرستان آباده، واقع در 46 هزارگزی جنوب باختری اقلید و یکهزارگزی راه فرعی آسپاس به ده بید. جلگه،گرمسیر، مالاریائی. دارای 496 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات و تریاک و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7). قریه ای است در یک فرسنگی جنوب اسپاس. (فارسنامهء ناصری ص22).

پهلوانی دادن.

[پَ لَ / لِ دَ] (مص مرکب) بزرگی و اعتبار دادن. (آنندراج):
چو بر بارگی کامرانیش داد
بهم پهلوی پهلوانیش داد.نظامی.
ط پهلوان یزدی.
[پَ لَ یَ] (اِخ) پهلوانی در دربار ناصرالدین شاه که بر دیگر پهلوانان غالب آمد.

پهلوان یزدی.

[پَ لَ یَ] (اِخ) ابوالبشر. دجال. ابوالبشر پهلوان بن شهر مزن بن محمد بن بیوراسف (کمارأیته بخطه هکذا فی آخر شرح المصابیح للبغوی) الیزدی دجال کذاب، زعم انه سمع من شخص لایعرف بعد السبعین و خمسمائة صحیح البخاری قال اخبرنا الداودی. (تاج العروس).

پهلوانی سخن.

[پَ لَ سُ خَ] (اِ مرکب)سخن پهلوی. زبان پهلوی. ||(ص مرکب) که بپهلوی سخن گوید. که سخن و زبان پهلوی داند:
یکی پیر بد پهلوانی سخن
بگفتار و کردار گشته کهن.فردوسی.
ورا نام کندز بدی پهلوی
اگر پهلوانی سخن بشنوی.فردوسی.
ط پهلوانی سرود.
[پَ لَ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سرود بزبان پهلوی یا پارسی فصیح:
ترا گاه بزم است و آوای رود
کشیدن می و پهلوانی سرود.فردوسی.
بفرمود تا خوان بیاراستند
می و رود و رامشگران خواستند
برامشگری گفت کامروز رود
بیارای با پهلوانی سرود.فردوسی.
سخنهای رستم به نای و به رود
بگفتند بر پهلوانی سرود.فردوسی.
مغنی سحرگاه بر بانگ رود
بیاد آور آن پهلوانی سرود.نظامی.
ط پهلوانی سماع.
[پَ لَ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سرود و آوای خوش به پهلوی یا پارسی فصیح:
بشنو و نیکو شنو نغمهء خنیاگران
بپهلوانی سماع بخسروانی طریق.
مسعودسعد.
ط پهلوان یوسف.
[پَ لَ سُ] (اِخ)شیرازی. رجوع به یوسف شیرازی... در حبیب السیر چ خیام (ج 4 ص 89) شود.

پهلوئی.

[پَ] (ص نسبی) منسوب به پهلو، جنبی.جانبی.کناری. ||(اِ) قسمت جنبین دامن:
آنکه پهلو همی زند با من
پهلوئی را نداند از دامن.سنائی.
ط پهلو بپهلو شدن.
[پَ بِ پَ شُ دَ] (مص مرکب) در حال درازکشیدگی از طرفی بطرفی غلطیدن.

پهلو بپهلوی کسی زدن.

[پَ بِ پَ یِ کَ زَ دَ] (مص مرکب) برابری کردن با. رجوع به پهلو زدن شود.

پهلو بچیزی زدن.

[پَ بِ زَ دَ] (مص مرکب) برابری آن کردن. (آنندراج). رجوع به پهلو زدن شود.

پهلوبن اسود.

[پَ لَ نُ اَ وَ] (اِخ) نوادهء سام بن نوح بروایت حمدالله مستوفی. (تاریخ گزیده چ اروپا ص27).

پهلوبندی.

[پَ بَ] (حامص مرکب) مدد مالی بکسی. کمک و مساعدت مالی نسبت بزیردستی.

پهلو تهی کردن.

[پَ تُ کَ دَ] (مص مرکب) کناره کردن از کاری. (غیاث). پرهیز کردن و کناره نمودن از کاری و چیزی. (انجمن آرا). کناره کردن و دوری گزیدن و پرهیز و اجتناب نمودن از چیزی و از کسی تنها شدن. (برهان). پهلو خالی کردن. گریختن. پشت دادن. (شرفنامه). از زیر کار دررفتن. شانه خالی کردن. پهلو کردن. (آنندراج):
پهلو تهی کند اجل از تیغ تو ولی
از دشمنان دولت تو پر کند شکم.
ظهیر فاریابی.
پهلو از من تهی مکن که مرا
پهلوی چرب هم ز پهلوی تست.خاقانی.
کسی کانچنان دید بنیاد او
تهی کرد پهلو ز پولاد او.نظامی.
تو بصد تلطیف پندش میدهی
او ز پندت میکند پهلو تهی.مولوی.
آنکه پهلو تهی کند از کان
صرهء سیم و زر کجا یابد.ابن یمین.
پهلو تهی ز نکهت گل میکند مشام
امشب که در بر آن بت مشکین کلاله نیست.
طالب.
ز لعب آنچه درین هفته الب سنقر کرد
زحل بترسد و پهلو تهی کند بهرام.مختاری.
ط پهلوچرب.
[پَ چَ] (ص مرکب) چرب پهلو. پهلودار.

پهلو چرب.

[پَ وِ چَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پهلوی چرب. ||جمعیت و فائدهء معتدبه. (آنندراج):
در روزگار پهلوی چربی ز کس ندید
دائم بود مکیدن انگشت کار شمع.
ملک قمی.
رجوع به پهلو شود.
ط پهلو خاریدن.
[پَ دَ] (مص مرکب) (... کسی را) کاستن از وی:
توئی بر خواب و خور فتنه همانا خود نئی آگه
که مر پهلوت را گیتی بخواب و خور همی خارد.
ناصرخسرو.
ط پهلو خالی کردن.
[پَ کَ دَ] (مص مرکب) پهلو تهی کردن. شانه خالی کردن.

پهلو خوردن.

[پَ خوَر / خُرْ دَ] (مص مرکب) صدمه خوردن در پهلو و بدن. (غیاث) (آنندراج):
ز موج لاله از پی خورده پهلو
بود راهش بصد باریکی مو.ملاطغرا.
ط پهلو دادن.
[پَ دَ] (مص مرکب) غنی کردن. سود رساندن. مدد کسی نمودن . (غیاث). منفعت رسانیدن. (برهان). امداد و عنایت:
در پناه عارضت خط ملک خوبی را گرفت
دشمن خود را چرا کس اینقدر پهلو دهد.
کلیم.
در خراباتست هرکس صاحب دست و دلیست
خوش سبوی باده پهلویی بمستان داده است.
دانش.
اهل دنیا کی به والاقدر پهلو میدهند
بدقماشان را برنگ آستر رو میدهند.تأثیر.
||نزدیکی نمودن. (برهان): اکثبک الصید فارمه؛ یعنی پهلو داد و توانا کرد ترا شکار پس تیر بینداز بر وی. (منتهی الارب). ||دوری کردن. پهلو کردن. کناره گزیدن. رو گردانیدن. (برهان). گریختن و روی برتافتن. (انجمن آرا). اجتناب و احتراز کردن. (انجمن آرا). رجوع به پهلو کردن شود.

پهلودار.

[پَ] (نف مرکب) دارندهء پهلو. ||چرب پهلو. ||که بکسان و نزدیکان و چاکران خود نعمت و مال رساند. که نوکران او از او بسیار منتفع شوند. منفعت رسان. (برهان). سودرسان. نافع. کریم و جوانمرد. (آنندراج): آقائی پهلودار؛ که نفع او بچاکران و نزدیکان برسد. که بزیردستان خود فوائد بسیار رساند. که چاکران بسبب کمکهای وی غنی شوند:
روزگاریست ز ابنای زمان غیر سخن
هیچکس را نشنیدم که بود پهلودار.ظهوری.
و این شعر برای معنی ذیل نیز شاهد تواند بود.
ط - سخن پهلودار؛ گوشه دار. که گزندگی و دشنامی در ضمن داشته باشد. (برهان). سخن که زیاده از یک محمل داشته باشد و میان دو کس نفاق اندازد. (آنندراج). کلامی متضمن معنایی تند و گزنده:
گر گشایی در چمن بند قبا گاه خرام
بشنوی از لاله و گل حرف پهلودار سرد.
اسیر.
ط - عیش پهلودار؛ ثابت و پایدار. (آنندراج):
غم بسی را کرده صاحب دستگاه
پشت کس بر عیش پهلودار نیست.ظهوری.
ط پهلوداری.
[پَ] (حامص مرکب) حالت، عمل و چگونگی پهلودار.

پهلو داشتن.

[پَ تَ] (مص مرکب) نفع و فایده داشتن. نفع و فایده دادن بکسی. مفید بودن. خلاف بی پهلوئی.

پهلودرد.

[پَ دَ] (اِ مرکب)(1) درد پهلو. رجوع به درد پهلو و رجوع به ذات الجنب شود.
(1) - Fausse Pleuresie.

پهلو دریدن.

[پَ دَ دَ] (مص مرکب) پاره کردن پهلو. دریدن پهلو:
درم پهلوی پهلوانان بتیغ
خورم گردهء گردنان بیدریغ.نظامی.
ط ||دریده شدن پهلوی کسی. ||رسیدن صدمه به پهلوی کسی. (از آنندراج).

پهلو دزدیدن.

[پَ دُ دی دَ] (مص مرکب) خویشتن را بازداشتن از چیزی بنهجی که کسی بر آن مطلع نشود. (غیاث) (آنندراج):
بغیر از تکیه ام کز سیم و زر دزدیده پهلو را
غنی، از پهلوی من هر تهیدستی توانگر شد.
غنی.
ط پهلو رسانیدن.
[پَ رَ دَ] (مص مرکب)صدمه زدن. (آنندراج). ||برابری کردن در قدر و مرتبه با کسی. (آنندراج).پهلو زدن.

پهلوزبان.

[پَ لَ زَ] (ص مرکب) پهلوی زبان. متکلم به زبان پهلوی. که بپهلوی سخن گوید. ||زبان پهلو:
بهرای گنجش چو پدرام کرد
بپهلو زبانش هری نام کرد.نظامی.
ط پهلو زدن.
[پَ زَ دَ] (مص مرکب) (... با چیزی یا کسی) برابری کردن با کسی. با او دعوی برابری کردن. برابری کردن در مال و قدر و مرتبه. (برهان). پهلو سودن. پهلو ساییدن. مقابلی. مقابلی با او کردن. پهلو رسانیدن: قصری که به آسمان پهلو زدی. (از بلندی). جمالی که با فرشتهء آسمان پهلو زدی (از زیبائی):
با بزرگان بزرگان جهان پهلو زدی
ابله آنکس کو بخواری جنگ با خارا کند.
منوچهری.
آن قصر که با چرخ همی زد پهلو
بر درگه او شهان نهادندی رو
دیدیم که بر کنگره اش فاخته ای
بنشسته و میگفت که کوکوکوکو.خیام.
آنکه پهلو همی زند با من
پهلویی را نداند از دامن.سنائی.
تخت ساز از حرص تا فرمان دهی بر تاج بخش
پشت کن بر آز تا پهلوزنی با پهلوان.
خاقانی.
هر چند لاله صحن چمن را دهد فروغ
پهلو کجا زند به بهی با گل طری؟
مجد همگر.
زمانه با تو چه دعوی کند به بدمهری؟
سپهر با تو چه پهلو زند به غداری؟سعدی.
با ژنده پیل پشه چو پهلو همی زند
گر جان بباد بردهد الحق سزای اوست.
ابن یمین.
سحر با معجزه پهلو نزند دل خوشدار
سامری کیست که دست از ید بیضا ببرد.
حافظ.
ندارد کوتهی در دلربائی زلف از عارض
که مصرع چون رسا افتد بدیوان میزند پهلو.
صائب.
ستاره ای است در گوش آن هلال ابرو
ز روی حسن بخورشید میزند پهلو.ریاحی.
با تن خاکی ز بس آتش مزاج افتاده ایم
شعله بگذارد اگر پهلو زند بر گرد ما.
طالب آملی.
ای که با شیر میزنی پهلو
پهلوی خویش را دریده بدان.شیبانی.
ط - با (بر) چرخ پهلو زدن؛ برابری کردن با آسمان (در بلندی و رفعت):
آن قصر که با چرخ همی زد پهلو.خیام.
ط - پهلو زدن بر کسی؛ بر او برتر آمدن. بر وی فائق آمدن.

پهلوزن.

[پَ زَ] (نف مرکب) که پهلو زند. پهلو سای. مدعی بزرگی و همسری. برتری جو:
اگر تیر پهلوزنی را بکشت
ازو بهتری را قوی کرد پشت.نظامی.
ط پهلوسای.
[پَ] (نف مرکب) پهلوزن. برابری کننده در مال و قدر و مرتبه. (برهان). رجوع به پهلو ساییدن و پهلو سودن شود:
مسای با من پهلو بابلهی چندین
که نیک ناید با پیل پشه پهلوسای.سوزنی.
نی که یک آه مرا هم صد موکل بر سر است
ورنه چرخستی مشبک ز آه پهلوسای من.
خاقانی.
ط ||هم مرتبه. همنشین. موازی. (شرفنامهء منیری).

پهلو ساییدن.

[پَ دَ] (مص مرکب) پهلو زدن. مقابلی کردن. دعوی برابری کردن. پهلو سودن:
هر جای که مسعودسعد باشد
کس با او پهلو چگونه ساید.مسعودسعد.
رجوع به پهلوسای و پهلو سودن شود.
ط پهلو سودن.
[پَ دَ] (مص مرکب) پهلو زدن. پهلو ساییدن. ادعای برابری کردن. مقابلی کردن.

پهلو شدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب)بیکسو شدن. گوشه گرفتن.

پهلوشکاف.

[پَ شِ] (نف مرکب) که پهلو شکافد. درندهء پهلو:
چو فردا علم بر کشد بر مصاف
خورد شربت تیغ پهلو شکاف.نظامی.
بمقراضهء تیر پهلو شکاف
بسی آهو افکنده با نافه ناف.نظامی.
ط پهلو غلط.
[پَ غَ] (نف مرکب) کسی که بپهلو غلطد. (آنندراج):
رود بکوی توام طفل اشک پهلوغلط
که همچو رابعه آمد بکعبهء احباب.ملاطغرا.
ط پهلو کردن.
[پَ کَ دَ] (مص مرکب) کناره کردن. (غیاث). پهلو تهی کردن. روی برتافتن. (برهان). دوری کردن. احتراز کردن. (اوبهی). پرهیز کردن. گریختن. (شرفنامه). اجتناب نمودن. (برهان):
با اینکه حلال تست باده
پهلو کن از آن حرام زاده.نظامی.
شه آزرم او به که یکسو کند
کز آن پهلوان پیل پهلو کند.نظامی.
به ار پهلو کند زین نرگس مست
نهد پیشم چو سوسن دست بر دست.نظامی.
خار پهلو کند ز صحبت گل
گر ز خلق تو بو ستاند باغ.مجد همگر.
پهلو کند از آهم آن را که دلی باشد
تا در که رسد ناگه سوز دل پر دردم.نزاری.
ط - پهلو کردنِ خربزه؛ کوزه کوزه کردن. تشرید. (زمخشری).

پهلوکژ.

[پَ کَ] (ص مرکب) کژپهلو. قُصیری. (زمخشری). که پهلو یعنی طرفین شکم ناراست دارد.

پهلوگذار.

[پَ گُ] (نف مرکب) که از پهلو بگذرد. که از پهلو تواند گذشت:
زدندش یکی تیغ پهلو گذار
که از خون زمین گشت چون لاله زار.
نظامی.
ط پهلو گرفتن.
[پَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)(...کشتی)، بساحل پیوستن آن. بکران آب آمدن آن. بساحل آمدن آن:
کشتی خاص خلیفه پو گرفت
در کران اندر زمان پهلو گرفت.دهخدا.
ط پهلوگه.
[پَ گَهْ] (اِ مرکب) کنار. جنب:
پهلوگه دخمه را گشادند
در پهلو لیلیش نهادند.نظامی.
ط پهلومنش.
[پَ لَ مَ نِ] (ص مرکب) که منش پهلوان دارد. پهلوطبیعت. پهلوان طبیعت. دارای طبع پهلوانان.

پهلونژاد.

[پَ لَ نِ] (ص مرکب)پهلونسب. از دودهء پهلوانان و بزرگان:
که شاید چو ما هر دو پهلونژاد
ز کار بشایسته آریم یاد.فردوسی.
چو نامه بمهر اندر آمد بداد
بدست یکی گرد پهلونژاد.فردوسی.
چهارم سپه را بگودرز داد
بدو گفت کای گرد پهلونژاد.فردوسی.
ط پهلونشین.
[پَ نِ] (نف مرکب) مصاحب و مقرب. (آنندراج). یار. همدم:
آیینه دار روی تو شرم و حیا بسست
پهلونشین سرو تو بند قبا بسست.صائب.
ط پهلو نگاه داشتن.
[پَ نِ تَ] (مص مرکب) پهلو نگه داشتن. پهلو کردن. دوری کردن.

پهلو نگه داشتن.

[پَ نِ گَ تَ] (مص مرکب) پهلو کردن. دوری کردن:
تو ای پهلوان کامدی سوی من
نگهدار پهلو ز پهلوی من.نظامی.
ط پهلو نهادن.
[پَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)خوابیدن. (غیاث). دراز کشیدن. (آنندراج):
پهلو منه که یارت پهلوی تو نشسته
برگیر سر که این سر خوش زآن سر است امشب.
مولوی.
یار از چاک دلم خاتم دهد عکس نگین
مینماید حال دل بر خاک اگر پهلو نهد.
وحید.
هر که او را خار خار بستر سنجاب نیست
میتواند بر دم تیغ بلا پهلو نهد.ملک قمی.
بتی کز غایت خوبی زند با مهر و مه پهلو
بیک جا کی نهد با عاشقان روسیه پهلو.
بابا فغانی.
بکنج گلخنم نی بستری باشد نه بالینی
چو خاکستر بر اخگر می نهم پیوسته پهلو را.
کلیم.
ط پهلوی.
[پَ لَ] (ص نسبی) منسوب به پهله، پارت، پهلوانی. (جهانگیری). فهلوی. (شرفنامه):
بیامد هم اندر زمان بیدرفش
گرفته بدست آن درفش بنفش
نشسته بر آن بارهء خسروی
بپوشیده آن جوشن پهلوی.
دقیقی (از شاهنامهء فردوسی).
همه کار ایران مر او را سپرد
که او را بدی پهلوی دستبرد.دقیقی.
بیاورد پس جامهء پهلوی
یکی اسب با آلت خسروی.فردوسی.
همه جامهء پهلوی کرد چاک
خروشان بسر بر همیریخت خاک.فردوسی.
بفرمود پس خلعت خسروی
ز رومی و چینی و از پهلوی.فردوسی.
چو نزدیکی شهر ایران رسید [رستم]
همه جامهء پهلوی بردرید.فردوسی.
ز اسب اندرافتاد پیران بخاک
همه جامهء پهلوی کرد چاک.فردوسی.
زره نیز کرده ببر پهلوی
درفشان سر از مغفر خسروی.فردوسی.
همه بارشان دیبه خسروی
ز رومی و چینی و از پهلوی.فردوسی.
وزآن پس بدو گفت رستم تویی
که داری بر و بازوی پهلوی.فردوسی.
درآمد برو پیلتن همچو باد
بکین بازوی پهلوی برگشاد.فردوسی.
چو بشنید بابک فروریخت آب
از آن چشم روشن کزو دید خواب
بیاورد پس جامهء پهلوی
یکی اسب با آلت خسروی.فردوسی.
پرستنده ای سوی در بنگرید
بباغ اندرون چهرهء جم بدید
جوانی همه پیکرش پهلوی
فروزان ازو فره ایزدی.اسدی.
شه ترک ناگه یکی بنگرید
کشاورز مردی تناور بدید
ستاده بدان دشت همچون هیون
بتن همچو کوه و بچهره چو خون
قوی گردن و سینه و بر فراخ
بتن چون درخت و ببازو چو شاخ
بدان پهلوی بازوان دراز
همی شاخ بشکست آن سرفراز.
عطائی (برزونامه).
هستند گاه بخشش و کوشش غلام او
حاتم بزرفشانی و رستم به پهلوی.ابن یمین.
و رجوع به پهلوانی شود.
ط - بیت پهلوی؛ فهلویه. شعر بلحن پهلوی. رجوع به فهلویه شود:
لحن او را من و بیت پهلوی
زخمهء رود و سماع خسروی.بندار رازی.
ط - ره پهلوی یا راه پهلوی؛ آهنگی است در موسیقی:
سرایندگان ره پهلوی
ز بس نغمه داده نوا را نوی.نظامی.
ط - سرود پهلوی؛ لحنی است در موسیقی:
سرود پهلوی در نامهء چنگ
فکنده سوز آتش در دل سنگ.نظامی.
ط - سنجق پهلوی؛ علم پهلوانی:
هزار و چهل سنجق پهلوی
روان در پی رایت خسروی.نظامی.
ط - غزل پهلوی؛ سرود و تصنیف بلحن پهلوی:
مرغان باغ قافیه سنجند و بذله گوی
تا خواجه می خورد بغزلهای پهلوی.
حافظ.(1)
ط - گلبانگ پهلوی؛ لحن پهلوی. آهنگ پهلوی:
بلبل ز شاخ سرو بگلبانگ پهلوی
میخواند دوش درس مقامات معنوی.حافظ.
||منسوب به پهله بمعنی شهر، شهری. (برهان).
(1) - حافظ گاهی زبان خود و مردم زمان خود را زبان پهلوی و گاهی دری میخواند مثل اینکه این دو کلمه را مترادف میشمارد:
ز من بحضرت آصف که میبرد پیغام
که یاد گیر دو مصرع ز من بنظم دری.

پهلوی.

[پَ لَ] (اِخ) (زبان و خط...) زبان پهلوی. زبان پهلو یا پهله، پارت، پرثوه، پهلوانی. زبان متداول دورهء اشکانیان و ساسانیان. فارسی میانه و آن میان فرس باستانی و فرس امروزی جای دارد. این زبان را فرس متوسط نیز گویند. زبان مردم پارت؛ پارتها بزبان پهلوی شمالی (پارتی) که جزئی تفاوت با پهلوی جنوبی دارد سخن میگفتند. (ایران باستان ج3 ص2194) و پهلوی جنوبی (پارسیک) در عهد ساسانیان رواج داشته است. زبان پهلوی، زبان ایران در دورهء اشکانیان و ساسانیان بود ولی آثار آن غالباً از دورهء ساسانیان باقی مانده یعنی از وقتی که با کتیبه های سلسلهء ساسانی ادبیاتی خاص رو بترقی گذاشت، اما بما فقط کتب مذهبی رسیده است. آموختن زبان پهلوی بطرز منظم و مرتب اشکال دارد و دلیلش یکی آن است که این زبان علامات کافی برای آوازها و اصوات خود ندارد و دیگر آنکه ایدئوگرام ها بجای مانده است، یعنی کلمات را بسامی نویسند و بپهلوی خوانند. (هزوارش، زوارش). (راهنمای زبان پهلوی دکتر آبراهامیان ص69). زبانی که مردم آذربایجان و ری و همدان و اصفهان و ماه نهاوند بدان تکلم میکرده اند. (ابن المقفع از ابن الندیم در الفهرست). فهلویه. یاقوت در معجم البلدان (چ مصر ج 6 ص406)، بنقل از حمزهء اصفهانی در کتاب التنبیه آرد: «پهلوی، کلام پادشاهان در مجالس خویش بدان زمان بود، و این لغتی است منسوب به فهله....» و مؤلف غیاث آرد: پهلوی زبان پهلوانان پای تخت کیان:
تهمتن ازو در شگفتی بماند
همی پهلوی نام یزدان بخواند.فردوسی.
ورا نام کندز بدی پهلوی
اگر پهلوانی سخن بشنوی.فردوسی.
نگه کن سحرگاه تا بشنوی
ز بلبل سخن گفتن پهلوی.فردوسی.
همان بیوراسبش همی خواندند
چنین نام بر پهلوی راندند.فردوسی.
نبشته من این نامهء پهلوی
به پیش تو آرم نگر نغنوی.فردوسی.
بیامد سپینود را برنشاند
همی پهلوی نام یزدان بخواند.فردوسی.
یکی نامه بنوشت بر پهلوی
بر آئین شاهان خط خسروی.فردوسی.
اگر پهلوی را(1) ندانی زبان
بتازی تو اروند را دجله خوان.فردوسی.
کلیله بتازی شد از پهلوی
بدینسان که اکنون همی بشنوی.فردوسی.
فراوانش بستود بر پهلوی
بدو داد پس نامهء خسروی.فردوسی.
چنان دان که این هیکل از پهلوی
بود نام بتخانه ار بشنوی.فردوسی.
چنین گفت کای داور تازه روی
که بر تو نیابد سخن عیب جوی.
نوشتم سخن چند در پهلوی
ابر دفتر و کاغذ خسروی...فردوسی.
ولیکن پهلوی باشد زبانش
نداند هر که برخواند بیانش
نه هر کس آن زبان نیکو بخواند
و گر خواند همی معنی نداند
فراوان وصف چیزی برشمارد
چو برخوانی بسی معنی ندارد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بلفظ پهلوی هر کس سراید
خراسان آن بود کز وی خور آید
خراسان پهلوی باشد خور آمد
عراق و پارس را زو خور برآمد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ط ||زبان شهری. زبان فارسی. (برهان). مقابل تازی. فارسی فصیح. زبان معمولی امروز:
ز من گشت دست فصاحت قوی
بپرداختم دفتر پهلوی.فردوسی.
در فضل و گوهرش بتوان یافتن کنون
مدح هزار ساله بگفتار پهلوی.فرخی.
گر سخن را قیمت از معنی پدید آید همی
معنوی باید سخن چه تازی و چه پهلوی.
ادیب صابر.
مثنوی مولوی معنوی
هست قرآن در زبان پهلوی.جامی.
ط ||لهجات محلی ایران که بنیاد قدیم و با زبان پهلوی قرابت دارند. فهلویه (معرب) ج، فهلویات:
اگر روزی دو سه بارت بوینم
بجان مشتاق بار دیگرستم
زبان پهلوی را اوستادم
کتاب عاشقی را مسطرستم
خدایا عشق طاهر بی نشان به
که از عشق بتان بی پا سرستم.بابا طاهر.
مردمش سفیدچهره و ترک وش میباشند و بیشتر بر مذهب حنفی میباشند و زبانشان پهلوی معرب است. (نزهة القلوب حمدالله مستوفی، راجع بمردم مراغه در قرن هفتم). روخ چکاد، مرد اصلع باشد بپهلوی مرغزی. (فرهنگ اسدی نخجوانی). نیز رجوع به فهلویه و فهلویات و المعجم چ1 مدرس رضوی ص76 شود.
منقولات فرهنگها و کتب دیگر: ابن الندیم گوید (الفهرست چ قاهره ص 19): «قال عبدالله بن المقفع: لغات الفارسیة: الفهلویة و الدریة... فاما الفهلویة فمنسوب الی فهلة اسم یقع علی خمسة بلدان و هی: اصفهان والری و همدان و ماه نهاوند و آذربیجان». یاقوت در معجم البلدان ذیل فهلو (چ مصر ج 6 صص406 - 407) آرد: «کلام ایرانیان در قدیم بر پنج زبان جاری بود از این قرار: پهلوی، دری، پارسی... اما پهلوی، کلام پادشاهان در مجالس خویش بدان زبان بود، و این لغتی است منسوب بفهله، و آن نامی است که بر پنج شهر اطلاق شود: اصفهان، ری، همدان، ماه نهاوند و آذربایجان و شیرویه بن شهردار گوید: و شهرهای پهلویان هفت است: همدان، ماسبذان، قم، ماه بصره، صیمره، ماه کوفه، کرمانشاه، و ری و اصفهان و کومش و طبرستان و خراسان و سگستان و کرمان و مکران و قزوین و دیلم و طالقان از شهرهای پهلویان نیست...» (از مقدمهء برهان چ معین ص بیست و نه). صاحب غیاث اللغات آرد: نام زبانیست از هفت زبان فارسی و آن زبان شهری است چه پهلو بمعنی شهر است و بعضی گویند منسوب به پهلو که نام ملک ری و اصفهان و دینور است و جمعی گویند که پهلوانان پای تخت کیان بدان تکلم میکردند. (از برهان). و در سراج اللغات نوشته که پهلوی منسوب به پهلو که بمعنی اعیان و ارکان است و مجازاً بر محل اجتماع ایشان که اردوست اطلاق کنند. پس پهلوی زبان اردوست و دری منسوب به درب خانهء پادشاه است. (غیاث). صاحب قاموس الاعلام ترکی گوید: پهلوی، یک لسان قدیمی ایرانی است و در زمان ساسانیان زبان رسمی کشور مزبور گردید، کلمات و تعبیرهای بسیاری از زبان سریانی داخل این لسان شده بود و با 26 حرف که هم از زبان سریانی اخذ کرده بودند می نوشتند و این الفبا از طرف راست بچپ نوشته میشد. با این لسان در جهات موسوم به پهله یعنی ری و اصفهان و در واقع نقاطی که از طرف یونانیان قدیم بمیدیا شهرت یافته بود تکلم می نمودند. در کردستان و عراق عرب تابع ایران هم شیوع داشت، و از این رو با لسان سریانی هم روبرو شده بود. زبان اوستا که زبان دینی قدیم ایران بود و بمرور زبانی غیر قابل فهم گشته بود، در زمان ساسانیان این کتاب را بزبان پهلوی ترجمه کردند، این ترجمه الیوم موجود میباشد و علاوه بر این کتیبه های موجوده در ابنیه و آثار باقیهء آن دوره ها نیز با این لسان نوشته شده اند، لسانیون و علمای تحقیق السنه کتاب لغت و کتاب صرف زبان پهلوی را ترتیب داده و مناسبات آن را با زبان قبلی و بعدیش یعنی فارسی امروزی تعیین نموده و کلمات مأخوذه از زبان سریانی را مفروز کرده اند. هنگامی که در ایران لسان پهلوی جای زبان رسمی و تحریری را اشغال کرد یک زبان دیگر مسمی به «دری» هم معتبر بود و در دربار شهریاران آن زمان این زبان را بکار می بردند. فتوحات اسلامی ضربهء بزرگی بزبان پهلوی وارد آورد و خط پهلوی هم متروک گشت و چند صد سال بعد، ایرانیان زبان خود را با الفبای عربی بکار می بردند. از روی اتفاق شیوهء اقلیم پارس یعنی فارسی کنونی تفوق پیدا کرد و در نتیجه زبان ادبی و تحریری گشت، زبان پهلوی بزبان فارسی بسیار شباهت دارد، و کلمات و تعبیرات سریانی مستعمله در پهلوی در فارسی جای خود را بکلمات و تعبیرات عربی واگذار کرده اند. (از قاموس الاعلام ترکی). نیز رجوع به ص571 ستون1 س14 همین کتاب شود.
خط پهلوی - خط مردم پهلو، پارت، پرتوه، پرثوه. این خط در زمان اشکانیان و ساسانیان معمول بوده و در سکه و نقوش و کتب آن عهد دیده میشود. و غیر از منقورات احجار و سکه ها و مهرها قدیم ترین نوشته که بدست آمده یکی الواحی است راجع بمذهب مانی که در خرابه های شهر تورفان (در ترکستان چین) بدست آمده و دیگر عده ای اوراق که در ناحیهء فیوم مصر بر روی پاپیروسها (پیزر) نوشته شده استط:
نبشته بر آن تیر بد پهلوی
که ای شاه داننده گر بشنوی.فردوسی.
نبشتن یکی نه که نزدیک سی
چه رومی چه تازی و چه پارسی
چه سغدی چه چینی و چه پهلوی...فردوسی.
نوشتن بیاموختش پهلوی
نشست سرافرازی و خسروی.فردوسی.
یکی خط نوشتند بر پهلوی
بمشک از بر دفتر خسروی.فردوسی.
ز عنبر نوشتند بر پهلوی
چنان چون بود نامهء خسروی.فردوسی.
نبشتند بر نامهء خسروی
نبد آن زمان خط مگر پهلوی.فردوسی.
خط پهلوی از خط آرامی گرفته شده است، یعنی خط مذکور در ایران تبدیل به پهلوی گردیده است. توضیح اینکه خط میخی برای نقر و نقش کتیبه ها بکار میرفته است و مناسب نامه ها و دیگر نیازمندیهای عمومی نبوده، از اینرو خط ساده و الفبائی آرامی که از عهد کلدانیان در آسیای صغیر معروف بود بتدریج اهمیت پیدا کرد، ابتدا بمناسبت سهولت هر جا بخط میخی چیزی نوشته میشد نام صاحب خط یا اگر آن چیز ظرف سفالی یا جنسی دیگر بود نام خریدار یا فروشنده را در کنار آن بخط آرامی مینوشتند ولی بعدها وسعت استعمال این خط بتمام قلمرو ایران و آسیای صغیر و مصر رسید و عمومیت یافت و مکاتیب حکام و پادشاهان و روابط ملل و روزنامه های حکومتی و فرمانها و نوشته های عادی همه با خط آرامی انجام میگرفت. ترقی روزافزون این خط با حمایت و تقویت شاهنشاهان هخامنشی حاصل آمد که در شاهنشاهی فاضل و عالی خود متعرض آیین و رسوم و خط و زبان ملل تابعه نمیشدند. مخصوصاً خط آرامی را از لحاظ سهولت آن رواج دادند و بکار بردن آن را در ممالک مفتوحه انتشار دادند. زبان آرامی بدو لهجه منشعب گردید: لهجهء عراقی که آرامی شرقی نامند و لهجهء سوریه و فلسطین و طور سینا که آرامی غربی گویند. خط آرامی هم بچند شیوه و رسم الخط درآمد و آنچه در ایران مادر خط پهلوی قرار گرفت شیوه و قلم آرامی عراقی بود. اصل خط آرامی از کجا شاخه گرفته است، محقق نیست. بعضی آن را تقلید خط هیروگلیف مصر میدانند و گروهی آن را از مخترعات یکی از ملل سامی میگویند و جمعی مأخوذ از خط فینیقی و جماعتی هم خط فینیقی را مأخوذ از خط آرامی پنداشته اند(2). پس از قتل دارا و غلبهء اسکندر و تسلط سلوکیان بر ایران خط و زبان و رسوم و آداب یونانی در ایران رواج یافت، اما دیری نگذشت که خط پهلوی جای خط یونانی را گرفت و سکه ها و نوشته های ملی با خط پهلوی شروع شد و خط میخی بعللی که گفته شد دیگر موقعی برای اعاده نیافت.
حروف پهلوی - خط پهلوی دارای 25 حرف با آواست: «ا، ب، گ، ج، د، ه، و، ز، ی، ک، ل، م، ن، س، ف، پ، چ، ژ، ر، ش، ت، ث، خ، ذ، غ» ولی برای حروف «ح، ط، ص، ع، ق» که در الفبای آرامی هست نیز حروفی دارد یعنی «ه» گاهی آوای «ح» میدهد و «ت» گاهی آوای «ط» و «الف» گاهی آوای «عین» و «چ» گاهی آوای «ص» و «کاف» گاهی آوای «ق» را دارا میشده اند، و اگر چه برای «ث» و «ذ» هم حرف خاصی ندارد، اما حرف «ت» گاهی بجای «ث» و گاهی بجای «ذ» می نشسته است. و حرف «پ» که آوای «چ» و «ف» و «ژ» نیز میداده، گاهی آوای واو داشته و ظاهراً واو مذکور واوی بوده است میان «پ» و «و» و «ف» که آن را بعدها «فاء عجمی» نام نهادند مانند حرف دوم کلمهء اوام، افام و جز آن. خط پهلوی و لهجهء پهلوی بدو دسته تقسیم شده است: یکی خط و لهجهء اشکانی که آن را پهلوی شمالی مینامند و سابقاً پهلوی کلدانی میگفتند(3)، دیگر خط و لهجهء ساسانی(4) که آن را پهلوی جنوب و جنوب غربی میگفتند. سوای این دو قسم خط که با حروف مقطع نوشته میشده است و گویا مختص کتیبه ها بوده، خط دیگری هم داشته اند که از برای تحریرات معمولی بکار برده میشده و این خط با حروف متصل نوشته میشده و از حیث شکل با خطوط دیگر تفاوت داشته است. خط پهلوی بعد از اسلام بسبب دشواری که در خواندن و نوشتن داشت نتوانست مانند دیگر آداب و فرهنگ ملی ساسانی مقاومت کند و در ملت غالب اثر بخشد، چندی نگذشت که خط مذکور منحصر بموبدان زردشتی شد و بسرعتی عجیب رو بفنا و زوال نهاد(5). صاحب مجمل التواریخ گوید: خط پهلوی مأخوذ از عبری است. (مجمل التواریخ والقصص ص304).
در نوشته های محققان غالباً بحث از زبان پهلوی با خط پهلوی آمیخته است، و ما در ذیل نمونه ای از آنها را نقل میکنیم. آقای پورداود نوشته اند: پهلوی یا پارسی میانه یعنی لهجهء سرزمین پارت، همان سرزمینی که در پارسی باستان در سنگ نبشته های هخامنشیان پرتهوه(6) خوانده شده، یعنی خراسان کنونی و میان پارسی میانه و پارسی نو که زبان رایج کنونی است یا فارسی، زبان دیگری فاصله نیست. وجه تسمیهء مذکور ناگزیر به این اعتبار است که پس از برچیده شدن شاهنشاهی هخامنشی و سپری شدن شهریاری خاندان سلوکس، زبان رسمی ایران لهجه یی بوده زبانزد اقوام پارت، خاندان پادشاهی اشکانیان یکی از آن اقوام بود. آنچنانکه پارسی باستان و پارسی نو (فارسی) بسرزمین پارس باز خوانده شده زبان پهلوی هم بمرز و بوم پارت (خراسان) باز خوانده شده است. کلمهء پهلوی بزبان دورهء اشکانیان و بزبان دورهء ساسانیان اطلاق میشود. نامی که خاورشناسان در این اواخر به این زبان داده و پارسی میانه خوانده اند، به این اعتبار است که زبانی است در میان زبان رایج روزگار هخامنشیان و زبانی که پس از اسلام در ایران رواج یافته است. دورهء رسمی زبان پهلوی نهصد سال است یعنی از سال 250 ق. م. با سر کار آمدن نخستین اشک، سر سلسلهء اشکانیان که از پارت (خراسان) برخاست، تا 651 م. / 31 ه . ق. که سال کشته شدن یزدگرد سوم، پسین پادشاه دودمان ساسانی است که از فارس بودند.به این مدت باز باید چند سال دیگر افزود، زیرا در قرن سوم و چهارم هجری نیز چند کتاب بسیار گرانبها بزبان پهلوی نوشته شده و امروزه از اسناد خوب و پرمایهء این زبان بشمار میرود. از قرن پنجم و ششم یا پیشتر هم نوشته هایی بزبان پهلوی بما رسیده است اما سستی و نادرستی آنان گویای زبان ساختگی است و بخوبی پیداست که از روزگار رواج آن سالهاست دور شده اند. از برای این مدت طولانی که بیش از هزار و دویست سال است، آثار کتبی که از زبان پهلوی بما رسیده، نسبتاً بسیار کم است و میتوان گفت ناچیز است. در تألیفات نویسندگان ایرانی و عرب قرون پیش، نامهای بسیاری از کتب پهلوی یاد شده و در طی تاریخ هم برمیخوریم که بسیاری از کتابهای یونانی و سانسکریت بپهلوی گردانیده شده است اما امروز با افسوس و دریغ جز همان نامها چیز دیگری بجای نمانده است.
باید بیاد داشت که گزندهای سهمگین به ایران روی داد، آنچه را عرب در این سرزمین برنینداخت و تباه نساخت پس از چند قرن دیگر یکسره بدست مغول نابود گردید. در اینجا باید بیفزائیم که گذشته از شکست ایران بدست تازیان که بناچار در اینگونه پیش آمدهای سخت سرمایهء معنوی قومی از دست میرود، بویژه اگر آن هماورد پیروزمند خود به هیچ روی از تمدن بهره ای نداشته باشد و بتعصب شدید هم دچار باشد. سبب دیگری که از ذخیرهء هنگفت کتب پهلوی روزگار ساسانیان بی بهره ماندیم، تغییر یافتن خط پهلویست بخط ملت فاتح. پس از رواج خط عربی در ایران زمین و منسوخ شدن خط دیرین، دیگر کسی نسخ موجود پهلوی را بهمان خط ننوشت، رفته رفته با آن بیگانه شدند و از یاد بردند، دیگر کسی نتوانست آن را بخواند، جز مشتی زردشتیان. ناگزیر آنچه طرف توجه و استفادهء کسی نبود.... از پهلوی دورهء اشکانیان (250 ق. م. تا 234 م.) جز از نام چند کس و چند نوشتهء کوتاه سند کتبی دیگری در دست نداریم، آنچه امروزه از این زبان در دست داریم همه از روزگار ساسانیان یا از قرون اولی هجری است. این آثار عبارت است از سنگ نبشته ها و سکه ها و نگین ها و مهرها و ظرفها و کتابها. همین آثار پراکنده و پریشان اگر گرد شود تصور نمیرود که کمتر از ده هزار لغت غیر مکرر در آن بکار رفته باشد و این خود گنجینهء گرانبهائیست. تاکنون فرهنگی که دارای همهء لغات پهلوی باشد فراهم نشده، اما چند نوشتهء پهلوی، از آن جمله تفسیر پهلوی وندیداد و تفسیر پهلوی یسنا و چند کتاب دیگر پهلوی که لغات آنها در فهرستی یاد شده، بخوبی میرساند که از زبان روزگار ساسانیان لغات فراوان بجای مانده است. اگر بخواهیم همهء این اسناد را بشمریم سخن بدرازا خواهد کشید، از اینروی کوتاه گرفته برخی از آنان را یاد خواهیم کرد. در سر اسناد کتبی پهلوی باید تفسیر اوستا (زند) را یاد کرد. تفسیر یا گزارش پهلوی اوستا مانند خود متن اوستا، از آسیب زمانه بر کنار نمانده؛ چون تفسیر پس از هر آیهء اوستایی می آمده، ناگزیر آنچه از متن از میان رفته با تفسیرش از میان رفته است. تفسیری که امروزه در دست داریم عبارتست از: تفسیر پهلوی یسنا. تفسیر پهلوی ویسپرد. تفسیر پهلوی وندیداد، تفسیر پهلوی برخی از یشتها چون هرمزدیشت و اردی بهشت یشت و بهرام یشت و جز اینها، تفسیر پهلوی پنج نیایش و دو سی روزهء (کوچک و بزرگ) و برخی دیگر نمازها و درودهای خرده اوستا. تفسیر پهلوی اوستا ناگزیر از روزگار اشکانیان آغاز شده اما آنچه از تفسیر اوستا امروزه در دست داریم همه بزبان پهلوی رایج روزگار ساسانیان یعنی بلهجهء جنوبی ایران است که پس از بسر کار آمدن ساسانیان، که از فارس بودند، زبان رسمی گردید. این تفسیر ناگزیر در سراسر دوران پادشاهی آنان دوام داشت و در طی همین تفسیر نام گروهی از گزارندگان یا مفسران اوستا نیز یاد گردیده است. در فرگرد (فصل) چهارم وندیداد در فقرهء 49 از مزدک بامداتان یاد شده و یک فریفتار نابکار خوانده شده است؛ این نام میرساند که نگارش تفسیر اوستا تا زمان مزدک پسر بامداد که در سال 528 م. کشته شده است دوام داشت. از تفسیر پهلوی اوستا (= زند) که بگذریم سنگ نبشته هائی که از خود پادشاهان ساسانی مانده کهنترین نوشتهء پهلوی است. این سنگ نبشته ها که از سدهء سوم و چهارم میلادی است یادگاریست که از نخستین پادشاهان ساسانی و از خود سرسلسلهء این دودمان آغاز میگردد. اردشیر بابکان (226 - 241 م.)، شاپور (241 - 272 م.)، نرسی (292 - 301 م.) و چند سنگنبشتهء دیگر از برخی پادشاهان دیگر این خاندان نقش رجب و نقش رستم و حاجی آباد و غار شاپور (در فارس) و طاق بستان (نزدیک کرمانشاه) از آن جاهایی است که از این سنگنبشته ها برخوردارست. در میان اینها سنگنبشتهء شاپور در حاجی آباد و در کعبهء زرتشت بزرگتر و مهمتر است. بویژه این سنگنبشتهء اخیر از دومین پادشاه ساسانی است در اهمیت همانند سنگنبشتهء بغستان (بیستون) است که از داریوش سوم هخامنشی است و چهار سنگنبشته نیز از کرتیر(7) موبدان موبد ایران در روزگار شاپور، بهرام دوم بجای مانده: یک سنگنبشتهء کوتاه در نقش رجب، یک سنگنبشتهء شاپور و دو سنگنبشتهء بلند دیگر در نقش رستم و در سر مشهد. در همین سر مشهد آثاری از بهرام دوم (275 - 292 م.) پنجمین پادشاه ساسانی به سه زبان و به سه خط است: پهلوی اشکانی یا پارتی و پهلوی ساسانی یا پارسیک و یونانی. یکی از این سنگنبشته های بزرگ و مهم امروزه بیرون از مرز و بوم ایران در سرزمین کردنشین عراق کنونی است و آن از آثار نرسی است در پایکولی(8) در جنوب سلیمانیه. نخست در سال 1836 م. راولنسون(9) بویرانهء پایکولی برخورد و پس از وی در ماه ژوئن 1911 م. هرتسفلد(10) آثار آن بناهای فروریخته و خطوط آنها را کاملاً مورد آزمایش و تحقیق قرار داد. خواندن خط پهلوی که بر سنگها کنده گری شده بسیار دشوار است و همانند خطی که بر اوراق نوشته شده نیست. خط پهلوی سنگنبشته ها در یکصد و شصت سال پیش از این بدستیاری سیلوستر دوساسی(11)کشف شده است.
در سالهای آغاز قرن بیستم میلادی اسناد گرانبهایی در فیوم (مصر) و در تورفان (ترکستان شرقی چین) راجع بدین مانی پیدا شده است. میتوان امیدوار بود که باز در تک ریگ و خاک نوشته های پهلوی پنهان باشد و آشکار شدن آن در آینده بنیاد بسیاری از لغتهای فارسی را استوارتر گرداند. اینک نامهای برخی از کتابهای پهلوی را در اینجا برمیشمریم: برخی از این نامه ها از روزگار ساسانیان است و بیشتر آنها پس از استیلای عرب نوشته شده و نامهای بسیاری از نویسندگان و زمان تألیف آنان معلوم است: کارنامهء اردشیر پاپکان. یادگار زریران. خسرو کواتان وریتک. درخت آسوریک. ویچارشن شترنگ (ماتیکان شترنگ). ماتیکان هزار داتستان. فرهنگ اوئیم. فرهنگ پهلویک. شهرستانهای ایران. ارداویرافنامه.اندرز آذرپاد. مهراسپندان. اندرز پیشینکان. اندرز اوشنرداناک. پندنامک زرتشت. پندنامک بزرگمهر.اندرز خسرو کواتان. چیتک اندرز پوریوتکیشان. خرداد روز فروردینماه. دینکرد. ماتیکان گجستک ابالیش. یوشت فریان. بندهشن (= دین آگاسیه). نامکیهای منوچهر. داتستان دینیک. چیتکیهای زادسپرم. شکند گمانیک ویچار. شایست نشایست. نیرنگستان. هیرپتستان. پهلوی روایات. اودیهای سیستان (شگفتی های سیستان) و جز اینها. چند نامهء اولی این فهرست غیر دینی است و بیشتر احتمال میرود که از خود روزگار ساسانیان باشد. شهرستانهای ایران که در جغرافیاست در زمان ابوجعفر المنصور معروف بابودوانیق (برادر ابوالعباس سفاح) که در ذی الحجهء 136 ه . ق. بخلافت رسید و در ذی الحجهء 158 ه . ق. مرد...، باید نوشته شده باشد، زیرا در پایان این کتاب در فقرهء 61 المنصور دومین خلیفهء عباسی با کنیه اش یاد گردیده: «شاترستان بکدات ابو گافر چگونشان ابودوانیک خواننت کرت». تاریخ تألیف برخی از این نامه ها چنانکه گفتیم روشن است، از برای اختصار از ذکر آنها خودداری می شود. در میان این کتابها اتفاقاً فرهنگ اوئیم و فرهنگ پهلوی دو لغت نامه است. «اوئیم» نامه ای که باولین کلمهء کتاب باز خوانده میشود، یک فرهنگ اوستا و پهلویست، دارای 1000 لغت اوستائی و 2250 لغت پهلوی و در حدود 880 لغت اوستائی در آن بپهلوی معنی شده است. این لغت نامه بسیاری از جمله های اوستایی را، که امروزه در اوستایی که در دست داریم دیده نمیشود در بردارد، بنابراین آیاتیست از نسکهای از دست رفتهء اوستا. در فرهنگ پهلویک که آن را هم باولین کلمهء کتاب باز خوانده مناختای نامند از برای هریک از لغات سامی (آرامی) که هزوارش خوانند معادل آن یک لغت ایرانی یاد کرده است چون منا = ختای (خدای)، میا = آب، تو را = گاو و غیره.
هزوارش - در سراسر نوشته های پهلوی، چه در سنگ نبشته ها و چه در گزارش پهلوی اوستا (زند) و در کتابهای پیش از اسلام و پس از اسلام (باستثنای آثار تورفان مانوی)، هزارها کلمهء سامی از لهجهء آرامی بکار رفته است. به این گونه کلمات که فقط در کتابت می آمده و بزبان رانده نمیشده هزوارش نام داده اند. بعبارت دیگر هزوارش ایدئوگرام یا علامت و نشانه ای بوده بهیئت یک کلمهء آرامی که بجای آن در خواندن یک کلمهء ایرانی می نشاندند. مثلاً بجای ایدئوگرام هایی که بایستی بلهجهء آرامی: جلتا - ملکا - شپیر - یقیمون بخوانند، معادل آنها را که لغات ایرانی: پوست - شاه - وه = به - استادن باشد بزبان می آوردند. خود کلمهء هزوارش (زوارش) از مصدر اوزوارتن(12) بمعنی بیان کردن، تفسیر کردن و شرح دادن است و بهمین معنی در نامه های پهلوی چون دینکرد و بندهش و نامکیهای منوچهر، و چیتکیهای زادسپرم و شکند گمانیک ویچار و در نوشته های تورفان (ایزوارتن) بکار رفته است. بنابر این اسم مصدر اوزوارش (هزوارش) در پهلوی بمعنی شرح و تفسیر و توضیح و بیان است. اگر اصلاً یاد کردن اینگونه لغات هزوارش (آرامی) در فرهنگهای فارسی لازم باشد، نگفته پیداست که باید ریشه و بن آنها را از همان زبان آرامی یا زبانهای دیگر سامی چون سریانی و عبری و بالاتر از آنها، از زبانهای بابلی و آشوری و اکدی بدست آورد. معادل بسیاری از آنها در زبان عربی که هم از خویشاوندان این زبانهای سامی است موجود است. همین کلمات آرامی است که در برهان قاطع بی دردسر همه از «لغات زند و پازند» یاد گردیده است.
زند و پازند - زند در اوستا ازنتی(13) بمعنی شرح و تفسیر است و جز این معنی دیگری ندارد. زند اوستا یعنی متن اوستا با تفسیر پهلوی آن که یاد کردیم. بنابراین زند زبان یا لهجه ای نیست. گاهی در ادبیات ما همین کلمه بجای اوستا بکار رفته است:
که ما راست گشتیم و هم دین پرست
کنون زند زردشت زی ما فرست.
دقیقی (از شاهنامهء فردوسی).
پازند، گویا از «پا+ زند» ترکیب یافته باشد و آن پس از اسلام در ایران بوجود آمده و عبارتست از پهلوی ساده تر شدهء بدون لغات هزوارش، یعنی بجای آن ایدئوگرامهای آرامی، خود کلمات ایرانی معادل آنها را نگاشته اند. پازند معمولاً بخط سادهء اوستائی که دین دبیری خوانند نوشته میشود نه با خط دشوار و ناخوانای پهلوی، و گاهی نیز بخط فارسی نوشته میشود. بسیاری از نامه های پهلوی که برشمردیم نسخه ای از پازند آنها را نیز در دست داریم و در میان نوشته های پازند سه کتاب را که سودمندتر است و باید در ردیف مآخذی که از پارسی باستان و اوستا و پهلوی بجای مانده بشمار آوریم از سرچشمه های بسیاری از لغتهای فارسی بدانیم، در اینجا یاد میکنیم: دانای مینوخرد؛ ائوگمدئچا؛ ایاتکار جاماسپیک. در پایان یاد آور میشویم که در نامهء زند ائوگمدئچا بیست و نه فقرهء اوستائی بکار رفته که رویهمرفته 280 واژه است و 1450 واژهء پازند در آن آمده است. و فقط پنج فقرهء اوستایی آن در اوستایی که امروزه در دست داریم یافت میشود. بیست و چهار فقرهء دیگر از نسکهای از دست رفته است. (مقدمهء برهان قاطع چ معین مقالهء پورداود ص هفت تا ده).
دین محمد در کتاب قواعد دستور زبان پهلوی آرد: زبانی که در اواخر دورهء اشکانی و عصر ساسانی لغت رسمی و دینی و ادبی ایران بود به اسم پهلوی نام زد میشود. سوای اوستا تمامی آثار ادبی راجع بدین زردشتی که در میان ما باقی است بخط و زبان پهلوی است و پهلوی مبدا زبان کنونی ایران که به فارسی معروف است میباشد. پهلوی تا چند قرن پس از اسلام نیز بین ایرانیان متداول بود و بعضی از تصنیفات مهمه که در آن زبان یافت میشود در عصر اسلامی انشاء شده است ولی بعد از نقل دیوان فارسی به عربی که در اواخر قرن اول هجری در زمان عبدالملک بن مروان بوقوع پیوست پهلوی کم کم جای خود را به عربی که از هر حیث کامل تر و سودمندتر بود داد و ایران و ایرانیان را سبب پیشرفت عظیمی در معارف و ادبیات شد، چنان که اگر ایران در این سالیان متمادی همان خط پهلوی را داشت حصول آن ممکن نبود. فرهنگ نویسان فارسی مراد از کلمهء پهلوی را بتفاوت چنین گفته اند: منسوب به «پهلو» که اسم پدر «پارس» بود یا پهلوی به «پهله» نسبت داده شده که اسم ولایتی در ایران میباشد که مشتمل بر ری و اصفهان و دینور بوده است. پهلو نیز به معنی «شهر» آمده و زبانی که مردم شهرها بدان ناطق می بوده اند پهلوی خوانده شده و از این جهت «پهلوی» باسم شهری هم یاد شده است: پهلوی بمعنی زبان پایتخت شاهان کیان نیز هست. چنان آشکار است که هر سه وجوه اخیر در حقیقت یکی است که پهلوی را نسبت بمقامی یا ولایتی میدهند، وجه اول بدون شک بنای آن یکی از روایات قدیمه میباشد و سزاوار اعتنا نیست. لفظ پهلوی در فارسی بمعنی مرد دلیر و توانا و ضابط آمده است و شجاعت و درشتی و خوبی را نیز به پهلوی تعبیر کرده اندط:
بدان پهلوی بازوان دراز
همی شاخ بشکست آن سرفراز.فردوسی.
جوانی همه پیکرش پهلوی
فروزان ازو فرهء خسروی.اسدی.
هستند گاه بخشش و کوشش غلام او
حاتم به زرفشانی و رستم به پهلوی.
ابن یمین.
پهلوان و پهلو نیز بمعنی مذکورهء در فوق آمدهط:
به بابک چنان گفت زآن پس جوان
که من پور ساسانم ای پهلوان.فردوسی.
فرستاد نزدیک شاه اردوان
فرستادهء بابک پهلوان.فردوسی.
چو نزدیک رستم فراز آمدند
به پیشش همه در نماز آمدند
بگفتند کای پهلو نامدار
نشاید از این جات کردن گذار.فردوسی.
زبان پهلوی به اسم پهلوانی نیز خوانده شدهط:
اگر پهلوانی ندانی زبان
به تازی تو اروند را دجله خوان.فردوسی.
بسی رنج دیدم بسی گفته خواندم
بگفتار تازی و از پهلوانی(14)
بچندین هنر شصت و دو سال بودم
که توشه برم ز آشکار و نهانی.فردوسی.
[که] تهم است در پهلوانی زبان
به مردی فزون ز اژدهای دمان.فردوسی.
ایران شناسان اروپائی نیز در این خصوص نظریات مختلفی ابراز داشته اند. بنا بقول دکتر اشپیگل آلمانی پهلو هم معنی پرتهو است که در سانسکریت معادل عظیم یا وسیع میباشد. محقق فرانسوی انکی تیل دوپرّون گمان کرد که پهلوی مشتق از پهلو یا پهله است. و چنان که معلوم است اسم یکی از ولایات ایران میباشد. مارتن هوک انگلیسی با محقق نامبرده هم عقیده بوده است. کامر فرانسوی را عقیده این بود که پهلو یکی از اسماء شاهان اشکانی بود و بعلت آن که اشکانی ها یک ملت بسیار دلیر و جنگ جو بوده اند از پهلو و پهلوی و پهلوانی مرد شجاع و جنگ آزما اراده شده است. از بیانات «سخن دان پارس» که تألیف ذی قیمتی به زبان اردو راجع بتاریخ زبان فارسی دارد چنان برمی آید که در کتب مقدسهء هندوان از قومی ذکر شده است که از اصل ایرانی و اسم آن پهلوا بوده و زبان آن قوم پهلوی نام داشته.
چنان که ظاهر است پهلوی و پهلوان و پهلوانی هر سه کلمه از پهلو مشتق است و از این جهت معانی مختلفه که در فوق از برای این کلمه آورده شده هر کدام قرینهء صحت این قیاس است. ولی بعقیدهء نگارنده نزدیک تر به حقیقت این است که پهلوی به پهله یا پهلو نسبت داده شود که اسم یکی از ولایات ایران است، زیرا زبان یک ملت معمولاً باسم مملکتی یا ولایتی منسوب می شود که اهالی بدان ناطق میباشند. مثلاً عربی و چینی و ژاپنی و کردی علی الترتیب زبان های عرب، چین، ژاپن یا کردستان را میگویند - بعلاوه وقتی زبانی در مملکت دیگری رائج میشود اسم اصلی آن برقرار میماند مثلاً زبان ولایات متحدهء امریکا و مصر به اسماء اصلی خود یعنی بترتیب انگلیسی و عربی نامیده می شود. این هم درست است که گاهی اسم یک زبان بعضی از مزایای مخصوصهء آن زبان را نشان میدهد چنان که زبان ساکنین ساحلی غربی افریقا سواحلی خوانده میشود. و نیز «اردو» که در هند حاضر متعارف است چندین قرن پیش در عهد مغول زبان اردو (یعنی لشکر) بوده اما این از نوادرست. عقیدهء نگارنده از جهت دیگری نیز تقویت میشود و شرح آن این است که از کلمهء پهلوی لهجهء فرعی یا لغت ولایتی هم اراده شده است. حمدالله مستوفی در کتاب «نزهة القلوب» که در قرن هشتم هجری نوشته شده راجع بزبان اهالی بلدهء مراغه چنین مینویسد: «مردمش سفیدچهره و ترک وش میباشند و بیشتر بر مذهب حنفی میباشند و زبان شان پهلوی معرب است». مقصود از پهلوی معرب، لغت بومی یا مقامی است که مخلوط به کلمات عربی بوده. کسروی تبریزی که از نویسندگان معروف ایران حاضر است در رسالهء کوچکی بنام «آذری» که در این سالیان اخیر بطبع رسیده است میگوید: «در این روزهاست که نام آذری از میان رفته و دیگر از آن نام در کتاب ها دیده نمیشود و زبان آذربیگان را مانند زبان های ولایتی بنام (پهلوی) میخوانند». در جای دیگر در رسالهء مزبور چنین میخوانیم: «اساساً مردم بلکه شعرا هم بر ضبط و نگهداری این آثار کمتر میکوشند چنانکه در بسیاری از تذکره ها حتی یک بیت از فهلویات یا اشعار ولایتی نتوان یافت». بندار رازی که در لهجهء ولایت خود یعنی «ری» شعر گفته است زبان اشعارش «پهلوی رازی» نامیده میشود و بابا طاهر عریان زبان اشعار خود یعنی لهجهء لرستانی یا لری را در اشعار ذیل به اسم پهلوی تعبیر کرده است:
اگر روزی دو سه بارت بوینم
به جان مشتاق بار دیگرستم(15)
زبان «پهلوی» را اوستادم
کتاب عاشقی را مسطرستم(16)
خدایا عشق طاهر بی نشان به
که از عشق بتان بی پا سرستم.(17)
یک نفر سیاسی گفته است که مقصود از تکلم و تحریر پنهان کردن افکار و خیالات پشت الفاظ میباشد. شاید این قول نسبت بزبان های دیگر اشتباه باشد ولی در حق پهلوی تا اندازه ای درست است.
فخرالدین گرگانی شاعر معروف که مثنوی ویس و رامین را از پهلوی به فارسی نظم کرده زبان پهلوی را در اشعار ذیل وصف کرده است و حق گفته:
ولیکن پهلوی باشد زبانش
نه داند هر که بر خواند بیانش
نه هر کس آن زبان نیکو بخواند
وگر خواند همی معنی نداند
فراوان وصف چیزی بر شمارد
چو بر خوانی بسی معنی ندارد.
بر فرض اگر از پیچیدگی و ابهام رسم الخط که از آن در جای خود صحبت میرود صرف نظر شود، عنصر زوارشن که دخالت عظیمی در نوشتن و خواندن پهلوی میداشته است موجب زحمات بسیار در تحصیل پهلوی میباشد. در اینجا لازم است که کلمهء زوارشن بطور مختصر شرح داده شود. چنان که مؤلف فرهنگ جهانگیری، در حق پهلوی میگوید زوارش (نوعی از خواندگی است) که از روی آن برخی کلمات را که عدهء آن بالغ بر یک هزار میباشد به لغات سامی می نوشتند ولی در موقع خواندن لغات پهلوی میگذاردند - ابن الندیم در «الفهرست» در جایی که از خط های قدیم ایران صحبت داشته «زوارش» را به این نحو وصف کرده است: «و لهم هجاء یقال له زوارشن یکتبون بها الحروف موصول و مفصول و هو نحو الف کلمة لیفصلوا بها بین المتشابهات مثال ذلک انه من اراد ان یکتب گوشت و هو اللحم بالعربیه کتب بسرا(18).
و اذا اراد ان یکتب نان و هوالخبز بالعربیة کتب لهما.
و علی هذا کل شی ء ارادوا ان یکتبوه الا اشیاء لایحتاج الی قلبها تکتب علی اللفظ». «زوارش» برکلمات مفرد فقط محدود نمیباشد بلکه الفاظ مرکب نیز به این طریق نوشته و خوانده میشود... اینک نمونه ای از عبارت پهلوی که کاشف هر دو طریق نوشتن و خواندن است(19):
«یمللونیت» ریتک «ایغ» انوشک
گویت ریتک کو انوشک
یهوونیت مرتان ی پهروم
بویت مرتان ی پهروم
سپرم ی یاسمین هو بودتر
سپرم یاسمین هو بودتر
ماش بود ایتون چیگون
چه اش بود ایتون چیگون
بودی خوتایان مانیت
بودی خوتایان مانیت.
اردوان رای کنیژکی اپایشنیک
اردوان رای کنیزکی اپایشنیک
بوت «مون» «من» اپاریک کنیژکان
بوت «که» «اژ» اپاریک کنیژکان
اژرمیک تر و گرامیک تر
اژرمیک تر و گرامیک تر
داشت و «پون» «کلا»
داشت و «په» «هر»
اینی نک پرستش اردوان
اینی نک پرستش اردوان
«یهوونت» «زک» کنیژک کرت
«بوت» «آن» کنیژک کرت
«یکوی مونات» - «یومی» «امت»
«ایستات» - «روژی» «چیگون»
ارتخشیر «پون»ستورگاس
ارتخشیر «په» ستورگاس
«یتی بونست» تنبورزت و
«نشست» تنبورزت و
سروت و اژیک و خورمی کرت
سروت و اژیک و خورمی کرت
«ول» ارتخشیر دیت و پتش
«اوی» ارتخشیر دیت وپتش
نییاژان بوت نییاژان بوت
فراژ «یا متونیت» پیشوتن ی بامیک
فراژ «رسیت» پیشو تن ی بامیک
فراژ «یامتونیت» «لوتا» ی
فراژ «رسیت» «اپاک» ی
150 «گبرا» ی هاوشت
150 «مرت» ی هاوشت
«مون» سیه سمور «یخسوند»
«که» سیه سمور «دارند»
و «وخدوند» تخت گاس ی
و «گیرند» تخت گاس ی
دین و خوتایه ی «نفشا»
دین و خوتایه ی «خویش»
چنان که در جای خود بیاید، الفبا در خط پهلوی تا حدی ناقص است و برای تعیین کردن هر کدام از آوازهای مختلفه دارای حروف جداگانهء کافی نمیباشد. بر عکس در اوستا که الفبای آن دارای قریب به پنجاه حرف است و تمامی آوازهای مطلوب به حروف علیحده تعبیر میشود. باز در اوستا از برای اظهار کردن حرکات ثلاثه یعنی ضمه و فتحه و کسره علامات مخصوصه وجود داشته ولی در پهلوی هیچ علامت برای سراغ دادن صداهای مزبور نیست و هیچ وسیله که وجود این حرکات را نشان دهد جز از تلفظ مشاع کلمات پهلوی نمی باشد. چه چیزها موجب اختراع این نوع رسم الخط بود؟ جست و جو و کاوش شرق شناسان در این زمینه بطور قطع کشف حقیقت نکرده است. حسن پیرنیا در تألیف بسیار مهم و مفید خود موسوم به (ایران باستان) ضمن بحثی در این موضوع میگوید: «بعضی تصور میکنند که شاهان ساسانی میخواسته اند خطوط و تحریرات ادارات ایرانی را بیگانگان نتوانند بخوانند زیرا سوء ظن در این دوره نسبت بیونانی ها رومیها بسیار بوده ولیکن این تصور مبنای صحیحی ندارد چه مابین اشخاص غیر رسمی مثل تجار و غیره نیز این خط استعمال میشده است. برخی این ترتیب خط را از دبیران آرامی که در دفترخانه های ایرانی بوده اند میدانند بدین معنی که آرامی ها خواسته اند خط را مشکل نمایند تا احتیاج به آنها بیشتر شده باشد ولی بحقیقت نزدیک تر این است که زوارش، معمول ممالک دیگر هم در آسیای پیشین بوده، مثلاً بابلی ها و آشوری ها در زمان بسیار قدیم کلمات سومری را استعمال میکردند و بابلی میخواندند». از نتایج ایجاد این نوع خط در ایران ساسانی این بوده است که معمولاً علم و بینش و فضل و کمال و لهذا اقتدار سیاسی و قوت مذهبی هرچه بیشتر در دست مأمورین حکومت و شیوخ دین قرار داده شود و عوام تا اندازه ای از مراتب علم و معرفت بی بهره مانند. شبیه این شیوخ در تاریخ باستان هند آریایی هم بنظر میرسد و همین گونه افکار و مقاصد براهمه را بر آن داشته که وسایل گوناگون برانگیزند و عواملی ترتیب دهند تا عوام از داشتن سواد بی بهره مانند و پیشرفتی در علوم مادی و معنوی نکنند و بکسب قوت سیاسی نایل نیایند. اما میتوان گفت که عملاً در ایران از آن روزها علوم و معارف فقط به طبقات مخصوصه چنانکه در هند قدیم، مخصوص نبوده است. در نتیجهء آمیزش و اختلاط با اقوام سامی در علوم ایران تحت نفوذ سامی و از آن بسیار متأثر است و نیز بنوبت خود مؤثر در علوم سامی گشته است. خط میخی که قدیم ترین یادگار خطی و ادبی ایران میباشد از دو خط سامی که در اشوریا و بابل متداول بوده اقتباس شده بوده است. الفبای آرامی که در قرن دهم ق. م. نسبت بخط های دیگر که در شمال و مشرق ایران رواج داشته مهم تر و کامل تر بوده مبنای خط پهلوی و اوستائی شمرده میشود. ولی در اینجا باید گفته شود که در خصوص الفبای اوستائی و پهلوی اختلاف دست داده است. بعضی از ایران شناسان بدلایل و براهین ثابت میکنند که ایران از ایام قدیم دارای الفبایی بوده که اوستا در آن نوشته شده است و خط پهلوی از خط اوستائی گرفته شده است(20). در سالیان اولیهء اسلام خط کوفی عربی که در آن روزها در عرب معمول بوده در ایران انتشار یافت. ایرانیان اصلاحات دلفریب و زیبا در آن کردند و در دست خوش نویسان ایران در حسن و جودت مشهور جهان گشت که از فنون ظریفه محسوب میشود. قلم شیوا و زیبای مذکور به اسم نستعلیق شهرت دارد و نتیجهء ذوق سلیم و فکر بلند ایرانیان است و باید که به جای رسم الخط عربی باسم درست خودش یعنی، خط ایرانی، نامیده شود - این را هم نیز باید گفت که خط کوفی عربی از خط مملکت حیره اخذ شده که اصل آن الفبای پهلوی بوده است(21). برخی از شرق شناسان را عقیده این است که اثر الفبای پهلوی در «خط ایرانی» دیده میشود. مطابق قول مؤلف الفهرست، خط مزبور مبتنی بر خط قرآن میباشد که، قیراموز، نامیده میشد. اما امروز هیچ اطلاعی در دست نیست که این خط چه بوده و لفظ قیراموز چه معنی داشته است. خط مسکوکات و کتیبه های پهلوی با خطی که در نوشتن کتب بکار برده شده بسیار متفاوت است و مثل خط مؤخر الذکر در خواندن دشوار و مبهم نیست. این خط به دو بهره است: یکی پهلوی اشکانی یا کلدانی و دیگری پهلوی ساسانی. هریک از این خط ها دارای هیجده حرف است. خط پهلوی کلدانی کهنه تر از خط پهلوی ساسانی میباشد. و مشابهت الفبای آن بحروف کلدانی موجب تسمیهء خط مزبور به این اسم بوده است. خط در نوع دیگر که بیشتر در مسکوکات و کتیبه های عهد ساسانی بکار برده شده تدریجاً بصورت حروف کتابی تبدیل یافته است. پس از انقراض دولت ساسانیان تا چند سال سکه های فاتحان عرب بزبان و خط پهلوی بوده است بویژه در طبرستان، ولی در زمان عبدالملک بن مروان بعربی تبدیل یافت. قدیمترین کتیبهء ساسانی از زمان اردشیر اول میباشد، کتیبه های نقش رستم و نقش رجب بسه زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی و یونانی میباشد. کتیبهء مشهور حاجی آباد که از شاپور اول بیادگار مانده است در پهلوی اشکانی و ساسانی است و بعضی از کتیبه ها فقط در پهلوی اشکانی منقوش است. گذشته از اطلاعات تاریخی، از خواندن این کتیبه ها چنان برمی آید که خط پهلوی اشکانی از اواخر قرن سوم میلادی رو به انحطاط گذارده و خط پهلوی ساسانی جای گیر آن شده و نیز خط پهلوی ساسانی از وسط قرن چهارم میلادی تا آخر قرن ششم تغییر یافته و مبدل بخط تازه تری گردیده است. قدیمترین آثار کتابتی پهلوی که اکنون در دست است در فیوم مصر یافته اند که روی کاغذ حصیری قدیم نوشته شده است، در هند نیز آثار این کتابت سراغ داده شده است. در قرن پنجم میلادی بر ساحل مالابار یک قطعه زمین برای بنا کردن کلیسای سریانی بجمعی از نصاری عطا شده بود و لوحه ای که روی آن تاریخ این عطیه ثبت است محتوی بر بیست و پنج امضا میباشد، یازده بخط عربی کوفی و ده به پهلوی ساسانی و چهار به عبری. علاوه بر نوشته های مذکور در محلی در نواحی بمبئی روی عبادت خانهء بدها عباراتی بخط پهلوی موجود است که متعلق بقرن یازدهم میلادی میباشد.
این تحریر از متن کتیبه ای است از شاپور اول که روی دیوار کوه به دهانهء یک غار در نواحی حاجی آباد (چند فرسخی پرس پولیس) (تخت جمشید) یافت شده. عبارت این کتیبه مبهم می نماید و ممکن است در تحت اللفظ معنایی داشته باشد که علی الظاهر واضح نیست. تحریر مزبور ظاهراً راجع به یک میدان تیراندازی از برای آن شاهنشاه آسمانی نژاد میباشد. ترجمه: «چون ما این تیر را انداخته بودیم ما آن را در حضور شهرداران و خانزادگان و بزرگان و آزادگان انداخته بودیم (بعد) ما قدوم خود را در اینجا در نزدیکی این غار قرار کرده بودیم و تیر را بهدف زده بودیم ولی آن پرند که سویش تیر زده بودیم به هیچ جا در این محل یافت نمیشد. تا آن که هدف چنان ساخته شود که نشانهء تیر را سراغ دهد ما حکم فرمودیم که از برای تیراندازی یک هدف که درخور ما شاهنشاه آسمانی نژاد باشد درست کرده شود». با آنکه زبان پهلوی یک زمان طویل (از آخر قرن سوم قبل از میلاد تا قرن سوم هجری) معمول بوده آثار ادبی که از آن زمان باقیمانده بسیار نیست. نیز کتابهایی که از دورهء ساسانیان بما رسیده خیلی کم است و قسمت عمدهء کتابهایی که امروز موجود است متعلق به قرون بعد از دورهء ساسانی یعنی زمان تسلط عرب بر ایران میباشد. بی نیاز از گفتگو است که از عصر یزدگرد تا بحال چندین کتاب پهلوی از دست حوادث محو و نابود شده است. ولی مطابق آنچه از تدقیق و کاوش در این زمینه برآمده است، وجود سرمایهء بزرگی از علوم و معارف ایران قبل از اسلام امکان نداشته و مقایسهء معارف و ادبیات آن عصر با مقام بلندی که علوم در چند قرن بعد بویژه در دورهء عباسیان داشته خطاست.ایرانیان مانند طبقات جداگانه تقسیم میشدند: اول - روحانیون. دوم - جنگی ها. سوم - مستخدمین ادارات دولتی. چهارم - زارعین و صنعت گران. هر کدام از طبقات مزبوره وظیفهء معینی را دارا بود و گذشتن از طبقهء پایین بطبقهء بلندتر بغایت دشوار بود. معمولاً معارف از مختصات طبقهء روحانیون بوده یعنی آنها بایستی با علم و معرفت باشند. اینهم لازم بود که عدهء معدودی از طبقهء سوم در نزد روحانیون کسب معارف نمایند تا بعد خدمات دولتی تفویض بدیشان گردد. اما همهء مردم عامی موفق نمیشدند که نوشتن و خواندن بیاموزند. قطع نظر از این در آن عصر دیرینه در همهء عالم دایرهء علوم و وسایل کسب و نشر و معارف بسیار تنگ و عدهء مردمان باسواد و نویسندگان و طبقهء دوستاران علم بغایت کم بوده است .در هند قدیم نیز که بر حسب اتفاق آراء آنان که تحقیق و تدقیق عمیق در این مسایل نموده اند از حیث علوم و معارف ممتازترین ملل آن روزگاران بشمار میروند، دارای سرمایهء کتبی بسیار بزرگ نبوده اند. گذشته از این پهلوی از حیث زبان دارای نقایصی است. از این جهت بوسیلهء آن از سواد بهره مند شدن کار آسانی نیست، بالخصوص از برای عوام که وسایل تحصیلات آنان ناگزیر بسیار محدود هم هست. چنانکه در فوق گفته شده کلیهء آثار ادبی که از زبان و خط پهلوی بازمانده بغایت قلیل است و مطابق مندرجات «الفهرست» کتابهایی که در عصر ساسانیان و در دورهء نخستین اسلام بزبان پهلوی تحریر شده بقرار ذیل تقسیم میشود: 1- ترجمه ها و تفسیر اوستا - در این قسمت ترجمه های پهلوی از اوستا که اصل آن فعلاً در دست نیست نیز داخل است. 2- دینیات - یعنی کتابهایی که در آن از مسائل و امور دین سخن میرود. 3- کتب اخلاقی. 4- کتب تاریخی. 5- کتب متفرق. در تصانیف پهلوی که ابن الندیم در کتاب مذکور ذکر کرده است هیچ کتاب که چیزی از دستور این زبان داشته باشد نیست و چنان بنظر میرسد که تدوین قواعد دستور مثل شعر و عروض و اعداد هندسی و رسم الخط حالیهء ایران از عرب گرفته شده باشد. عدم اصطلاحات مخصوصی در پهلوی و فارسی در این خصوص نیز رای نگارنده را قوت میدهد. (دستور پهلوی تألیف دین محمد، ص ی - خ). مرحوم بهار نوشته اند: زبان پهلوی را فارسی میانه نام نهاده اند و منسوبست به «پرثوه»، نام قبیلهء بزرگی یا سرزمین وسیعی که مسکن قبیلهء پرثوه بوده و آن سرزمین خراسان امروزیست بقومس (دامغان حالیه) و از نیم روز بسند و زابل پیوسته و مردم آن سرزمین از ایرانیان «سکه» بوده اند که پس از مرگ اسکندر در 250 ق. م. از خراسان بیرون تاختند و یونانیان را از ایران راندند و دولتی بزرگ و پهناور تشکیل کردند و در 226 م. منقرض شدند و ما آنان را اشکانیان گوییم و کلمهء پهلو و پهلوان که بمعنی شجاع است از این قوم دلیر که غالب داستانهای افسانه ای قدیم شاهنامه ظاهراً از کارنامهای ایشان باشد باقیمانده است. مرکز حکومت آنان را که ری و اصفهان و همدان و ماه نهاوند و زنجان و بقولی آذربایجان بوده بعد از اسلام مملکت پهلوی نامیدند و در عصر اسلامی زبان فصیح فارسی را پهلوانی زبان و پهلوی زبان خواندند و پهلوی را برابر تازی گرفتند نه برابر دری و آهنگی که در ترانه های «فهلویات» میخواندند نیز پهلوی و پهلوانی میگفتند و پهلوانی سماع و پهلوانی سرود و گلبانگ پهلوی اشاره به فهلویات باید باشد. گفتیم زبان مردم پارت را زبان «پرثوی» گفتند و کلمهء پرثوی بقاعدهء تبدیل و تقلیب حروف «پلهوی» و «پهلوی» گردید و در زمان شاهنشاهی آنان خط و زبان پهلوی در ایران رواج یافت و نوشته هائی از آنان بدست آمده است که قدیمترین همه دو قبالهء ملک و باغ است که بخط پهلوی اشکانی بر روی ورق پوست آهو نوشته شده و از اورامان کردستان بدست آمده است و تاریخ آن به 120 ق. م. میکشد(22). زبان پهلوی زبانی است که دوره ای از تطور را پیموده و با زبان فارسی دیرین و اوستائی تفاوتهائی دارد، خاصه آثاری که از زمان ساسانیان و اوایل اسلام در دست است بزبان دری و فارسی بعد از اسلام نزدیکتر است تا بفارسی قدیم و اوستائی. زبان پهلوی و خط پهلوی بدو قسمت تقسیم شده است: 1- زبان و خط پهلوی شمالی و شرقی که خاص مردم آذربایجان و خراسان حالیه (نیشابور، مشهد، سرخس، گرگان، دهستان، استوا، هرات و مرو) بوده و آن را پهلوی اشکانی یا پارتی و بعضی پهلوی کلدانی(23)میگویند، و اصح اصطلاحات «پهلوی شمالی» است(24). 2- پهلوی جنوب و جنوب غربی است که هم از حیث لهجه و هم از حیث خط با پهلوی شمالی تفاوت داشته و کتیبه های ساسانی و کتب پهلوی که باقی مانده به این لهجه است و بجز کتاب «درخت اسوریک» که لغاتی از پهلوی شمالی در آن موجود است دیگر سندی از پهلوی شمالی در دست نیست مگر کتیبه ها و اوراقی مختصر که گذشت. معذلک لهجهء شمالی از بین نرفت و در لهجهء جنوب لغات و افعال زیادی از آن موجود ماند. (سبک شناسی بهار ج 1 ص15 و 16).
نیز مرحوم بهار در سبک شناسی آرد: قدیمترین آثار پهلوی اشکانی - قدیمترین آثاری که از خط و زبان پهلوی در دستست دو قبالهء ملکی است که در ایالت اورامان کردستان چند سال پیش بخط پهلوی اشکانی(25) و بزبان پهلوی بر روی کاغذ پوست آهو بدست آمده و تاریخ آن مربوط بصد و بیست سال ق. م. مسیح است. در یکی از آن قباله ها خواندم که از طرف دولت قید گردیده و خریدار پذیرفته است که اگر باغی را که خریداری میکند آباد نگاه ندارد و آن را ویران سازد مبلغ معینی جریمه بپردازد، و از این قباله اندازهء اعتنا و توجه پادشاهان ایران را به آبادانی کشور میتوان قیاس کرد. اسناد قدیمی دیگری که در دست است، باقیماندهء کتب و آئین مانی و سایر مطالب از قبیل فصولی از عهد جدید و مطالبی از کیش بودائی است که در آغاز قرن حاضر از طرف خاورشناسان از خرابه های شهر «تورفان»(26) پیدا شد و بدست دانشمندان خوانده شد و قسمتی از آنها انتشار یافت(27). هر چند که دانشمندان تردید دارند که آیا بهتر است این خط و زبان را منسوب به «سغدی» بدارند یا منسوب به پهلوی شمالی؟ این اوراق غالباً روی پوست آهو یا بر پارچه نوشته شده است. خطوط آن نوعی از خط پهلویست و نوعی دیگر که از خط پهلوی گرفته شده و از بالا بپائین نوشته شده است و بعدها خط «ایغوری» که خط ایغورها و مغولها باشد از این خط گرفته شده است. مطالب آنها دینی و اخلاقی است و لغات دری که در پهلوی جنوبی دیده نمیشود، در این اوراق دیده میشود و با پهلوی جنوبی بسیار تفاوت دارد و آن اوراق بزبانی است که بلاشک پایهء زبان مردم سمرقند و بخارا و بنیان زبان قدیم مردم خراسان شرقی محسوب میشود و پایه و اصل زبان دری را نیز بایستی در این زبان جستجو کرد. در خصوص اسناد دورهء اشکانیان بدبختانه بجائی دسترسی نداریم، و از این روی اطلاع زیادی از پهلوی شرقی و شمالی و تفاوت آن با پهلوی جنوبی در دست نیست و در لهجه های مختلف خراسان غربی و طبرستان و آذربایجان و طوالش نیز که بدون شک مخلوطی از پهلوی شمالی و شرقی «اشکانی» و پهلوی جنوبی و دری است کنجکاوی و بررسی کامل نشده است ورنه آگاهیهای زیادتری بدست خواهد آمد، خاصه هرگاه از اوراق تورفان و از زبان ارمنی استفاده شود. کتب عهد اشکانی هفتاد کتاب بوده است که نام چهار کتاب از آن باقی است، چنانکه در مجمل التواریخ والقصص گوید: «و از آن کتابها که در روزگار اشکانیان ساختند هفتاد کتاب بوده از جمله کتاب مروک (مردک)، کتاب سندباد، کتاب یوسیفاس، کتاب سیماس»(28). و رساله ای است به پهلوی در مناظرهء نخل و بز بشعر دوازده هجائی مخلوط به نثر که گویا در آغاز منظوم بوده است و بعد ابیات آن کتاب مغشوش و دست کاری شده است و فعلاً نثر و نظمی است مختلط و این کتاب هم بر حسب عقیدهء «هرتسفلد» بلهجهء پهلوی شمالی است و نامش «درخت آسوریک» است(29). بعد از کشته شدن «اردوان پنجم» که وی را «اَفدم» یعنی آخرین نیز مینامیده اند خاندان نجیب و بزرگ «پرثوی» برچیده شد و دولت اشکانی منقرض گردید و شهنشاهی از خانوادهء مشرقی بخانوادهء جنوبی (فارسی) که بدست «ارتخشتر= اردشیر» پسر بابک تأسیس شده بود انتقال یافت، آن دولتی که بعدها خود را وارث بهمن اسفندیار و جانشین کیان شمرد. در این دوره خط و زبان رسمی همان خط و زبان پهلوی است که آن را برای تفکیک از پهلوی قدیم «پهلوی جنوبی» می نامند، خط پهلوی جنوبی نیز از الفبای آرامی گرفته شده است و با خط شمالی تفاوتهائی داشته است که بعد گفته خواهد شد، اما زبان پهلوی جنوبی یکی از شاخه های فرس قدیم محسوب میشود و بواسطهء دخالت اصطلاحات مذهبی و لغات شکسته بستهء اوستائی و اختلافات دیگری که از حیث بعضی لغات و صرف و نحو(30) با پهلوی شمالی داشته است، لهجه ای از لهجه های پهلوی بشمار می آید. امتیاز آشکاری که بین خط پهلوی و خط زبانهای شرقی ایران بوده در مسئلهء «هُزْوارِش» است، که بدست کاتبان سامی وارد رسم الخط پهلوی شد، چنین که لغاتی را بزبان آرامی نوشته و بپارسی میخوانده اند. این رسم در نوشته های تورفان و آثار مانی دیده نمیشود لکن در دو قبالهء ملک اورامان و کتیبه های اشکانی و «درخت آسوریک» موجود است و معلوم میشود که در پهلوی اشکانی نیز موجود بوده است(31). کهنه ترین سندی که از پهلوی جنوبی در دست است سکه های شاهان پرته دار فارس(32) است، بعد سکه های اردشیر پاپکان، دیگر کتیبهء اردشیر پاپکان در نقش رستم بدو لهجهء اشکانی و ساسانی و به یونانی، دیگر کتیبهء شاهپور اول که اخیراً در کاوشهای شهر «شاپور» بدو لهجهء شمالی و جنوبی و بدو خط اشکانی و ساسانی بدست آمده است و غیره. اما کتابهائی که بخط و زبان پهلوی موجود است، هر چند معین نیست که در زمان خود ساسانیان تألیف شده باشد، و بعض آنها علی التحقیق متعلق بدورهء اسلامی است مانند «دین کرت» (اعمال دین، کرده های دین) تألیف موبد آذر فرنبغ معاصر مأمون عباسی و غیره، معذلک ممکن است ترجمه هائی از اوستا از قبیل قسمتهائی از یشتها و قسمتهای دیگر اوستا که بزبان پهلوی است و فصولی از بندهش که از کتب معتبر سنت مزدیسنی است و «درخت آسوریک»(33) و «خسرو کواتان وریذکی» و «ایاتکار زریران»(34) و غیره و در عهد شاهنشاهان تألیف یافته باشد. و نیز قسمت عمدهء داستانهای ملی مانند کارنامک اردشیر و خوتاینامک و «آئین نامک»(35)محتمل است که بدورهء ساسانیان بپیوندد چنانکه گویند خوتاینامک به امر یزدگرد شهریار تدوین گردید. بالجمله هر چند زمان تألیف کتب و رسالات پهلوی غالباً در قرون اسلامی است اما مواد آنها قدیمی است. اینک ما یادگارهائی که از پهلوی جنوبی ساسانی باقی است بترتیب ذکر میکنیم: 1- کتیبه های ساسانی - مهمترین کتیبه های پهلوی ساسانی بقرار ذیل است: کتیبهء اردشیر اول در نقش رستم که به سه زبان پهلوی ساسانی و پهلوی اشکانی و یونانی نوشته شده است. کتیبهء شاپور اول در نقش رجب که به سه زبان مذکور نوشته شده است. کتیبهء شاپور اول در حاجی آباد که به دو زبان پهلوی ساسانی و اشکانی نوشته شده است. کتیبهء شاپور اول که بر روی ستون جلوخان عمارت شهر شاپور فارس به دو زبان ساسانی و اشکانی کنده شده و اخیراً کشف شده است. کتیبهء ساسانی از موبد «کاردیر(36) هرمزد» در نقش رجب و کتیبهء دیگر از همو در بالای نقش برجستهء شاپور در نقش رستم که این کتیبه بسیار ضایع شده است. کتیبهء نرسی در پایکولی (شمال قصر شیرین) که به دو زبان ساسانی و اشکانی نوشته شده است و استاد هرتسفلد آلمانی در (1913 - 1914 م.) آن را خوانده و کتابی در دو جلد در آن باب نوشته است. کتیبهء پهلوی ساسانی در روی نقش وهرام اول در شاپور فارس که از طرف نرسی کنده شده است. کتیبهء کوچک پهلوی ساسانی از شاپور دوم در طاق کوچک طاق وستان کنده شده است. کتیبهء پهلوی ساسانی از شاپور سوم که در سمت چپ کتیبهء شاپور دوم در طاق کوچک طاق وستان کنده است. کتیبه های پهلوی ساسانی تخت جمشید یکی از طرف شاپور پسر هرمز برادر شاپور دوم که مأمور پادشاهی سکستان بوده کنده شده است و دو کتیبهء دیگر در همانجا به امر دو تن از بزرگان کشور بنام شاپور دوم ساخته شده. کتیبه های کوچک دیگر که در دربند به فرمان امرای آنجا نقر شده و تاریخ آنها اواخر عهد ساسانیان است. کتیبهء پهلوی که در قاعدهء کعبهء زردشت در نقش رستم بوسیلهء هیئت حفاری دکتر اشمیت بسال 1315 ه . ش. حفاری و پیدا شده است، ولی متأسفانه دوباره روی آن را گچ مالیده و پوشانیده اند و هنوز قرائت نشده است. کتیبه های متفرقه متعلق ببعد از اسلام نیز بدست آمده است که مهم نیست. 2- کتب و رسالات پهلوی - کتابها و نامه ها و مقالاتیست که بعضی از چند صد صحیفه نیز تجاوز میکند چون «دین کرت» و «بندهشن» و بعضی بصد صحیفه نمیرسد چون «آیاتکار زریران» و بعضی از چند سطر نمیگذرد. مجموع این یادگارها با مواظبت ضبط شده است و بعضی مانند «کاروند» و «آیین نامک» معلوم نیست بچه سبب از میان رفته است، و بعضی چون «هزار داستان» و «خوتای نامک» و «کلیلک و دمنک» و غیره ترجمه اش باقی و اصل فانی شده است.
ما اکنون از آنچه هنوز باقی است صورتی به اختصار نقل میکنیم(37) آنچه از اوستا بزبان پهلوی ترجمه شده است. مجموعاً 141000 کلمه 1- وندیداد «پهلوی» تقریباً 48000 کلمه 2- یسنا «پهلوی» تقریباً 39000 کلمه 3- نیرنگستان «پهلوی»(38) 3200 کلمهء اوستائی و 600 کلمهء پهلوی ترجمهء آن و 22000 کلمهء پهلوی شرح و توضیح و 1800 کلمهء اوستائی. 4- ویشتاسپ یشت پهلوی تقریباً 5200 کلمهء پهلوی. 5- ویسپ رد تقریباً 3300 کلمهء پهلوی. 6- فرهنگ اوییم ایوک 2250 کلمهء پهلوی و 1000 کلمهء اوستائی. 7- اوهرمزدیشت 2000 کلمهء پهلوی. 8- بهرام یشت 2000 (ظ) کلمهء پهلوی. 9- هادخت نسک 1530 کلمهء پهلوی. 10- ائو گمادائچا، این کتاب مخلوطی است از 29 فقرهء اوستائی در 280 کلمه و 1450 کلمه پازند. 11- چیتک اوپستاگ گاسان تقریباً 1100 کلمهء پهلوی و 400 کلمهء اوستائی. 12- اتهش نیایشن تقریباً 1000 کلمهء پهلوی. 13- وچرکرت دینیک(39)، این کتاب مخلوطی است از تفسیر پهلوی و متن دینی، متن دینی دارای 17500 کلمهء پهلوی است و 260 کلمهء اوستائی و ترجمه اش دارای 630 کلمهء اوستائی است که این کلمات به 900 کلمهء پهلوی ترجمه و تفسیر شده است و دو «وچرکرت» است یکی «دینیک وچرکرت»؛ دیگر «وچرکرت دینیک». 14- آفرینگان گاهنبار تقریباً 490 کلمهء پهلوی. 15- هپتان یشت تقریباً 700 کلمهء پهلوی. 16- سروش یشت هادخت تقریباً 700 کلمهء پهلوی. 17- سی روچک بزرگ تقریباً 650 کلمهء پهلوی. 18- سی روچک کوچک تقریباً 530 کلمهء پهلوی. 19- خورشید نیایشن تقریباً 500 کلمهء پهلوی. 20- آبان نیایشن تقریباً 450 کلمهء پهلوی. 21 - آفرینگان دهمان تقریباً 400 کلمهء پهلوی. 22 - آفرینگان گاثه تقریباً 300 کلمهء پهلوی. 23 - خورشیدیشت تقریباً 400 کلمهء پهلوی. 24 - ماه یشت تقریباً 400 کلمهء پهلوی. 25- قطعه ای از یشت 22 تقریباً 350 کلمهء پهلوی و 60 کلمهء اوستائی. 26- آفرینگان فروردگان نام دیگریست از برای آفرینگان دهمان. 27- ماه نیایش (؟).
کتب دینی و اخلاقی و ادبی قریب 446000 کلمه. 28- دین کرت تقریباً 169000 کلمهء پهلوی. 29- بندهش تقریباً 13000 کلمهء پهلوی. 30- داتستان دینیک تقریباً 28600 کلمهء پهلوی. 31- تفسیر بر وندیداد پهلوی تقریباً 27000 کلمهء پهلوی. 32- روایات پهلوی تقریباً 26000 کلمهء پهلوی. 33- روایات همت(40) اشووهشتان تقریباً 22000 کلمهء پهلوی. 34- دینیک وچرکرت. (رجوع کن بشمارهء 13). 35- منتخبات از زاتسپرم تقریباً 19000 کلمهء پهلوی. 36- شکند گمانیک وچار تقریباً 16700 کلمهء پهلوی. 37- شایست نی شایست تقریباً 13700 کلمهء پهلوی. 38- داتستان مینوک خرت تقریباً 11000 کلمهء پهلوی. 39- نامه های منوچهر تقریباً 9000 کلمهء پهلوی. 40- ارتای وراژنامک تقریباً 8800 کلمهء پهلوی. 41- ستایشن سی روزهء کوچک تقریباً 5260 کلمهء پهلوی. 42- جاماسپ نامک تقریباً 5000 کلمهء پهلوی. 43- بهمن یشت تقریباً 4200 کلمهء پهلوی. 44- ماتیکان یوشت فریان تقریباً 3000 کلمهء پهلوی. 45- پرسشهائی که به آیات اوستا پاسخ داده شده است تقریباً 3000 کلمهء پهلوی. 46- اندرچ اتورپات مارسپندان (چهار یک این رساله از بین رفته است و بنظر «وست» نسخهء کامل آن اگر در دست بود شامل تقریباً 3000 کلمه میشد، وست کتاب خاصیت روزها را که با این رساله همراه است نیز در ذیل همین عنوان یاد کرده است و گوید مجموع آن شامل 300 کلمه است. اندرز مذکور و سی روزهء ضمیمهء آن در متون پهلوی انکلساریا صص 58 تا 71 طبع شده و نگارنده آن را بنثر ترجمه کرده و ببحر متقارب بنظم آورده است که در سال دوم مجلهء مهر بطبع رسیده است). 47- پتیت ایرانیک تقریباً 2200 کلمهء پهلوی. 48- پندنامک وژرک میتر بوختکان تقریباً 1760 کلمهء پهلوی. 49- پتیت اتوپارت مارسپندان تقریباً 1490 کلمهء پهلوی. 50- پندنامک زردشت تقریباً 1430 کلمهء پهلوی. 51-اندرچ ائوشنرداناک تقریباً 1400 کلمهء پهلوی. 52- آفرین شش گاهنبار تقریباً 1370 کلمهء پهلوی. 53- واچکی ایچند اتورپات مارسپندان تقریباً 1270 کلمهء پهلوی. 54- ماتیکان گجستک ابالش تقریباً 1200 کلمهء پهلوی. 55- ماتیکان سی روچ تقریباً 1150 کلمهء پهلوی. 56- پتیت وترتکان تقریباً 1100 کلمهء پهلوی. 57- پتیت خوت تقریباً 1000 کلمهء پهلوی. 58- ماتیکان هپت امهرسپنت تقریباً 1000 کلمهء پهلوی. 59-اندرزهائی بمزدیسنان تقریباً 980 کلمهء پهلوی. ظاهراً این رساله همان است که بنام «اندرژ داناگان بمزدیسنان» جزو متون پهلوی انکلساریا از صفحهء 51 الی 54 طبع شده و دارای چند واژهء اوستائی است. 60-اندرز دستوران بر بهدینان تقریباً 800 کلمهء پهلوی. 61- خصایص یک مرد شادمان (عدد کلمات این رساله را «وست» معین نکرده است و بنظر میرسد که این رساله همان باشد که جزو متون انکلساریا بنام «اپرخیم و خرت فرخ مرت» یعنی «در خوی و خرد مرد فرخ» از صفحهء 162 تا 167 بطبع رسیده و عدد کلمات آن 920 است بتقریب). 62- ماتیکان ماه فرورتین روچ خورت تقریباً 760 کلمهء پهلوی. 63- آفرین هفت امهرسپنتان (امشاسپنتان) یا آفرین دهمان تقریباً 700 کلمهء پهلوی. 64- پدری پسر خود را تعلیم میدهد تقریباً 600 کلمهء پهلوی. 65- ستایش درون (نان معروف) تقریباً 560 کلمهء پهلوی. 66- آفرین ارتا فروشی تقریباً 530 کلمهء پهلوی. 67- اندرژ داناک مرت تقریباً 530 کلمهء پهلوی. 68- اشیرواد تقریباً 350 - 560 کلمهء پهلوی. 69- آفرین میزد تقریباً 450 کلمهء پهلوی. 70-اندرچ خسروی کواتان تقریباً 380 کلمهء پهلوی. 71- چم درون (نان مقدس) تقریباً 380 کلمهء پهلوی. 72- نماز اوهرمزد تقریباً 340 کلمهء پهلوی. 73- سخنان اتور فرنبغ و بوخت آفریذ دو رساله است و مجموعاً شامل 320 کلمه است(41). 74- نیرنگ بوی داتن تقریباً 230 تا 260 کلمهء پهلوی. 75- نام ستایشنیه تقریباً 260 کلمهء پهلوی. 76- پنج دستور از موبدان و ده پند برای بهدینان تقریباً 250 کلمهء پهلوی. 77- آفرین وژرگان تقریباً 200 کلمهء پهلوی. 78- آفرین گاهنبار چشنیه تقریباً 300 کلمهء پهلوی. 79- اور متن شه ورهرام ورچاوند تقریباً 190 کلمهء پهلوی. 80- داروک خرسندیه تقریباً 120 کلمهء پهلوی. 81- پاسخهای سه مرد دانشمند بشاه تقریباً 90 کلمهء پهلوی. 82- ماتیکان سی یَزَتان تقریباً 80 کلمهء پهلوی. متون غیر دینی پهلوی قریب 41000 کلمه. 83- قانون مدنی پارسیان در عهد ساسانی(42) تقریباً 42000 کلمهء پهلوی. 84- کارنامک ارتخشتر پاپکان تقریباً 5600 کلمهء پهلوی. 85- ادی واتکار زریران تقریباً 3000 کلمهء پهلوی. 86- خسرو کواتان وریذکی تقریباً 1770 کلمهء پهلوی. 87- فرهنگ پهلویک تقریباً 1300 کلمهء پهلوی. 88- ابرادوین نامک نپشتن تقریباً 990 کلمهء پهلوی. 89- شتروهای ایران تقریباً 880 کلمهء پهلوی. 90- وچارشن چترنگ (ماتیکان چترنگ) تقریباً 820 کلمهء پهلوی. 91- درخت آسوریک تقریباً 800 کلمهء پهلوی. 92- ابرستایینی تاریه سور آفرین تقریباً 400 کلمهء پهلوی. 93 - افدیها وسهیگیهای سگستان تقریباً 290 کلمهء پهلوی. سوای این گردآورده ها باز هم قسمتهائی هست که یادآوری نشده از قبیل «اندرچ پیشینکان» در چهار فقره و 280 کلمه که جزو متون پهلوی انکلساریا صفحهء 39 بطبع رسیده است و «چیتاک اندرچ فریود کیشان» که از صفحهء 41 تا 50 متون مزبور بطبع رسیده و مجموع آن 1820 کلمه است و «اندرچ و یه زات فرخ پیروژ» در صفحهء 73 همان کتاب تقریباً 466 کلمه و «ابور پنج خیم هوسروان».
متون غیر دینی پهلوی:
در همان کتاب از صفحهء 129 الی 131 در 260 کلمهء دیگر «اورپتمانی کتک خوتائیه» از صفحهء 141 تا 143 همان کتاب در 459 کلمهء دیگر «واچکی چند هچ وژرک متر» صفحهء 85 و «افسون گزندگان» و قسمت های بی سر و ته دیگر که باز در همان کتاب طبع شده است. و مهمتر از همه «ماتیکان هزارداتستان» یعنی گزارش هزار فتوای قضائی است. کتبی نیز بوده است که در عهد اسلامی از آنها استفاده میشده و بعدها از میان رفته است. مانند «آئین نامک» که محتوی مجموعه ای بوده است از اخلاق و فرهنگ و رسوم و آداب و بازیها و ورزشها و سخنان بزرگان و آئین رزم و بزم و عزا و سور و زناشوئی و غیره و ابن قتیبه و دیگر ادبای عرب بسیاری از فصول این کتاب را نقل کرده اند و در خاتمهء مادیکان چترنگ که بزبان پهلوی باقی است گوید «اصل بازیدن شطرنج این است که نگرش (ملاحظه) توخشش (سعی) در نگاه داشتن و مواظبت ابزار خود بیشتر کنی تا در بردن و زدن ابزار طرف بازی و به امید و طمع زدن ابزار حریف دست بد بازی نکنی، و شمار ابزار خود را بداری چنانکه یکی را بکاراندازی و دیگری را بپرهیز و احتیاط گذاری و نیز همواره باصل بازی توجه کنی و پایان را در نظر داشته باشی، چنانکه در آئین نامه نپشته است. از این قبیل است «خوتای نامک» و «کاروند» که جاحظ در البیان و التبیین از قول شعوبیه از آن هر دو کتاب و فصاحت و بلاغت هر یک تعریف میکند و میگوید:
«و من احب ان یبلغ فی صناعة البلاغة و یعرف الغریب و یتبحر فی اللغة فلیقرأ «کتاب کاروند» و من احتاج الی العقل و الادب و العلم بالمراتب و العبر و المثلات و الالفاظ الکریمة و المعانی الشریفة فلینظر الی «سیرالملوک» (43). دیگر کتاب «دستوران» یکی از کتب قضائی عهد ساسانیان که در آغاز به زبان پهلوی بوده است و اکثر منابع آن با «ماتیکان هزار داتستان» یکی است و فعلاً ترجمهء این کتاب بزبان سریانی موجود است - این نسخه در قرن هشتم میلادی بوسیلهء رئیس نصارای ایران «عیشو بخت» تألیف یا ترجمه شده است اما مترجم عیسوی مزبور قواعد حقوقی ایران را تغییر داده است تا با اوضاع و احوال همکیشان او مناسبتر باشد(44). دیگر کتبی مانند ویس و رامین و کتابی در منطق که ترجمهء عربی آن باقی است و «کتاب السکیین» که مسعودی نقل می کند، و اصل پهلوی «شکند گمانیک وچار» و آنچه بعدها در جای خود اشاره خواهد شد.
آثار دیگر سوای سکه ها که از حیث لغات مخصوص و رمز شهرهائی که سکه در آنها زده میشده است، و شکل تاجها که هر یک علامت مخصوص و دارای ویژگیهای تاریخی و اشارات مخصوص است، مهره ها است که از آن عهد بدست آمده و می آید و بر این مهره ها کلماتی غیر از نام های خاص بعنوان شگون و میمنت نقش میشده و صورت حیوان یا علاماتی دیگر نیز بر آن منقوش میگردیده است. در ضمن این مهره ها نام چند موبد و چندین لقب نیز دیده شده است.(45)(سبک شناسی بهار ج 1 صص38 - 51). کریستنسن آرد: پهلوی از زبانهای متوسط ایران و بر دو قسم است: پهلوی ساسانی که در جنوب غربی ایران (پارس) متداول و زبان رسمی ساسانیان بشمار میرفته است، دیگر زبانی که در برخی کتیبه های پادشاهان ساسانی در کنار خطوط پهلوی سابق الذکر منقور است و در آغاز دانشمندان آن را لغت کلدانی پهلوی می نامیدند که چندان اسم مناسبی نبود. آندرآس(46) این لغت اخیر را پهلوی اشکانی که زبان رسمی دربار پارت بوده است تشخیص داد. این هر دو زبان را با خطی که مشتق از الفبای آرامی است می نوشته اند با قدری تفاوت در اشکال حروف. آثار دینی زردشتیان عهد ساسانی را بلغت پهلوی ساسانی می نوشته اند، لکن آنچه امروز باقی است استنساخی است که بعد از انقراض ساسانیان کرده اند و غلط و اشتباه بسیار در آن راه دارد. از این جهت در قرائت آثار قدیم خوانندگان دچار خطا و تردید شده اند. بعلاوه بسیاری از کلمات حتی از معانی معمول و متداول را با ایدئوگرام های آرامی می نوشته اند، یعنی بجای بعضی کلمات در کتابت لغات آرامی می نشاندند ولی در خواندن فارسی آن را بزبان میرانده اند، فقط بدنبال بعضی از ایدئوگرامها بخصوص در افعال، مزید مؤخر ایرانی اضافه میکردند. در ترکستان چین ناحیهء تورفان قطعات بسیار از آثار دینی مانویان بدست آمد، که بخط سریانی موسوم به استرانگلو(47)بدون ایدئوگرام و هزوارش، نوشته شده و همهء کلمات آن بصورت ایرانی خالص است. آندرآس(48) فوراً متوجه شد که هر دو زبان پهلوی سابق الذکر درین قطعات هست. اما مولر(49) که اول کسی است که ایرانی بودن این متون را ثابت و نخستین تلخیص آنها را منتشر کرد و نیز زالمان (50) که تلخیصات مولر را مجدداً بخط عبری طبع نموده و فهرست لغاتی بر آن افزوده، دو زبان سابق الذکر را درست تشخیص نداده اند. اختلاف اصلی این دو زبان پهلوی را آندرآس(51) معلوم کرده و بعد تدسکو(52)آن را با شرح و تفصیل بیشتری تأیید کرده است. زبان اشکانیان متعلق بلغت ایران مرکزی است که فعلاً لهجه های ایالات ساحلی بحر خزر و سمنان و لحن های نواحی کاشان و اصفهان و لهجهء گورانی و غیره از آن حکایت میکند. این دو زبان را که معمولاً بنام لهجهء شمالی یا شمال غربی و لهجهء جنوب غربی میخوانند، امروز کاملاً مورد دقت قرار داده و از رموز صرف و نحوی و صوتی آنها آگاهی حاصل کرده اند. این اطلاع دقیق دانشمندان را موفق کرده است که مقدار تأثیر زبان اشکانی را در پهلوی ساسانی معلوم کنند و معلوم است که تأثیر زبان نشانهء نفوذ تمدن اشکانی در تمدن ساسانی است. لغات بسیار که مربوط بمفاهیم دینی و سیاسی و اجتماعی است یا اسم اسلحه و وسایل ارتباط و اصطلاحات پزشکی و عبارات عادی حتی بعضی افعال متداول که در زبان ساسانیان و فارسی کنونی هم رواج دارد، صورت اشکانی خود را حفظ کرده اند. بسی از مستثنیاتی که در فونتیک فارسی هست و خلاف قاعده شمرده میشود، نتیجهء نفوذ کلمات شمالی در لغت زبان جنوب غربی است که بعد از طلوع ساسانیان زبان رسمی کشور گردید. (ایران در زمان ساسانیان کریستنسن ترجمهء یاسمی چ2 مقدمه صص62 - 63). و نیز در ذکر منابع تاریخی سیاسی و مدنی عهد ساسانیان آرد: 1- مآخذ ایرانی معاصر ساسانیان - ادبیات پهلوی نخست باید دانست که مقداری کتیبه موجود است که بعضی از آنها را کاملاً نمیتوان خواند و بطور دقت نمیتوان بر اجزاء آنها اطلاع حاصل کرد. مفصلترین کتیبه های عهد ساسانی یکی نقوش پایکولی واقع در کردستان، شمال قصر شیرین و دیگری کتیبه ای است که در نقش رستم بر دیوار شرقی بنای مشهور به «کعبهء زرتشت» منقور است. کتیبهء اول را که به دو زبان رسمی آن عهد یعنی پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی نوشته شده، در روی چهار ضلع یک برج مربعی رسم کرده اند. پیکر برجستهء نرسی پادشاه ساسانی در هر چهار طرف برج مرتسم بوده، اما برج خراب شده و جز قاعدهء آن بر جای نیست. بیشتر سنگهایی که دارای خطوط بوده از بین رفته و باقیماندهء آنها در اراضی اطراف پراکنده گشته است. ترجمهء بسیار ناقص از بعض قطعات این کتیبه در سال 1868 م. بوسیلهء توماس در مجلهء انجمن پادشاهی آسیایی انتشار یافت و مآخذ آن رونویسی بود که سابقاً راولنسن نموده بود. بعد از آنکه آندرآس توجه فضلا را به کتیبهء پایکولی جلب کرد، هرتسفلد در 1911 م. به دیدار آن شتافت و در 1913 م. مجدداً به آن نواحی مسافرت کرد و عکسها و قالب گیریهایی از قطعات موجود سنگ برداشت. در 1914 م. مقدمهء شرحی از مندرجات این کتیبه را در یادداشتهای آکادمی برلن منتشر کرد و در 1924 م. صورت اصلی نقوش پایکولی را با کتیبه های دیگر در دو مجلد بزرگ طبع نمود(53) و ترجمهء انگلیسی و شرح و توضیح کاملی با فهرستی جامع از لغات مندرجه بر آن افزود. جلد دوم این کتاب مخصوص عکسهای احجار مذکور است. مؤلف کوشیده است که در اجزاء پراکندهء این کتیبه نظمی بدهد و به این ترتیب حتی الامکان صورت اصلی آن را تجدید کند. این کتاب حاوی اطلاعات بسیار سودمند است و انتشار این کتیبه با وجود شکستگی و پراکندگی موجب افزایش اطلاع ما نسبت بدو زبان پهلوی سابق الذکر شده است. کتیبهء «کعبهء زردشت» که بزبان پهلوی ساسانی است، در سال 1936 م. توسط هیئت علمی انستیتوی شرقی شیکاگو به سرپرستی اریش اشمیت(54) کشف و توسط اشپرلینگ(55) در مجلهء آمریکائی زبان و ادبیات سامی(56) به سال 1937 م. منتشر شده است. تصویری از آن در طی مقالهء دیگری از همین نویسنده در مجلهء انجمن شرقی آلمان، ج 91 ص 256 و بعد، دیده می شود. اشپرلینگ این کتیبه را از نرسه دانسته است ولی من بدلایلی که در گزارش تقدیمی خود به بیستمین کنگرهء مستشرقین (منعقده در سال 1938 م.) بروکسل ذکر کرده ام، معتقد بودم که بانی این کتیبه شاپور اول است. این گزارش قرار بود به صورت مقاله ای در یادگارنامه ویلیمس جکسون در بمبئی طبع شود، ولی متأسفانه انتشار این کتاب بتعویق افتاد. بعد از آن آقای هنینگ(57)در بولتن شرقی، ج 9 صص849 - 823 با دلایل قطعی همین مطلب را ثابت کرد. در این کتیبه پس از ذکر عده ای از شهرهای سوریه، جنگهای شاپور اول با روم و اسارت والریانوس قیصر روم بیان شده است. این قسمت متأسفانه از گذشت زمان آسیب فراوان دیده ولی آقای هنینگ آن را با کمال دقت مورد مطالعه قرار داده است. در آخر کتیبه که بهتر محفوظ مانده و هنینگ به نقل بخشی از آن در مقالهء فوق الذکر پرداخته است، شاپور اول به ذکر آتشگاههایی که برای خود و اعضای خاندان سلطنت و عده ای از بزرگان دولت تأسیس کرده است می پردازد.
صورت کتیبه های ساسانی: کتیبهء اردشیر اول در نقش رستم که به سه زبان نوشته شده است (پهلوی ساسانی و پهلوی اشکانی و یونانی) و حکایت میکند که دو تصویر نقش برجسته، یکی پادشاه اردشیر و دیگری خداوند اهورمزداست. (هرتسفلد، پایکولی، ج 1، ص 84 و مابعد). کتیبهء شاپور اول در نقش رجب که به سه زبان مذکور نوشته شده است و نشان می دهد که نقش متعلق به شاپور پسر اردشیر است (هرتسفلد پایکولی، ج 1 ص86 ج 2 تصویر 209). کتیبهء شاپور اول در حاجی آباد که به دو زبان پهلوی ساسانی و پهلوی اشکانی نوشته شده و حکایت تیر انداختن پادشاه است، متن این کتیبه در آخر کتاب بندهشن چاپ وسترگارد(58) انتشار یافته، همچنین عین کتیبه و آخرین ترجمهء آن در کتاب پایکولی (ج 1 صص87 - 89) مسطور است. کتیبهء بنای شاپور اول در شهر شاپور به دو زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی. (رجوع کنید به گیرشمن(59)، مجلهء صنایع آسیایی(60)، دورهء دهم صص123 - 129 و همچنین مقالات اولاف هانزن(61) در مجلهء انجمن شرقی آلمان، دورهء 92، 1938 ص441 و بعد). کتیبهء پهلوی ساسانی از شاپور اول در کعبهء زردشت نقش رستم، برای توضیح بیشتر رجوع شود به مقالهء اشپرلینگ(62) در مجلهء آمریکائی زبان و ادبیات سامی(63) دورهء 53، شمارهء 2، صص 126 - 144 و نیز مقالهء دیگر همین نویسنده در مجلهء انجمن شرقی آلمان دورهء 91 صص 582 - 625 و مقالهء هنینگ در بولتن شرقی، دورهء 9 ص823. کتیبهء پهلوی ساسانی از موبد کرتیر هرمزد در نقش رجب. صاحب کتیبه شرحی از پارسایی خود و خدماتی که به کشور ایران در عهد شاپور اول و هرمزد اول و وهرام اول و وهرام دوم نموده بیان کرده است. (هرتسفلد، پایکولی ج 1 صص92 - 89) کتیبهء دیگری از همین شخص در بالای نقش برجستهء شاپور اول در نقش رستم کنده شده، ولی بسیار تباه گردیده است (هرتسفلد، پایکولی، صص92 - 93) (مقایسه شود با تاریخ باستان صص100 - 101). کتیبهء نرسی در پایکولی، که بدو زبان پهلوی نوشته شده و شرح جنگ این پادشاه با وهرام سوم است و تفصیل اطاعت بزرگان را نسبت به شاهنشاه بیان می کند. (هرتسفلد پایکولی ج 1 صص94 - 119). کتیبهء پهلوی ساسانی که در روی نقش وهرام اول در شاپور فارس کنده شده و حاکی از اسامی و القاب شاه نرسی و پدر و جد اوست. (هرتسفلد، پایکولی ج 1 ص 121). (مقایسه شود با ص173 همانجا). کتیبهء پهلوی ساسانی که به امر شاپور دوم در غار کوچک طاق بستان در کنار نقش دو شاپور ساخته شده و حاکی از اسامی و القاب شاپور دوم و پدر و جد اوست. (هرتسفلد، پایکولی ج 1 ص123). کتیبهء پهلوی ساسانی شاپور دوم که در سمت چپ کتیبهء فوق واقع شده و حاوی نام و القاب شاپور سوم و پدر و جد اوست (هرتسفلد، پایکولی ج 1 ص122). کتیبهء پهلوی ساسانی تخت جمشید که در سال دوم سلطنت شاپور دوم نقر شده است. (هرتسفلد، پایکولی ج 1 ص121). کتیبهء دیگر به خط پهلوی ساسانی در تخت جمشید که به امر دو تن از بزرگان کشور بنام شاپور دوم ساخته شده است. (هرتسفلد، پایکولی ج 1 ص122). کتیبه های متعدد کوچکی که در دربند به فرمان امراء آنجا ساخته شده و تاریخ آنها قرون اخیر عهد ساسانیان است. (نیبرگ، سالنامهء انجمن علمی آذربایجان، بادکوبه 1929 م.) (به زبان روسی). کتیبه هایی که در کنیسهء جهودان شهر دورا نقش شده است. برای اطلاع بیشتر رجوع شود به پالیارو، کتیبه های پهلوی کنسیهء دورا (کاوشهای دورا،مرحلهء ششم، نشریات دانشگاه ییل 1936 م.)(64). پاپیروس های پهلوی: پاپیروس های پهلوی در مجموعهء پاپیروس موزه های دولتی برلن ناشر اولاف هانزن (از نشریات آکادمی پروس 1937)(65). خطوط مهرهای ساسانی اسامی و القاب عدهء کثیری را نشان میدهد و مشتمل بر عبارات مختصر و بی تغییر است(66).
سکه های پهلوی: سکه های پهلوی ساسانی برای تاریخ این عهد بسیار مهم است. از آنجا که سلاطین ساسانی هریک تاج مخصوصی داشته اند میتوانیم از روی این سکه ها در حجاریهایی که دارای خط نیستند، پادشاهان را بشناسیم. ظاهراً مسکوکات عهد ساسانی دو قسم بوده است یکی طلا و دیگری نقره، ولی میان قیمت طلا و نقره نسبت ثابتی موجود نبوده است. مسکوکات طلا (دینار) بندرت بدست میافتد. پادشاهان نخستین این سلسله گویا سکهء طلایی داشته اند، که از حیث وزن، با سکهء امپراطوران روم در آن عصر که اوری(67) نام داشته مساوی بوده است. بعلاوه فعلاً پولهای طلائی از آن عهد در دست است که از حیث بزرگی با هم اختلاف دارند. درهم نقره را همیشه تقریباً به یک وزن ضرب میکرده اند و آن وزن هم مأخوذ از درهمهای فینیقی است که آخرین پادشاهان اشکانی بتقلید آن سکه زده اند. سنگینی این درهم ها بین 65/3 و 94/3 گرم است. بطور کلی قیمت درهم ساسانی معادل 79/0 فرانک طلا بوده است. این دراهم برخلاف درهم های اشکانی پهن و نازک است. ستیر (ستاتر) ارزش چهار درهم داشته است. سکه های کوچک نقره هم ضرب می کرده اند از این قرار: دیوبول (68) (معادل نیم درهم) و اوبول یا دانگ (معادل یک ششم درهم) و «همیوبول» (معادل یک دوازدهم درهم). مقداری سکهء مخلوط مس و قلع و سرب از عهد اردشیر اول و شاپور دوم باقی است. انواع سکه های مس، که قیمت مختلف داشته و گویا اساس آنها مأخذ نقره بوده در دست است. کوچکترین پولی که اسم آن بما رسیده پشیز است. امراء و فرمانفرمایان شرق، ملقب به کوشان شاه، سکه هایی بتقلید مسکوکات شاهنشاهی ضرب کرده و صورت و نام و لقب خود را بر آن نگاشته اند(69). در یک طرف درهم های ساسانی تمثال شاهنشاه و در طرف دیگر نقش آتشدان دیده میشود. بخط پهلوی نام و لقب شاهنشاه را در یک طرف نگاشته اند و غالباً در طرف دیگر هم باز اسم شاهنشاه تکرار میشود. گذشته ازین هر سکه دارای علامت و نشانی خاص است، که گاهی از حروف و گاهی از نقوش مختلف ترکیب گردیده است، گاهی هم سال سلطنت پادشاه را در آن قید کرده اند. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ2 صص68 تا 73).
ط پهلوی.
[پَ لَ] (اِخ) (قوم...) پارت. مردم سرزمین پارت. (پرثوه) و یسمی هذا الصقع [صقع الجبل] بلاد البهلویین و هی همدان و ماسبذان و مهرجان قذف و هی الصیمرة و قم و ماه البصره و ماه الکوفه و قرماسین و ماینسب الی الجیل و لیس منه الری و اصبهان و قومس و طبرستان و جرجان و سجستان و کرمان و قزوین و الدیلم. (کتاب البلدان ابن الفقیه).
(1) - ن ل: اگر پهلوانی (و در این صورت اینجا شاهد نیست).
(2) - الفبای آرامی از الفبای فینیقی مأخوذ است. رجوع بفرهنگ ایران باستان پورداود ج 1 صص150 - 161 و برهان قاطع چ معین «آرامی» شود.
(3) - پارتی.
(4) - پارسیک.
(5) - سبک شناسی ج 1 ص70 - 74 و 86 .
(6) - Parthava.
(7) - Kartir.
(8) - Paikuli.
(9) - Rawlinson.
(10) - Hertzfeld.
(11) - Silvesrtre de Sacy.
(12) - uzvartan.
(13) - azanti. (14) - در اینجا مراد فارسی است.
(15) - در متن «هستم».
(16) - در متن «هستم».
(17) - در متن «هستم».
(18) - صحیح کلمه (بسریا ) می باشد.
(19) - محقق دانشمند سهراسب جمشید جی بلسارا در این باره این عقیده دارند که در آمدن عنصر سامی در پهلوی برای آن بود که زبان مزبور اقوام غیر ایرانی یا سامی را که در آن عصر در تحت سیادت ایران زندگانی میکردند به آسانی دریافته شود - در نظر محقق مشارالیه در شهرها و دیگر جاهای بزرگ که مردم سامی و ایرانی در آنجا با هم می آمیختند کلمات سامی را چنانکه نوشته بودند تلفظ میکرده اند ولی در جاهای دیگر به جای الفاظ سامی در خواندن الفاظ معادل ایرانی به کار می برده اند.
(20) - این قول بر اساسی نیست.
(21) - این قول نیز بر اساسی نیست.
(22) - اتفاقاً در همان جای دو عدد پوست آهوی دیگر که قبالهء زمینی است بخط یونانی بتاریخ 150 ق.م. بدست آمده و از این رو میتوان دانست که در ظرف این مدت (بین 150 - 120) خط یونانی بخط آرامی برگشته است و این در دورهء اشکانیان بوده است و دلایلی هست که قدیمتر از این زمان نیز خط آرامی که خط پهلوی از آن گرفته شده است در ایران متداول بوده و بعد از آمدن یونانیان منسوخ شده و باز دوباره رواج یافته است.
(23) - این اصطلاح صحیح نیست.
(24) - اینک خاورشناسان اصطلاح پارتی را بکار میبرند.
(25) - پهلوی شمالی بخطی نوشته میشد که آن را خط اشکانی مینامند.
(26) - تورفان ایالتی است از ترکستان چین در ناحیهء کوهستانی تیانشان، در شمال غربی چین و ذکر آن در تاریخ چین آمده است. آنجا در دست مردمی ایرانی و مانوی بوده و بعدها ترکان بر آن دست یافته اند و تا دیری مرکز مانویان بوده و سپس خرابه های آن بدست مسلمین افتاده است.
(27) - هیئت اعزامی انگلیس بریاست «اشتاین» در 1900 - 1901 م. و هیئت آلمانی بریاست «گرون» و غیره در سال 1902 - 1903 و ریاست «لکک» و «بارتوس» در سال 1913 - 1914 و هیئت فرانسوی بریاست «پلیو» در سال 1906 - 1909 و چندین هیئت روسی که دو هیئت آنها بریاست «دولان بورک» رفته اند و آخرین آنها در سنهء 1914 - 1915 بوده است و هیئتهای ژاپونی هم از سال 1910 ببعد مسافرتهائی به آنجا نموده اند. رجوع به «ساسانیان - کریستن سن» شود.
(28) - مجمل التواریخ والقصص چ تهران. بهار. صص93 - 94 (ولی این تعداد قطعی نیست).
(29) - این کتاب در بمبئی در ضمن متون پهلوی بطبع رسیده است و بسیار مورد اعتنای خاورشناسان و عالمان بزبان پهلوی قرار دارد و مجموع آن 54 فقره در شش صفحه (صص 109 تا 114) است.
(30) -منجمله ضمیر اول شخص منفصل در پهلوی جنوبی «من» با نون غنه و در شمالی «از» بوده است. دیگر بعضی اسامی در شمالی صرف میشد، مانند «وناسیدن» یعنی زیان کردن که در جنوبی تنها اسم جامد آن «وناس» بمعنی گناه معمول بوده است. دیگر فعل «کردن» از ریشهء «کر» و اسم مصدر «کرشن» و امر «کر» و مضارع «کِرُم - کری - کرد الخ» در شمالی هست و در جنوبی این فعل با اسم مصدر «کنشن» و امر «کن» و مضارع «کنم - کنی - کند» صرف میشود و بر این قیاس است لغات و مصطلحات دیگر.
(31) - از آنجمله در دو قبالهء اورامان دو هزوارش تازه دیده شد یکی «زنبونتن» بمعنی خریدن؛ دیگر «مزنبونتن» بمعنی فروختن که تازگی داشت، همچنین هزوارشهائی در کتاب درخت آسوریک دیده میشود که جای دیگر نیست.
(32) - رجوع شود به تاریخ سکه های مشرقی دمورگان ج1.
(33) - یعنی درخت سرزمین آسورستان که بین النهرین باشد. «یک» همان یاء نسبت است.
(34) - آیاتکار - در اصل «اذی واتکار» که یادگار شده است، مرکب است از «یاد» حافظه و «کار» بمعنی جنگ و واقعه یعنی یادداشت کار، و «زریران» با الف و نون نسبت منسوب به «زریر» برادر و سپهسالار گشتاسپ که در جنگهای دینی بدست «ویدرفش» جادو کشته شد.
(35) - آئین نامک مجموعهء آداب و تربیت و فرهنگ ملی و درباری ساسانیان که بعد از عرب باقی بوده است و ابن قتیبه مکرر گوید آن کتاب را قرائت کرده است و امروز فصولی از آن در کتب ادب موجود و خود آن کتاب از بین رفته است.
(36) - طبق قرائت خاورشناسان «کرتیر».
(37) - برای تفصیل بکتاب فقه اللغة ایرانی قسمت جمع آوری «وست» رجوع شود.
(38) - این کتاب مخلوطی است از اوستائی و پهلوی و رسالهء عملی است در باب اجرای مراسم دینی زردشتی و با «ائیرپتستان» با هم در یک جلد چاپ شده است.
(39) - قسمت مختصری از یک وچرکرت که شبیه بسی روزه است در صفحهء 128 متون پهلوی طبع جاماسپچی منوچهر متن و حاشیه بچاپ رسیده است.
(40) - آقای پور داود گویند که «مارکوارت» این نام را «امیت» میخواند یعنی امید.
(41) - جزو متون پهلوی دو مقاله است یکی موسوم به «سخن ایوچند اتور فرنبغ فرخ زاتان» قریب 100 کلمه، دیگر موسوم به «سخنان بوخت آفریذ و اتورپات زرتشتان» قریب 230 کلمه و ظاهراً وست این دو مقاله را در نظر داشته و آندو را در هم ریخته است.
(42) - دکتر وست مینویسد این کتاب بیش از 42000 کلمه بوده است، ازین مقدار بنظر میرسد که 24 هزار کلمه موجود باشد و این همان قسمتی است که در ضمن بیست جزوه بدست «تهمورث دین شاه جی» افتاد. از قرار گفتهء «وست» باید این همان «ماتیکان هزار داتستان» باشد که بطبع رسیده است و نام آن هم در فهرست «وست» دیده نمیشود.
(43) - البیان والتبیین چ قاهره ج 3 صص6 - 7.
(44) - ترجمهء ایران در زمان ساسانیان تألیف کریستن سن (ص 30 چ1 تهران).
(45) - چندین سنگ قیمتی بدست آمده است که صورت و نام موبدان بر آنها منقوش است از جمله یکی «پاپک» موبد خسرو شاد هرمز، دیگر «دات شاهپوهر» موبد اردشیر خره، دیگر «فرخ شاهپور» موبد ارّان خوره شاهپور، دیگر «بافرک» موبد میشان. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان کریستن سن چ1 تهران ص 72).
(46) - Andreas.
(47) - Estranghelo.
(48) - Andreas.
(49) - F.W.K. Muller.
(50) - C. Salemann.
(51) - Andreas.
(52) - P. Tedesco. (53) - پایکولی شرح بنا و کتیبهء اوایل تاریخ شاهنشاهی ساسانیان، برلن 1924 م. و همچنین رک: صنایع ایران پوپ Iص 568 و مابعد.
(54) - Erich F.Schmidt.
(55) - Sperling.
(56) - American Journal of Semitic Languages and Literature.
(57) - W.B.Henning.
(58) - Westergaard.
(59) - Girshman.
(60) - Revue des arts asiatiques.
(61) - Olaf Hansen.
(62) - Sperling.
(63) - American Journal of Semitic Languages and Literature.
(64) - A. Pagliaro, the Pehlevi Dipinti in the Dura Synagogue (Excavation at
Dura Europos, 6th. Season,
Yale University press 1936).
(65) - Papyri Die Mittelpersischen Papyri der Papyrussammlung des Staatlichen
Mussen zu Berlin, herausg. Von Olaf
Hansen.
(66) - هرن در مجله شرقی آلمان ج 44 ص660 و مابعد، مهرهای ساسانیSassanidische Sigelsteine Steindorfناشر هرن و اشتاین درف. برلن 1891. هرتسفلد، پایکولی ص 74 و بعد. تاریخ صنایع، ج 1 ص784 - 815 (Fhillisackerman) ج 4 ص56 - 255
(67) - Aurei.
(68) - Diobole. (69) - کتب جدید راجع بمسکوکات ساسانی بقرار ذیل است: فردنجی، مسکوکات ساسانی، بمبئی 1924
Furdonjee. D. I. Paruch, Sassanian
Coins.
واسمر، مسکوکات ساسانی در موزهء ارمیتاژ مجلهء مسکوکات 1928 ص 249 ببعد
R. Vasmer, Sassanian Coins in the
Ermitage, Numismatic Chronicle, 1928.
مقالهء ووندتسل Wundzettel بزبان روسی در کارهای دانشکدهء شرقی دانشگاه آسیای مرکزی تاشکند 1927 هرتسفلد، مسکوکات کوشان و ساسانی Kushano - Sasanian Coins(یادداشتهای باستان شناسی هند
Mem. of the Archeol. Survey of Indiaشمارهء 38، سال 1930)، مقایسه شود با پایکولی، ص35 ببعد؛ جی، الن J.Allan و ترور C.Treverدر تاریخ صنایع ایران پوپ (I)صص 816 - 830 و IVو صص 251 - 254. راجع باصطلاحات پهلوی رک: فرهنگ پهلوی The Farhang i Pahlavikچ یونکر Junkerهایدلبرگ 1912 فصل 30 شایست نی شایست (چ تاوادیا هامبورگ 1930 مقدمه صص14 - 16). پهلوی.
[پَ لَ] (اِخ) (بندر...) نامی که در فاصلهء معینی به بندر انزلی دادند. رجوع به بندر انزلی شود.

پهلوی.

[پَ لَ] (اِخ) (سلسلهء...) نام سلسله ای که پس از برافتادن سلسلهء قاجاریه توسط رضاشاه پهلوی در سال 1304 ه . ش. تأسیس شد و در بهمن سال 1357 ه . ش. با پیروزی انقلاب اسلامی منقرض گردید.

پهلوی.

[پَ لَ] (اِ) (کلاه...) کلاهی دارای آفتاب گردان، نظیر کلاه سربازان فرانسه.

پهلوی.

[پَ لَ] (اِ) مسکوکی زرین خاص ایران در دورهء سلسلهء پهلوی.

پهلوی خوان.

[پَ لَ خوا / خا] (نف مرکب) که پهلوی خواند. که بپهلوی سخن گوید. آنکه سخن پهلوانی گوید. کسی که پهلوی سراید:
پهلوی خوان پارسی فرهنگ
پهلوی خواند بر نوازش چنگ.نظامی.
ط پهلوی دژ.
[پَ لَ دِ] (اِخ) دهی مرکز دهستان پهلوی دژ بخش بانهء شهرستان سقز، واقع در 21 هزارگزی جنوب خاوری بانه و 3 هزارگزی عباس آباد و 5 هزارگزی مرز ایران و عراق. کوهستانی سردسیر. دارای 165 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و توتون و ارزن و گردو و زغال و مازوج و قلقاف. شغل اهالی زراعت. راه مالرو است. پاسگاه انتظامی دارد. نام قدیم آن ننور بوده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

پهلوی دژ.

[پَ لَ دِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای هفتگانهء بخش بانهء شهرستان سقز. این دهستان در جنوب باختری بخش واقع شده و محدود است از طرف شمال بدهستان سبدلو، از باختر بدهستان سرشیو، بخش مرکزی سقز. از طرف خاور بدهستان پشت آربابا از بخش بانه، از طرف جنوب بمرز ایران و عراق. منطقه ای است کوهستانی و جنگلی، هوای آن سردسیر، آب آن از چشمه سارهای متعدد. سرچشمهء دو رودخانه بنام سلیمان بیک و بوین در این دهستان یعنی در کوههای بین این دهستان و سرشیو است و هر دو رودخانه در دهستان پشت آربابا بهم ملحق میشوند و تشکیل رودخانهء نیروان را میدهند. بلندترین قلهء کوههای مرز در این دهستان کوه کوته رش میباشد که 2842 گز از سطح دریا ارتفاع دارد. از قلل مرتفع بین این دهستان و دهستان سرشیو قلهء کوه هفت تاش را میتوان نام برد که 2446 گز ارتفاع دارد. گودترین نقطهء دهستان اراضی آبادی شترمل میباشد که 1525 گز ارتفاع دارد. محصول عمدهء دهستان غلات و مختصر حبوبات و لبنیات و انواع محصول جنگلی از قبیل مازوج، سقز، قلقاف و غیره است. شغل سکنه زراعت و گله داری و تهیهء زغال و هیزم است. این دهستان از 30 آبادی کوچک تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 3 هزار تن است. قراء مهم آن بشرح زیر است: پهلویدژ، بوین بالا و پائین، کانی ناو، دوسینه. زبان مادری ساکنین دهستان کردی است. راههای دهستان مالرو است و فقط تابستان و فصل خشکی از بانه تا آبادی عباس آباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

پهلوی دژ.

[پَ لَ دِ] (اِخ) یکی از بخشهای شهرستان گنبد قابوس که نام فعلی آن آق قلعه است. این بخش در قسمت مرکزی دشت و طرفین رودخانهء گرگان واقع و محدود است از شمال به بخش اترک و از جنوب ببخش مرکزی شهرستان گرگان و از خاور ببخش مرکزی گنبد قابوس و از باختر ببخش گمیشان. هوای بخش معتدل مرطوب و مالاریائی ،آب آشامیدنی ساکنین از رودخانهء گرگان، محصول عمده غلات و حبوبات و صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. این بخش از 20 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 12 هزار تن است. مرکز بخش قصبهء آق قلعه و قراء مهم آن عبارت است از: دازویلقی که از چند آبادی تشکیل شده، دوگونچی، صحنه بالا، محمد آلق، دوجی، کسلخه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پهلوی دژ.

[پَ لَ دِ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش پهلوی دژ. که نام فعلی آن آق قلعه است. این قصبه در 18 هزارگزی شمال گرگان کنار رودخانهء گرگان واقع است. و از دورهء صفویه پل آجری روی رودخانهء گرگان باقی است. بعد از سال 1310 ه . ش. از طرف ادارهء املاک اختصاصی تغییرات بسیاری در آن داده شده است: خیابانهای مستقیم و عریضی احداث و ابنیهء زیبائی بنا نموده اند. روزهای پنجشنبه هر هفته بازار عمومی در این قصبه دایر است و معاملات عمده ای صورت میگیرد. در حدود یکصد باب دکان، و یک دبستان و دو آسیای موتوری دارد. ادارهء بخشداری، حوزهء 3 آمار، پزشک بهداری، دفتر پست، تلگراف، تلفن، پاسگاه نگهبانی در این قصبه ساکن هستند. جمعیت قصبه در حدود 1000 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3). ||نام قلعهء مبارک آباد ساحل گرگان.

پهلوی کیش.

[پَ لَ] (ص مرکب) که دین پهلوی دارد. متدین بدین پهلوی. متدین بکیش ایرانیان باستان:
تبه کردی آن پهلوی کیش را
چرا ننگریدی پس و پیش را.
دقیقی (از شاهنامهء فردوسی).
ط پهلوی نامه.
[پَ لَ مَ] (اِ مرکب) نامه ای بپهلوی کرده. نامه بخط و زبان پهلوی. ||نامه به آیین پهلوان:
یکی پهلوی نامه از خط شاه
فرستاده آورد و پیمود راه.فردوسی.
ط پهله.
[پَ لَ] (اِخ) نامی است که اطلاق میشده است بر اصفهان و ری و همدان و ماه نهاوند و آذربادگان. (مفاتیح). ولایت اصفهان و ری و دینور. (برهان). نام مجموع پنج ناحیت اصفهان و ری و همدان و ماه نهاوند و آذربایجان. (ابن المقفع از ابن الندیم). نام قسمت شمال غربی ایران یعنی قطعه ای که یونانیان قدیم آن را میدیا مینامیدند و عبارت بود از ناحیهء ری و اصفهان... (قاموس الاعلام ترکی).

پهله.

[پَ لَ] (اِخ) دهی مرکز بخش زرین آباد از شهرستان ایلام، واقع در 144 هزارگزی جنوب خاوری شهر ایلام. کوهستانی، گرمسیر، آب آن از رودخانهء میمه و چشمه سار، محصول آنجا غلات و حبوبات و تریاک و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، راه مالرو و صعب العبور است. ادارهء بخشداری، پاسگاه ژاندارمری و زیارتگاهی بنام سید نصرالدین در 21 هزارگزی شمال باختر ده دارد، و محل زیارتگاه اهالی پشتکوه است. جمعیت آن در حدود 400 تن و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

پهلیان.

[پَ] (اِخ) نام شهری است در حوالی قلعه سپید پارس و طوایف الوار پارس در آن ساکن هستند و در حوالی آن نرگس زار وسیعی است. (انجمن آرا). رجوع به فهلیان شود.

پهمدان.

[پَ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دهشال بخش آستانهء شهرستان لاهیجان، واقع در 11 هزارگزی شمال خاوری آستانه. جلگه، معتدل مرطوب. دارای 1501 تن سکنه، آب آن از حشمت رود از سفیدرود، محصول آنجا برنج و ابریشم و کنف و صیفی کاری. شغل اهالی زراعت است، و 7 باب دکان و ماشین برنج کوبی دارد. راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

پهمزک.

[پَ مَ زَ] (اِ) خارپشت تیردار را گویند و آن را سیخول نیز گویند که سیخ اندازد. (انجمن آرا). تشی. خارپشت بزرگ تیرانداز. سیخول. (برهان). اسغر که خارهای ابلق دارد و چون کسی قصد او کند آن خارها چون تیر بسوی اواندازد. (از جهانگیری).

پهن.

[پِ هِ] (اِ)(1) فضلهء اسب و استر و خر. روث. سرگین اسب و خر و استر. سرگین سم داران. آزاله (در تداول مردم قزوین).
-امثال:طپهن بارش نمیکنند؛ظ آبرو و اعتبار و ارزش ندارد.
طپهن پا میزند؛ظ سخت بیکاره و ولگرد است. رجوع به پهن پا زدن شود.
- تخته پهن؛ پهن خشک گسترده زیر حیوانات بارکش و سواری ده در طویله خوابیدن او را.
(1) - Crotte des chevaux.

پهن.

[پَ هَ] (ص) پهن. عریض:
پر پهن آسمان راست چنان طوطیی
کز هوس بچگان باز کند پر، پهن.
ابوالمفاخر رازی.
چون گل سوری شده گرد و پهن
لعل تر از لاله بروی چمن.امیرخسرو.
رجوع به پَهْن شود. ط ||(اِ) شیری که بسبب مهربانی در پستان مادر طغیان کند. (برهان). پَهَنَه:
پستان مثال غنچه پر از شیر شبنم است
از مهر طفل سبزه برون آیدش پهن.
آنی (یا) آبی (از جهانگیری).
ط پهن.
[پَ] (ص) فراخ. وسیع. متسع. فراخ و گشاده. (آنندراج). مقابل تنگ: جادهء پهن؛ جادهء فراخ:
و دیگر چو گیتی ندارد درنگ
سرای سپنجی چه پهن و چه تنگ.فردوسی.
بیابان بیاید چو دریا گذشت
ببینی یکی پهن بی آب دشت.فردوسی.
برآمد غو بوق و هندی درای
بجوشید لشکر بدان پهن جای.فردوسی.
یکی پهن کشتی بسان عروس
بیاراسته همچو چشم خروس.فردوسی.
بیاورد لشکر بدریای چین
برو تنگ شد پهن روی زمین.فردوسی.
عصای موسی، تیغ ملک برابرشان
چو اژدها شده و باز کرده پهن، زفر.
عنصری.
فکنده پهن بساطی بزیر پای نشاط
بعمر کوته و دور و دراز کرده امل.
ناصرخسرو.
هر که عکس رخ تو می بیند
دهنش پهن باز میماند.عطار.
چنان پهن خوان کرم گسترد
که سیمرغ در قاف روزی خورد.
سعدی.
ط - پهن دشت؛ دشتی فراخ و پهناور. رجوع به پهن دشت شود.
||عریض(1). پهناور. دارای پهنا:
یکی رود بد پهن در شوشتر
که ماهی نکردی برو بر گذر.فردوسی.
یکی خانه دیدند پهن و دراز
برآورده بالای او شست باز.فردوسی.
یکی چادری جوی پهن و دراز
بیاویز چادر ز بالای گاز.ازرقی.
جائی درو چو منظره عالی کنم
جائی فراخ و پهن چو میدان کنم.
ناصرخسرو.
چون مدتی بر آمد شاخهاش بسیار شد و بلگها پهن گشت. (نوروزنامه).
اینهمه کارهای پهن و دراز
تنگ و کوته بیک قفس گردد.خاقانی.
رکنٌ مستهدف؛ ستون پهن. مصفح؛ پهن از هر چیزی. مصلطح؛ پهن فراخ. هجنف؛ دراز پهن. فرطاس؛ پهن هر چه باشد. وان؛ پهن و عریض از هر چیزی. عریض؛ پهن از هر چه باشد. (منتهی الارب). ط ||گسترده. پَهَن پخت. (برهان). پخش. (برهان). پت (در تداول مردم تهران). پخ (در تداول مردم قزوین). مفترش:
چو آبستنان اشکم آورده پیش
چو خرمابنان پهن فرق سری.منوچهری.
زر را برای صرف کند سکه دار پهن
لعنت بر آن کسی که ورا گرد میکند.؟
رأسٌ فرطاح؛ سر پهن. تفجیل؛ پهن ساختن چیزی را. اصفاح؛ پهن کردن چیزی را. (منتهی الارب). تندح؛ پهن واشدن گوسفند در چرا کردن. ط ||مسطح. ||ضخیم. مقابل باریک.
- آفتاب پهن؛ چاشتگاه فراخ.
||قسمی نان:
نان داری اندر انبان ده گونه باستانی
چه قرص و چه میانه چه پهن و چه فرانی.
لامعی.
ط پهن.
[پَ] (اِخ) (چشمه...) رجوع به چشمه پهن در مرآت البلدان ج 4 ص232 شود.
(1) - Large. Vaste.

پهن آباد.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان چهار بلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان، واقع در 11 هزارگزی شمال خاوری همدان و 6 هزارگزی شمال شوسهء همدان بملایر. دامنه، سردسیر، دارای 185 تن سکنه، آب آن از رودخانهء قوری چای و قنات، محصول آنجا غلات، حبوبات، انگور، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی، راه آنجا اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

پهنا.

[پَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان چادگان بخش داران شهرستان فریدن، واقع در 35 هزارگزی جنوب باختری داران. کوهستانی، معتدل، دارای 80 تن سکنه. آب آن از رودخانه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

پهنا.

[پَ] (اِ) عرض(1). مقابل درازنا. مقابل درازا. مقابل بالا. مقابل طول. پهنی. خلاف درازا. بَلَندی. (منتهی الارب). صفح. (منتهی الارب). در: پر پهنا؛ پردر: و این ناحیت (مجفری) مقدار صد و پنجاه فرسنگ درازی اوست اندر صد فرسنگ پهنای وی. (حدود العالم). درازای مزکت خانهء خدای عز و جل سیصد و هفتاد ارش و پهناش سیصد و پانزده ارش. (حدود العالم). خانهء مکه را بیست و چهار ارش و نیم درازاست و پهناش بیست و سه ارش و نیم. (حدود العالم).
چهل رش ببالا و پهنا چهل
نکرد از بنه اندرو آب و گل.
دقیقی (از شاهنامهء فردوسی).
زمین را ز خون رنگ دیبا کنیم
ز بالای بدخواه پهنا کنیم.فردوسی.
زمین هشت فرسنگ بالای اوی
همانا که چارست پهنای اوی.فردوسی.
ز ده رش فزون بود پهنای او
چهل رش همان نیز بالای او.فردوسی.
بفرمود خسرو بدان جایگاه
یکی گنبدی تا به ابر سیاه
درازا و پهنای آن ده کمند
بگرداندرش طاقهای بلند.فردوسی.
ز شهر کجاران بدریای پارس
چو گوید ز بالا و پهنای پارس.فردوسی.
ارش پانصد بود بالای اوی
چو نزدیک صد باز پهنای اوی.فردوسی.
چو خورشید بنمود پهنای خویش
نشست از بر تند بالای خویش.فردوسی.
زمین چار فرسنگ بالای اوست
برین همنشان نیز پهنای اوست.فردوسی.
میان دو لشکر دو فرسنگ بود
که پهنای دشت از در جنگ بود.فردوسی.
چنین تا سپاهش بدانجا رسید
که پهنای ایشان ستاره ندید.فردوسی.
تنش زیر موی اندرون همچو نیل
دو گوشش بپهنای دو گوش پیل.فردوسی.
به ابر اندرآورده بالای اوی
زمین کوه تا کوه پهنای اوی.فردوسی.
وزآن بگذری رود آبست پیش
که پهنای او از دو فرسنگ بیش.فردوسی.
یکی کنده کرده بگرداندرون
بپهنا ز پرتاب تیری فزون.فردوسی.
سه فرسنگ بالا و پهنا چهل
بجائی ندیداندرو آب و گل.فردوسی.
که بالا و پهنای دژ را ببین
دری سوی ایران دری سوی چین.فردوسی.
یکی کره از پس ببالای او
سرین و برش هم به پهنای او.فردوسی.
بدو گفت شاه ای خداوند مهر
چه باشد به پهنا فزون از سپهر.فردوسی.
زمین شهر تا شهر بالای او
همان کوه تا کوه پهنای او.فردوسی.
چو آمد بدان جایگه دست آخت
دو فرسنگ بالا و پهنا بساخت.فردوسی.
زمین آنکه بالاست پهنا کنم
بدان دشت بی آب دریا کنم.فردوسی.
ز هر اوستادی یکی خانه خواست
درازا و پهناش صد گام راست.فردوسی.
بنش ژرف و پهناش کوتاه بود
بدان رفتن مرد گمراه بود.فردوسی.
صد و بیست رش نیز پهناش بود
که پهناش کمتر ز بالاش بود.فردوسی.
و عادت مردمان چنان رفته است که درازترین بعدی را طول نام کنند ای درازا وآنکه ازو کمتر است او را عرض نام کنند ای پهنا. (التفهیم). سه گونه اند (بُعدها) یکی درازا و دیگر پهنا و دیگر ژرفا. (التفهیم).
گذرگاه سپاهش را ندارد عالمی ساحت
تمامی ظل چترش را ندارد کشوری پهنا.
فرخی.
ز سوی پهنا چندانکه کشتیی دو سه روز
همی رود چو رود مرغ گرسنه سوی خور.
فرخی.
ببالا و پهنا چو پیلی بلند
که از بیم او پیل کردی فرار.فرخی.
زمینی همه روی او سنگلاخ
بدیدن درشت و بپهنا فراخ.عنصری.
بزخمی دو نیمه شد از روی زور
ز بالا سوار و ز پهنا ستور.اسدی.
جزیری پر از بیشه ها بد وغیش
ببالا و پهنا دو صد میل بیش.اسدی.
یکی شهر بودش دلارام و خوش
درازا و پهناش فرسنگ شش.اسدی.
چون تیر سخن راست کن آنگاه بگویش
بیهوده مگو چوب مپر تاب ز پهنا.
ناصرخسرو.
چه گویم از چه عالم را پدید آورد از اول
نه ماده بود و نه صورت نه بالا بود و نه پهنا.
ناصرخسرو.
یکی نامه است بس روشن تن تو
بدین خوبی و پهنا و درازی.ناصرخسرو.
بفزای قامت خرد و فکرت
مفزای طول پیرهن و پهنا.ناصرخسرو.
نه بی سوز لقای او نجوم سعد را بختی
نه با پهنای ملک او فلک را هیچ پهنائی.
ناصرخسرو.
دریاست یکی روزگار کان را
بالا نشناسد کسی ز پهنا.ناصرخسرو.
و آن تخت را چهل ذراع بود بالا و چهل ذراع پهنا. (قصص الانبیاء ص165). اما اسماعیل را پسری آمد که ملک همهء عرب بود چهل گز بالای آن و هفت گز پهنای آن، همهء ملک عرب مطیع او شدند. (قصص الانبیاء ص57).
ای شاه بپیمود زمین را و فلک را
جاه تو و قدر تو ببالا و بپهنا.مسعودسعد.
آینه رنگ عیبه ای دیدم
راست بالاش درخور پهنا.مسعودسعد.
عریض جاهش پهنای هر دیار گرفت
بلندقدرش بالای هر فلک پیمود.
مسعودسعد.
تیغت در آب آذر شده، چرخ و زمین مضطر شده
دودش ببالا برشده، رنگش ز پهنا ریخته.
خاقانی.
رخش همت را ز گردون تنگ می بست آفتاب
گفت بس کاین تنگ پهنا برنتابد بیش ازین.
خاقانی.
اسیران زنجیر بر پا و دست
ببالا و پهنا چو پیلان مست.نظامی.
بداند زمین را که پست و بلند
درازاش چند است و پهناش چند.نظامی.
ط -امثال:طآدم برهنه کرباس پهنادار خواب می بیند.ظ
طدرازی شاه خانم به پهنای ماه خانم.ظ
هداب؛ برگی که پهنا ندارد. هَدب؛ هر برگ که بی پهنا باشد مانند برگ سرو و طاق. خَثم؛ پهنای سر گوش و مانند آن. خَثَم؛ پهنای بینی و سطبری آن. صفح؛ پهنای هر چیزی، پهنای شمشیر. تفطیح، فطح، فرطحة؛ پهنا گردانیدن چیزی را. جزع؛ بر پهنا بریدن وادی را یا عام است. تفتیخ؛ پهنا ساختن. بقة؛ شپش پهنا سرخ بدبو. سدیل؛ چیزی که پهنا کرده شود در سعت خیمه. (منتهی الارب).
- پهنای عمر؛ حسن معاش. (آنندراج):
ما به پهنای عمر افزودیم
خضر اگر سعی در درازی کرد.ظهوری.
ط ||فراخا. فراخنا. فراخنای. گشادگی. سعة. وسعت:
آسمان زیر نگین تست و بر اعدای تو
تنگ پهنای زمین چون حلقهء انگشتری.
سوزنی.
یک دهن خواهم بپهنای فلک.مولوی.
رفت آن ماهی ره دریا گرفت
راه دور و پهنهء پهنا گرفت.مولوی.
یکی قطره باران ز ابری چکید
خجل شد چو پهنای دریا بدید.سعدی.
ط - پهنای زمین؛ بسیط خاک.
||(ص) فراخ. پهن. عریض. گشاده. (آنندراج): ضلع؛ چوب کج و پهنا. (منتهی الارب). ||(اِ) قطر. ثخن. سطبرا:
بپهنای دیوار او بر سوار
برفتی به تندی برابر چهار.فردوسی.
ز بالای مه نیزه بفراشتی
ز پهنای کُه خشت بگذاشتی.فردوسی.
و منصور بفرمود تا خشت زدند یک گز اندر یک گز، یک بدست پهنا. (مجمل التواریخ والقصص). ط ||در مثال ذیل کلمهء زمین غیر جاده و یا دور از جاده معنی میدهد و جای دیگر ندیده ام: «و چهار فرسنگ لشکرگاه بودی و بر جاده فرود آمدی و اینجا لشکرگاه بر جاده نزد بر پهنا فرود آمد». (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی). ||گاه (در تداول) بمعنی درازا آید چنانکه گویی پرده ای بعرض ده ذرع پهنا و یک ذرع و نیم درازا آویخته بود.
- از بالای چیزی یا کسی پهنا کردن؛ رجوع به پهنا کردن... شود.
با پهنا؛ عریض. فراخ:
تا چه عالمهاست در سودای عقل
تا چه با پهناست این دریای عقل.مولوی.
هر یکی از حال دیگر بی خبر
ملک با پهنای بی پایان و سر.مولوی.
ط - پر پهنا؛ دارای عرض بسیار.
- پهنای چیزی را بکسی نمودن؛ عظمت و بزرگی آن را بدو نمودن و فهماندن: یک چندی میدان خالی یافتند و دست بزرگ وزیری عاجز نهادند و ایشان را زبون گرفتند بدیشان نمایند پهنای گلیم تا بیدار شوند. (تاریخ بیهقی ص163).
ط - پهنای چیزی را دانستن؛ عظمت و اهمیت آن را دریافتن: مرد آنگاه آگاه شود که نبشتن گیرد و بداند که پهنای کار چیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص71).
ط - دولاپهنا؛ دارای عرض مضاعف. دو چند عرض.
- رزه پهنا؛ عریض. فراخ.
- کم پهنا؛ باریک.
(1) - Largeur.

پهنائی.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری قاین و 6 هزارگزی باختر شوسهء عمومی قاین به بیرجند، جلگه، معتدل، دارای 836 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، زعفران و تریاک، شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی، راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

پهناب.

[پَ] (اِخ) نام بلوک کوچکی است از دهستان گیلخواران در شمال خاوری جویبار و قراء آن بشرح زیر است: پهناب، محله، چمازک، شاهرضا، آزادبن، طالش محله، ترک محله، کیامحله، ماندی محله، زاهد محله. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پهناباد.

[پَ] (اِخ) موضعی بحدود تبریز. (تاریخ غازان خان ص96).

پهناب محله.

[پَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از بلوک پهناب دهستان گیلخواران بخش مرکزی شهرستان شاهی (علی آباد)، واقع در 9 هزارگزی شمال خاوری جویبار. دشت معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 200 تن سکنه. آب آن از سیاه رود و چاه، محصول آنجا پنبه، غلات، صیفی، کنجد، شغل اهالی زراعت، گله داری، راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پهناپشت.

[پَ پُ] (ص مرکب) دارای پشتی پهن و عریض: ادک؛ اسب پهنا پشت یا عام است. (منتهی الارب).

پهناپهن.

[پَ پَ] (اِخ) دهی از دهستان فراش بند بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد، واقع در 10 هزارگزی شمال فراش بند. جلگه، گرمسیر. دارای 232 تن سکنه. آب آن از چاه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت. صنایع دستی گلیم بافی و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

پهنادار.

[پَ] (نف مرکب) دارندهء پهنا. پردر. پرعرض. دارای پهنا. عریض.

پهنا کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)مسطح کردن. هموار کردن. ||مجازاً زیر و زبر کردن، دگرگون کردن. قلع و قمع کردن:
زمین آنکه بالاست پهنا کنم
بدان دشت بی آب دریا کنم.فردوسی.
ط - پهنا کردن از بالای چیزی یا کسی؛ جدا کردن به قطعات آن را در طول:
زمین را ز خون رنگ دیبا کنم
ز بالای بدخواه پهنا کنم.فردوسی.
ط پهنالیلی.
[پَ لَ لی] (اِخ) دهی از دهستان چرام بخش کهگیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 32 هزارگزی جنوب خاوری چرام، مرکز دهستان و 34 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء آرو به بهبهان. کوهستانی، سردسیر. دارای 60 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و ذرت و تنباکو و پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی جاجیم و جوال و گلیم بافی و راه مالرو است و ساکنین از طایفهء چرام هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

پهنانه.

[پَ نَ] (اِ) بوزینه.بوزنینه.بوزنه.کپی. حمدونه. قرد. نوعی از میمون بواسطهء آنکه رویش پهن است. (انجمن آرا). بهنانه. (برهان):
اگر ابروش چین آرد سزد گر روی من بیند
که رخسارم پر از چینست چون رخسار پهنانه.
کسائی.
خنبک زند چو بوزنه چنبک زند چو خرس
این بوزغاله ریشک پهنانه منظرک.خاقانی.
ط ||کلیچهء روغنی. (برهان). نان میده بود که با روغن بپزند و آن را کلیچه خوانند. (جهانگیری).

پهناور.

[پَ وَ] (ص مرکب) بسیار عریض. دارای پهنا، پهنادار. سخت عریض. پرپهنا. عراض. مصفح. (از منتهی الارب). صلاطح. پهن: مجثئل؛ پهناور و راست ایستاده. عریضٌ اریض؛ پهناور. راسٌ مفرطح؛ سر پهناور. (منتهی الارب). ||ذوسعة. متسع. فراخ. وسیع. بافضا: کشوری پهناور، وسیع:
به آتش درشود گر نی چو خشم اوست سوزنده
بدریا درشود ورنه چو جود اوست پهناور.
(از فرهنگ اسدی نخجوانی).
چه ابر با کف دیناربار تو و چه گرد
چه بحر با دل پهناور تو و چه شمر.فرخی.
دست او ابر است و دریا را مدد باشد ز ابر
نیز از دستش جهان دریای پهناور شود.
فرخی.
امیر صفه ای فرموده بود بر دیگر جانب باغ برابر خضرا، صفه ای سخت بلند و پهناور. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 349).
چون تو دانا بسیست گرد جهان
تنگدل زین جهان پهناور.سنائی.
چو کودک بدست شناور در است
نترسد اگر دجله پهناور است.سعدی.
قَصْعَةٌ صلخفة؛ کاسهء پهناور قریب تک. رحرحان، رحرح، رحراح؛ چیز فراخ و پهناور. صفیح؛ روی پهناور از هر چیزی. (منتهی الارب). ط ||دور. ||پهن اندام: جاریة سلطحة؛ دختر عریض و پهناور. جاریةٌ صلدحة؛ دختر پهناور. صلطحة؛ زن پهناور. صلندحة؛ ماده شتر پهناور. (منتهی الارب).

پهناورکرداحمد.

[پَ وَ کُ اَ مَ] (اِخ)(بهنواز کرد احمد) دهی جزء دهستان دیزمار باختری بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 46 هزارگزی شمال باختری ورزقان و 41 هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. کوهستانی، گرمسیر، دارای 145 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء کلو. محصول آنجا غلات، برنج، پنبه، انجیر و انار و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و کسب، صنایع دستی جاجیم بافی و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

پهناور کردن.

[پَ وَ کَ دَ] (مص مرکب)اِعراض. (منتهی الارب). پهناور گردانیدن.

پهناور گردانیدن.

[پَ وَ گَ دَ] (مص مرکب) پهناور کردن. فراخ و متسع گردانیدن: شبح الشی ء؛ پهناور گردانید چیزی را. (منتهی الارب).

پهناور گردیدن.

[پَ وَ گَ دی دَ] (مص مرکب) تخثبم. انسداخ. (منتهی الارب). پهناور شدن.

پهناوری.

[پَ وَ] (حامص مرکب) صفت پهناور. حالت و چگونگی پهناور. پهنی.

پهن اندام.

[پَ اَ] (ص مرکب) پهن بر. پهن تن.

پهن بازو.

[پَ] (ص مرکب) دارای بازویی پهن و ضخم: رجلٌ شبح الذراعین و مشبوح الذراعین؛ مرد پهن بازو. (منتهی الارب). شباحة؛ پهن بازو گردیدن.

پهن بر.

[پَ بَ] (ص مرکب) پهن اندام. پهن تن: صیادی سگی معلم داشت، ازین پهن بری، باریک ساقی. (سندبادنامه چ استانبول ص200).
ط پهن بینی.
[پَ] (ص مرکب) که بینی پهن دارد. که بینی پخت دارد. افطس. (زمخشری). افطح. (از منتهی الارب). فطأ. افطّ. (منتهی الارب). اخثم. (از منتهی الارب): مردمانش (مردمان خمدان مستقر فغفور چین) گردرویند و پهن بینی. (حدود العالم).
ط پهن پا.
[پَ] (ص مرکب) پهن پای. که پایی پهن دارد: رجلٌ شرداخ القدم و شرداحُ القدم؛ مرد سطبر پهن پای. (منتهی الارب). ||(اِ مرکب) اشتر. شتر.

پهن پا زدن.

[پِ هِ زَ دَ] (مص مرکب)سرگین ستوران را که برابر آفتاب گسترده باشند برای خشک شدن بپای گردانیدن. ||مجازاً ولگردی کردن. رجوع به پِهِن شود.

پهن پازن.

[پِ هِ زَ] (نف مرکب) که پهن پازند، که سرگین سم داران را که برابر آفتاب گسترده باشند خشک شدن را، با پای بگرداند. رجوع به پِهِن شود. ||مجازاً ولگرد. بیکار. هیچکاره. که کاری را نشاید.

پهن پازنی.

[پِ هِ زَ] (حامص مرکب)عمل پهن پازن. ||ولگردی.

پهن پشت.

[پَ پُ] (ص مرکب) که پشتی فراخ و با پهنا دارد.آنکه دارای پشت عریض است. اثبج. (تاج المصادر):
سخت پای و ضخم ران و راست دست و گردسم
تیزگوش و پهن پشت و نرم چرم و خردموی.
منوچهری.
تیزگوشی پهن پشتی ابلقی
گردسمی خردمویی فربهی.منوچهری.
ط پهن پیشانی.
[پَ] (ص مرکب) که پیشانی فراخ و گشاده دارد.اصفح. (منتهی الارب).

پهن تن.

[پَ تَ] (ص مرکب) پهن بر. پهن اندام. وأن: ضخمة؛ زن پهن تن. (منتهی الارب).

پهن جای.

[پَ] (اِ مرکب) جای فراخ و پهناور:
برآمد غو بوق و هندی درای
بجوشید لشکر بدان پهن جای.فردوسی.
ط پهن چشم.
[پَ چَ / چِ] (ص مرکب) دارای چشمی پهن. ||شوخ و بیحیا. (غیاث) (آنندراج):
بحر و کان با تو حرف جود زدند
پهن چشم این و آن دریده دهان.ظهوری.
ط پهن حاجی.
[پَ] (اِخ) نام یکی از قراء هفتگانهء رکن کلا از دهستان تالار پی بخش مرکزی شهرستان شاهی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پهنخانه.

[پَ نَ / نِ] (اِ مرکب) عرضٌ خلیه. کندوی عسل: شنیق چوبیست که بر آن قرصهء شهد را بردارند و در پهنخانهء زنبور عسل آن را بر پا کنند و این وقتی باشد که زنبور اولاد و بچگان خود را شهد خوراند. (منتهی الارب).

پهند.

[پَ هَ] (اِ) دامی باشد که بدان آهو گیرند. (برهان). تله:
چون نهاد او پهند را نیکو
قید شد در پهند او آهو.رودکی.
ط پهندر.
[پَ هَ دَ] (اِخ) قلعهء بندر شیراز. فهندر. قلعه ای است در سمت شرقی شیراز، بمسافت کمتر از میلی و باغ دلگشا در پایهء آن واقع شده است. و آن کوهیست طبیعی و ارتفاع چندانی ندارد. و یک طرف آن دامنه دار است و منتهی بصحرا میشود و اطراف دیگرش اتصال بکوه دیگر دارد ولی جوانب آن را از سنگ و گچ برج و بارو ساخته اند که از یورش دشمن مصون ماند، اکنون از آن سدها جز آثاری باقی نیست و بر سر آن کوه که وسط قلعه باشد چاهی است بسیار عمیق مربعاً حفر شده و چهارگز دور دهانهء آن است و عمق آن قریب یکصد ذرع و آب ندارد... و نسوان فاحشهء مقصرهء واجب القتل را در آن برده می افکندند. این قلعه محققاً قبل از ظهور اسلام بنا شده است زیرا حجاریهای آن تقریباً نظیر حجاریهای مرودشت است. (شدالازار حاشیهء ص 274 و 275 و 276، از آثار عجم فرصت شیرازی و کتاب ده هزار میل در ایران سرپرسی سایکس و منابع دیگر). اینکه برخی قهندز و پهندز نوشته اند مبنی بر اشتباه و تصحیف خوانی است.

پهن دریا.

[پَ دَ] (اِ مرکب) دریای فراخ. دریای دامن گشاده. بحر عریض:
اگر چون دلت پهن دریاستی
ز دریا گهر موج برخاستی.فردوسی.
ط پهندز.
[پَ دِ] (اِخ) تصحیف پهندر. رجوع به پهندر شود: فضلویه خروج کرد و او را بگرفت و بقلعهء پهندز محبوس کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص166). و ابوغانم پسر عمیدالدوله چون بر قلعهء پهندز بود خراب کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص133).

پهن دشت.

[پَ دَ] (اِ مرکب) دشتی عریض. دشتی فراخ. دشتی پهناور. صحرای وسیع و متسع:
ز سم ستوران در آن پهن دشت
زمین شد شش و آسمان گشت هشت.
فردوسی.
ندانست کش دست آزرده گشت
ز پیکار شد خیره در پهن دشت.فردوسی.
همه رنج و تیمار تو باد گشت
که رستم پدید آمد از پهن دشت.فردوسی.
نبیره پسر بود [گودرز را] هفتاد و هشت
از ایشان نبد جای بر پهن دشت.فردوسی.
همی بود [کیخسرو] بر پیل بر پهن دشت
بدان تا سپه پیش او درگذشت.فردوسی.
بیامد به پیش سپه برگذشت
بیاراست لشکر بر آن پهن دشت.فردوسی.
یکی مرد بر گرد لشکر بگشت
که یکتن مبادا درین پهن دشت
که گوری فروشد ببازارگان
بدیشان دهند اینهمه رایگان.فردوسی.
بدو گفت رستم که او خود گذشت
نشسته ست هومان در این پهن دشت.
فردوسی.
چو شد روز روشن از آن پهن دشت
بدیدند هر سو که لشکر گذشت.فردوسی.
ستاده ست از آنگونه بر پهن دشت
کزینسان سپاهی برو برگذشت.فردوسی.
دگر گفت چون لشکرت بازگشت
تو تنها بمانی درین پهن دشت.فردوسی.
تو باری چه مانی درین پهن دشت
که مرگ آمد از دشت سوی تو گشت.
فردوسی.
همی بود چندان بدان پهن دشت
که لشکر فراوان برو برگذشت.فردوسی.
دگر باره از آب اینسو گذشت
بیاراست لشکر بر آن پهن دشت.فردوسی.
یکی بیشه دید اندر آن پهن دشت
که گفتی برو بر نشاید گذشت.فردوسی.
چو از روز نه ساعت اندرگذشت
ز ترکان نبد کس بر آن پهن دشت.فردوسی.
همی تاخت اسب اندر آن پهن دشت
چو یک روز و یک شب برو بر گذشت.
فردوسی.
ز کوه اندر آمد بهامون گذشت
کشیدند لشکر بر آن پهن دشت.فردوسی.
قضا را خداوند آن پهن دشت
در آن حال منکر برو برگذشت.سعدی.
ط پهن دوش.
[پَ] (ص مرکب) دارای دوشی پهن. دارای کتفی عریض. پهن شانه: بعد از مکتفی خلیفه برادر وی مقتدر پسر معتضد نام وی جعفر بود و کنیت وی ابوالفضل که مادر وی کنیزکی بود رومی نیکوروی... مردی بود... نیکوروی بلندبینی پهن دوش کوتاه ران. (ترجمهء طبری بلعمی).
ط پهن ریش.
[پَ] (ص مرکب) که ریش پهن دارد. پهن محاسن.

پهن ساز.

[پَ] (نف مرکب) که پهن کند. که عریض سازد. که با پهنا نماید و عریض جلوه دهد:
به پهنی شدی [آیینه] چهره را پهن ساز
درازیش کردی جبین دراز.نظامی.
ط پهن سر.
[پَ سَ] (ص مرکب) که سری پهن دارد. افطح. (تاج المصادر بیهقی).

پهن سینه.

[پَ نَ / نِ] (ص مرکب) دارای سینهء گشاده و فراخ. دارای صدری عریض.

پهن شانه.

[پَ نَ / نِ] (ص مرکب) دارای شانهء پهن. پهن دوش. دارای کتفی عریض: کتف؛ پهن شانه گردیدن. (منتهی الارب).

پهن شدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب)منبسط شدن. پخت شدن. گسترده شدن. پخج شدن. پهن گشتن. پهن گردیدن. انکشاط. (تاج المصادر). تفطح. (منتهی الارب). امتهاد؛ پهن و بلند شدن. (تاج المصادر). خثم؛ پهن شدن سر کلند. (تاج المصادر). ||مجازاً نشستن از کاهلی: فلان هر جا میرسد پهن میشود. (فرهنگ نظام).
- پهن شدن نام؛ کنایه از مشهور شدن نام است. (آنندراج).

پهنک.

[] (اِ) بهندی قنب است. (تحفهء حکیم مؤمن).

پهن کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)(1)منبسط کردن. گستردن. باز کردن گستردنیها. گسترانیدن فرش و جز آن. فرش کردن، انداختن، چنانکه رختخواب و جز آن. بسط. انفراش. تمهید. گشودن. پهنیدن. اصفاح. (تاج المصادر). تشبیح. (تاج المصادر). فطح. (از منتهی الارب). اعراض. (از منتهی الارب):
گل گوش پهن کرده ز شاخ درخت خویش.
حافظ.
تصفیح؛ پهن کردن چیزی. (تاج المصادر). طمل؛ پهن کردن چیزی یا نان. (منتهی الارب). تعریض؛ پهن نمودن چیزی. (منتهی الارب). ط ||تسطیح. (دهار) (زوزنی). ||عریض ساختن چیزی، چون قطعات فلزات از زخم پتک. پخت کردن. (در تداول مردم قزوین). افزودن بر سطح چیزی از هر جانب.
(1) - etendre. etaler.

پهن کرده.

[پَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)(1)گسترده (فرش و جز آن). مفروش ساخته. باز کرده.انداخته. مهد. ||فراخ کرده. ||پَخت کرده (قطعه فلز و جز آن). با پهنا ساخته. عریض کرده (جاده یا قطعه زمین و نظایر آن).
(1) - etendu.

پهنکره.

[] (اِ) به لغت هندی از قول امین الدوله صاحب جامع، گل گیاهی است در شکل شبیه بانجدان و از نبات انجدان بزرگتر و مایل بسرخی و به تیرگی و بی طعمی و بوی بیّن ندارد و مخصوص بلاد هند است و بولس را اعتقاد آنکه سرد و تر است و جهت شری صفراوی و حمره و حصبه نافع است و اهل صناعت از آن خواص بسیار ذکر نموده اند و بدلش برگ بید انجیر را میدانند. رجوع به بهنکره شود.

پهن کلا.

[پَ کَ] (اِخ) موضعی به فرح آباد مازندران. (سفرنامهء رابینو ص120 و 121 بخش انگلیسی).

پهنگ.

[پَ هَ] (اِخ)(1) پکان(2). نام قصبهء مرکز تجارت در هند وچین، در جنوب شرقی شبه جزیرهء ملاقه کنار نهری بهمین نام، و در 20 هزارگزی طرف فوقانی مصب نهر مذکور و آن مرکز حکومتی اسلامی و مستقل بهمین اسم میباشد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pahang.
(2) - Pakan.

پهنگ.

[پَ هَ] (اِخ) نام کشوری است در طرف جنوب شرقی از شبه جزیرهء ملاقه، واقع در بین 40 درجه و 50 دقیقه و 2 درجه و 40 دقیقه عرض شمالی و 101 درجه و 10 دقیقه و 99 درجه طول شرقی از طرف شمال بدو کشور «ترینکانو» و «کلنتان» و از سمت شمال غربی بمملکت یراق و از سوی مغرب بدو کشور «سلانغور» و «نکری سمبیلان» و از جهت جنوب بکشور «جوهور» و از جانب مشرق بدریای چین محدود و محاط میباشد، و طول ساحلش به 150 هزارگز و مساحت سطح تمام کشور به 25900000 گز مربع بالغ گردد و تمام نقاط اندرونیش هنوز کاملاً معلوم نیست، ولی بطور کلی این کشور حوضهء نهر پهنگ را تشکیل میدهد. و دو نهر دیگر نیز که قسمت شمال غربی کشور مرتفع و کوهستانی و سرچشمهء نهر پهنگ است و زنجیره ای از جبال بسوی جنوب امتداد یافته، مرزهای مغربی را تشکیل میدهد و زمینهای آن بغایت خوب و حاصلخیز میباشد، چراگاهها و جنگلهای بسیار دارد ولی بیش از صدی یک آن بهره برداری نشده است. محصولاتش برنج، جوز هندی و برخی از میوجات، کمی گندم و حبوبات دیگر است که رفع احتیاجات محلی را نیز نمیکند. معادن طلا و غیره بسیار است، ریزه و قراضه های زر در نهر یافت شود ولی تماماً دست نخورده و جزء دفینه های طبیعی است. نبودن طرق و شوارع مانع استفاده از ثروت طبیعی و خداداد میباشد. اهالی سواحل و مجرای نهر از جنس ملائی و متدین بدین اسلامند و نفوس نقاط داخل و کوهستانی سیاهان نیم وحشی هستند. (قاموس الاعلام ترکی).

پهنگ.

[پَ هَ] (اِخ) (نهر...) بعد از رود پراق بزرگترین رود شبه جزیرهء ملاقه میباشد، و در شمال غربی مملکتی مسمی بهمین اسم از سه منبع سرچشمه گرفته از وسط آن کشور بسوی جنوب شرقی و آنگاه بطرف مشرق روان میشود و از وسط پایتخت کشور عبور میکند و بدریای چین وارد میگردد، و طول مجرایش به 350 هزارگز میرسد و در برخی از نقاط وسعت بسیاری دارد و با این وصف قابل سیر سفائن نمیباشد. (قاموس الاعلام ترکی).

پهن گردانیدن.

[پَ گَ دَ] (مص مرکب) پهن کردن. تشبیح. (از منتهی الارب): تصفیح؛ پهن گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب). ||تسطیح. رجوع به پهن کردن شود.

پهن گردیدن.

[پَ گَ دی دَ] (مص مرکب) پهن شدن. عرض. (منتهی الارب). عراضة. (منتهی الارب). پهن گشتن. پخچ شدن. گسترده شدن. رجوع به پهن شدن شود.

پهن گشادن.

[پَ گُ دَ] (مص مرکب)بسط کردن. پهن وا کردن.
- پهن گشادن گوش؛ بدقت شنودن:
چو قیدافه آگه شد از قیدروش
ز بهر پسر پهن بگشاد گوش.فردوسی.
بفرمود شه تا زبان برگشاد [فرستاده]
سخنها همه سر بسر کرد یاد
فریدون بدو پهن بگشاد گوش
چو بشنید مغزش برآمد بجوش.فردوسی.
بدو گفت گودرز بازآر هوش
سخن بشنو و پهن بگشای گوش.فردوسی.
تو ای گرد پیران بسیار هوش
بدین گفته ها پهن بگشای گوش.فردوسی.
ط پهن گشتن.
[پَ گَ تَ] (مص مرکب) پهن گردیدن. گسترده شدن. منبسط شدن. عریض گشتن. پخت شدن. پخچ شدن. رجوع به پهن گردیدن شود.

پهن گشته.

[پَ گَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)پهن گردیده. پخت شده. پخچ شده:
سری بی تن و پهن گشته بگرز
تنی بی سر افکنده بر خاک برز(1).ابوشکور.
(1) - ن ل: نه شان رنگ ماند و نه فرّ و نه برز.

پهن گوش.

[پَ] (ص مرکب) که گوش پهن دارد. ارفش. (تاج المصادر): خطلاء؛ گوسپند پهن گوش. (منتهی الارب).

پهن محاسن.

[پَ مَ سِ] (ص مرکب) پهن ریش.

پهن میدان.

[پَ مَ / مِ] (اِ مرکب) میدانی فراخ و با وسعت. متسع.

پهن نمودن.

[پَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تعریض. تسطیح. (منتهی الارب).

پهن واشدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب)انبساط. (تاج المصادر): امتهاد. تندح؛ پهن واشدن گوسفند در چراگاه. (تاج المصادر بیهقی).

پهن و دراز.

[پَ نُ دِ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) عریض و طویل. باعرض و طول. دارای پهنا و درازا:
یکی خانه دیدند پهن و دراز
برآورده بالای او شست باز.فردوسی.
ابلنداح؛ پهن و دراز شدن. فراخ شدن جای. (منتهی الارب).
ط پهنور.
[پَ] (اِ) چیزی چون دستنبو. (انجمن آرا). چیزی چون دستنبوی که بتازی حنظل گویند و قثاء النعام. (آنندراج) (برهان). ||پهی که خرزهره باشد. (برهان).

پهنه.

[پَ هَ نَ / نِ] (اِ) پَهَن. شیری که بسبب مهربانی بسیار در پستان مادر طغیان کند. (برهان). رجوع به پَهَن شود.

پهنه.

[پَ نَ / نِ] (اِ)(1) فسحت. عرصه. عرض. (برهان). ساحت. میدان. (جهانگیری) (برهان):
جرم هلال چرخ برین سبز پهنه چیست
مانا ز سم اسب تو بر وی نشان رسید.
کمال اسماعیل.
ط - پهنهء کارزار؛ میدان جنگ.
(1) - etendue.

پهنه.

[پَ نَ / نِ] (اِ) مقابل گوی. طبطاب. راکت(1) (در گوی و پهنه). قسمی چوگان که سر آن مانند کفچه پهن است و گوی را در آن نهاده برافکنند و چون نزدیک بفرود آمدن شود باز سر پهنه را بر او زنند و هم چنین کنند و نگذارند بر زمین آید تا بمقصد برسانند. (جهانگیری) (انجمن آرا). کفچه بود که بدان گوی بازند و آن را طبطاب خوانند و غازیان نیز دارند. چون کفچه باشد که بدو گوی بازی کنند به گوی خود و غازیان بیشتر دارند. بتازی طبطاب خوانندش. (فرهنگ اوبهی) (فرهنگ اسدی):
بدان امید که روزی بدست شاه افتد
چو پهنهء گهرآگین شده ست هفتورنگ.
فرخی.
گاهست که یکباره به کشمیر خرامیم
از دست بتان پهنه کنیم از سر بت گوی.
فرخی.
هنر نماید چندانکه چشم خیره شود
بتیر و نیزه و زوبین و پهنه و چوگان.
فرخی.
ز دستهاهاشان پهنه ز پایها چوگان
ز گرد سرها گوی اینت شاه و اینت جلال.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص217).
سپید عارض معشوق زیر زلف بود
چو پشت پهنهء سیمین برزده بدخان.فرخی.
بنات النعش چون طبطاب سیمین
نهاده دسته زیر و پهنه از بر.لبیبی.
هر چند در میان دو گویم: زمین و چرخ
لیک این دو گوی را به یک اندیشه پهنه ام.
سنائی.
سر اندر راه ملکی نه که هر ساعت همی باشی
تو همچون گوی سرگردان و ره چون پهنه بی پهنا.
سنائی.
ط ||پهنی ران آدمی و حیوانات دیگر از جانب درون و آن را بعربی قطن خوانند. (برهان) (جهانگیری). قطن. صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی در علاج حرقة البول گوید: رگ باسلیق فرمایند زد و اگر مانعی نباشد بر پهنه که بتازی قطن گویند حجامت فرمایند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). درد کمرگاه باشد... و فروسو تا پهنه که آن را بتازی القطن گویند... فرودآید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اختلاج قضیب و تمدد اوعیهء منی از آماسی گرم، رگ زدن و بر پهنه حجامت کردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). استفراغ بفصد و باسهال و حجامت بر پهنه و روی ران. دیوچه افکندن بر پهنه. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رگ اکحل و باسلیق و صافن زدن بر پهنه، و روی ران حجامت کردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و علاج بر وفق که آفتی از وی تولد نکند آن است که رگ باسلیق میزنند و بر پهنه و کمرگاه و بر روی ران حجامت میکنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). عدد مهره ها (مهره های گردن و پشت) سی مهره است و پنج بخش است. یک بخش مهره های گردن است و عدد آن هفت است. دوم مهره های پشت است و عدد آن دوازده است و سوم مهره های کمرگاه است و بتازی آنجایگاه را قطن گویند و حقو گویند و عدد آن پنج است و به مرو پهنه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ||چوبی مخروطی تراشیده که اطفال ریسمان بر آن پیچند و نوعی بر زمین اندازند که تا دیرباز میگردد. (برهان). فرموک. (شرفنامه). گردنای. (شرفنامه).
(1) - Raquette.

پهنه باختن.

[پَ نَ / نِ تَ] (مص مرکب)با نوعی چوگان که پهنه گویند بازی کردن. پهنه بازی کردن:
نامه نویسد بدیع و نظم کند خوب
تیغ زند نیک و پهنه بازد و چوگان.فرخی.
ط پهنه باز.
[پَ نَ / نِ] (نف مرکب) که پهنه بازد. رجوع به پهنه شود:
پهنه بازی و کمندافکنی و چوگان باز
ناوک اندازی و زوبین فکن و سخت کمان.
فرخی.
ط پهنه بر.
[پَ نَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار، واقع در 16 هزارگزی شمال خاوری نجف آباد کنار شوسهء بیجار به سنندج. تپه ماهور، سردسیر، دارای 165 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیچه و جاجیم، گلیم بافی، پاسگاه ژاندارمری دارد. راه آنجا مالرو است. تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

پهنه بر.

[پَ نَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان زنگوان بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام، واقع در 14 هزارگزی جنوب چرداول. کنار راه اتومبیل رو زنگوان. کوهستانی، سردسیر، دارای 250 تن سکنه. آب آن از رودخانهء زنگوان، محصول آنجا غلات، حبوبات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

پهنه بر.

[پَ نَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان چهار بلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان، واقع در 34 هزارگزی شمال باختری همدان، کنار شوسهء همدان به سنندج. کوهستانی، سردسیر، دارای 415 تن سکنه. آب آن از چشمه و چاه، محصول آنجا غلات و لبنیات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

پهنه در.

[پَ نَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان فریم بخش دودانگهء شهرستان ساری، واقع در 4 هزارگزی باختر کهنه ده، سر راه عمومی فریم به پل سفید. دشت، معتدل، مرطوب، مالاریائی، دارای 120 تن سکنه. آب آن از نهر عروس داماد، محصول آنجا برنج و غلات، شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پهنه کلا.

[پَ نَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان رستاق بخش مرکزی شهرستان ساری، واقع در 13 هزارگزی جنوب خاوری ساری و 2 هزارگزی باختر راه عمومی ساری به دودانگه. کوهستان جنگلی، معتدل، مرطوب، مالاریائی. دارای 1300 تن سکنه. آب آن از رود تجن و چشمه، محصول آنجا برنج و پنبه و غلات و عسل و میوه جات و شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن پارچه های نخی. راه مالرو است. گله داران تابستان به ییلاق سوادکوه میروند. دبستانی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3). پهن کلا. (سفرنامهء رابینو ص 121 بخش انگلیسی).

پهنه ور.

[پَ نَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان جلال ازرک بخش مرکزی شهرستان بابل، واقع در 15 هزار و پانصد گزی باختر بابل. دشت، معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 120 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کازی. محصول آنجا برنج و کنف و صیفی و مختصر غلات و پنبه و نیشکر. شغل اهالی زراعت، راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

پهنی.

[پَ] (حامص) مقابل درازی. عرض و پهنا داشتن. پهن بودن. ||عرض و پهنا.

پهنیدن.

[پَ دَ] (مص) پهنا ساختن. (آنندراج).

پهوان.

[پَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 25 هزارگزی شمال باختری درمیان. دامنه، معتدل، دارای 15 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

پهوپر.

(اِ) بهندی ابهل است. (تحفهء حکیم مؤمن).

پهولپور.

[] (اِخ) نام قصبه ای است در هندوستان. در 32 هزارگزی شمال غربی بنارس و یکی از ایستگاههای خط آهن میان اوده و رحیلقند. (قاموس الاعلام ترکی).

پهولپور.

[] (اِخ) نام قصبهء مرکز قضائی در ایالت اللهآباد هندوستان، واقع در 18 هزارگزی شمال اللهآباد و ساحل رود گنگ. دارای 8025 تن سکنه. (قاموس الاعلام ترکی).

پهولجار.

(اِخ)(1) قصبهء مرکزی حکومتی نیمه مستقل در اواسط هندوستان در ایالت چاتیکر. این حکومت 250 پارچه قریه و 65880 تن سکنه دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Phouldjar.

پهوند بالا.

[پَ وَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان دیمچه بخش گتوند شهرستان شوشتر، واقع در 13 هزارگزی باختری گتوند، در شمال خاوری راه شوسهء دزفول به شوشتر. دشت، گرمسیر، دارای 80 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت است. راه در تابستان اتومبیل رو است و ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

پهوند پائین.

[پَ وَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان دیمچه بخش گتوند شهرستان شوشتر، واقع در 14 هزارگزی جنوب باختری گتوند، کنار راه شوسهء دزفول به شوشتر. دشت، گرمسیر، دارای 160 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و در تابستان راه اتومبیل رو است. و ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

پهوین.

[پِ هو یِ] (اِخ)(1) نام قصبهء مرکز ایالت در قسمت شرقی هندوچین، در کشور آنام، واقع در چهارصد هزارگزی جنوب شرقی هوئه. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Phou - yen.

په وی یه.

[پِ یِ] (اِخ) از شهرهای یونان قدیم. خشایارشا آن را تسخیر کرده است. (ایران باستان ج 1 ص 798).

پهی.

[پَ] (اِ) خرزهره. (برهان).(1) ||پهنور. (آنندراج). حنظل و آن را خربزهء تلخ هم میگویند. (برهان). دفلی. ||در زبان شیرخوارگان: خوب. بَهی.
(1) - در اصطلاح علمی (گیاه شناسی ثابتی ص171). Nerium odorum.

پهین.

[پَ] (ص) فراخ و گشاده. (آنندراج).

پهین.

[پِ] (ص نسبی) از پیه. آلوده به پیه.

پهین ترود.

[] (اِ) به هندی سنای مکی است. (تحفهء حکیم مؤمن).

پهین چمر.

[ ] (اِ) بهندی فطر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

پی.

(اِ) مختصر کلمهء یونانی پری فریا(1) بمعنی دایره. علامتی مختار نشان دادن رابطهء ثابت میان محیط دایره را با قطر آن. نسبت طول محیط هر دایره بقطر آن، و آن تقریباً مساوی 14/3 است و آن را بدین علامت نمایش دهند.
تاریخ عدد «پی» در شرق و غرب: همچنانکه نخستین مخترع کسرهای اعشاری غیاث الدین جمشید کاشانی است، عدد «پی» را نیز وی در رسالهء محیطیه با شانزده رقم اعشاری دقیق(2) «پی» حساب کرده و دقتی که او در محاسبه بکار برده حدود دو قرن بی رقیب مانده است. با بکار بردن چهار رقم اعشاری عدد «پی» میتوان محاسباتی را که عملاً مورد احتیاج هستند با دقت کافی انجام داد. مثلاً برای تهیهء نقشه بهترین هواپیماها چهار رقم اعشاری دقیق عدد «پی» کافیست. اگر 16 رقم اعشاری عدد «پی» را بکار بریم طول دایره ای که شعاعش مساوی با فاصلهء زمین از خورشید باشد با خطائی کمتر از قطر یک مو بدست خواهد آمد(3). با سی رقم اعشاری دقیق «پی» میتوان محیط جهان مرئی را حساب کرد، بقسمی که خطای حاصل آنقدر کوچک باشد که قویترین میکرسکپهای کنونی از عهدهء اندازه گیری آن برنیایند(4). طول هر دایره متناسب با قطر آن می باشد. مساحت هر دایره متناسب با مربع شعاع آن است. در هر دو مورد ضریب تناسب عدد «پی» است که تقریباً مساوی 14/3 است. این مطلب را امروزه هر کودک دبستانی میداند، اما یونانیان برای اثبات این موضوع دو قرن صرف وقت کردند. آنتیفن(5) که معاصر سقراط بود و از 469 تا 399 ق. م. میزیست یک مربع در دایره ای محاط کرد، سپس آن مربع را به هشت ضلعی تبدیل نمود و فکر کرد که عدهء اضلاع را آنقدر دو برابر کند تا وقتی برسد که چند ضلعی حاصل عملاً بدایره منطبق شود. اقلیدس (300 سال ق. م.) در کتاب «اصول» با دقت بیشتری روش افناء را بسط داد، یعنی عدهء اضلاع چندضلعی های محاطی و محیطی را دو برابر کرد و نشان داد که تفاضل محیط ها رفته رفته کم میشود. روش افناء(6) عبارت از اینست که ثابت میکنند تفاضل دو مقدار از یک کمیت بسیار کوچک است و از آن صرفنظر میکنند. ارشمیدس (287 تا 212 ق. م.) این نتایج را یکجا جمع کرد و آن را توسعه داد و ثابت کرد که مساحت سطح دایره مساویست با نصف حاصل ضرب شعاع آن در طول محیطش، و نشان داد که نسبت محیط دایره بقطر آن بین دو عدد زیر محصور است:
14285/3 = 22703
و
14084/3 = 1010برهان این مطلب در کتاب شرح عیون الحساب موسوم به کفایة اللباب فی شرح مشکلات عیون الحساب تألیف محمد باقربن محمد حسین بن محمد باقر یزدی که نوهء مؤلف متن عیون الحساب است نوشته شده. (نسخهء خطی آن در کتابخانهء مجلس شورای ملی است) و نیز برهان مطلب مذکور در کتاب دانستنی های هندسه(7) تألیف فوری مفصلاً نوشته شده است. خارج از یونان نیز در قدیم اشخاصی برای تعیین عدد «پی» کار کرده اند. در مصر مؤلف پاپیروس ریند(8) مقدار «پی» را مساوی با:
1604/3 =2569) =
تعیین می کند و این عدد تقریباً مساوی است با عدد 1622/3 = 10 = که براهما گوپتا (متولد 598 ق. م.) در هند برای «پی» بدست داده است. در هند اریاباتا (متولد 500 م.) مقدار دقیق 1416/3 را حساب کرده است. در چین چوشونک شیه(9) (متولد 430 م.) ثابت کرد که عدد «پی» بین دو مقدار: 1415926/3 و 1415927/3 محصور است و مقدار تقریبی: 1415929/3 = 355را در محاسبات بجای «پی» بکار برد. در سال 1220 م. فیبناکسی(10) ایتالیائی که بمصر و شام و یونان مسافرت کرده بود در کتاب «هندسهء عملی» خود حدود زیر را برای «پی» معین کرد(11).
1427/3 < < 1410/3
در حدود سال 1593 م. فرانسوا ویت(12)فرانسوی محیط 393216 ضلعی را حساب کرده و یازده رقم اعشاری دقیق «پی» را بدست آورد. آدرین(13) در سال 1593 پانزده رقم اعشاری «پی» را بدست آورد و لودلف(14)آلمانی قسمتی از عمر خود را صرف بررسی این مسأله کرد و در 1596 م. با روشی که تقریباً همان روش ارشمیدس است 35 رقم اعشاری دقیق «پی» را بدست آورد. برحسب وصیت لودلف این 35 رقم اعشاری را روی سنگ قبرش نوشتند و هموطنانش بعد از او عدد «پی» را عدد لودلف نامیدند(15) و از این تاریخ ببعد در اروپا برای محاسبهء رقم اعشاری عدد «پی» روشهای جدیدی بکار بردند. امروزه 707 رقم اعشاری «پی» حساب شده است، بدین معنی که در سال 1874 م. ویلیام شانکس انگلیسی 707 رقم اعشاری دقیق عدد «پی» را حساب کرد. شصت رقم اعشاری آن اینست:
14159265358979323846264338/3
3279502884197169399375105820974944
اینک کارهای ریاضی دانان ایرانی: در حدود سال 830 م. (215 ه . ق.) محمد بن موسی خوارزمی بزرگترین ریاضی دانان و منجمان دربار مأمون عباسی در کتاب جبر و مقابلهء خود مقادیر زیر را برای «پی» تعیین کرده است:
2220000 و نوشته است که مقدار اول، یک مقدار تقریبی و دومی برای مهندسان و سومی برای منجمان است ولی ظاهراً خوارزمی این مقادیر را از هندیان اقتباس کرده است(16) و (17). استاد غیاث الدین جمشید کاشانی ریاضی دان بزرگ ایرانی در سال 827 ه . ق. 1423 م. رساله ای بنام «رسالهء محیطیه» در باب محاسبهء نسبت محیط بقطر دایره یعنی عدد «پی» نوشته است که نسخهء اصل آن بخط مصنف در کتابخانهء آستانهء قدس رضوی محفوظ است. این نسخهء نفیس از دو جهت دارای اهمیت و ارزش فوق العاده است: نخست از جهت تاریخ ریاضیات، زیرا موضوع این رساله محاسبهء عدد «پی» بوسیلهء یک ریاضی دان ایرانی در سال 1423 م. است. در قسمت اول این بحث دیدیم که تا قبل از سال 1593 م. فقط 6 رقم اعشاری دقیق «پی» بدست آمده بود و در حدود سال 1600 م. بود که در فرانسه یازده رقم اعشاری و دقیق، و در آلمان 35 رقم اعشاری دقیق «پی» را حساب کردند، ولی استاد غیاث الدین جمشید در 1423 یعنی حدود دو قرن زودتر از اروپائیان 16 رقم دقیق اعشاری عدد «پی» را بدست آورد. مخصوصاً اهمیت این محاسبه و شاهکار غیاث الدین جمشید را وقتی بهتر درک خواهیم کرد که بدانیم در آن موقع محاسبات بیشتر در دستگاه شستگانی (ستینی) صورت میگرفته و بنابراین استخراج جذر و اعمال دیگر حساب بسیار مشکلتر از امروزه بوده و بعلاوه طریقه ای را که غیاث الدین جمشید برای استخراج جذر بکار برده خود ابداع کرده است. اهمیت دیگر نسخهء مذکور از این جهت است که این نسخه بدست مصنف آن نوشته شده و بنابراین به هیچ روی احتمال اینکه بواسطهء بیسوادی و سهل انگاری کاتبان و نسخه نویسان تصرفی در آن شده یا غلطی در آن روی داده باشد نیست. بخصوص که استاد بنا بقول خودش هریک از این محاسبات را در این رساله دو تا سه بار امتحان کرده و پس از آنکه از درستی آن اطمینان بدست آورده در زیر آن عمل علامت «صح» نهاده و صحت عملیات و اعداد را تصدیق فرموده است. چون مقدمهء این رساله شامل تاریخ بسیار دقیقی از محاسبهء عدد «پی» در مشرق زمین میباشد که بقلم استادی موشکاف و محقق همچون غیاث الدین نوشته شده ترجمهء قسمتی از آن نقل می شود:
«... نیازمندترین مردم خدا به آمرزش و بخشش او جمشید پسر مسعودبن محمود طبیب کاشانی ملقب به غیاث الدین که خداوند حال او را نیکو بگرداند چنین میگوید: ارشمیدس ثابت کرده است که محیط دایره از سه برابر قطر آن بیشتر است و این زیادتی از1قطر کمتر و از10بین این مقدار مساوی1قطرش 497 ذرع باشد محیطش بین یک ذرع مجهول و مشکوک است. (به اصطلاح امروز مقدار تقریبی محیطش فقط تا یک ذرع معلوم است). و در دایرهء عظیمه ای که بر کرهء زمین فرض شود بین پنج فرسخ مجهول است زیرا قطر آن بر حسب فرسخ تقریباً پنج برابر مقدار مزبور میباشد و در دایرة البروج بین بیش از صد هزار فرسخ مجهول است و این خطاها که در مورد محیط دایره این اندازه بسیار است در مورد مساحات چه اندازه خواهد بود؟ و این از آنجهت است که ارشمیدس طول محیط نود و شش ضلعی محاط در یک دایره را استخراج کرده است و محیط آن از محیط دایره کمتر است ...». «و اما ابوالوفاء بوزجانی (محمدبن یحیی بن اسماعیل بن عباس بوزجانی از مردم بوزجان، شهرکی میان هرات و نیشابور، حاسب مشهور و صاحب استخراجات غریبه در هندسه و بزرگترین عالم ریاضی اسلام، مولد مستهل رمضان 328 و وفات 376 ه . ق. / 939 تا 986 م.) و ترقوس نیم درجهء دایره ای را که قطرش 120 باشد بحساب تقریبی بدست آورده و آن را در720 ضرب کرده و محیط هفتصد و بیست ضلعی منتظم محاطی را حساب کرده و همچنین محیط هفتصد و بیست ضلعی منتظم محیط بر دایره را نیز حساب کرده و گفته است: هرگاه قطر 120 باشد محیط 376 و کسری میشود و این کسر از 59 دقیقه و 10 ثانیه و 59 ثالثه بیشتر و از 59 دقیقه و 28 ثانیه و 54 ثالثه و 12 رابعه کمتر است، و این در دایرهء عظیمه ای که بر کرهء زمین فرض شود تقریباً هزار ذرع میشود...». برهان صحت استخراج ابوالوفاء نیز در کتاب شرح عیون الحساب نوشته شده است. اگر اعداد فوق را بدستگاه اعشاری تبدیل و نسبت محیط را بقطر حساب کنیم معلوم میشود که ابوالوفاء بوزجانی عدد «پی» را محصور بین دو عدد 14158/3 و 14155/3 بدست آورده است. «اما ابوریحان بیرونی و ترقوس دو درجه ای را حساب کرده و طول محیط 180 ضلعی منتظم محاطی را مساوی با (و یو نط ی مح ها) بدست آورده است، و نصف مجموع اینها را طول محیط دایره گرفته... و این در دایرهء عظیمه ای که بر کرهء زمین فرض شود تقریباً یک فرسخ میشود...». پس از بیان این مقدمات غیاث الدین جمشید در رسالهء محیطیه مینویسد: «چون این اعمال مختل بود خواستم محیط دایره را بر حسب قطر آن طوری استخراج کنم که یقین داشته باشم در دایره ای که قطرش 600000 برابر قطر زمین باشد تفاوت نتیجهء حساب من با حقیقت بیک مو نرسد و یک مو عبارتست از یک ششم عرض جو معمولی و این رساله را که شامل استخراج محیط دایره است در ده فصل و یک خاتمه نوشتم و آن را محیطیه نامیدم...» در فصل اول رسالهء محیطیه استاد قضیهء زیر را ثابت میکند: اگر روی نیمدایره ای بقطر R2 = ABکمان دلخواه ACرا در نظر بگیریم و وسط کمان ABراکه مکمل AC است نقطهء Dبنامیم و وتر ADرا رسم کنیم رابطهء زیر برقرار است:
2-R (AB + AC) = AD
و سپس نتیجه میگیرد که اگر شعاع دایره و طول وتر ACدر دست باشد و وتر ACرا با قطر ABجمع و حاصل را در شعاع ضرب کنیم مربع وتر ADبدست می آید. در فصل دوم نیمدایره ای بقطر AB= 2R را در نظر میگیرد و کمان ACرا مساوی با 60 درجه اختیار میکند و وسط کمان BCرا نقطهء D و وسط کمان BD را نقطهء E و وسط کمان BEرا نقطهء Fمی نامد و میگوید از روی قضیه ای که در فصل اول ثابت شد میتوان طول وترهای AD و AE و AF را بدست آورد و این عمل را تا هر جا بخواهیم میتوانیم ادامه دهیم و آنگاه وسط کمان BFرا نقطهء Tمی نامد و OTرا رسم میکند تا BFرا در نقطهء K قطع کند و در نقطهء Tمماسی بر دایره رسم میکند تا امتداد OF را در نقطهء Q و امتداد OB را در نقطهء Pقطع کند و میگوید اگر BFضلع چند ضلعی منتظم محاط در دایره باشد PQضلع چندضلعی منتظم محیطی مشابه آن خواهد بود و صحت رابطهء زیر را ثابت میکند:
أاR - OK
و میگوید که OKنصف AF است و اگر OKو BFمعلوم باشند از رابطهء فوق میتوان PQیعنی ضلع چند ضلعی منتظم محیطی را بدست آورد.
در فصل سوم ثابت میکند که برای آنکه محیط دایره ای را که قطرش 600000 برابر قطر زمین باشد طوری استخراج کنیم که تفاوت بین حاصل و حقیقت از یک مو کمتر باشد کافیست که ثلث محیط را چنانکه در فصل دوم گفته شد 28 مرتبه نصف کنیم. و سپس در فصل های چهارم و پنجم 28 بار عمل مذکور در فصل دوم را انجام میدهد و به این ترتیب ضلع چند ضلعی های منتظم محاطی و محیطی را که عدهء اضلاعشان 80510368 باشد و همچنین محیط آنها را حساب میکند. سرانجام دو برابر عدد «پی» را بحساب ستینی مساوی با:
و یو نط کح ا لد نا مو ید ن یعنی:
6 16 59 28 1 34
درجه و دقیقه و ثانیه و ثالثه و رابعه و خامسه
51 46 14 50
و سادسه و سابعه و ثامنه و تاسعه
و در دستگاه اعشاری مساوی:
2831853071795865/6
به دست می آورد. به این حساب عدد «پی» مساوی است با:
1415926535897932/3
و این 16 رقم اعشار با 16 رقم اعشار مقدار واقعی «پی» موافق است.
این را هم ناگفته نگذاریم که شیخ بهائی در خلاصة الحساب مقدار«پی» را مساوی ( 3-1 ) 4 و یا11آقای ابوالقاسم قربانی در شمارهء 5 سال 6 مجلهء سخن صص399 تا 407).
(1) - Periphereia.
(2) - Decimales exactes.
(3) - Les Grands courants de la Pensee mathematique presentes par
F.le Lionnais. Paris 1948.
(4) - Les Mathematiques pour tous, Par Lancelot Hoghen. Paris 1950.
(5) - Jura.
(6) - Exhaustion.
(7) - Curiosites Geometriques. Par Fourrey Paris.
(8) - Rhind. قدیمترین مدرک از ریاضیات قدیم که در دست میباشد و تقریبا در هزاروپانصد سال قبل از میلاد تألیف شده است. رجوع بحاشیه 7 صفحه قبل و حاشیه 12 همین صفحه شود.
(9) - Tsu - chug - chih.
(10) - Fibonacci. (11) - جبر و مقابلهء خیام به انضمام تاریخ علوم ریاضی تا زمان خیام تألیف دکتر غلامحسین مصاحب چ تهران 1317 ه . ش.
(12) - Viete.
(13) - Adrien Romain.
(14) - Ludolf.
(15) - Recreations mathematiques et Problemes des temps anciens et
modernes. Par W.Rouse Balle.Paris
1919.ll.
(16) - Curiosites geometriques. أ Par Fourrey. Paris.
(17) - Recreations mathematiques et Problemes des temps anciens et
modernes. Par W. Rouse Balle. Pares
1919. II.

پی.

[پَ / پِ] (پسوند) مزید مؤخر امکنه چون: احمدچاله پی. اساروپی. امجله پی. برف آب پی. بزرودپی. بندپی. پایین رودپی. تالارپی. تجری اسپ شورپی. خانقاه پی. خشک رودپی. دروپی. راسب آب پی. راست پی. رودپی. ساری رودپی. سدپی. سیاه خان پی. سیاهرودپی. طولندره پی. علمدارپی. کلارودپی. کردپی. کلاپی. کلورودپی. کولاپی. گرمرودپی. هزارپی.

پی.

(اِ) نام حرف «پ» یعنی باء فارسی بسه نقطهء تحتانی و آن از حروف مخصوصهء فارسی است و در تعریب و غیر تعریب به فاء بدل شود، چون پیل و فیل؛ و ببای موحده چون تپ و تب؛ و به جیم چون پالیز و جالیز؛ و به غین معجمه چون: پرویزن و غرویزن؛ و به کاف تازی چون: پیخ و کیخ؛ و به لام چون سراندیپ و سراندیل؛ و به میم چون سپاروک و سماروک؛ و به واو چون چارپا و چاروا. (غیاث).

پی.

(اِ) نام حرف شانزدهم از حروف یونانی و نمایندهء ستاره های قدر شانزدهم و صورت آن اینست:

پی.

(صوت) (بکسر اول و بیاء کشیده) آوائی است نمایندهء تعجب و شگفتی.

پی.

(اِ) مخفف پیه. (صحاح الفرس). مخفف پیه که در چراغ سوزند و شمع نیز سازند. (برهان). شحم. په. وزد:
سوس پرورده پی بگداخته
خوب درمانی زنان را ساخته.
رودکی.
مرا غرمج آبی بپختی به پی
به پی از چه پختی تو ای(1) روسپی.خجسته.
سختیان را گرچه یکمن پی دهد شوره دهد
و اندکی(2) چربو پدید آید بساعت در قصب.
ناصرخسرو.
با تو کجا بس بود خصم تو کاندر جهان
هیچ بزی را نبود گوشت ز پی چرب تر.
عمادی شهریاری.
ط پی.
[پَ / پِ] (اِ) کرّت. نوبت. بار. دفعه(1). مرتبه. راه. دست. مرّه: چند پی؛ چند مرتبه و بار. (برهان):
ای دلبری که قرطهء زنگاردار گل
از رشک چهرهءتو قباشد هزار پی.
شمس طبسی.
ای خداوندی که با تأیید عشقت مشتری
هر زمان صد پی بذات تو تبرک میکند.
سیف اسفرنگ.
بگذار این سخن که به راز طاق او عقول
در پای اوفتند زمانی هزار پی.
سیف اسفرنگ.
خیز و گلگشت چمن کن که بمانده ست براه
چشم نرگس که تو یک پی بخرامی بر وی.
میرخسرو.
فرضشان آش پنج پی خوردن
وتروسنت قدح تهی کردن.اوحدی.
ملازمان درش را ببوس صد پی پا
دعای من بجناب یکان یکان برسان.
سلمان ساوجی.
مرکب عزم تو از هر جا که یک پی برگرفت
آسمان صد پی همانجا روی مالد بر جبین(2).
سلمان ساوجی.
کاتبی صد پی گریبان چاک کردی در فراق
دامنش بگذار از کف چونکه دیر آمد بدست.
کاتبی.
ط پی.
[پَ / پِ] (اِ) عصب. (ذخیرهء خوارزمشاهی). (غالباً با رگ استعمال شود). رشته مانندی سخت که در بدن آدمی و حیوان برای آسانی حرکت اعضاء خلق شده است. چیزی سپید و نرم در پیچیدن و سخت در گسستن که در بدن حیوانات بهم میرسد و آن را در عربی عصب نامند. (غیاث). ریشه. (در رگ و ریشه، رگ و پی). عضلة، عضیلة. (منتهی الارب). رشتهء سفید و سخت پراکنده در تمامی اندام آدمی و حیوان که بمغز منتهی شود و وسیلهء ارتباط مغز و عضو باشد. رجوع به عصب شود. فتر. (منتهی الارب):
که دشنام او ویژه دشنام ماست
که او از پی و خون واندام ماست.فردوسی.
همه مهرهء پشت او همچو نی
شد از درد ریزان و بگسست پی.فردوسی.
یکی دست بگرفت و بفشاردش
پی و استخوانها بیازاردش.فردوسی.
بدرد پی و پوستشان از نهیب
عنان را ندانند باز از رکیب.فردوسی.
همه رودگانیش سوراخ کرد
بمغز و به پی راه گستاخ کرد.فردوسی.
بیندازی عظام و لحم و شحمم
رگ و پی همچنان و جلد منشور.
منوچهری.
هزار پاره پی و استخوان و گوشت ببین
چگونه بست یک اندر دگر به یک مسمار.
ناصرخسرو.
آنکه شریفست همچو دون، نه بترکیب
از رگ و مویست و استخوان و پی و خون.
ناصرخسرو.
آنگاه هفتاد و سه پارهء آن استخوانها را در یکدیگر مسمار کردم و آن هفتاد و سه پاره را مجوف گردانیدم. (قصص الانبیاء ص11).
غضروف چیزیست نرم تر از استخوان و سخت تر از پی. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شرابی که بترشی زند... آرزوی مجامعت ببرد، و پی ها را سست کند. (نوروزنامه).
چون کمان خدمت تو خواهم کرد
تا ترا پی بر استخوان باشد.
در پی اژدهای رایت تو
مار افعی شود عدو را پی.ظهیر.
سری بود از مغز و از پی تهی
فرومانده بر تن همه فربهی.نظامی.
نجوید جان از آن قالب جدائی
که باشد خون جامش در رگ و پی.حافظ.
مهر جانان ز دل برون نتوان
که چو جان جا گرفته در رگ و پی.یغما.
عصب؛ پی مفاصل. علد؛ پی گردن. عثلول؛ پی گردن اسپ که بر آن یال روید. فار؛ پی مردم. خصیلة؛ هر پی که با گوشت درشت باشد. عجایة، عجاوة؛ پی هر چه باشد. (منتهی الارب). ط ||استخوان مانندی نرم و برنگ زرد و شفاف در تن حیوان. ||(پی در پا) وتر. وتر ارغوب. رگی زهی که بر پشت پاشنه است، میان پاشنه و ساق پای. قسمت غضروفی بالای پاشنهء پا:
شکمشان بدرید و ببرید پی
همی ریخت بر رخ همه خون و خوی.
فردوسی.
بنزدیک دژ بیژن اندررسید
بزخمی پی بارهء او برید.فردوسی.
ساق چون پولاد پی همچون کمان رگ همچو زه
سم چو الماس و دلش چون آهن و تن همچو سنگ.
منوچهری.
سپاهیان رنج عوام می نمودند... روزی مردمان شهر بتظلم آمدند. شاه بفرمود تا پانصد عوان را پی پا برکشیدند و بیدادیها برداشت. (اسکندرنامهء نسخهء خطی نفیسی). کسی را که پی های پای سست شود برنتواند خاست و یا پیوندهای پا و زانو بگیرد... پای را در میان آب جو بنهد تا بصلاح باز آید. (نوروزنامه). و همهء چهارپایان را بشمشیر پی میبرید. (مجمل التواریخ والقصص).
جاه تست آن ز جهان بیش جهانی که درو
وهم را پی ببرد حیرت و فکرت را پر.
انوری.
دوم چون مرکبت را پی بریدند
وز آن بر خاطرت گردی ندیدند.نظامی.
دو اسبه تا ندواند پی زمانه ببر
ملایم ار نرود گوش روزگار بمال.
شاپور (از آنندراج).
پی کردن اسپی را؛ وتر ارغوب او را بیک زخم بریدن. رجوع به پی کردن و پی بریدن شود. عجایه، عجاوة؛ پی که در آن سر استخوانهای بند دست ستور ترتیب یافته یا پی دست یا پای یا پی باطن سم اسب و گاو. (منتهی الارب). خلع؛ گسستن پی پاشنهء کسی. (منتهی الارب). خالع؛ پیچیدگی پی پاشنه و گسستگی آن. (منتهی الارب). عرقوب؛ پی سطبر پاشنهء مردم. پی پای ستور. (منتهی الارب). دابرة؛ پی پاشنهء مردم. (منتهی الارب). اسروع؛ پی باطن پای و دست آهو. (منتهی الارب). عقب؛ پی بر کمان پیچیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). ط ||(پی در کمان) زه که بر کمان پیچند. چیزی که بر کمان و زین اسپ و بر تیر جایی که پیکان در آن کنند پیچند. (برهان):
پی در گاو است و گاو در کهسار است
ماهی سریشمین بدریا بارست
بز در کمر است و توز در بلغار است
زه کردن این کمان بسی دشوار است.
(منسوب به ابوسعید ابی الخیر).
ز زنجیر بر وی زهی ساختند
ز گردش پی و توز پرداختند.
اسدی (گرشاسبنامه).
بدان کان کمان آهنست از درون
دگر چوب و توز و پی است از برون.
اسدی (گرشاسبنامه).
سرعان؛ پی هر دو جانب استخوان پشت است بر شکل موی مجتمع، پس آن را از گوشت پاک کنند و از آن زه کمانهای غریبه سازند. جلماق، جرماق؛ پی که بر کمان پیچند. جلز؛ پی پیچیده در اطراف تازیانه. درجلة؛ پی پیچیدن بر کمان خود. عقبة؛ پی که از آن زه سازند و ریسمان بافند. جلاز؛ پی پیچیده در اطراف تازیانه و بر کمان و جز آن. جلز؛ پی پیچیدن بر دستهء کارد و غیر آن. (منتهی الارب).
(1) - اصل: گربه پختی توئی. متن تصحیح قیاسی است.
(2) - اصل: زاندکی.
(1) - Fois. (2) - ظ: روی مالید وجبین.

پی.

[پَ / پِ] (اِ) قوهء مقاومت. تاب و توانایی. طاقت. پای. قوت مقاومت. تاب و طاقت. (برهان):
فرستاده را گر کنم سرد و خوار
ندارم پی و مایهء کارزار.فردوسی.
بتاراج داد آن همه بوم و بر
کرا بود با او پی و پا و پر.فردوسی.
بیاورد هر کس بر او(1) باژ و ساو
نه پی بود با او کسی را نه تاو.فردوسی.
همه پاک با هدیه و باژ و ساو
نه پی بود با او کسی را نه تاو.فردوسی.
چرا کرده ای نام کاوس کی
که در جنگ شیران نداری تو پی.فردوسی.
چنین داد پاسخ بدیشان که من
نبینم کسی اندرین انجمن
که دارد پی و تاب افراسیاب
مرا رفت باید چو کشتی بر آب.فردوسی.
ز چیزی که ما را پی و تاب نیست
ز یأجوج و مأجوجمان خواب نیست.
فردوسی.
شوم بر گرایم تن پیلسم
ببینم چه دارد پی و زور و دم.فردوسی.
کشنده سته مانده بی پای و پی
شمارنده از رنج خون گشته خوی.اسدی.
ط پی.
[پَ / پِ] (اِ) ریع (در گندم و آرد و جز آن). قوهء کش آمدن. کشش. چسبندگی و قوت: این خمیر پی دارست؛ چسبندگی و کشش دارد. گندمی پی دار؛ دارای قوت کش آمدن، باریع. این آرد پی ندارد؛ بی کشش است.
(1) - ن ل: بیاورد پس هر کسی.

پی.

[پَ / پِ] (اِ)(1) آنچه در زیر ستونها از زمین کنند و آن را با آهک و سنگ و جز آن استوار کنند استحکام بنا را. بنیان دیوار خانه که در زمین کنند و بخاک و آهک و سنگ استوار سازند. پایهء دیوار و بنا زیرتر از سطح زمین. بنبری. بنوری. بنوره. اُس. اساس. قاعده. بنیاد. بنیان. بنلاد. پایه. بنا. پای بست. شالوده. شالده:
کند تازه آیین لهراسپی
بماند پی دین گشتاسپی.فردوسی.
همه خانه ها کرده از چوب نی
زمینش هم از نی فروبرده پی.فردوسی.
ز هر کشوری دانشی شد گروه
دو دیوار کرد از دو پهلوی کوه
ز پی تا سر تیغ بالای اوی(2)
چو صد شاهرش بود پهنای اوی.فردوسی.
که از ژرف دریا برآورد پی
بر آن گونه دیوار بیدار کی.فردوسی.
بچند روز پل نبود و مردمان دشوار از این جانب بدان جانب و از آن جانب بدین جانب می آمدند و میرفتند تا آنگاه که باز پی ها راست کردند. (تاریخ بیهقی ص263 چ ادیب).
اسکندر آن زمان که هری را نهاد پی
گر داشتی ز دولت و اقبال تو خبر
در وی بجای خاک سرشتی همه عبیر
در وی بجای سنگ نشاندی همه گهر.
امیر معزی.
از رعیت کسی که مال ربود
گل ز پی برگرفت و بام اندود.سعدی.
ط ||بیخ. اساس. بنیان. بنیاد. ریشه. بن:
نبشته بدان حقه تاریخ آن
پدیدار کرده پی و بیخ آن.فردوسی.
بدان ای برادر که بیداد شاه
پی پادشاهی ندارد نگاه.فردوسی.
پدر مرزبان بود ما را به ری
تو افکندی این جستن تخت پی.فردوسی.
بفرمان دادار یزدان پاک
ببرم پی اژدها را ز خاک.فردوسی.
نمانم بجایی پی خوشنواز
به هیتال و ترک از نشیب و فراز.فردوسی.
به آب اندرست او کنون ناپدید
پی او ز گیتی بباید برید.فردوسی.
پی او ز روی زمین برگسل
نه نیروش بادا نه دانش نه دل.فردوسی.
برانگیزم از گاه کاوس را
از ایران ببرم پی طوس را.فردوسی.
ابا هر که پیمان کنم بشکنم
پی و بیخ رادی بخاک افکنم.فردوسی.
پی جاودان بگسلاند ز خاک
پدید آورد راه یزدان پاک.فردوسی.
بدانست بهرام آذر مهان
که این پرسش شهریار جهان
چگونه است و آن را پی و بیخ چیست
کزآن بیخ ما را بباید گریست.فردوسی.
بریدم پی و تخمهء اژدها
جهان گشت از جادوئیها رها.اسدی.
حطب را اگر تیشه بر پی زنند
درخت برومند را کی زنند.سعدی.
ط - پی افکندن؛ بنیان نهادن. رجوع به پی افکندن شود.
- پی و پایه؛ از اتباع. رجوع به پی و پایه شود.
(1) - Base. Fondement. (2) - ن ل: زین (و در این صورت اینجا شاهد نیست).

پی.

[پَ] (اِ) پایه. قائمه:
که خاک منوچهر گاه من است
پی تخت نوذر کلاه من است.فردوسی.
کسی کش پدر ناصرالدین بود
پی تخت او تاج پروین بود.فردوسی.
ط پی.
[پَ / پِ] (اِ)(1) ردّ. ایز. اثر. نشان. اثر پای. ردپا. اثر پای بر زمین. نشان و داغ پای بر زمین: زکریا علیه السلام از شهر بگریخت... خلق از پس وی سر بیرون نهادند و بر در شهر درختی بود... زکریا به آن درخت درشد، ایشان پی همی آوردند چون به آنجا رسیدند گفتند ندانیم اکنون کجا شد. (ترجمهء طبری بلعمی).
چو از دشتبان آن سخنها شنید
بنخجیرگه بر پی شیر دید.فردوسی.
چنین گفت کایدر ز خرد و بزرگ
نباید که ماند پی شیر و گرگ.فردوسی.
درازا و پهنای آن دشت پاک
همه بد پی گله بر روی خاک.فردوسی.
چنین گفت کامشب شکار می است
که از شیر بر خاک چندین پی است
که فردا بباید مرا شیر جست
بخسبید شادان دل و تندرست.فردوسی.
بکوشید چندی نیامدش سود
که بر بارهء دژ پی شیر بود.فردوسی.
چو خورشید تابان بگنبد رسید
بجایی پی گور و آهو ندید.فردوسی.
بدان خو مبادا که مردم بود
چو باشد پی مردمی گم بود.فردوسی.
خوک چون دید بدشت اندر تازه پی شیر
گرش جان باید زآنسو نکند هیچ نگاه.
فرخی.
بکشت آنهمه مرغ و کند آب و نی
ندید از ددان هیچ جز داغ پی.اسدی.
پی کور کنان حریف جویان
زآنگونه که هیچکس ندانست.انوری.
روباه وار بر پی شیران نهند پی
تا آید از کفل گه شیران کبابشان.خاقانی.
روز آمد و روز شد جهان را
کس یک پی کاروان ندیده ست.خاقانی.
دو گرگ جوان تخم کین کاشتند
پی روبه پیر برداشتند.نظامی.
به آیین غلامان راه برداشت
پی شبدیز شاهنشاه برداشت.نظامی.
پی غولان درین بیغوله بگذار
فرشته شو قدم زین فرش بردار.نظامی.
سواران همه شب بتک تاختند
سحرگه پی اسب بشناختند.سعدی.
فریبنده را پای در پی منه
چو رفتی و دیدی امانش مده.سعدی.
کرده بودند پی ز دنیا گم
سید قوم بود خادمهم.اوحدی.
مسکین دل من گم شد و من در طلب وی
بردم بکمانخانهء ابروی تواش پی.
سلمان ساوجی.
میگذرد خیال او روز و شبم بچشم و دل
بر طبقات چشم و دل هان پی پای تازه بین.
سلمان ساوجی.
ط - پای بر پی نهادن؛ متابعت و پیروی. (برهان). تجسس کردن. (حاشیهء بوستان):
فریبنده را پای بر پی منه
چو رفتی و دیدی امانش مده.سعدی.
ط - پی گم کردن؛ بغلط افتادن:
نیمشب پی گم کنان در کوی جانان آمدم
همچو جان بی سایه و چون سایه بیجان آمدم.
خاقانی.
ط - پی گم کردن بر کسی؛ او را بغلط انداختن، ایز گم کردن. رجوع به پی گم کردن شود.
||اثر. نشان. تفیئة:
تویی آنکه نبود هماورد تو
نیابند شیران پی گرد تو.فردوسی.
بدیشان چنین گفت شاه جهان
که هرگز پی کین نگردد نهان.فردوسی.
جهاندار چون گشت با داد جفت
زمانه پی او نیارد نهفت.فردوسی.
ط - پی غلط کردن؛ باشتباه افتادن:
پی غلط کرده چو خرگوش همه شیردلان
راه تنها شده تا کعبه بتنها بینند.خاقانی.
از آن ره بجایی نیاورده اند
که اول قدم پی غلط کرده اند.سعدی.
ط پی.
[پَ / پِ] (اِ) قدم. گام. پای. پا. مخفف پای که بعربی رجل خوانند. (برهان). پشت علیای کف پا و پشت سفلای ساق پا. کف پا:
ترّست زمین ز دیدگان من
چون پی بنهم همی فرولغزم.آغاجی.
اکنون فکنده بینی از ترک تا یمن
یک چند گاه زیر پی آهوان سمن.دقیقی.
یکی شاه گیلان یکی شاه ری
که بفشاردندی گه جنگ پی.فردوسی.
چو بر دجله یک بر دگر بگذرند
چنان تنگ پل را به پی بسپرند.فردوسی.
بفرجام روز تو هم بگذرد
سپهر روانت به پی بسپرد.فردوسی.
همه یال اسبان پر از مشک و می
شکر با درم ریخته زیر پی.فردوسی.
بهر پی که برداشت قیصر ز راه
همی ریخت دینار گنجور شاه.فردوسی.
و گر بگذری زین سخن نگذرم
سر و تخت و تاجت به پی بسپرم.فردوسی.
بفرمود تا تاختن ها برند
همه روی کشور به پی بسپرند.فردوسی.
چه زیر پی پیل گشته تباه
چه سرها بریده به آوردگاه.فردوسی.
که لشکر کشد جنگ را سوی روم
نهد پی بر آن خاک آباد بوم.فردوسی.
پی مور بر هستی او گواست
که ما بندگانیم و او پادشاست.فردوسی.
بدشت اندرون لشکر انبوه گشت
زمین از پی پیل چون کوه گشت.فردوسی.
بزیر پی تازی اسبان درم
به ایران ندیدند یکتن دژم.فردوسی.
تو مردان جنگی کجا دیده ای
که بانگ پی اسب نشنیده ای.فردوسی.
همه مهتران نزد شاه آمدند
برهنه پی و بی کلاه آمدند.فردوسی.
همه یال اسپان پر از مشک و می
پراکنده دینار در زیر پی.فردوسی.
جهان و مکان و زمان آفرید
پی مور و کوه گران آفرید.فردوسی.
چه مایه زن و کودک نارسید
که زیر پی پیل شد ناپدید.فردوسی.
ز بالا چو پی بر زمین بر نهاد
بیامد فریدون بکردار باد.فردوسی.
پی ژنده پیلان بخون اندرون
چنانچون ز بیجاده باشد ستون.فردوسی.
چو از نامداران بپالود خوی
که سنگ از سر چاه ننهاد پی.فردوسی.
بزیر پی پیلتان افکنم
بن و بیختان از جهان برکنم.فردوسی.
کنون شهریاری به ایران تراست
پی مور تا چنگ شیران تراست.فردوسی.
برین زادم و هم برین بگذرم
چنان دان که خاک پی حیدرم.فردوسی.
وگر هیچ کژی گمانی برم
بزیر پی پیلتان بسپرم.فردوسی.
چو آمد بر تخت کاوس کی
سرش بود پر خاک و پر خاک پی.فردوسی.
پی رخش رستم زمین نسپرد
ز توران کسی را بکس نشمرد.فردوسی.
ز پر پشه تا پی ژنده پیل
همان چشمهء آب و دریای نیل.فردوسی.
ز فرمان و رایش کسی نگذرد
پی مور بی او زمین نسپرد.فردوسی.
نخواهم ز ایرانیان یار کس
پی رخش و ایزد مرا یار بس.فردوسی.
گر از رزمگه پی نهد پیشتر
بجنبد ابر خویشتن بیشتر.فردوسی.
ز ترکان دو بهره فتاده نگون
بزیر پی اسپ غرقه بخون.فردوسی.
یکی را ز سقلاب و شگنان و چین
نمانم که پی بر نهد بر زمین.فردوسی.
پی او ممان تا نهد بر زمین
بتوران و مکران و دریای چین.فردوسی.
یک امروز با کام دل می خوریم
پی روز ناآمده نشمریم.فردوسی.
هماورد او بر زمین پیل نیست
چو گرد پی اسپ او نیل نیست.فردوسی.
اگر خاک ما را به پی بسپرد
ازین کردهء خویش کیفر برد.فردوسی.
رکابش گران کرد و چندی شتافت
نشان پی شاه توران نیافت.فردوسی.
یکی لشکری گشت بر سان کوه
زمین از پی بادپایان ستوه.فردوسی.
ز بس مردن مردم و چارپای
پیی را نبد بر زمین نیز جای.فردوسی.
پس پشتشان ژنده پیلان چو کوه
زمین از پی پیل گشته ستوه.فردوسی.
هر شاه که از طاعت تو بازکشد سر
فرق سر او زیر پی پیل بسایی.منوچهری.
دهم جان گر از دل بمن بنگری
کنم خاک تن تا به پی بسپری.اسدی.
خرد است آنکه چو مردم سپس او برود
گر گهر روید زیر پیش از خاک سزاست.
ناصرخسرو.
گویند که پیش ازین گهر کوفت
در ظلمت، زیر پی سکندر.ناصرخسرو.
رسول عالم عادل چو بوسه کرد زمین
شرف گرفت چو پی بر بساط ملک نهاد.
مسعودسعد.
بر مدار از مقام هستی پی
سر همانجا بنه که خوردی می.سنائی.
دیده ام در پای او گوهر فشاند
تا چو پی بنهاد بر گوهر گذشت.انوری.
ما و خاک پی وادی سپران کز تف و نم
آهشان مشعله وار و مژه سقا بینند.خاقانی.
دارم دل عراق و سر مکه و پی حج
درخورتر از اجازت تو درخوری ندارم.
خاقانی.
وز خاک سکندر و پی خضر
صد چشمه بامتحان گشاید.خاقانی.
سرت خاقانیا در نیم راهیست
کز آنجا پی برون نتوان نهادن.خاقانی.
بگردان پی شیر از این بوستان
مده پیل را یاد هندوستان.نظامی.
پی موریست از کین تا بمهرش
سرموئیست از سر تا سپهرش.نظامی.
ساقی پی بارگیم ریش است
می ده که ره رحیل پیش است.نظامی.
پی بارگی سوی این مرز راند
بر و بوم ما را بگردون رساند.نظامی.
گوزنی را که بر ره شیر باشد
گیا در زیر پی شمشیر باشد.نظامی.
سکندر چو بر خوان خاقان رسید
پی خضر بر آب حیوان رسید.نظامی.
پی آهو از چشمه انگیخته
چو بر نیفه ها نافه ها ریخته.نظامی.
زمین عجم گورگاه وی است
درو پای بیگانه وحشی پی است.نظامی.
تا او نشدی ز مرغ تا مور
کس پی ننهاد گرد آن گور.نظامی.
چو شه شد بنزدیک آن گور تنگ
درآمد پی بادپایان به سنگ.نظامی.
پالیدهء دانهء تو گشتم
خاک پی تو در بهشتم.نظامی.
پی بر پی او نهاد و بشتافت
در تشنگی آب زندگی یافت.نظامی.
پی شاه اگر آفتابی کند
به هر جا که تا به خرابی کند.نظامی.
سالها بگذرد که حادثه را
نرسد در حریم ملک تو پی.ظهیر.
پس از عزم آهو گرفتن به پی
لگد خورده از گوسفندان حی.سعدی.
دل نعره زنان ملک جهان می طلبد
پیوسته حساب جاودان می طلبد
مسکین خبرش نیست که صیاد اجل
پی در پی او نهاده جان می طلبد.باباافضل.
چو خواهی برتر از عالم نهی پی
بگو ترک جهان و هر چه در وی.
امیرخسرو.
حشمت مبین و سلطنت گل که بسپرد
فراش باد هر ورقش را بزیر پی.حافظ.
مردان رهش بهمت و دیده روند
زآن در ره او نشان پی پیدا نیست.
؟ (از انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی مؤلف ص 25).
ط ||مقدار درازی یک کف پا:
بشهر اندرآمد سراسر سپاه
پیی را نبد بر زمین هیچ راه.فردوسی.
بگیتی پیی خاک تیره نماند
که مهر نگین مرا برنخواند.فردوسی.
برآمد خروش از در هر دو شاه
پیی را نبد بر زمین هیچ راه.فردوسی.
به صد پی اندر ده جای ریگ چون سرمه
به ده پی اندر صد جای سنگ چون نشتر.
فرخی.
نکرد یک شب خواب و نخورد یکروز آب
نیافت یک پی راه و ندید یک تن یار.
مسعودسعد.
یک پی زمین نماند که از زخم تیغ تو
از خون کنار خاک چو دریا کنار نیست.
مسعودسعد.
بوالفضولی سؤال کرد از وی
چیست این خانه شش بدست و سه [دو] پی.
سنائی.
خبرت هست که زین زیر و زبر بیخردان
نیست یک پی ز خراسان که نشد زیر و زبر.
انوری.
گوی من صد پی از آن سوی سر میدان شد
گرچه با گوی بمیدان شدنم نگذارند.
خاقانی.
خاک هر پی خون تست از کوی یار
پی ز کوی یار نگسستی هنوز.خاقانی.
ط ||فاصلهء میان دو پا گاه راه رفتن. پا. قدم:
رفتن من دو پی بود و آنگاه
تکیه بر چوب و بر عصا باشد.مسعودسعد.
ط ||قدم. قدوم:
پی میزبان بر تو فرخنده باد
همه تاجداران ترا بنده باد.فردوسی.
درخت بدنیت خوشیده شاخست
شه نیکونیت را پی فراخست.نظامی.
ز لهراسپ دارد همانا نژاد
پی او بر این بوم فرخنده باد.فردوسی.
ط - اقبال پی:آن یکی پرسید اشتر را که هی
از کجا می آیی ای اقبال پی(1).مولوی.
- بخشنده پی.؛ (فردوسی).
ط - پسندیده پی:حکایت شنو کودک نامجوی
پسندیده پی بود و فرخنده خوی.سعدی.
ط - پیاپی.؛ رجوع به پیاپی شود.
- پی در پی.؛ رجوع به پی در پی شود.
- پی شوم:بتاراج برد آن بر و بوم را
که ره بسته باد آن پی شوم را.نظامی.
ط - پی مبارک:هست ما را بفر و تارک او
همه چیز از پیِ مبارک او.نظامی.
ط - تیزپی:وز آنجا یکی تیزپی برگرفت
ره ساربانان قیصر گرفت.نظامی.
بسر برد روزی دو در رود و می
دگر باره شد مرکبش تیزپی.نظامی.
ط - خجسته پی:خجسته پی و نام او زردهشت
که آهرمن بدکنش را بکشت.دقیقی.
ط - خشک پی.؛
- درپی.؛ رجوع به پی (در معنی دنبال) شود.
- سبک پی:سبک پی چو یاران بمنزل رسند
نخسبد که واماندگان از پسند.سعدی.
ط - سپیدپی.؛
- سخت پی (فردوسی).؛
- سست پی:من از تخمهء بهمن و پشت کی
چرا ترسم از رومی سست پی.نظامی.
ط - شوم پی (فردوسی).؛
- فرخ پی:بدو گفت فرخ پی و روز تو
همان اختر گیتی افروز تو.فردوسی.
او همانست که محمود جهان را بگشود
سبب او بود و بفرخ پی او یافت ظفر.فرخی.
که جام جهان بین و تخت کیان
چگونست بی فر فرخ پیان.نظامی.
که این اختران گرچه فرخ پیند
ز نافرخی نیز خالی نیند.نظامی.
ط - فرخنده پی:یکی آفرین کرد پرمایه کی
که ای نامداران فرخنده پی.فردوسی.
چه کم گردد ای صدر فرخنده پی
ز قدر رفیعت بدرگاه حی.سعدی.
ط - فیروزپی:نپنداری ای خضر فیروزپی
که از می مرا هست مقصود می.نظامی.
ط - گم کرده پی:سلاطین عزلت سلاطین حی
منازل شناسان گم کرده پی.سعدی.
ط - مبارک پی.؛
- نیک پی:ز گفتار او شاد شد شهریار
ورا نیک پی خواند و به روزگار.فردوسی.
بخوان و شکار و ببزم و به می
بنزدیک خاقان بدی نیک پی.فردوسی.
گرانمایه اغریرث نیک پی
از آمل گذارد سپه را به ری.فردوسی.
دو شاه سرافراز و دو نیک پی
نبیرهء سرافراز کاووس کی.فردوسی.
بمجنون یکی گفت کای نیک پی
چه بودت که دیگر نیایی به حی.سعدی.
ط - نیکوپی:جان من کمتر ز طوطی کی بود
جان چنین باید که نیکو پی بود.مولوی.
و گاه مضاف افتد چون:
ط پی.
[پَ] (اِ) دنبال. عقب. پشت. پس. دنباله. عقیب. اثر: پی او؛ دنبال او. بر اثر او:
یکی غرم تازان پی یک سوار
که چون او ندیدم به ایوان نگار.فردوسی.
برآشفت و برداشت زین و لگام
بشد بر پی رخش ناشاد کام.فردوسی.
یکایک چو از جنگ برگاشت روی
پی اندرگرفتم رسیدم بدوی.فردوسی.
بفرمان رودابهء ماه چهر
پی گل برفتیم زیدر بمهر.فردوسی.
گر آتش ببیند پی شصت و پنج
شود آتش از آب پیری برنج.فردوسی.
همه کس پی سود باشد دوان
نخواهد کسی خویشتن را زیان.اسدی.
کسی کو پی رهبر و پیر گردد
ره راست او راست از خلق یکسر.
ناصرخسرو.
پویم پی کاروان وسواس
غم بدرقه همعنان ببینم.خاقانی.
مسیح وار پی راستی گرفت آن دل
که باژگونه روی داشت چون خط ترسا.
خاقانی.
بالله که گر بتیرگی و تشنگی بمیرم
دنبال آفتاب و پی کوثری ندارم.خاقانی.
دل تاجور شادمانی گرفت
بشادی پی کامرانی گرفت.نظامی.
دشمن دانا که پی جان بود
بهتر از آن دوست که نادان بود.نظامی.
چو نادانی پی دین برگرفتم
خمار عاشقی از سر گرفتم.نظامی.
ز گرمی روی خسرو خوی گرفته
صبوح خرمی را پی گرفته.نظامی.
که گر بانو بفرماید بشبگیر
پی شیرین برانم اسب چون تیر.نظامی.
ای که مذمتم کنی کز پی نیکوان مرو...
سعدی.
پی نیکمردان بباید شتافت
که هرک این سعادت طلب کرد یافت.
سعدی.
سگ اصحاب کهف روزی چند
پی نیکان گرفت و مردم شد.سعدی.
هر کس پی زندگان گزیند
کس روی گذشتگان نبیند.امیرخسرو.
زن چو داری مرو پی زن غیر
چو روی در زنت نماند خیر.اوحدی.
هشیار شو که مرغ چمن مست گشت هان
بیدار شو که خواب عدم در پی است هی.
حافظ.
صید را چون اجل آید پی صیاد رود.جامی.
صیاد پی صید دویدن هنری نیست
صید از پی صیاد دویدن مزه دارد.؟
ط -امثال:طپی آتش آمدن؛ظ بازگشتن را سخت شتاب نمودن.
طپی کارت برو.ظ
طپی این کار باید رفت.ظ
طپی نخود سیاه فرستادن؛ظ دست بسر کردن. از سر باز کردن.
- از پی (ز پی):بیامد یکی مرد مهترپرست
بباغ از پی باژ و برسم بدست.فردوسی.
بنزدیک من با یکی جام می
سزد گر فرستی هم اکنون ز پی.فردوسی.
یکی ابر بست از پی گردِ سم
برآمد خروشیدن گاو دم.فردوسی.
پرستنده را گفت درها ببند
کسی را بتاز از پی گوسفند.فردوسی.
روزی که جدا ماندمی از تو ز پی من
صد راه رسول آمده بودی و طلبکار.فرخی.
بفال نیک شه پردل آب را بگذاشت
روان شدند همه از پی شه آن لشکر.فرخی.
درش استوار از پی او ببست
که تا میهمانش کند استوار.عنصری.
شاه بفراست بدانست که از دنبال آهوی بباید رفتن تا قدر نیم فرسنگ شاه از پی آهوی برفت. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی). گفت یا قوم بدانید که مرا خدای تعالی گفت در میان مردم خلیفه باش و از پی هوا مرو که هر که از پی هوای نفس برود... (قصص الانبیاء ص155).
آزردهء چرخم نکنم آرزوی کس
آری نرود گرگ گزیده ز پی آب.خاقانی.
نه سوره از پی ابجد همی شود مرقوم
ز معنی از پی اسما همی شود پیدا.خاقانی.
گویی سکندرم ز پی آب زندگی
عمرم گذشت و چشمهء حیوان نیافتم.
خاقانی.
گه قبله ز کوی یار میساخت
گه از پی گور و وحش میتاخت.نظامی.
که دیدی کآمد اینجا کوس پیلش
که برنامد ز پی بانگ رحیلش.نظامی.
هر آنک او نماند از پیش یادگار
درخت وجودش نیاورد بار.سعدی.
بگیتی حکایت شد این داستان
رود نیکبخت از پی راستان.سعدی.
غمی کز پیش شادمانی بَری
به از شادیی کز پسش غم خوری.سعدی.
بر بادپایی روان و غلامی چند از پی دوان. (گلستان).
از پی کاروان تهی دستان
شاد و ایمن روند چون مستان.اوحدی.
آنکه بپرسش آمد و فاتحه خواند و میرود
گو نفسی که روح را میکنم از پیش روان.
حافظ.
ذخیره ای بنه از رنگ و بوی فصل بهار
که میرسند ز پی رهزنان بهمن و دی.حافظ.
گر مسلمانی ازینست که حافظ دارد
وای اگر از پی امروز بود فردایی.حافظ.
هشیار شو که مرغ سحر مست گشت هان
بیدار شو که خواب عدم از پی است هی.
حافظ.
ردف؛ از پی کسی در نشستن. عقب، عقوب؛ از پی درآمدن. استرداف؛ از پی درنشاندن خواستن. تعقیب؛ از پی درداشتن. اطراق؛ از پی یکدیگر فراشدن اشتر. (تاج المصادر). تعاقب؛ از پی یکدیگر درآمدن. (دهار). اقتفار؛ از پی رفتن چیزی را. اقتیاف؛ از پی رفتن کسی را. تبع؛ از پی فراشدن. (تاج المصادر). اقتفاء؛ از پی رفتن. قفو؛ از پی فراشدن. تباعه، ردف، اقتصاص، تقصص، ارداف، استدبار، تقفی، تتبع، تقفر، تقری، قس. اتباع؛ از پی فراشدن. (تاج المصادر). خلف؛ از پی کس درآمدن. مشایعت؛ از پی کسی فرارفتن. تعجس؛ از پی چیزی فراشدن. ترتیب؛ از پی یکدیگر فرانهادن. اعقاب؛ از پی درآوردن.
ط -امثال:طاز پی دشمن گریخته نروند.ظ
طاز پی هر شبی بود روزی.ظمکتبی.
طاز پی هر غمیست خرمیی.ظمکتبی.
طاز پی هر گریه آخر خنده ایست.ظمولوی.
طصید از پی صیاد دویدن مزه دارد.ظ
- اندر پی:استاد رشیدی را شعریست ردیفش
چون زلف بتان نغز و بهنجار شکسته
من سوزنیم شعر من اندر پی آن شعر
نرزد بیکی سوزن سوفار شکسته.سوزنی.
آن عمر که مرگ باشد اندر پی آن
آن به که بخواب یا بمستی گذرد.
مجد همگر.
ز هر جانب یکی میراند بشتاب
بسان تشنگان اندر پی آب.نظامی.
ای که گفتی مرو اندر پی خوبان زمانه
ما کجائیم درین بحر تفکر تو کجایی.
سعدی.
بدو گفتم این ریسمانست و بند
که می آید اندر پیت گوسفند.سعدی.
ط - بر پی:گریزان چو باشی بشب باش و بس
که تا بر پی از پس نیایدت کس.اسدی.
بر پی و بر راه دلیلت برو
نیک دلیلا که ترا مصطفاست.ناصرخسرو.
راه غلط کردستی باز گرد
روی بنه بر پیِ آثار خویش.ناصرخسرو.
بر پی شیر دین یزدان شو
از پی خر گزافه اسپ متاز.ناصرخسرو.
و گروهی غلامان پدر او بر پی او آنجا شدند. (تاریخ سیستان). و سوی بست رفت بر پی سپاه. (تاریخ سیستان). بهیچ تأویل بر پی ایشان نتوانستم رفتن. (کلیله و دمنه).
گهی دیو هوس میبردش از راه
که میبایست رفتن بر پی شاه.
نظامی (خسرو و شیرین ص173).
ط - به پی:به پی اسپ جبرئیل مرو
تا نگیردت دیو زیر رکاب.ناصرخسرو.
ط - پی چیزی بودن؛ درصدد کسب چیزی بودن.
- پی چیزی داشتن؛ بدنبال آن بودن. بر اثر او بودن:
تا من پی آن زلف سرافکنده همی دارم
چون شمع گهی گریه و گه خنده همی دارم.
خاقانی.
ط - پی کاری را گرفتن؛ آن را دنبال کردن. آن را تعقیب کردن برای به آخر رسانیدن آن:
پی پی عشق گیر و کم کم عقل
لب لب جام خواه و دم دم صبح.خاقانی.
ط - پی کاری رفته بودن؛ پی کار خود رفته بودن، دنبال کار خویش گرفتن.
- پی کردن کاری را؛ دنبال کردن. رجوع به پی کردن شود.
- پی کس فرستادن؛ دنبال و عقب او روانه کردن، بسراغ او فرستادن. او را خواندن.
- در پی:چنان کاندر پس گرماست سرما
دگر ره در پی سرماست گرما.
(ویس و رامین).
کودکان بر در گرمابه بازی میکردند، پنداشتند که ما دیوانگانیم در پی ما افتادند و سنگ می انداختند. (سفرنامهء ناصرخسرو). هر عسلی را حنظلی در پی است و هر نعمتی را محنتی بر اثر. (قصص الانبیاء ص 241). طریق آن است که بحیلت در پی کار او ایستم. (کلیله و دمنه).
ببزغاله گفتند بگریز گفتا
که قصاب در پی کجا میگریزم.خاقانی.
در پیت یا رب پنهان منست
یا رب آن یا رب پنهانت رساد.خاقانی.
پیش من از عشق بر سر میزند
در پی اندر پی پی من میکند.خاقانی.
همچنین در پی یاران میباش
یار یارا زن و بهتانه مخور.خاقانی.
خارِ غم تو گُل طرب دارد
جان در پَیِ تو سرِ طلب دارد.خاقانی.
در پی اژدهای رایتِ تو
مار افَعی شود عدو را پی.ظهیر.
هزار و چهل منجق پهلوی
روان در پی رایت خسروی.نظامی.
وحشی دو سه در پی اوفتاده
چون او همه عور و سر گشاده.نظامی.
معجبی یا خود قضامان در پی است
ورنه این دم لایق چون تو کی است.مولوی.
مادر فرزند جویان وی است
اصلها مر فرعها را در پی است.مولوی.
بیرون کشم و پاک کنم هم در پی
از پای تو موزه و از بنا گوش تو خوی.
چو سلطان فضیلت نهد در پیم
ندانی که دشمن بود در پیم.سعدی.
مپندار سعدی که راه صفا
توان رفت جز در پی مصطفی.سعدی.
پسر در پی کاروان سر نهاد
ز دشنام چندانکه بایست داد.سعدی.
فرستی مگر رحمتی در پیم
که بر کردهء خویش واثق نیم.سعدی.
بحکم ضرورت در پی کاروان افتاد و برفت. (گلستان). با طایفهء بزرگان بکشتی نشسته بودم که زورقی در پی ما غرق شد. (گلستان). اتفاقاً من و این جوان هر دو در پی هم دوان. (گلستان). خسته و مجروح در پی کاروان افتاد. (گلستان).
گر همه عالم بعیب در پی ما اوفتند
هرکه دلش با یکیست غم نخورد از هزار.
سعدی.
اعتقاب؛ در پی کس شدن و آمدن. اتلاء؛ در پی کردن کسی را. (منتهی الارب). متابعة؛ در پی یکدیگر رفتن در عمل. تتلی؛ در پی کس شدن. تلو؛ در پی کس رفتن. تتالی؛ در پی یکدیگر شدن امور. تباعة، تبع؛ در پی کسی رفتن. اتّباع، اتباع؛ از پی رفتن. (منتهی الارب).
ط ||بعد. پس:
کاش از پی صد هزار سال از دل خاک
چون غنچه امید بردمیدن بودی.خیام.
بود در احکام خسرو کز پی سی و دو سال
خسف آب و باد خواهد بود در اقلیم ما.
خاقانی.
ط - از این پی؛ از این پس. از این سپس. از این ببعد:
کنون ای سنگدل برخیز و بازآی
مرا و خویشتن را رنج مفزای
که من با تو چنان باشم ازین پی
چو دانش با روان و شیر با می.
(ویس و رامین).
ط ||در غیبت. در غیاب:
خلقی ز پی من و تو در گفتارند
چون نام من و تو بر زبانها آرند
گویند فلانی و فلانی یارند
ای کاش چنان بدی که می پندارند.
(از صحاح الفرس).
||عزم. صدد. قصدط:
بگذر ازین پی که جهانگیری است
حکم جوانی مکن این پیری است.نظامی.
دشمن دانا که پی جان بود
بهتر از آن دوست که نادان بود.نظامی.
بیرون شد پیر زن پی سبزه
و آورد پژند چیده بر تریان.
اسماعیل رشیدی.
ط -اندر پی؛ اندر صدد. در صدد:
من طالب خنج تو شب و روز
اندر پی کشتنم چرائی.عنصری.
ط - پی چیزی چون زغال یا گندم؛ بتحصیل آن. در طلب آن.
- در پی؛ در صدد:
لیک تو آیس مشو هم پیل باش
ورنه پیلی در پی تبدیل باش.مولوی.
ط پی.
[پَ / پِ یِ] (حرف اضافه) برایِ. بهرِ. لِ. جهتِ. علتِ. واسطهء. سببِ:
من امروز نز بهر جنگ آمدم
پی پوزش نام و ننگ آمدم.فردوسی.
سپه را بکردار پروردگار
بهر جای بردم پی کارزار.فردوسی.
آتش بر دیگ پی کار تست
آب به بیگار تو در آسیاست.ناصرخسرو.
ایا که فتنه شده ستی در آرزو مانی
پی نگارگری روی آن نگار نگر.سوزنی.
پی تبرک هر کس در او زنند انگشت
نداند این ز کجا آمد آن دگر ز کجا.سوزنی.
زبان بسته بمدح محمد آرد نطق
که نخل خشک پی مرهم آورد خرما.
خاقانی.
پی ثنای محمد برآر تیغ ضمیر
که خاص بر قد او بافتند درع ثنا.خاقانی.
یا چو غربیان پی ره توشه گیر
یا چو نظامی ز جهان گوشه گیر.نظامی.
ابر برناید پی منع زکات
وز زنا افتد و با اندر جهات.مولوی.
زآنکه آوازت ترا دربند کرد
خویش او مرده پی این پند کرد.مولوی.
رنج و غم را حق پی آن آفرید
تا بدین ضد خوشدلی آید پدید.مولوی.
آنکه کشتستم پی مادون من
می نداند که نخسبد خون من.مولوی.
یا پی احسنت و شاباش و خطاب
خویشتن مردار کن پیش کلاب.مولوی.
سایهء قچ را پی قربان مکش.مولوی.
ط - از پی (ز پی)؛ بعلت. از بهر. بسبب. از برای. جهت. بواسطهء: از پی فلان کار یا چیز؛ از برای آن. (برهان). از پی مغز خاکیان؛ از برای تری دماغ آدمیان. (آنندراج):
ای از گل سرخ رنگ بربوده و بو
رنگ از پی رخ ربوده، بو از پی مو.
(منسوب به رودکی).
خویش بیگانه گردد از پی سود
خواهی آن روز مزد کمتر دیش.رودکی.
دگر گنج خضرا و گنج عروس
کجا داشتیم از پی روز بوس.فردوسی.
به مادر چنین گفت کز مهتری
همی از پی گو کنی داوری.فردوسی.
بجای سرش زآن سر بی بها
خورش ساختند از پی اژدها.فردوسی.
همه از پی سود بردم بکار
بدر داشتن لشکر بیشمار.فردوسی.
ز بهر بر و بوم و فرزند خویش
همان از پی گنج و پیوند خویش.فردوسی.
شهنشاه ایران [گیتی] مرا افسر است
نه پیوند او از پی دختر است.فردوسی.
سواران و گردان ایران زمین
همه بردشان از پی جنگ و کین.فردوسی.
که ضحاک را از پی خون جم
ز جنگ آوران جهان کرد کم.فردوسی.
بریزند خون از پی خواسته
شود روزگار بد آراسته.فردوسی.
بمیدان آمل دو دار بلند
زدند از پی تیره دزد نژند.فردوسی.
گر این آمدن از پی خواسته ست
خرد بیگمان نزد تو کاسته ست.فردوسی.
سزاوار او جای بگزید شاه
بیاراستند از پی ماه گاه.فردوسی.
پس آنگاه سام از پی پور خویش
هنرهای شاهان بیاورد پیش.فردوسی.
که آن آمدنش از پی بچه بود
نه از بهر سیمرغ او رنجه بود.فردوسی.
شما را کنون از پی کیست جنگ
چنین زخم شمشیر و چندین درنگ.
فردوسی.
چنین گوی کاین تاج و انگشتری
بمن داد شاه از پی مهتری.فردوسی.
برآراست طوس از پی کارزار
بخواند آنچه بودند مردان کار.فردوسی.
بخوردند آب از پی خرمی
ز خوردن نیامد بدو در کمی.فردوسی.
رها کردشان از پی نام را
همان از پی شادی و کام را.فردوسی.
بدو گفت این رزم آهرمنست
نه این رستخیز از پی یک تنست.فردوسی.
مرا ایزد از بهر جنگ آفرید
ترا از پی زین و تنگ آفرید.فردوسی.
مریزید خون از پی تاج و گنج
که بر کس نماند سرای سپنج.فردوسی.
تو جان از پی پادشاهی مده
تنت را بخیره تباهی مده.فردوسی.
گر او از پی دین شود زشتگوی
تو از بیخرد هوشمندی مجوی.فردوسی.
که ایدر من از بهر جنگ آمدم
به رنج از پی نام و ننگ آمدم.فردوسی.
یکی از پی آنکه او [یوسف] کودک است
دگر آنکه همتای او اندک است.فردوسی.
همانا ندانی که من کیستم
بدین رزمگه از پی چیستم.فردوسی.
چرا برد باید همی روزگار
که گنج از پی مرد آید بکار.فردوسی.
شنیدی که بر ایرج نیکبخت
چه آمد ز تور از پی تاج و تخت.فردوسی.
بماند از پی پاسخ نامه را
بکشت آتش مرد خودکامه را.فردوسی.
چو بشنید خاقان که بهرام را
چه آمد بروی از پی نام را.فردوسی.
بدین پنج فرسنگ اگر پنج مرد
بباشد بره از پی کار کرد.فردوسی.
که از تور بر ایرج نیکبخت
چه آمد پدید از پی تاج و تخت.فردوسی.
درم خواست وام از پی شهریار
بر او انجمن شد بسی مایه دار.فردوسی.
گرفتار شد اردوان در میان
بداد از پی تاج شیرین روان.فردوسی.
چو آن نامه بر خواند قیصر سپاه
فراز آورید از پی رزمگاه.فردوسی.
مده از پی تاج سر را بباد
که با تاج خود کس ز مادر نزاد.فردوسی.
اگر نیستی از پی نام بد
و یا سوی یزدان سرانجام بد.فردوسی.
سپر بر سر آورد بهرام گرد
تهمتن بیامد پی دستبرد.فردوسی.
پدر را بکشت از پی تاج و تخت
کزین پس دو چشمش مبیناد بخت.
فردوسی.
در آمد ز درگاه من آن نگار
غراشیده و از پی کارزار.علی قرط اندکانی.
باغ تو پر درخت سایه ورست
از پی خویشتن یکی بگزین.فرخی.
باد خزانی ز ابر پیلان کرده است
از پی آن تا ترا کشند عماری.فرخی.
آنکه زاد ای بزرگوار ترا
از پی رادی و بزرگی زاد.فرخی.
کوه غزنی ز پی خسرو زر زاد همی
زاید امروز همی زمرد و یاقوت بهم.فرخی.
آنکه برتر ملکی خوارترین بنده ش را
دست بوسد ز پی آنکه بدو یابد جاه.فرخی.
ایزد او را از پی سالاری ملک آفرید
زو که اولیتر بگنج و لشکر و تاج و نگین؟
فرخی.
از پی خدمت تو تا تو ملک صید کنی
به نهاله گه تو راند نخجیر پلنگ.فرخی.
از پی نام بلند و از پی جاه عریض
ملک او و مال او را نزد او مقدار نیست.
فرخی.
از پی خدمت تو کرد جدا از تن خویش
بهترین بهره خداوند همه ترکستان.فرخی.
بر در پرده سرای خسرو پیروزبخت
از پی داغ آتشی افروخته خورشیدوار.
فرخی.
بساخت از پی پس ماندگان و گمشدگان
میان بادیه ها حوضهای چون کوثر.فرخی.
هر که نزدیک تو مدح آرد آزرده شود
از پی بردن آن زرّ که باشد بجوال.فرخی.
تا بشاهی نشستی از پی تو
هفت کشور همی شود هفتاد.فرخی.
چو کوه رو بمصافش نمود و بر لب رود
نمود گرد سپاه و ستاد از پی کار.فرخی.
هزار سال ملامت کشیدن از پی او
توان و زآن بت روزی جدا شدن نتوان.
فرخی.
از پی تهنیت خلیفه بتو
بفرستد کس، ار بنفرستاد.فرخی.
برفت گرم و بدستور گفت کز پی من
تو لشکر و بنه را رهنمای باش و بیار.
فرخی.
مجلس او ز پی اهل ادب
بسفر ساخته همچون بحضر.فرخی.
سیم را شاید اگر در دل و جان جای کنم
از پی آنکه بماند ببناگوش تو سیم.فرخی.
از پی تهنیت روز نو آمد بر شاه
سدهء فرخ روز دهم بهمن ماه.فرخی.
گفتم جان پدر این خشم چیست
از پی یک بوسه که بردم به نرد.فرخی.
از پی خدمت مبارک تو
مهتران کهتران کنند طلب.فرخی.
آنچه او کرد بتزویج یکی بندهء خویش
نکند هیچ شهی از پی تزویج پسر.فرخی.
از پی آن تا دهی بر نانت دندان مزدمان
میزبانی دوست داری شاد باش ای میزبان.
فرخی.
گفتم که چرا چو ابر خون بارانم
گفت از پی آنکه چون گل خندانم
گفتم که چرا بی تو چنین پژمانم
گفت از پی آنکه تو تنی من جانم.عنصری.
افکنده همچو سفره مباش از برای نان
همچون تنور گرم مشو از پی شکم.
منوچهری.
ایزد ما این جهان نز پی جور آفرید
نز پی ظلم و فساد نز پی کین و نقم.
منوچهری.
بلکه ز بهر خدای وز پی خلق خدای
وز پی رنج سپاه وز پی ستر خدم.
منوچهری.
کسی کش از پی ملک ایزد آفریده بود
ز چاه بر گاه آردش بخت یوسف وار.
ابوحنیفهء اسکافی.
مرد هنرپیشه خود نباشد ساکن
کز پی کاری شده ست گردون گردان.
ابوحنیفهء اسکافی.
از پی خرمی جهان ثنای
باز باران جود گشت مقیم.ابوحنیفهء اسکافی.
جهان را نه بر بیهده کرده اند
ترا نز پی بازی آورده اند.اسدی.
شهان از پی آن فزایند گنج
که از تن بدو بازدارند رنج.اسدی.
تو گنج از پی رنج خواهی همی
فزوده بزرگی بکاهی همی.اسدی.
کنون نیز هر جا که شاهی بود
و یا دانشی پیشگاهی بود
چو میرد بتی را بهم چهر اوی
پرستش کنند از پی مهر اوی.اسدی.
زمین از گرانی ببد سرگرای
که بیچاره گشت از پی چارپای.
اسدی (گرشاسبنامه).
ای مظفر شاه اگر چه تو نیارایی بجنگ
از پی آرایش جیش مظفر بیرون آی.
؟ (از لغت نامهء اسدی).
دشنام دهی باز دهندت ز پی آنک
دشنام مثل چون درم دیر مدارست.
ناصرخسرو.
از درختان دیگران بر چین
وز پی دیگران درخت نشان.مسعودسعد.
سپند از پی آنکه چشم بدان
بگرداند ایزد ازین روزگار.مسعودسعد.
ز کلک سرسبز اوست(1) از پی اصلاح ملک
از حبشه سوی روم تیزرونده نوند.سوزنی.
یارب بروز حشر بر آن رحم کن که گفت
یارب بروز حشر مگیر از پی منش.سوزنی.
رنجی که من از پی تو دیدم
دردی که من از غم تو خوردم
بر کوه بیازمای یک بار
تا بشناسی که من چه مردم.سوزنی.
چو کار تنگ رسیدم شهادت آوردند
نگفتم از پی آزرم اوستاد رجیم [یعنی شیطان].
سوزنی.
ثنانیوش و عطابخش باش از پی آنک
ثنانیوش و عطابخش راست طول بقا.
سوزنی.
بیقین دانم کان ترک ستمکارهء من
از پی رغم مرا آن کند و این نکند.سوزنی.
روز عمر تو باد کز پی تست
که شب انس و جان سحر دارد.انوری.
بطول قطعه گرانی نکردم از پی آن
کزین متاع در این عرصه گاه ارزان است.
انوری.
از پی آنکه مزاجش نکند فاسد خون
سرخ بید از همه اعضا بگشاید اکحل.
انوری.
سخنت چون الف ندارد هیچ
چه کشی از پی قبولش لام.انوری.
جبرئیل از پی رکوب ورا
نوبتی بر در سرای آرد.انوری.
بهر پاسست مار بر سر گنج
نز پی آنکه گیرد از وی خنج.سنائی.
از پی ملک و شرع بسته کمر
پیش علم علی و عدل عمر.سنائی.
وز پی سوزیان و از چیزش
یرحم الله گوید از تیزش.سنائی.
نوحه گر کز پی تسو گرید
او نه از دل، که از گلو گرید.سنائی.
امر سلطان چو حکم یزدانست
سایهء ایزد از پی آن است.سنائی.
از قضا گاو زال از پی خورد
پوز روزی بدیگش اندرکرد.سنائی.
بر زبان صوت و حرف و ذوقی نه
غافل از معنیش که از پی چه.سنائی.
چون ازین گنده پیر گشتی دور
دست پیمان برآری از پی حور
زآنکه این گنده پیر شوی کش است
سه طلاقش ده ارت هیچ هش است.سنائی.
از پی رد و قبول عامه خود را خر مساز
زآنکه نبود کار عامه جز خری یا خرخری.
سنائی.
تیغ عیار چه باید ز پی کشتن من
هم تو کش کز تو نیاید به دل آزار مرا.
خاقانی.
از پی آن پسر که خواهد بود
قرنها سعد اکبر افشانده ست.خاقانی.
گویی اندر دامن آید پای دل
کز پی آن در سر افتادست باز.خاقانی.
خوش جوابیست که خاقانی داد
از پی رد شدن گفتارش.خاقانی.
بهر چنین خشکسال مذهب خاقانیست
از پی کشت قضا چشم به نم داشتن.خاقانی.
وز پی آن تا ز دیو آزشان باشد امان
خط افسون مدیح صدر پیرامن کشند.
خاقانی.
نیاز گر بدرد پیکر مرا از هم
نبینی از پی کار نیاز پیکارم.خاقانی.
از پی خون خسان تیغ چه باید کشید
چون ملک الموت هست در پی رایت رهین.
خاقانی.
از پی خضر و پر روح القدس چون خط دوست
در سمیرا سدره بر جای مغیلان دیده اند.
خاقانی.
اینت شهباز کز پی چو منی
صید نسرین کرده ای نهمار.خاقانی.
از استخوان پیل ندیدی که چربدست
هم پیل سازد از پی شطرنج پادشا.خاقانی.
از پی یک صره ز سیم و زر زرد
بر دو محل سپیدشان چه مصافست.خاقانی.
بلی از پی چار منزل گرفتن
نه از فقر سرمازدائی نبینم.خاقانی.
بگذر از فلسفی که از پی چرخ
شاید ار فلس فی نمی شاید.خاقانی.
گر شیشه کند حباب شاید
شیشه ز پی گلاب باید.خاقانی.
که گفته ست فلان میگریزد از پی آن
که شاه بشنود و باز داردم ز عقاب.خاقانی.
ترک اوطان ز پی قصد خراسان گفتم
عوض سلوت اوطان بخراسان یابم.خاقانی.
هستم باد گشته سر از پی نیستی روان
هستی هر تنم ولی نیست تنم دریغ من.
خاقانی.
از پی خونریز جان خاکیان
شهربندی شد فلک در کوی تو.خاقانی.
ببند دهر چه ماندی بمیر تا برهی
که طوطی از پی این مرگ شد ز بند رها.
خاقانی.
انت فیهم بتو رب خوانده و ما کان الله
کی عذاب از پی ما کان بخراسان یابم.
خاقانی.
گویی سکندرم ز پی آب زندگی
عمرم گذشت و چشمهء حیوان نیافتم.
خاقانی.
خاقانی از پی تو سراندازد ار چه باز
بر هر غمیش صد غم دیگر فزوده ای.
خاقانی.
چتر با رخت دل براندازیم
وز پی نیکوئی سراندازیم.خاقانی.
از پی آن تا حصار غم بگشایی
جام سوار آمد و پیاده قنینه.خاقانی.
گفتی جفا نه کار من است ای سلیم دل
تو خود ز مادر، از پی این کار زاده ای.
خاقانی.
از پی تعویذ جانها عاشقان
آب و مشک و زعفران آمیخته.خاقانی.
وز پی آن تا کند جامهء بختش سپید
میکند از قرص ماه قرصهء صابون فلک.
خاقانی.
شهباز ملکی و ز پی نامه بردنت
سیمرغ در محل کبوتر نکوتر است.خاقانی.
ما را به هر دو صبح دو عید است و جان ما
مرغیست فربه از پی قربان صبحگاه.
خاقانی.
بهر ولی تو ساخت وز پی خصم تو کرد
صبح لباس عروس، شام پلاس مصاب.
خاقانی.
قصاب چه آری ز پی کشتن ماهی
خود کشته شود ماهی بی حربهء قصاب.
خاقانی.
سپند از پی آن شد افروخته
که آفت به آتش شود سوخته.نظامی.
فرستاد هر کس بسی مال و گنج
بدرگاه شاه از پی پای رنج.نظامی.
خورشهای شاهانهء مشکبوی
طبقهای مشک از پی دست شوی.نظامی.
پرستاران و نزدیکان و خویشان
که بودند از پی شیرین پریشان.نظامی.
پردهء سوسن که مصابیح تست
جمله زبان از پی تسبیح تست.نظامی.
شنیدم کز پی یاری هوسناک
بماتم نوبتی زد بر سر خاک.نظامی.
چه تدبیر از پی تدبیر کردن
نخواهم خویشتن را پیر کردن.نظامی.
دهان تیر چنان بازمانده از پی چیست
اگر نشد به جگر گوشهء عدوت آزور.
کمال اسماعیل.
چو جان خصم ترا در ازل پدید آورد
بیافرید خدا از پی عذاب آتش.
سیف اسفرنگ.
دم خوش بایدت از خویش برون آی چو گل
کز پی یکدم خوش، پوست بر او زندانست.
اثیر اومانی.
گفت تدبیر آن بود کان مرد را
حاضر آریم از پی این درد را.مولوی.
شراب از پی سرخ رویی خورند
وزو عاقبت زردرویی برند.سعدی.
پسندیده رایی که بخشید و خورد
جهان از پی خویشتن گرد کرد.سعدی.
دو کس چَهْ کنند از پی خاص و عام
یکی خوب سیرت، یکی زشت نام.سعدی.
یکی حجره خاص از پی دوستان
در حجره اندر سرا بوستان.سعدی.
سؤال کرد که چندین تفاوت از پی چیست
که فرق نیست میان دو نوع بسیاری.سعدی.
نان خود خوردن و نشستن به که کمر زرین از پی خدمت بمیان بستن. (گلستان).
دست دراز از پی یک حبه سیم
به که ببرند بدانگی و نیم.(گلستان).
مکن تحمل جور رقیبش از پی آنک
ز مار مهره بدست آید و ز خار رطب.
ابن یمین.
هر کسی را ز پی کار دگر ساخته اند.
ابن یمین.
بخاوران ز پی چاشت خوان زر گستر
بباختر ز پی شام همچنان برسان.
سلمان ساوجی.
عقل اگر داند که دل در بند زلفش چون خوشست
عاقلان دیوانه گردند از پی زنجیر ما.حافظ.
ملک دنیا ز پی طاعت دادار گزید
طالب گنج بباید که بویران گذرد.قاآنی.
ط - ||بهرِ. خورِ. درِ. از پیِ. از درِ، در خورِ. صالح برایِ. سزاوارِ. بابتِ:
ریش از پی کندن پیاپی
سر از در سیلی دمادم.
(از فرهنگ اسدی نسخهء مدرسهء سپهسالار).
ط ||عوضِ. بجایِ:
مکن ای دوست ز جور این دلم آواره مکن
جان پی پاره بگیر و جگرم پاره مکن.مولوی.
ط پی آب.
[پَ] (اِ) نامی که در دامغان و خوار به پَدَه دهند. رجوع به پده شود. و نیز آن را در این نواحی پی چوب گویند. رجوع به پی چوب شود. پده اصطلاح مردم نواحی میان سیرجان و بندرعباس است و آن نوعی از سفیدار باشد و سفیدار از تیرهء سالی کاسه(1) و از جنس پوپولوس(2) است و سه گونهء آن در ایران موجود است. (جنگل شناسی ساعی ج 1 ص189).
(1) - Piste. (1) - ن ل: فرخنده پی.
(1) - ن ل: کلک سبک سیر اوست.
(1) - Salicacees.
(2) - Populus. پی آوردن.
[پَ وَ دَ] (مص مرکب) دنبال کردن نشان پای. برداشتن ایز: زکریا به آن درخت درشد، ایشان پی همی آوردند چون به آنجا رسیدند، گفتند ندانیم اکنون کجا شد. (ترجمهء طبری بلعمی).
ط پیا.
(ص) در لهجهء لری: مرد کامل و رسیده و مجازاً بمعنی باارج و ارزنده. ||در تداول عامه، متمول. صاحب اعتبار. صاحب مکانت و منزلت. صاحب مقام و مرتبت: برای خود پیائی شد. برای خودش پیائی است.

پیا.

(اِخ) (فلیکس)(1) نویسندهء درام و سیاستمدار فرانسوی. مولد ویرزُن (1810 - 1889 م.).
].Pia]
(1) - Piat

پیائوزرو.

[ءُ زِ رُ] (اِخ)(1) نام دریاچه ای است در قسمت شمالی روسیه، در ایالت آرخانگلسک، در قضای کم و در 200 هزارگزی شمال غربی کم، طول آن 75 و عرض آن 20 هزار گز است و بوسیلهء نهرهایی با دریاچه های واقع در گرداگرد خود و هم با دریاچه های فنلاند مرتبط میگردد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - P´aozero.

پیائوهی.

(اِخ)(1) نهری است در برزیل که از ایالتی بهمین اسم سرچشمه گیرد و بسوی شمال روان شود و پس از طی 500 هزارگز در9 درجه و شصت ثانیه عرض جنوبی به رود پاراناهیبا پیوندد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piauhy.

پیائوهی.

(اِخ)(1) سلسله جبالی در ایالتی بهمین اسم در برزیل، و بین همین ایالت با دو ایالت باهیا و پرنامبوگ در 9 درجه و 11 دقیقهء عرض جنوبی، از جنوب غربی بسوی شمال شرقی امتداد یابد و از طرفین هم با سلسله های جبال دیگر متصل است و حوزهء سانفرانسیسکو را از حوزهء پاراناهیبا جدا سازد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piauhy.

پیائوهی.

(اِخ) یکی از ایالات شمالی برزیل و در ترتیب اخیر یکی از جماهیر متفقهء برزیل بشمار است، از دو طرف جنوب شرقی و جنوب غربی بوسیلهء یکرشته جبال از دو جمهوری باهیا و پرنامبوگ مفروز گشته است، و از سمت مغرب بجمهوری سآرا و از طرف مشرق بجمهوری مارانهائو محدود میگردد. از سوی شمال رفته رفته باریک میشود، و فقط جزئی ساحلی در مصب پاراناهیبا باقی میماند. مساحت آن 301797 هزارگز مربع است. مرکزش شهر اوپراس است. شهرها و قصباتی هم دارد مانند پاراناهیبا و پیراروگه. دو طرف جنوب و مغرب آن کوهستانیست و در جهت شمال دشتهای وسیعی دارد. هوایش بسیار گرم و اراضی آن بس حاصلخیز است، لیکن در حال حاضر ثروت عمومی آنجا منحصر بچهارپایان میباشد. (قاموس الاعلام ترکی).

پیاب.

[پَ] (اِ مرکب) پایاب که بن حوض و ته دریا باشد و به عربی قعر گویند. (برهان). پایاب. ته دریا. بن دریا. قعر.
- بی پیاب؛ بی پایاب، جائی که پا بقعر آن نرسد. (انجمن آرا).
||نهایت هرچیز. ||تاب و طاقت. (برهان). و رجوع به پایاب شود.

پیاپی.

[پَ / پِ پَ / پِ] (ص مرکب، ق مرکب)(1) از اتباع است. پی در پی. پی هم. پشت سرهم. پشت هم. یکی پس دیگری. متتابع. یکی از پس دیگری. متعاقب. پیوسته. مسلسل. متوالی. متواتر. دمادم. مکرر. در پی یکدیگر. پشت سر یکدیگر. متتالی. مترادف. مذعانین. (منتهی الارب). علی التوالی. متوالیاً. بتوالی. درپی. علی الاتصال. (آنندراج). یکی عقب دیگری. دنبال هم. بدنبال یکدیگر. در دنبال هم. موالاة. (دهار). مرة بعد اخری. کرةً بعد اخری. متصلاً. تارة بعد اخری. تتری. (منتهی الارب). دهاق. پی به پی. (شرفنامه):
پیاپی همی تیغ و خنجر زدند
گهی بر میان گاه بر سر زدند.فردوسی.
تا ز دور آسمان اهل زمین را دیدنیست
تیر و تابستان پیاپی چون زمستان و بهار.
سوزنی.
ای حکم ترا قضا پیاپی
وی امر ترا قدر دمادم.انوری.
لشکر بر عقب او پیاپی میرفت. (ترجمه تاریخ یمینی). لشکر پیاپی میرسید. (اسکندرنامهء نفیسی).
لبالب جام بر دونان کشیدی
پیاپی جرعه ها بر من فشاندی.خاقانی.
لبالب کرده ساقی جام چون نوش
پیاپی کرده مطرب نغمه در گوش.نظامی.
همان تشنهء گرم را آب سرد
پیاپی نشاید بیکباره خورد.نظامی.
فروبسته کاری پیاپی غمی
نه کس غمگساری نه کس همدمی.نظامی.
درودی پیاپی رساندش نخست
فرستادگی کرد بر خود درست.نظامی.
پیاپی رطلها پرتاب میکرد
ملک را شهربند خواب میکرد.نظامی.
رخ شیرین ز خجلت گشته پرخوی
که نزل شاه چون سازد پیاپی.نظامی.
اگر چه پادشاهی بود و گنجش
ز بی یاری پیاپی بود رنجش.نظامی.
پیاپی شد غزلهای عراقی
برآمد بانگ نوشانوش ساقی.نظامی.
شراب لعلگون افکنده در جام
پیاپی کرده جام از صبح تا شام.نظامی.
جام در ده پیاپی ای ساقی
تا کنم جان خویش بر تو نثار.عطار.
در آن دم که دشمن پیاپی رسید
کمان کیانی نشاید کشید.سعدی.
پیاپی(2) بدنبال صیدی براند
شبش دست داد از حشم بازماند.سعدی.
هزار زخم پیاپی گر اتفاق افتد
ز دست دوست نشاید که انتقام کنند.سعدی.
پیاپی بیفشان از آیینه گرد
که صیقل نگیرد چو زنگار خورد.سعدی.
هزار نامه پیاپی نوشتمت که جواب
اگر چه تلخ دهی در سخن شکرباری.
سعدی.
هلب؛ پیاپی باریدن باران بر قوم. هک؛ پیاپی نیزه زدن. خوی، خواء؛ پیاپی شدن بر کسی گرسنگی. دراک؛ پیاپی شدن چیزی بر چیزی. تدریک؛ پیاپی باریدن باران. ادفاف؛ پیاپی رسیدن امور بر کسی. خت؛ پیاپی بنیزه زدن. هجهجة؛ پیاپی بانگ کردن شتر. هتلان، تهتال، هتول، هتل؛ پیاپی باریدن یا تنک باریدن. هتن؛ پیاپی باریدن ابر. تتایع؛ پیاپی درفتادن. هزمجة؛ سخن متتابع و پیاپی. هزامج؛ آواز پیاپی. انهیال؛ پیاپی آمدن بر کسی و فراگرفتن او را به دشنام و ضرب. تهکم؛ پیاپی نیزه زدن. تهافت؛ پیاپی آمدن. هطل؛ پیاپی شدن باران بزرگ متفرق قطره. (منتهی الارب). اشعال؛ پیاپی آب از مشک آمدن. (تاج المصادر بیهقی). اشعال؛ پیاپی خون از جراحت چکیدن. (تاج المصادر). عود، اعتیاد؛ پیاپی آمدن. تقادع؛ پیاپی مردن قوم. ارمعلال، ارمغلال؛ پیاپی افتادن قطره های اشک از چشم. قطقط؛ پیاپی بارنده. اسبال؛ پیاپی آمدن باران. (از منتهی الارب). انقاع؛ پیاپی بانگ کردن. (تاج المصادر). تطلب؛ پیاپی جستن. (منتهی الارب). تثویب؛ پیاپی خواندن. (تاج المصادر). تبلبل؛ پیاپی خوردن شتر گیاه را چنانکه هیچ فرونگذارد. تکلح، الهاب؛ پیاپی درخشیدن برق. (منتهی الارب). انسجار؛ پیاپی رفتن. رکض. عل؛ پیاپی زدن. (تاج المصادر). تتابع، تکاتع، تقاطر، تواتر، ترادف، توالی؛ پیاپی شدن. (دهار) (زوزنی) (منتهی الارب). سکب، تساتل؛ پیاپی شدن. (از منتهی الارب). تعلیل؛ پیاپی شراب دادن. (تاج المصادر). موالات، مرازمة، متابعة؛ پیاپی کردن. (تاج المصادر). لجاذ؛ پیاپی کردن کاری را. تقاطر؛ پیاپی گردیدن چیزی. (منتهی الارب). ط ||هم قدم:
رود انصاف با طبعش پیاپی
دود اقبال با امرش برابر.مسعودسعد.
ط پیاتره.
[رَ] (اِخ)(1) قصبهء مرکزی ایالت نیامچو در خطهء بغدان از رومانی، واقع در 282 هزارگزی بخارست و در ساحل چپ بیستریچه در دامنهء کوه مرتفعی بهمین نام. دارای راه آهن و تجارت و بازاری سالانه. و آن از قصبات باستانی است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Consecutif, consecutivement. coup sur coup. une fois apres lcautre.
(2) - ن ل: تکاور (و در این صورت اینجا شاهد نیست).
(1) - Peatra.

پیاتیگورسک.

(اِخ)(1) قصبهء مرکز قضا در جهت جنوبی روسیه، واقع در 172 هزارگزی شمال غربی ولادی قفقاز؛ کنار رود پودقوموق از شعب رود قومق. دارای حمامهای معدنی. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piatigorsk.

پیاتیگورسک.

(اِخ)(1) قضایی در جنوب شرقی روسیه، دارای 33326 هزارگز مربع مساحت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piatigorsk.

پیاچنچه.

[چِ چَ] (اِخ) شهری به ایتالیا. پلزانسه. (قاموس الاعلام ترکی).

پیاچه.

[چَ] (اِخ)(1) قصبه ای در جزیرهء سیسیل (صقلیه)، واقع در 30 هزارگزی جنوب شرقی شهر کالتانیرته. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piazza.

پیاچی.

(اِخ)(1) یکی از مشاهیر منجمان ایتالیا. وی بسال 1747 متولد و در 1826 م. در ناپولی وفات یافته است. او مؤسس و مدیر رصدخانهء پالرم بوده و سیارهء موسوم به «سیروس» را کشف کرده است و دفتری نجومی محتوی بر 7646 عدد ستاره ترتیب و تنظیم کرده و بر اثر ابراز خدمات علمی و فنی شایان توجه به مدیری رصدخانهء ناپولی برگزیده شد. وی در اکثر آکادمیهای اروپا سمت عضویت داشته است و آثار معتبری در علم نجوم دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piazzi.

پیادان.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان کرارج بخش حومهء شهرستان اصفهان، واقع در 7 هزارگزی جنوب خاوری اصفهان و یک هزارگزی راه کرارج ببراگون. دارای 22 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

پیادگان.

[دَ / دِ] (اِ) جِ پیاده. مقابل سوارگان. خش. (منتهی الارب). رجاله. بنوالعمل. (منتهی الارب). شوکل. (منتهی الارب): پیادگان با سلاح سخت بسیار در پیش ایستاده. (تاریخ بیهقی ص 376 چ ادیب). بتن عزیز خویش پیش کار برفت با غلامان و پیادگان و تکبیر کردند. (تاریخ بیهقی). تؤرور؛ پیادگان سلطان که بی وظیفه همراه لشکر باشند. عدی؛ گروهی از مردم که پیشتر حمله کنند از پیادگان. (منتهی الارب).
ط - پیادگان حاج؛ متوکلین بر راه حجیج: پیادگان حاج بادیه بسر بردند و بتر شدند. (گلستان).
ط - پیادگان عاج؛ پیاده های شطرنج.

پیادگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پیاده. مقابل سواری.

پیاده.

[دَ / دِ] (ص، ق، اِ)(1) آنکه با پای راه سپارد نه با ستور و امثال آن. کسی که بی چاروا و امثال آن و با پای خود راه رود. مقابل سوار و سواره. پیاد. (انجمن آرا). مقابل راکب و فارس. بی مرکب. صاحب غیاث اللغات و آنندراج آرند: مرکب از پی بمعنی پا و آده کلمهء نسبت است زیرا که رفتار از لوازم پاست و پیاده را سر و کار با پاست و برین تقدیر باید بفتح باشد لیکن مشتهر بکسر است - انتهی(2). رَجَل. رَجِل. رَجُل. رَجلان. رِجلان. ماشی. راجل. (منتهی الارب). جریده (در تداول مردم الموت و رودبار قزوین و کلمه را بمعنی تنها نیز بکار برند). این کلمه با مصدر شدن و رفتن و آمدن صرف شود. ج، پیادگان:
گوی بود نامش خشاش دلیر
پیاده برفتی بر نره شیر.فردوسی.
بپیش اندرآمد یکی خارسان
پیاده ببود اندر آن کارسان.فردوسی.
چو گرسیوز آمد بدرگاه اوی
پیاده بیامد از ایوان بکوی.فردوسی.
کنون دست بسته پیاده کشان
کجا افسر و گاه گردنکشان.فردوسی.
پیاده فرستاد بر هر دری
بجنگ اندرآمد گران لشکری.فردوسی.
پیاده همی راند تا رود شهد
نه پیل و نه تخت و نه تاج و نه مهد.
فردوسی.
پیاده بیامد به بیت الحرام
سماعیلیان زو شده شادکام.فردوسی.
سوار و پیاده همی برشمرد
نگه کرد تا کیست سالار گرد.فردوسی.
پیاده بیاورد و چندی سوار
هر آنکس که بود از در کارزار.فردوسی.
پیاده شو، از شاه زنهار خواه
بخاک افکن این گرز و رومی کلاه.
فردوسی.
پیاده همه پیش اندر دوان
برفتند بر خاک و تیره روان.فردوسی.
بکوشیم چون اسب گردد تباه
پیاده درآییم در رزمگاه.فردوسی.
پیاده سپهبد پیاده سپاه
پر از خاک سر برگرفتند راه.فردوسی.
پیاده شود مردم رزمجوی
سوار آنکه لاف آرد و گفتگوی.فردوسی.
چنین گفت پیران از آن پس بشاه
که نتوان پیاده شدن تا سپاه...فردوسی.
پر از شرم رفتند هر دو ز راه
پیاده دوان تا بنزدیک شاه.فردوسی.
پیاده شوم سوی مازندران
کشم خود و شمشیر و گرز گران.فردوسی.
چو آمد بنزدیک شاه و سپاه
فریدون پیاده بیامد براه.فردوسی.
پیاده بیامد بنزدیک اوی
بدو گفت کای مهتر نامجوی.فردوسی.
پیاده مرا زآن فرستاده طوس
که تا اسب بستانم از اشکبوس.فردوسی.
همانگاه گیو دلاور رسید
نگه کرد و او را پیاده بدید.فردوسی.
بخواری ببردش پیاده کشان
دوان و پر از درد چون بیهشان.فردوسی.
عدو پیاده بود خشم تو سوار دلیر
پیاده را بتواند گرفت زود سوار.فرخی.
از ارغوان کمر کنم از ضمیران زره
از نارون پیاده و از ناروان سوار.منوچهری.
وگر خان را بترکستان فرستد مهر گنجوری
پیاده از بلاساغون دوان آید به ایلاقش.
منوچهری.
سوار بود بر اسبان چو شیر بر سر کوه
پیاده جمله بخون داده جامه را آهار.
عنصری.
منم همچون پیاده تو سواری
ز رنج پایم آگاهی نداری.(ویس و رامین).
و سیصد پیادهء گزیده... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص352). یا برابر نباشد ظاهر گفته ام با باطن و کردارم، پس لازم باد بر من زیارت خانهء خدا که در میان مکه است سی بار پیاده نه سواره. (تاریخ بیهقی ص 319). امیر از هرات برفت با سوار و پیادهء بسیار. (تاریخ بیهقی).
پیاده سلاح اوفتاده ز دست
بزیر سواران شده پای خست.
پروین (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
پیاده چو دیوار بر پای، پیش
سواران در آمد شد از جای خویش.اسدی.
وگر خیل دشمن پیاده بود
صف رزم بر دشت ساده بود.اسدی.
بجنگ ار سوار ار پیاده بدی
جهان از یلان دشت ساده بدی.اسدی.
هر که پیاده بکار نیستمش
نیست سواره هم او بکار مرا.ناصرخسرو.
پیاده به بسی از خر سواری
تهی غاری به از پرگرگ غاری.
ناصرخسرو.
گاه سخن بر بیان سوار فصیحیم(3)
گاه محال سفر(4) پیاده و لالیم.ناصرخسرو.
چو پیش عاقلان جانت پیاده ست
نداری شرم از رفتن سواره.ناصرخسرو.
راه مخوف باشد از پیاده دزد. بیشترین دیههاء آن مختل است. (فارسنامهء ابن البلخی ص124).
دارم از اشک پیاده ز دم سرد سوار
در سلطان فلک زین دو حشر درگیرم.
خاقانی.
بر هر چه در زمانه سواری به نیکویی
جز بر وفا و مهر، کزین دو پیاده ای.
خاقانی.
پیاده نباشم ز اسباب دانش
گر اسباب دنیا فراهم ندارم.خاقانی.
ترا دل بر دو خر بینم نهاده
نترسی کز دو خر گردی پیاده.عطار.
پای مسکین پیاده چند رود
کز تحمل ستوه شد بختی.سعدی.
خواب نوشین بامداد رحیل
باز دارد پیاده را ز سبیل.سعدی.
ترا کوه پیکر هیون میبرد
پیاده چه دانی که خون میخورد.سعدی.
عامی متعبد پیادهء رفته است و عالم متهاون سوار خفته. (گلستان). پیاده ای سر و پا برهنه از کوفه با کاروان حجاز همراه ما شد. (گلستان).
تو دستگیر شو ای خضر پی خجسته که من
پیاده میروم و همرهان سوارانند.حافظ.
چون طفل نی سوار بمیدان روزگار
در چشم خود سواره ولیکن پیاده ایم؟
ط - امثال:طالهی نان سواره باشد و تو پیاده.ظ
طاینقدر خر هست و ما پیاده میرویم.ظ
طپیاده شو با هم راه برویم.ظ
طسواره از پیاده، سیر از گرسنه خبر ندارد.ظ
طهزار سواره را پیاده میکند.ظ
ترتور؛ پیادهء سلطان که بی وظیفه همراه باشد. (منتهی الارب).
- پای پیاده؛ رفتنی بسختی و رنج، بی هیچ استفادت از مرکوب، بی هیچ برنشستی: پای پیاده تا قم رفتم؛ هیچ بر ننشستم.
||غیر راکب. که بر مرکبی سوار نباشد. در حال پیادگی. مقابل سواره:
به دل گفت گیو این بجز شاه نیست
چنین چهره جز از درِ گاه نیست
پیاده بدو تیز بنهاد روی
چو تنگ اندرآمد بنزدیک اوی.فردوسی.
بزرگان پیاده پذیره شدند
ابی کوس و طوق و تبیره شدند.فردوسی.
ط ||مردم بیسواد یعنی علم و فضل کسب نکرده. (برهان). کم مایه. ناآزموده: داودبیک بومحمد غاری(5) مردی سخت فاضل و نیکوادب و نیکوشعر ولیکن در دبیری پیاده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص139). درین حضرت بزرگ... بزرگانند، اگر براندن تاریخ این پادشاه مشغول گردند... بمردمان نمایند که ایشان سوارانند و من پیاده. (تاریخ بیهقی). گفتند بوسهل را باید گفت تا نسخت کند که دانستندی که او در این راه پیاده است. (تاریخ بیهقی ص644). ط ||سست. ضعیف. عاجز:
بداد و بگاد است میل تو لیکن
به دادن سواری به گادن پیاده.سوزنی.
ط ||که بر نگین ننشانده بود (احجار نفیسه). نگینی که در خانهء انگشتری و مانند آن تعبیه نکرده باشند. (آنندراج). و بدین معنی سنگ پیاده (و مقابل آن: سنگ سوار) نیز گویند. ||پر برنیاورده: ملخ پیاده؛ ملخ بومی که بیشتر بجهد و طیران دراز ندارد. غوغاء. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات). ملخ که بدون پر از جا بجهد و آن غیر پرواز است. (آنندراج). صاحب ملخص اللغات یعنی حسن خطیب کرمانی گوید: العرادة؛ ملخ پیاده. و صاحب صحاح گوید: العرادة کسحابة؛ الجرادة الانثی(6). ||جنس کوتاه از درختان زیرا که پیاده نسبت به سوار کوتاه و پست میباشد. (آنندراج):
قدی چو سرو پیاده، سری چو کندهء گور(7)
لبی چو کشتهء آلو، رخی چو پردهء نار.
سوزنی.
ط ||از انواع بید. نوعی از درخت بید و تاک انگور. (برهان). نوعی از بید و ظاهراً آنهم در نوع خود پست خواهد بود. (آنندراج):
از پی بید پیاده در بهار خلق تو
بادهای دی عنان اشهب عنبر کشند.
ط - سرو پیاده؛ مقابل سرو سواره. سرو کوتاه قامت.
- گل پیاده؛ از اقسام گل سرخ رزای(8)(لاطینی) است:
گر کند خلق ترا شاعر مانند بگل
نه پیاده دمد از شاخ گلی، نی رعنا.
مختاری.
گل پیاده مدانش که از کمال شرف
کمیت سرکش اقبال را سوار آمد.
احمد کشائی مستوفی.
جایی که بره کنند گلگشت
در کوچه دمد گل پیاده.امیرخسرو.
مرحوم قزوینی در حواشی لباب الالباب عوفی (ج 1 ص326) در شرح بیت ذیل از جمال الدین محمد بن نصیر (ج 1 ص117) نوشته اندط:
لاله رفت ارچه پای در گل بود
گل اگر چه پیاده بود رسید.
گل پیاده هر گلی را گویند که آن را درختی نباشد چون نرگس و لاله و نحو آن. این معنی برای بیت فوق مورد تأمل است.
ط - ناخوشی پیاده؛ مرض مزمن(9)، مقابل سواره، مرض حاد(10): سل پیاده؛ مقابل سل سواره.
||ملازم. فراش قاضی. فراش احضار؛ پیادهء قاضی، ابومریم(11):
چون پیادهء قاضی آمد این گواه
که همی خواند ترا تا حکم گاه
مهلتی خواهی تو از وی درگریز
گر پذیرد شد و گر نه گفت خیز.مولوی.
شُرطیّ؛ پیادهء کوتوال، شُرطی. تؤرور. (منتهی الارب). ط ||نام یکی از مهره های شطرنج که بیدق معرب آن است. (آنندراج). پیاذه. (انجمن آرا). شانزده مهرهء صف پیشین شطرنج هشت در یک سو و هشت در سوی دیگر. هشت مهرهء صف اول هر سوی شطرنج، و حرکت آن یک خانه یک خانه و گاه در آغاز دو خانه است و از چپ و راست زند. بیدق. بذق(12):
پیاده بدانند و پیل و سپاه
رخ و اسب و رفتار فرزین و شاه.فردوسی.
چو شاه شطرنج ار چه قویست دشمن تو
چو یک پیاده فرستی ز خان و مان بجهد.
جمال الدین عبدالرزاق.
نایافته شه رخی ز وصلش یک راه
شد سیم به پیل وار خرج آن ماه
بر دست گرفت کجروی چون فرزین
تا ز اسب پیاده ماندم از وی ناگاه.
جمال الدین عبدالرزاق.
چند پیاده از داستان دستان زنان بر نطع سمع شاه براندند. (سندبادنامه ص160).
پیاده که او راست آیین شود
نگونسار گردد چو فرزین شود.نظامی.
اگر بر جان خود لرزد پیاده
بفرزینی کجا فرزانه گردد.عطار.
کس با رخ تو نباخت عشقی
تا جان چو پیاده درنینداخت.سعدی.
پیادهء عاج عرصهء شطرنج بسر میبرد و فرزین میشود. (گلستان). بند؛ پیادهء فرزین. (منتهی الارب).
ط پیاده آمدن.
[دَ / دِ مَ دَ] (مص مرکب)مقابل سواره آمدن. راه پیمودن بی مرکب. رجوع به پیاده و شواهد آن شود.
(1) - A pied. (2) - این وجه اشتقاق بر اساسی نیست، چه اصل کلمه در پارسی باستان padata (قس: سانسکریت ,padatika ,padati معرب آن بیدق) است. (از برهان قاطع چ معین).
(3) - ظ: سوار و فصیحیم.
(4) - ظ: محال [بضم میم] و سفه.
(5) - بیهقی چاپ آقای دکتر فیاض (ص 144 حاشیه): ادیبک ابومحمد دوغابادی.
(6) - یکی از جاها که دلیلست بر اینکه اول لغت عربی بفارسی نوشته شده همین جاست، عراده ملخ پیاده است یعنی ملخ که بجهد و نپرد یعنی ملخهای بومی و چون عراده را بپارسی ملخ پیاده نوشته اند در نسخه ای پیاده را ماده خوانده و به انثی ترجمه کرده اند. (دهخدا).
(7) - کذا و شاید: دهان چو کندهء گور؟ (8) - Rosa.
(9) - Chronique.
(10) - Aigu. (11) - رجوع به ابومریم شود.
(12) - Pion.

پیاده بودن.

[دَ / دِ دَ] (مص مرکب)مقابل سواره بودن. راکب و فارس نبودن. بی مرکب بودن: سالی نزاع در میان پیادگان حاج افتاد و داعی نیز همراه و پیاده بود. (گلستان). ط ||پیاده بودن در کاری؛ ناآزموده بودن. بی بهره و بی اطلاع بودن. کم مایه بودن در آن. مایه و بهره ای از آن نداشتن:
پیاده نباشم ز اسباب دانش
گر اسباب دنیا فراهم ندارم.خاقانی.
وزیر ابوالعباس در عربیت پیاده بود امثله و مناشیر دیوانی و احکام سلطانی را فرمود که بپارسی نوشتند. (آثار الوزراء عقیلی).
ط - از چیزی پیاده بودن؛ در آن تسلط نداشتن:
بر هر چه در زمانه، سواری به نیکویی
جز بر وفا و مهر کزین دو پیاده ای.خاقانی.
ط پیاده دزد.
[دَ / دِ دُ] (اِ مرکب) دزد که مرکب و برنشست ندارد: و آن راه مخوف باشد از پیاده دزد و هوای آن سردسیر است و معتدل. (فارسنامهء ابن البلخی ص134).
ط پیاده دوانیدن.
[دَ / دِ دَ دَ] (مص مرکب) کس فرستادن. بشتاب روانه کردن: آن بود که پیاده بدرگاه گیتی پناه دوانید و عرضه داشتی بدین حضرت فرستاد. (نفثة المصدور، از سبک شناسی ج 3 ص 235).
ط پیاده رفتن.
[دَ / دِ رَ تَ] (مص مرکب)مقابل سواره رفتن. رفتن نه بر مرکب. ترجل. (دهار). پیاده شدن. طی طریق بی مرکب:
پیاده رفتن و ماندن به از سوار بر اسبی
که ناگهت بزمین بر زند چنانکه نمانی.
سعدی.
ط پیاده رو.
[دَ / دِ رَ / رُو] (اِ مرکب) قسمتی از دو طرف راه یا خیابان یا کوچه که گذرگاه پیادگان فقط می باشد. مقابل سواره رو، بمعنی قسمت میانی رهگذر یا خیابان. هریک از دو کناره یا بر خیابان برای رفتن پیادگان. پیاده گرد. ||(نف مرکب) آنکه غیر سواره رود. آنکه با پای خود بی مرکبی طی طریق کند. مجرد رو. (آنندراج): مردم پیاده رو را حال بتر از این بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص626). و مردم آن جمله ایراهستان سلاح ور باشند و پیاده رو و دزد و راه زن. (فارسنامهء ابن البلخی ص132). و مردم پیاده رو و سلاح ور و دزد و خونخواره باشند. (فارسنامهء ابن البلخی ص141).
در حضرتش از علو پایه
ارواح پیاده رو چو سایه.
میرزا فصیحی (از آنندراج).
ط پیاده روی.
[دَ / دِ رَ] (حامص مرکب)عمل پیاده رونده. رفتن غیر سواره. طی طریق با پای بی مرکب. راه پیمودن بی بر نشستی.

پیاده شدن.

[دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب)(1)فرود آمدن از ستور. پیاده گردیدن از مرکب یا کشتی یا درشکه و اتومبیل یا هر وسیلهء نقلیهء دیگر، بزیر آمدن از آن. پائین آمدن و فروآمدن از آن:
ز پیش سپه تیز رفتی بجنگ
پیاده شدی پیش جنگی پشنگ.فردوسی.
همه پیش کسری پیاده شدند
کمر بسته و دل گشاده شدند.فردوسی.
بگفت این و آمد بتوران سپاه
پیاده شد و رفت نزدیک شاه.فردوسی.
پیاده شد و برد پیشش نماز
بدیدار او بد نیا را نیاز.فردوسی.
پیاده شد و پیش اسبش دوید
چو افراسیابش پیاده بدید.فردوسی.
چو دیدش سپهدار هاماوران
پیاده شدش پیش با مهتران.فردوسی.
فرود آمد از دژ دوان اردشیر
پیاده بشد پیش او شهرگیر.فردوسی.
چو پیران بنزد سیاوش رسید
پیاده شد از دور کو را بدید.فردوسی.
پسر نیز چون روی مادر بدید
پیاده شد و آفرین گسترید.فردوسی.
همه سرکشان خود پیاده شدند
به پیش گو اسفندیار آمدند.فردوسی.
پیاده شد از اسپ رستم چو باد
بجای کله خاک بر سر نهاد.فردوسی.
چون بوالمظفر را بدید پیاده شد و زمین بوسه داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص365). امیر دررسید، پیاده شدند خدمت را و باز برنشستند و براندند. (تاریخ بیهقی). استرجال؛ پیاده شدن خواستن. ط ||پیاده رفتن. ترجل. (تاج المصادر بیهقی):
پیاده همی شد ز بهر شکار
خشنسار دید اندر آن رودبار.فردوسی.
ط ||معزول شدن. برکنار شدن از کاری و شغلی. ||از غرور پائین آمدن و ذلیل شدن. (فرهنگ نظام).
(1) - Mettre pied a terre.

پیاده فروکردن.

[دَ / دِ فُ کَ دَ] (مص مرکب) پیاده گماشتن. (آنندراج):
آنجا که یک پیاده فروکرد عزم تو
ملکی توان گرفت به نیروی یک سوار.
انوری.
ط پیاده کردن.
[دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب)(1)فرود آوردن از اسب یا هر مرکب دیگر. ارجال. (منتهی الارب). پیاده گردانیدن. از مرکب بزیر آوردن. پائین آوردن از ستور یا کشتی یا اتومبیل یا هر وسیلهء نقلیهء دیگر:
پیاده کند ترک چندان سوار
کز اختر نباشد مر آن را شمار.فردوسی.
ط - پیاده را فرزین کردن؛ او را به آخر صفحهء شطرنج رسانیدن و بجای آن مهرهء سواری گرفتن.
- سوارها را پیاده کردن (تعبیر مثلی)؛ سخت سلیطه بودن (زن)؛ شاهرا از اسپ پیاده میکند؛ سخت سلیطه و بی شرم است.
||معزول کردن. از کار دور داشتن. برکنار کردن کسی را از شغلی. منعزل ساختن: او را از آن عمل پیاده کردیم، عزل کردیم. ||جواهر برنشانده را از جای بیرون کردن. بیرون کردن گوهر از نگین. برداشتن نگین انگشتری از نگین دان. نگین از انگشتری باز کردن. از نگین دان بیرون کردن احجار کریمه. فص. (از منتهی الارب). ||جدا کردن اجزاء بهم پیوستهء ماشین یا دستگاه یا چرخ یا کارخانه یا توپ و امثال آن برای اصلاح و تعمیر یا نشان دادن اجزاء مرکبه و تعلیم کردن. انفصال قطعات. باز کردن اجزاء بهم پیوستهء آن. مقابل سوار کردن. ||در اصطلاح معماران و بنایان صورت خارجی دادن یعنی ساختن و بنا کردن نقشه ای را که مهندس و معمار بر کاغذ رسم کرده است. طرحی را که بر کاغذ است در خارج ساختن.
(1) - Descendre.

پیاده گرد.

[دَ / دِ گَ] (اِ مرکب) پیاده رو. قسمتی از جانب کوی یا خیابان یا کوچه یا راه که ستور و ارابه و دیگر وسایط نقلیه از آن نگذرد و مخصوص پیادگان باشد. مقابل سواره رو.

پیاده گردیدن.

[دَ / دِ گَ دی دَ] (مص مرکب) پیاده شدن. فرود آمدن از مرکبی. ||... از چیزی؛ کوتاه دست شدن از آن. دور ماندن و بی بهره شدن از آن:
ترا دل بر دو خر بینم نهاده
نترسی کز دو خر گردی پیاده.عطار.
ط پیاده گونه.
[دَ / دِ نَ / نِ] (اِ مرکب) چون پیادگان. ||(ص مرکب) بی بهره. کم بهره: برنایی بکار آمده و نیکوخط و در دبیری پیاده گونه و بجوانی روز گذشته شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص274).
ط پیاده نظام.
[دَ / دِ نِ] (اِ مرکب) پیادهء سپاهی. مقابل سواره نظام. سپاهیان پیادهء منظم. لشکریان بی مرکب: پیاده نظام عروس میدان جنگ است.

پیاده نهادن.

[دَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)زبون داشتن و عاجز انگاشتن. (برهان). حقیر و زبون پنداشتن. (آنندراج). زبون داشتن و اعتنا نکردن. (انجمن آرا). ||طرح دادن:
پیاده نهاده رخش ماه را
فرس طرح کرده بسی شاه را.نظامی.
فرس بفکند جوش من نیل را
رخ من پیاده نهد پیل را.نظامی.
ط پیادهء قاضی.
[دَ / دِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مأمور احضار. ابومریم(1). فراش احضار قاضی:
چون پیادهء قاضی آمد این گواه
که همی خواند ترا تا حکم گاه.مولوی.
نیز رجوع به پیاده شود.
ط پیارک.
[رَ] (اِ) مرغی است مشابه بلبل در صورت و صوت لیکن سبزرنگ و خردتر از آن. (آنندراج)(1).
(1) - رجوع به ابومریم شود.
(1) - ظ، مصحف «شارک».

پیارند.

[رَ] (اِ) پرند. درختچه ای است(1). رجوع به پرند شود.
(1) - Pteropyrum Aucheri.

پیاروآ.

(اِخ)(1) نام قومی از اهالی اصلی آمریکای جنوبی که در جمهوری ونزوئلا و اطراف مجرای نهر اورنوک در کمال توحش در جنگلها میگردند و در کوخهای جنگلی پناهنده میباشند، از حیث شکل و سیما باهالی دیگر آمریکای جنوبی شباهت دارند و رنگ بدنشان گندم گون تیره است و با این حال پاره ای از آنها و مخصوصاً زنها سیمای خوشی دارند. به پری و تناسخ معتقدند و چنان پندارند که ارواح اجدادشان بجسد حیوانی شبیه بخوک موسوم به تاپیر حلول میکند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piaroas.

پیارون.

(اِ) بهترین نوع خرما در حاجی آباد.

پیاز.

(اِ) سوخ. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). بَصل. دوفص(1). بصلة. (منتهی الارب). عنبرة القدر. (منتهی الارب). گیاهی خوردنی که حصهء داخل زمینی آن مدور یا شبیه به آن است بقدر تخم مرغ یا کوچکتر و یا بزرگتر و با شاخی سبز و باریک و میان کاواک و طعمی تند. رنگ ته پیاز سفید و زرد و سرخی خاص است و در آن چند طبقه روی هم هست. در قاموس کتاب مقدس آمده: نباتی است شبیه بزنبق که در مصر بسیار میروید و پیاز مصری بواسطهء بزرگی و نیکی طعم معروف است و بدین واسطه اسرائیلیان خوردن آن را بر منّ و سلوی ترجیح میدادند. (قاموس کتاب مقدس):
دو دستم بسستی چو پوده پیاز
دو پایم معطل دو دیده غرن.
ابوالعباس عباسی.
ای تن ار تو کارد باشی گوشت فربه بر همه
چون شوی چون داسگاله خود نبری جز پیاز.
ابوالقاسم مهرانی.
مردم بیهش جوید بدل مشک پیاز.
قطران.
صبر کن بر سخن سردش زیرا کان دیو
نیست آگاه هنوز ای پسر از نرخ پیاز.
ناصرخسرو.
ای رای تو بر سپهر تدبیر
صورتگر آفتاب تقدیر
راز کرهء پیاز مانند
پیش دل تو برهنه چون سیر.
(از سندبادنامه).
بمانی چون پیازی پوست بر پوست
همی سوزی چو مغزت نبود ای دوست.
عطار (اسرارنامه).
چون پیازی تو جمله تو بر تو
گر تو بی تو شوی ترا بخشد.عطار.
هست این راه بی نهایت دور
توی بر توی جمله مثل پیاز.عطار.
سلب گرچه ده تو کند چون پیاز
شود کوفته زیر گرزت چو سیر.
کمال اسماعیل.
دست ناپاک چون دراز کند
بمثل گر سوی پیاز کند
یک بیک جامه هاش بستاند
همچو سیرش برهنه گرداند.کمال اسماعیل.
تو ملاف از مشک کان بوی پیاز
از دم تو میکند مکشوف راز.مولوی.
ای دریغا گر بدی پیه و پیاز
په پیازی کردمی گر نان بدی.مولوی.
وقت ذکر غزو شمشیرش دراز
وقت کر و فر تیغش چون پیاز.مولوی.
آنکه چون پسته دیدمش همه مغز
پوست بر پوست بود همچو پیاز.سعدی.
پیاز آمد آن بی هنر جمله پوست
که پنداشت چون پسته مغزی دروست.
سعدی.
چار ارکان مختلف در دیگ آش سرکه هست
رو پیاز و مس چغندر، دنبه سیم و گوشت زر.
بسحاق اطعمه.
فریاد(2) ز دست فلک شعبده باز
شهزاده بذلت و گدازاده بناز
نرگس ز برهنگی سر افکنده به پیش
صد پیرهن حریر پوشیده پیاز.؟
قزاح؛ پیاز و دیگر دیگ افزارفروش. (منتهی الارب). بصلُ حرّیف؛ پیاز تندزبان گز. (از منتهی الارب).
ط - امثال:طاز سیر تا پیاز؛ظ بی استثناء.
طاز سیر تا پیاز برای کسی گفتن؛ظ بتمامه شرح دادن.
طبن نگرفتن پیاز کسی؛ظ کونه نبستن آن، مجازاً به فایده و نتیجه نرسیدن کوششهای وی:
پیاز نیکی من هیچگونه بن نگرفت
بدین سزد که بکوبند سر چو سیر مرا.
سوزنی.
پیاز آدم هر جائی کونه نمی بندد؛ همیشه بخت یار نیست.
پیاز برای کسی یا بریش کسی خرد نکردن؛ نظیر تره خرد نکردن. اعتنائی ننمودن.
پیاز خوردن و صد تومان دادن.
پیاز کسی کونه کردن؛منفعت یافتن و ترقی کردن در مال.
پیاز هم جزو میوه شد.
حرام خوردن آنهم پیاز.
کسی را از نرخ پیاز خبر دادن؛ سزای کار زشت او را بدو دادنط:
چو سیر کوفته دارد سر ستم پیشه
خبر دهد ستم اندیش را ز نرخ پیاز.سوزنی.
نه سر پیازم نه ته پیاز؛ دخالتی در آن ندارم.
هم پیاز را خورده هم چوب را.
هم چوب میخورد هم پیاز و هم پول میدهد.
یکی نان نداشت بخورد پیاز میخورد اشتهایش باز شود.
ط - مثل پوست پیاز؛ بسیار ننک. سخت نازک.
- مثل پیاز؛ پوست بر پوست. همه پوست. بی مغز. درون تهی.
||کونهء هر نوع گیاه که به کونهء پیاز خوردنی ماند، چون سنبل و عنصل و نرگس و زعفران و غیره. کونهء بعض گیاهان چون لاله و سنبل و نرگس و جز آن. بصلة. حصهء زیرزمینی هر گیاه شبیه به ته پیاز خوردنی چون نرگس و زنبق و جز آن: پیاز گل؛ کونهء بوتهء آن. ||پیاز تیره مغز؛ بصل النخاع. پیاز مغز.(3)
(1) - Oignon. (2) - ن ل: افسوس.
(3) - Bulbe rachidien.

پیازآباد.

(اِخ) دهی جزء دهستان شراء سفلی بخش وفس شهرستان اراک، واقع در 25 هزارگزی جنوب باختری وفس و 12 هزارگزی راه مالرو عمومی. کوهستانی، سردسیر، دارای 270تن سکنه. آب از رودخانهء شراء. محصول آنجا: غلات، یونجه، شغل اهالی زراعت، گله داری. قالیچه بافی، راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

پیازآباد.

(اِخ) دهی از دهستان زردلان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 73 هزارگزی جنوب خاوری ماهیدشت و 37 هزارگزی سراب فیروزآباد. کوهستانی، سرد معتدل، دارای 470 تن سکنه. آب آن از رودخانهء صمیره و چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات و تریاک. شغل اهالی زراعت و تهیهء هیزم و زغال، راه مالرو است و اهالی از طایفهء کوشوند هستند. تابستان به کوه نمیر میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

پیازاو.

[اَ] (اِ مرکب) غذائی مرکب از پیاز و آب و روغن یا پیه و گاه با مغز گردکان. پیازآب. په پیاز. اشکنه. رجوع به پیازو شود.

پیازبا.

(اِ مرکب) بصلیه. رجوع به بصلیه شود.

پیاز ترشی.

[تُ] (اِ مرکب) پیاز که در سرکه افکنند و چند گاه بنهند.

پیازچال.

(اِخ) موضعی بدامن کوه توچال از سلسلهء البرز در شمال شهر تهران.

پیازچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) مصغر پیاز. پیاز خرد. ||قسمی از احرار بقول با کونهء خرد برنگ و طعم پیاز و ساقی سبز و باریک و دراز و میان کاواک. قسمی سبزی خوردنی و آن پیازی باشد با کونهء خرد و ساقهء میان تهی سبز بلند باریک.

پیاز حسرت.

[زِ حَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) گل حسرت. پیاز سگ.
(1) - Colchique de Perse.

پیازحلقه.

[حَ قَ / قِ] (اِ مرکب) طباخان ولایت (ایران) پیاز را حلقه حلقه کرده می پزند. وحید در صفت طباخ:
دارم چشمی به روی جانان
چون چشم پیازحلقه حیران.(آنندراج).
ط پیازداغ.
(اِ مرکب) پیاز خرد بریدهء در روغن سرخ کرده. پیاز بقطعات کوچک و خرد بریده و بر روغن سرخ کرده. پیاز روغن.

پیازدانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) تخم پیاز.

پیاز دشتی.

[زِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیاز موش. عُنصُل. عُنصَل. عُنصَلاء. عُنصُلاء. (منتهی الارب). پیاز صحرائی. بصل الفار. اسقال. (منتهی الارب). اسقیل. (منتهی الارب). دوائیست که آن را بعربی بصل الفار گویند. اگر موش بخورد بمیرد و از خواص او آن است که اگر گرگ پای بر برگ او بگذارد همینکه بردارد لنگ شده باشد و اگر ساعتی توقف کند البته بیفتد و بمیرد. (برهان).

پیاز روغن.

[رَ / رُو غَ] (اِ مرکب) پیاز داغ.

پیاز سگ.

[زِ سَ] (اِ مرکب) گل حسرت.

پیاز سنبل.

[زِ سُمْ بُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کونهء سنبل. رجوع به پیاز شود.

پیاز صحرائی.

[زِ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) پیاز دشتی. بلبوس. بصل الفار. پیاز موش. پیاز عنصل. سفادیکوس. اسقیل. رجوع به پیاز دشتی شود.
(1) - Scille.

پیاز عنصل.

[زِ عُ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیاز صحرائی. اسقیل. رجوع به پیاز دشتی شود.

پیازفروش.

[فُ] (نف مرکب) که پیاز فروشد. بصال. (منتهی الارب).

پیازک.

[زَ] (اِ مصغر) مصغر پیاز. پیاز خرد. پیاز کوچک. ||پیاز مو؛ بیخ مو. اصل الشعر. رجوع به پیاز موی شود. ||گیاهی را گویند که از آن بوریا بافند. (برهان) (جهانگیری). ||قسمی سبزی کوهی خوردنی. ||نوعی از گرز باشد که سر آن را با زنجیر یا دوالی بر دسته نصب کنند و آن را بترکی چوکن خوانند. (برهان). و آن را پیازی نیز گویند و بترکی کسکن خوانند. (جهانگیری). ||(اِخ) نام دهی است در دامن کوهی که معدن لعل است و لعل پیازی و پیازکی منسوب بدانجاست. چنانکه خواجه در جواهرنامه آورده: نه اینکه گمان کنند که لعل پیازی لعلی است که برنگ پیاز باشد. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به پیازکی شود.

پیازک.

[زَ] (اِخ) نام کوهی در ناحیهء لاریجان. (سفرنامهء رابینو ص41 بخش انگلیسی).

پیاز کله.

[زِ کَلْ لَ / لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی پیاز سفید و شیرین طعم که از آبادی کلّه آرند (در تداول مردم قزوین).

پیاز کوهی.

[زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) عنصل. بصیلاء. اسقیل. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - Scorodoprasum. Rocambole.

پیازکی.

[زَ] (ص نسبی) منسوب به پیازک. (برهان). برنگ پوست پیاز، سرخ پوست. برنگ سرخ پوست گونه ای از پیاز.
- لعل پیازکی؛ لعلی باشد قیمتی. لعل سرخ بود قیمتی. (لغت نامهء اسدی). لعل پیازی، نام لعلی است که از کانی خیزد که قریهء پیازک نزدیک آن است. (جواهرنامه). ابوریحان در الجماهر فی معرفة الجواهر آرد: و ربما [نسبت اللعل] الی ما قاربها من القری و البقاع کالپیازکی(1) فانها نسبت الی انف جبل هناک یسمی پیازک، لااتصال له بشی من ذکر البصل(2):
لعل پیازکی رخ تو بود و زرد گشت
اشکم ز درد اوست چو لعل پیازکی.لؤلؤی.
از چشم برده قاعدهء جزع معدنی
وز لب شکسته قیمت لعل پیازکی.
عجمی گرگانی.
ط پیازلیز.
(اِ مرکب) نوعی از پیاز دشتی باشد و آن را به عربی بصل الزیز خوانند. منفعت آن بسیار است. (برهان). بصل زیز.
(1) - اصل: نیازکی و آن غلطست.
(2) - اصل: النصل. و آن غلطست.

پیاز مار.

[زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گیاهی است؟

پیازمرکز.

[مَ کَ] (اِخ) نام موضعی میان سوادکوه و فیروزکوه به مازندران. (سفرنامهء رابینو ص42 بخش انگلیسی).

پیازمریم.

[زِ مَ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کونهء بوتهء مریم. رجوع به پیاز شود.

پیاز موش.

[زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گیاهی است دوائی. عنصل. (منتهی الارب). پیاز دشتی. پیاز صحرائی. اسقیل. (برهان). قردمانا. (برهان). بیخی که بتازیش عنصل گویند و بعضی گویند نام داروئی است که بعربی اسقیل نامند. بصل الفار. اسقیل، و این نام از بهر آن گویند که موش را بکشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). سفادیکوس(1).
(1) - Scille.

پیاز موی.

[زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)بن موی در پوست تن که موی بر آن استوار است. کونهء موی در پوست تن. بیخ مو. اصل الشعر(1). پیازک.
(1) - Bulbe de cheveux.

پیاز نرگس.

[زِ نَ گِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بصل النرجس. بیخ نرگس. (آنندراج). کونهء بوتهء نرگس. عنصل. (منتهی الارب). رجوع به پیاز شود.

پیازو.

[زَ] (اِ مرکب) مرکب از پیاز= بصل و اَو = آب. طعامی که آن را اشکنه گویند. اشکنه. پِه پیاز. طعامی مرکب از آب و پیاز داغ و پیه یا روغن. رجوع به پیازاو شود.

پیازون.

(اِ) به لغت مصری اسم بشنین است. پیارون. (تحفهء حکیم مؤمن).

پیازه.

[زَ / زِ] (ص نسبی، پسوند) (دو...)
- دوپیازه؛ طعامی است. رجوع به دوپیازه شود. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).

پیازه چال.

[زَ] (اِخ) نام ییلاقی میان ده دیزان طالقان و المیر کلارستاق به مازندران. (سفرنامهء رابینو ص 108 بخش انگلیسی).

پیازی.

(ص نسبی) منسوب به پیاز. ||آلوده به پیاز. ||برنگ پوست پیاز سرخ. برنگ پوست سرخ بعضی پیازها. پیازکی. چیزیکه رنگ پیاز داشته باشد چون لعل پیازی و اشک پیازی. (آنندراج).
- اشک پیازی؛ اشک خونین:
تا چشم تو آراستهء سرمهء ناز است
از دیدهء عشاق دهد اشک پیازی.
علی خراسانی.
ط - پوست پیازی؛ سخت بی دوام و نازک. رجوع به پوست شود.
- لعل پیازی؛ پیازکی. نوعی گوهر. نوعی لعل قیمتی. (برهان):
اشکم از شوق تو چون لعل پیازی وانگهی
تو بطیبت مر مرا هر لحظه می کوبی چو سیر.
رضی نیشابوری.
دریای گندنارنگ از تیغ شاه گلگون
لعل پیازی از خون یک یک پشیز والش.
خاقانی.
ط ||(اِ) نوعی از گرز و آن چنانست که چند گوی فولادی را بچند زنجیر کوتاه مضبوط کرده بدسته ای از چوب محکم نصب کنند و آن را بترکی چوکن گویند. (برهان). پیازکی. ||جگر و شش گوسفند که با پیاز بسیار سرخ کنند و بخورند. (فرهنگ نظام).

پیازی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 19 هزارگزی باختر فریمان و 8 هزارگزی باختر شوسهء عمومی مشهد بفریمان. دامنه، معتدل. دارای 8 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

پیاس.

(اِخ) نام قصبهء مرکز قضا و اسکله ای در سنجاق جبل برکت از ولایت آطن، در ساحل شرقی از خلیج اسکندرون و آن از قصبات باستانی است با آثار عتیقهء بسیار، بازاری سرپوشیده از ابنیهء مرحوم کوپرین محمد پاشا، یک باب رباط، یک باب مدرسه مشتمل بر 20 حجره و یک باب جامع، یک باب عمارت حکومتی، دو باب کلیسای مخصوص بارامنه و یونانیان دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

پیاس.

(اِخ) نام قضائی در سنجاق جبل برکت از ولایت آطن، این قضا بانضمام ناحیهء یمورطه لق مشتمل بر 49 پارچه قریه است. اراضی آن از دامنه ها و سواحل تشکیل میشود و چند رشتهء نهر کوچک از کوه فرومیریزد و قضا را آبیاری می کند، خاکش خوب و بس حاصلخیز و حبوبات و محصولاتش بیش ازاندازهء احتیاج محلی است، جنگلها و مرکبات بسیار دارد و مقداری ابریشم صادر میکند، دو لنگرگاه موجود دراندرون قضا دارای اهمیت است و آثار عتیقهء بسیار نیز دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

پیاست.

(اِخ)(1) نام مؤسس سلسله ای در لهستان. وی در ابتدای کار برزگری ساده در قویاویا بود و بر اثر اقتدار و فضائل نفس هموطنانش وی را بسمت دوکی انتخاب کردند و همانطور که انتظار میبردند میهن خود را بطرف عمران و آبادی سوق داد و در اخلاق و اطوار اولی خود ثابت برقرار ماند، فلاحت و تجارت کشور را باوج ترقی رسانید و عدالت و رعیت پروری را از دست نداد و پس از 19 سال حکمرانی بسال 861 م. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piast.

پیاست.

(اِخ) نام سلاله ای از سلاطین لهستان که از سال 842 م. تا 1370 مدت 528 سال فرمانفرمائی کرده و شعبه ای از آن تا 1675 باقی بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).

پیاستر.

(اِ) غُروش، قُروش. نام پولی خاص کشور عثمانی. ||سکهء سیمین اسپانیولی.

پیاستو.

(اِ) بیاستو. دهان دره. خمیازه:
پیاستو نبود خلق را مگر بدهان
ترا بکون بود ای کون بسان دروازه.
معروفی.
ط ||بوی دهان. (شعوری ج 1 ص261). نیز رجوع به بیاستو شود.

پیاسینه.

[نَ] (اِخ)(1) نام رودخانه ای در ایالت ینی سئی، واقع در جهت شرقی از سیبری و از دریاچه ای بهمین اسم و نیز از برکه های کوچک دیگر سرچشمه میگیرد و گاهی بسوی مشرق و زمانی بسمت مغرب متمایل میشود و سپس بطرف شمال روان میگردد و دو رود دودپیتا و آگاپه را با خود همراه می سازد و پس از طی مسافت 500 هزارگزی وارد اقیانوس منجمد شمالی می شود. بسترش عمیق و وسیع و قابل سیر سفائن میباشد، فقط اکثر ایام سال در حال انجماد است و بیش از 75 روز در سال مساعد کشتی رانی نمیباشد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piassina.

پیاک.

(اِخ)(1) نام قومی است در کشور کامبوج، واقع در جهت شرقی هندوچین، در دهکده های متشکل از خانه های متفرق در بین جنگلها سکنی دارند و بوسیلهء رؤسای خود اداره میشوند و اکثر زنانشان دو شوهر و بیشتر دارند و تنها دختران از ارث بهره میبرند و بجن و پری اعتقاد دارند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piak.

پیاکو.

[کُ] (اِخ)(1) نام رودخانه ای است در شمال یکی از دو جزیره ای که زلاند جدید را تشکیل میدهد. این نهر از میان دشتی مردابی برمی خیزد و پس از طی 110 هزارگز بخلیج هوآراکی میریزد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piako.

پیالمه.

[مَ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در خطهء ختن از ترکستان شرقی تابع چین، واقع در 80 هزارگزی مغرب شهر ختن و در دامنهء کوه گیلپانی و در 37 درجه و 35 دقیقهء عرض شمالی و 76 درجه و 45 دقیقهء طول شرقی، در ارتفاع 1325 متر و قصبهء وسیعی است دارای خانه های بسیار پراکنده. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pialma.

پیاله.

[لَ / لِ] (اِ) قدح آبگینه. (لغت نامهء اسدی). کاسهء خرد که در آن شراب خورند و آن از شیشه و بلور بوده است. جام. پیغاله. (عنصری). رجوع به پیغاله شود. قدح شراب. (صحاح الفرس). گاسی. قدح. (دهار). کاسه که بدان شراب زنند و آن را جام و ساغر نیز گویند. (شرفنامه). چمانه. قارورة. (دهار). ساغر. اجانة. ایجانة. (منتهی الارب). رکابی. (لغت محلی شوشتر ذیل رکابی). گویا اصل کلمه یونانی است و عرب از آن فیالجه ساخته است یا اینکه کلمه را یونانیها از ایرانیان گرفته و بهمین معنی بکار برده اند:
از دور چو بینی مرا بداری
پیش رخ رخشنده دست عمدا
چون رنگ شراب از پیاله گردد
رنگ رخت از پشت دست پیدا.رودکی.
ساقیا مر مرا از آن می ده
که غم من بدو گسارده شد
از قنینه برفت چون مه نو
در پیاله مه چهارده شد.ابوشکور.
بشکفت لاله ها چو عقیقین پیاله ها
وآنگه پیاله ها همه آکنده مشک و بان.
منوچهری.
پیاله روان شد چنانکه از خوان همه مستان بازگشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص533). صخری پیالهء شراب در دست داشت و بخواست خورد. (تاریخ بیهقی ص683).
تو به پیاله نبید خور که مرا بس
حبر سیاه و قلم نبید و پیاله.
ناصرخسرو(دیوان چ تهران ص389).
ماه نو و صبح بین پیاله و باده
عکس شباهنگ بر پیاله فتاده.خاقانی.
در میی کآسمان پیالهء اوست
آفتابی عیان کنید امروز.خاقانی.
هر زمان چون پیاله چند زنی
خنده در روی لعبت ساده.سعدی.
دیدم بخواب خوش که بدستم پیاله بود
تعبیر رفت و کار بدولت حواله بود.حافظ.
دادگرا فلک ترا جرعه کش پیاله باد
دشمن بدسگال تو غرقه بخون چو لاله باد.
حافظ.
زاهد شراب کوثر و عارف پیاله خواست
تا در میانه خواستهء کردگار چیست.حافظ.
اوراق کهنه کی به می کهنه میرسد
ذوقی که در پیاله بود در رساله نیست.
طالب.
از یک نگاه ساقی شد دین و دل ز دستم
پنهان نمیتوان کرد از یک پیاله مستم.؟
جام؛ پیاله از سیم و آبگینه و جز آن. (منتهی الارب).
ط - امثال:طاول پیاله و بدمستی.ظ
طاول پیاله و دُرد.ظ
طبه یک پیاله مست است.ظ
طشفا به ته پیاله است.ظ
طلانجین پیاله کن که لب یار نازکست.ظ
طمثل پیاله.ظ
صاحب آنندراج آرد: سرشار، روشن و آیینه فام، گوهرنگار، گوهرنشان، یاقوت نوش، لاله گون، لب تشنه، توبه خوار، مردافکن، مردآزمای و خاموش از صفات اوست و: پستان، ناف، چشمه، گردآب، چشم، گوش، گل، کوکب، ماه، هلال از تشبیهات او است:
دماغ ما نرسیده ست از گزیدن صبح
گل پیاله نچیدیم از دمیدن صبح.وحید.
در چشمهء پیاله حباب شراب نیست
ما را هوای بادهء لعل تو خام کرد.غنی.
میی سر کرد در ناف پیاله
که در آتش فروشد داغ لاله.زلالی.
شراب شیر پستان پیاله
چراغ سرو و نور چشم لاله.زلالی.
و با لفظ نوشیدن و کشیدن و خوردن و زدن و گرفتن و پیمودن کنایه از شراب خوردن و با لفظ یله کردن بمعنی پیاله کج کردن مستعمل. میگویند این پیاله را یله کن و با لفظ بستن و شکستن نیز آمدهط:
پیاله بر کفنم بند تا سحرگه حشر
بمی ز دل ببرم هول روز رستاخیز.حافظ.
جریده رو که گذرگاه عافیت تنگ است
پیاله گیر که عمر عزیز بی بدل است.
حافظ.
پیاله ای بر اهل صلاح خوردم دوش
که توبهء همه را باعث شکست شدم.
شانی تکلو.
چه زهرها که بجام حضور احباب است
خوشا پیاله که بر یاد دوستان خوردیم.
نادم گیلانی.
چشم تو پیاله های مستی
یکیک بسر شراب بشکست.طالب آملی.
مردان اگر پیالهء زهری رسد ز غیب
خندان لب و شکسته دل و تازه را خورند.
طالب.
گذشت عمر و می دیرساله ای نزدیم
بحکم گوشهء چشمی پیاله ای نزدیم.طالب.
خورد چو لاله ز مستان انجمن هر دم
بیاد چشم تو آهو پیاله در صحرا.سلیم.
بماهتاب وصال آنکه شب پیاله کشید
چو شمع گوش رحیلش نقارهء صبح است.
سلیم.
کشیدنها ز خون غم پیاله
که تا یک نیزه روید شاخ لاله.زلالی.
هوا خمارشکن گل پیاله گردان است
پیاله نوش و میندیش از خمار امروز.
صائب.
عسّ؛ پیالهء بزرگ. ناجود؛ پیالهء شراب. (از منتهی الارب). ط ||ظرف کوچک مقعر دیواره دار از چینی و بلور و جز آن از جنس بادیه و کاسه. ||مجازاً نبید:
بیزارم از پیاله وز ارغوان و لاله
ما و خروش و ناله، کنجی گرفته تنها.
کسائی.
ط ||در اصطلاح سالکان کنایت از محبوب است و برخی گفته اند هر ذره از ذرات موجودات پیاله است که از آن مرد عارف شراب معرفت می خورد. (کشاف اصطلاحات الفنون).
ترکیب ها:
- هم پیاله.؛ پیاله دار. پیاله پیما. پیاله فروش. رجوع به این کلمات در ردیف خود شود.

پیاله.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان میلانو بخش شیروان شهرستان قوچان، واقع در 73 هزارگزی جنوب شیروان و 7 هزارگزی باختر مالرو امیران به دولت آباد. کوهستانی،معتدل. دارای 101تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، پنبه، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

پیاله.

[لَ] (اِخ) نام بردهء وفادار و فداکار شاهزاده قورقود برادر سلطان سلیم خان. وی در معیت مخدوم خود بتکه گریخت و در آنجا گرفتار و به بروسه تبعید شد و پس از کشته شدن مولایش مجاورت آرامگاه ویرا بدو سپردند و بقیت عمر در سر مزار مولای محبوب خود بتضرع و زاری گذراند. (قاموس الاعلام ترکی).

پیاله پاشا.

[لَ] (اِخ) امیرالبحر، سلطان سلیمان اول عثمانی. یکی از غازیان و مشاهیر دریانوردان در عصر سلطان سلیم خان قانونی از سنهء 961 ه . ق. تا 975 مدت چهارده سال فرماندهء نیروی بحری بود و چندین بار با سفائن جنگی بسفر دریای سفید رفت و جزائر: ساقز، هران، تلمسان و جربه، میورقه و جزائر دیگری که شمارهء آنها اعم از بزرگ و کوچک بشصت و هفت رسد ضبط کرد و نیروی بحری جنوا (ژن)، ناپولی (ناپل)، صقلیه (سیسیل)، مالط، و دول دیگر نصاری و مخصوصاً نیروی دریائی دولت اسپانیول یعنی دستهء سفائن فیلیپ دوم را که در آن زمان به اوج عظمت و قدرت رسیده بود مغلوب و پریشان ساخت و کاپیتانهای معروف و مشهور بسیاری مانند دون الواره و غیره را اسیر کرد و سفائن و غنائم فراوانی از دشمنان گرفت و سواحل ایتالیا را از خصمان پاک گردانید و با فتح و فیروزی درخشان بقسطنطنیه عودت کرد، سلطان سلیمان با احتشام تمام به استقبال وی شتافت، بعدها پاشا مصمم ضبط مالط شد و در معیت طورغود پاشا در این راه جد و جهد نمود و تلفات و خسارات هنگفت بخصم وارد آورد ولی این بار کاری از پیش نرفت. طورغود پاشا بقتل رسید و وی به استانبول مراجعت کرد. اصل پیاله پاشا اصلاً از خروات بود و به ازدواج گوهر سلطان دختر شهزاده سلیم خان نایل گردید. در موقع جلوس سلطان سلیم خان ثانی مأموریت وکالت در مجلس خاص را پیدا نمود سپس با کشتی های جنگی وی را جهت فتح قبرس فرستادند و بسال 985 ه . ق. درگذشت و در جوار جامعی که در قاسم پاشا بنا کرده بود در آرامگاه مخصوص خود بخاک سپردند. در نزدیکی جامع نامبرده مدرسه، مکتب و تکیه ای بنا کرده و جامعی دیگر مسمی بکوچک پیاله در قاسم پاشا ساخت و نیز در ساقز جامع بزرگی بنا کرد و آثار خیریهء دیگری هم دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

پیاله پاشا.

[لَ] (اِخ) (اوزون) یکی از فرماندهان نیروی دریائی زمان سلطان ابراهیم خان است، قبلاً رئیس دارالصنایع کشتیهای جنگی بود و برای استخلاص کریمه و نواحی آزو از دست قزاقها با نیروی دریائی ببحر اسود سفر کرد و موفق شد و پس از نیل بدرجهء فرماندهی در نیروی دریائی با سفائن جنگی وارد دریای سفید گردید و هنگام عودت هدایای مهمی برای تقدیم به اعلیحضرت سلطان از طرف طرابلس غرب همراه وی فرستاده بودند، پاشا برخی را برای خود کنار گذارده بود و از این رو وی را به خاک و خون کشیده مالش را مصادره نمودند و در قاسم پاشا در باغچهء خویش مدفون گردید. (قاموس الاعلام ترکی).

پیاله پیما.

[لَ / لِ پَ / پِ] (نف مرکب) که پیاله پیماید. ||شرابخوار. (آنندراج). باده خوار. باده نوش. پیاله کش. جام گیر. صراحی کش. جام پیما. کشتی کش. دریاکش. لای نوش. می پرست. جام دار:
صوفی پیاله پیما حافظ قرابه پرهیز
ای کوته آستینان تا کی درازدستی.حافظ.
و رجوع به مجموعهء مترادفات ص156 شود.
ط پیاله دار.
[لَ / لِ] (نف مرکب) که پیاله دارد. خداوند پیاله. صاحب پیاله. ||که محافظت پیاله با اوست. رکابدار. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی ذیل کلمهء رکابدار). ||شرابخوار. ج، پیاله داران. (از آنندراج):
میکرد گریه ساقی بر گرد لاله زاری
گویا به یادش آمد دور پیاله داران.آصفی.
ط ||نام نوعی از رستنی ها. رجوع به پیاله داران شود.

پیالهء جور.

[لَ / لِ یِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیالهء مالامال. پیالهء پر، چه جور یکی از خطوط جام جم است که بر لب بود. (از آنندراج). رجوع به «جور» شود.

پیاله داران.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) جِ پیاله دار. ||تیره ای از دولپه ای بی گلبرک، بیشتر درختان منطقهء معتدلهء شمالی ازین تیره است و بیش از چهار صد جنس آن جنگلهای وسیع را تشکیل میدهند. چون میوهء آنها در پیاله ای که از بهم پیوستن برگکهای گل تشکیل یافته قرار گرفته است آنها را پیاله دار مینامند.(1)(گیاه شناسی گل گلاب ص276).
(1) - Cupuliferes.

پیاله دست.

[لَ / لِ دَ] (ص مرکب) آنکه پیالهء شراب در دست داشته باشد. (آنندراج):
از بادهء عشق مست میباش
وز داغ پیاله دست میباش.؟ (از آنندراج).
ط پیاله زدن.
[لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب) باده نوشیدن. می نوشیدن. صراحی کشیدن. شراب خوردن.

پیالهء زر.

[لَ / لِ یِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آفتاب. (مجموعهء مترادفات ص12).

پیاله زن.

[لَ / لِ زَ] (نف مرکب) آنکه پیاله زند. باده نوش. میخوار.

پیالهء شراب.

[لَ / لِ یِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جام می. رجوع به مجموعهء مترادفات ص83 شود.

پیاله فروش.

[لَ / لِ فُ] (نف مرکب) آنکه پیاله فروشی کند. رجوع به پیاله فروشی شود.

پیاله فروشی.

[لَ / لِ فُ] (حامص مرکب) عمل پیاله فروش. با پیاله یعنی ظرفهای کوچک چون گیلاس فروختن شراب و دیگر مسکرات که در دکان می فروشی یا میخانه ها صرف شود نه با بطری و قرابه که بخانه برند و صرف کنند.

پیاله کاری.

[لَ / لِ] (حامص مرکب)پیمودن شراب. شراب دادن. نظیر: لاله کاری. (آنندراج). ||مشحون از پیاله کردن:
هم کرد باغها را نرگس پیاله کاری
هم کرد چهره ها را پیمانه لاله کاری.
ظهوری.
ط پیاله کردن.
[لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) در اصطلاح عوام متصوفه و درویشان، مردن و درگذشتن خاصه درگذشتن پیری یا مرادی.

پیاله کش.

[لَ / لِ کَ / کِ] (نف مرکب)پیاله پیما. (آنندراج). می خوار. میخواره. پیاله پیما:
رند پیاله کش را تأثیر واگذاریم
کاری بما ندارد ما را به او چه کار است.
محسن تأثیر.
رجوع به مجموعهء مترادفات ص 157 شود.
ط پیاله گردان.
[لَ / لِ گَ] (نف مرکب)بدور درآورندهء جام. صراحی گردان. می دهنده.آنکه با پیاله جمع را می دهد. ساقی. (مجموعهء مترادفات ص 206):
هوا خمار شکن گل پیاله گردان است
پیاله نوش و میندیش از خمار امروز.
صائب.
ط پیاله گردانی.
[لَ / لِ گَ] (حامص مرکب) عمل پیاله گردان. ساقی گری. سقایت شراب کسان را با پیاله.

پیاله گرفتن.

[لَ / لِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) قدح گرفتن. صراحی گرفتن. کنایه از نوشیدن شراب و باده خواری است:
پیاله گیر که عمر عزیز بی بدل است...
حافظ.
به احتیاط ز دست خضر پیاله بگیر
مباد آب حیاتت دهد بجای شراب.صائب.
ط پیاله گل آگین کردن.
[لَ / لِ گُ کَ دَ](مص مرکب) پَر می کردن پیاله. پُر کردن جام.

پیاله نوا.

[لَ / لِ نَ] (اِ مرکب) اکل و شرب. (آنندراج).

پیاله نوش.

[لَ / لِ] (نف مرکب) پیاله پیما. باده خوار. شرابخوار:
در عهد پادشاه خطابخش جرم پوش
حافظ قرابه کش شد و مفتی پیاله نوش.
حافظ.
ط پیاله نوشی.
[لَ / لِ] (حامص مرکب)عمل پیاله نوش. شرابخواری. باده کشی. باده پیمائی.

پیام.

[پَ] (اِ)(1) رسالت. پیغام. (جهانگیری). خبر و پیغام. (برهان). از زبان کسی چیزی گفتن و آن را پیغام زبانی هم میگویند و پیغام کاغذی، پیغامی که بوسیلهء مکتوب ادا کنند. (آنندراج). در تداول امروزی شفاهاً بوساطت کسی گفتاری را بسومی فرستادن است لکن در قدیم این لفظ عام بوده است از کس و نامه. صاحب آنندراج آرد: پیام با گزاردن و کردن و دادن و رسانیدن و آمدن و آوردن و بردن مستعمل است و شواهدی ذکر کند. الوک. (منتهی الارب) :
نزد آن شاه زمین دادش پیام
داروئی فرمای زامهران بنام.رودکی.
خرزاسب را از آن (از نامهء گشتاسب) خشم آمد و نامه ای کرد بگشتاسپ در جواب نامهء او و اندر آن پیغامها داد سخت تر از آنکه او نوشته بود. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
پیامیست از مرگ موی سفید
ببودن چه داری تو چندین امید.فردوسی.
هم آنگه چو بنشست بر پای خاست
پیام سکندر بیاراست راست.فردوسی.
کجا خود پیام آرد از خویشتن
چنان شهریاری سر انجمن.فردوسی.
پیام سپهدار توران بداد
سیاوش ز پیغام او گشت شاد.فردوسی.
پیام درشت آوریدم بشاه
فرستنده پرخشم و من بیگناه.فردوسی.
برآشفت از آوازش اسفندیار
پیامی فرستاد زی گرگسار.فردوسی.
وز آن پس فرستیم یک یک پیام
مگر شهریاران بیابند کام.فردوسی.
جهان بد به آرام زآن شادکام
ز یزدان بدو نوبنو بد پیام.فردوسی.
یکی نامه باید چو برنده تیغ
پیامی بکردار غرنده میغ.فردوسی.
بیامد سپهبد بکردار باد
بکاوس یکسر پیامش بداد.فردوسی.
بدو گفت رستم که از پهلوان
پیام آوریدم بروشن روان.فردوسی.
بیامد بنزدیک دستان سام
بیاورد از آن نامداران پیام.فردوسی.
پیامی همی نزد قیصر برم
چو پاسخ دهد نزد مهتر برم.فردوسی.
پیامی فرستاد پرموده را
مر آن مهتر کشور و دوده را.فردوسی.
چو آمد فرستاده گفت این پیام
چو بشنید ازو مرد جوینده نام.فردوسی.
فرستاده آمد بگفت آن پیام
ز پیغام بهرام شد شادکام.فردوسی.
نشستند سالی چنین سوگوار
پیام آمد از داور کردگار.فردوسی.
برین نیز هر چند می بنگرم
پیام تو باید بر خواهرم.فردوسی.
از ایران یکی کهترم چون سمن
پیام آوریده بشاه یمن.فردوسی.
چو بشنید دایه ز دختر پیام
سبک رفت و میزد بره تیز گام.فردوسی.
ایا باد بگذر به ایران زمین
پیامی ز من بر بشاه گزین.فردوسی.
پیام بزرگان بخاقان بداد
دل شاه توران ازآن گشت شاد.فردوسی.
بپرسید و بستد ازو نامه سام
فرستاده گفت آنچه بودش پیام.فردوسی.
پیام گرانمایه قیصر بداد
فرستاده خود با خرد بود و داد.فردوسی.
پیام من این است سوی جهان
بنزد کهان و بنزد مهان.فردوسی.
گفت کم دوش پیام آمده از زردشت
که دگر باره بباید همگی را کشت.منوچهری.
از تو ما را نه کنار و نه پیام و نه سلام
مکن ای دوست که کیفر بری و درمانی.
منوچهری.
چرا چو سوی تو نامه و پیام نفرستد
ترا بهر کس نامه و پیام باید کرد.
ناصرخسرو.
ایزد پیام داد ترا: کاهلی مکن
در کار، اگر تمام شنودستی آن پیام.
ناصرخسرو.
رو دست بشوی و جز بخاموشی
پاسخ مده ای پسر پیامش را.ناصرخسرو.
حکمت بشنو ز حجت ایرا کو
هرگز ندهد پیام درگاهی.ناصرخسرو.
عقل چه آورد ز گردون پیام
خاصه سوی خاص نهانی ز عام.ناصرخسرو.
گفتیی هریک رسولست از خدا
سوی ما و نورهاشان چون پیام.ناصرخسرو.
نوک پیکانها چو پیکان قضا
از اجل آرند خصمان را پیام.انوری.
صد هزار اهل درد وقت سحر
آرزومند یک پیام تواند.عطار.
مرا خیال تو بالله که غمگسارتر از تست
خیال باز مگیر ار پیام بازگرفتی.خاقانی.
خضر از زبان کعبه پیامم رساند و گفت
احسانش رد مکن که ولی نعمت منست.
خاقانی.
کآفتاب از پیام حالی زر
نکند با هزار ساله مسیر.خاقانی.
جبریل که این پیام بشنید
جانی ستد از زبان کعبه.خاقانی.
پیش پیام و نامه ات طوفان گریست چشمم
چندین بگرد موئی طوفان چگونه باشد.
خاقانی.
چشم براهم مرا از تو پیامی رسد
وز می وصل تو لب بر لب جامی رسد.
خاقانی.
گاهی بدست خواب پیام خیال ده
گه بر زبان باد سلام وفا فرست.خاقانی.
آمد نفس صبح و سلامت برسانید
بوی تو بیاورد و پیامت برسانید.خاقانی.
پیش پیام و نامه ات بر خاک بازغلطم
در خون و خاک صیدی غلطان چگونه باشد.
خاقانی.
پیام دوست نسیم سحر دریغ مدار
بیا ز گوشه نشینان خبر دریغ مدار.خاقانی.
گوش رباب از هوا پیام طرب داشت
از سه زبان راز آن پیام برآمد.خاقانی.
پیام داد بدرگاهش آفتاب که من
ترا غلامم از آن بر نجوم سالارم.خاقانی.
گر صد پسر بدم همه را کردمی فدا
آنروز کامدش ز رسول اجل پیام.خاقانی.
موی سپید از اجل آرد پیام
پشت خم از مرگ رساند سلام.نظامی.
بگفت ای وفادار فرخنده خوی
پیامی که داری بلیلی بگوی.سعدی.
گر نیاید بگوش رغبت(2) کس
بر رسولان پیام باشد و بس.سعدی.
بهر این گفت آن رسول خوش پیام
رمز موتوا قبل موت یا کرام.مولوی.
سخنی داشت لبت با من و ابروی کجت
ناگه از گوشه ای آمد که گزارد پیغام
چون میان من و تو هیچ نمیگنجد موی
خود چه حاجت که بحاجت دهی البته پیام.
سلمان ساوجی.
آن عهد یاد باد که از بام و در مرا
هر دم پیام یار و خط دلبر آمدی.حافظ.
بجان او که بشکرانه جان برافشانم
اگر بسوی من آری پیامی از بر دوست.
حافظ.
عجب از وفای جانان که عنایتی نفرمود
نه بنامه ای پیامی نه به خامه ای سلامی.
حافظ.
جان بر قدمش بباید افشاند
پیکی که ازو دهد پیامی.یغما.
آورد پیامی که ازان روز که رفتی
در خانهء ما بیش نه دودست و نه چرغند.
؟ (از آنندراج).
|| نزد صوفیه اوامر و نواهی را گویند. (کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - Message. (2) - ن ل: ور نیاید بگوش همت.

پیام.

[پَ] (اِخ) نام یکی از ایستگاههای راه آهن آذربایجان که بجای ایستگاه یام پذیرفته شده است. (فرهنگستان).

پیام.

[پَ] (اِخ) میر شرف الدین. یکی از امرا و شعرای هندوستان. وفات 1166 ه . ق. (قاموس الاعلام ترکی).

پیام آور.

[پَ وَ] (نف مرکب) رسول. آنکه واسطهء ابلاغ سخنی و گفتاری از کسی بدیگری باشد خواه زبانی و خواه بنوشته. پیغام آور. قاصد. (شعوری). ایلچی. (شعوری) :
رسولی رسیده ست با رای و هوش
پیام آوری چون خجسته سروش.نظامی.
درآمد پیام آور سرفراز
پرستش کنان برد شه را نماز.نظامی.
اگر من بچشم تو نام آورم
سکندر نیم زو پیام آورم.نظامی.
در آیین شاهان و رسم کیان
پیام آوران ایمنند از زیان.نظامی.
ترنّم سرای تهی مایگان
پیام آور دیگ همسایگان.نظامی.
نماید که در حضرت شهریار
پیام آورم بازخواهید بار.نظامی.
به بیغاره گفتا بیاور پیام
پیام آور از بند بگشاد کام.نظامی.
- پیام آور مختار؛ پیغمبر اکرم :
هر کس که سخن گفته همه فخر بدو کرد
جز کایزد دادار و پیام آور مختار.ناصرخسرو.

پیام آوردن.

[پَ وَ دَ] (مص مرکب)پیغام گزاردن. رساندن سخنی یا نامهء متضمن گفتاری از کسی بدیگری. پیام آوریدن :
یارب از فردوس کی رفت این نسیم
یارب از جنت که آورد این پیام.؟سعدی.
تا پای مبارکش ببوسم
قاصد که پیام دلبر آورد.سعدی.
نسیم سبزه و بوی ریاحین
پیام آورده از خسرو به شیرین.؟

پیام آوری.

[پَ وَ] (حامص مرکب) عمل پیام آور. رسالت. پیغام گزاری :
سکندر بحکم پیام آوری
بر خویش خواندش بنام آوری.نظامی.

پیام آوریدن.

[پَ وَ دَ] (مص مرکب) پیام آوردن. رجوع به پیام آوردن شود.

پیامبر.

[پَ بَ] (نف مرکب) پیغامبر. پیغمبر. پیمبر. وخشور. نبی. رسول. آنکه واسطهء ابلاغ سخنی باشد از کسی بدیگری خواه بزبان و خواه بنامه. رجوع به پیغامبر و پیغمبر و پیمبر شود. || قاصد. برید. پیک. پیک خبر رساننده. (شرفنامه). || پیام آور. رجوع به پیام آور شود.

پیام بردن.

[پَ بُ دَ] (مص مرکب)رساندن سخنی و گفتاری از کسی بدیگری. اداء رسالت کردن. پیام رساندن.

پیامبری.

[پَ بَ] (حامص مرکب) عمل پیامبر. پیغمبری. وخشوری. رسالت. پیام گزاری.

پیام دادن.

[پَ دَ] (مص مرکب) پیغام دادن. پیغام فرستادن. پیغام کردن. پیام کردن. پیام فرستادن :
فرستاده آمد بدادش پیام
ز شاه و ز گرسیوز نیکنام.فردوسی.
تو اکنون ازیدر بشادی خرام
بخاقان بگو آنچه دادم پیام.فردوسی.
ز شاه و ز گردان بپرسید سام
وز ایشان بدو داد نوذر پیام.فردوسی.
ایزد پیام داد ترا کاهلی مکن
در کار، اگر تمام شنودستی آن پیام.
ناصرخسرو.
پیام دادم نزدیک آن بت کشمیر
که دل بحلقهء زلف تو از چه راست اسیر
جواب داد که دیوانه شد دل تو ز عشق
بره نیارد دیوانه را مگر زنجیر.معزی.
سوی خسرو شدی پیوسته شاپور
بصد حیلت پیامی دادی از دور.نظامی.
پیام دادم و گفتم بیا خوشم میدار
جواب دادی و گفتی میا خوشم بی تو.
سعدی.
این چرا گفتم چرا دادم پیام
سوختم بیچاره را از گفت خام.مولوی.
و رجوع به پیغام دادن شود.

پیام داشتن.

[پَ تَ] (مص مرکب) حامل پیام بودن.

پیام رساندن.

[پَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب)پیام بردن. الاکة :
اگر وقتی کنی بر شه سلامی
بدان حضرت رسان از من پیامی.نظامی.

پیام فرستادن.

[پَ فِ رِ دَ] (مص مرکب)پیام دادن. پیغام دادن. پیام کردن. پیغام فرستادن :
چرا چو سوی تو نامه وْ پیام نفرستد
ترا بهر کس نامه وْ پیام باید کرد.
ناصرخسرو.

پیام کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب) پیام فرستادن. پیام دادن. پیغام دادن :
نزد آن شاه زمین کردش پیام
داروئی فرمای زامهران بنام.رودکی.
چرا چو سوی تو نامه و پیام نفرستد
ترا بهر کس نامه و پیام باید کرد.
ناصرخسرو.

پیام گزار.

[پَ گُ] (نف مرکب) رسول. پیامبر. پیام آور. پیام رسان. مبلغ رسالت. پیغام آور. || قاصد. پیک. برید.

پیام گزاردن.

[پَ گُ دَ] (مص مرکب)رسالت. پیام بردن. پیام آوردن. پیام رساندن :
هزبرانی که شیران شکارند
بپای خود پیام خود گزارند.نظامی.
کرا مجال سخن میرود بحضرت دوست
مگر نسیم صبا این پیام بگزارد.سعدی.
گوش دلم بر درست تا چه بیاید خبر
چشم امیدم براه تا که گزارد پیام.سعدی.

پیام گزاری.

[پَ گُ] (حامص مرکب)عمل پیام گزار. رسالت. قاصدی. پیامبری.

پیامن.

[مِ] (اِخ) دهی از دهستان زردلان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. واقع در 73 هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاه و 31 هزارگزی سراب فیروزآباد. کوهستانی. سردسیر. معتدل. دارای 150تن سکنه. آب آن از رودخانهء صمیره. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیهء هیزم و زغال. راه آن مالرو است و ساکنین از طایفهء کوشوند هستند و تابستان بکوه نمیر میروند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیاموزش.

[زِ] (اِ) نوعی پیاز سفید بیابانی دوائی. بصل الفار. (شعوری). و ظاهراً مقلوب پیازموش باشد.

پیاموش.

(اِ) نوعی پیاز سفید. اسقیل. بصل. عنصل. (شعوری). ظاهراً مخفف پیازموش باشد.

پیامونته.

[مُنْ تِ] (اِخ)(1) (دامنهء کوه). پیمون(2) نام خطهء بزرگی در انتهای شمال غربی ایتالیا، از دو طرف مغرب و شمال محاط بعقبهء جبال آلپ و از جهت جنوب محدود بسلسلهء جبال آپنین قسمت علیای حوضهء نهر پو را تشکیل دهد. از طرف شمال، بسویس، از سمت مغرب بفرانسه و از جانب جنوب بلیگوریا و از سوی مشرق به لومباردیا محدود باشد و میان 44 درجه و 46 درجه و 27 دقیقهء عرض شمالی و 5 درجه و 11 دقیقه و 6 درجه و 52 دقیقهء طول شرقی امتداد یافته است. طول اعظم ممتده اش از جنوب غربی بسوی شمال شرقی به 282 و عرض اعظمش به 178 هزارگز میرسد. مساحت آن 29349 هزار گز مربع و کرسی آن شهر تورینو است و این خطه بچهار ایالت: تورینو، کونی، نواره، الکساندریا منقسم شده است. پیامونته تماماً در ساحل آدریاتیک واقع گشته و طرف علیای حوضهء نهر پو را تشکیل میدهد و علاوه بر این رود، نهرهای: تانارو، استوره، بورمیدا، نربیا، دوآره، سسنا و تسین نیز از جبال واقعه در اطراف خطه سرچشمه گرفته و پس از سیراب کردن اراضی تماماً وارد نهر پو میشوند. جهات شمال و مغرب و جنوب این ایالت از دامنه های دو سلسلهء جبال آلپ و آپنین تشکیل شده است، قسمت وسطی و جهت شرقی آن جلگه است و با این وصف بازوئی از او بسوی شمال امتداد یافته تا اواسط کشانیده شود و علاوه بر این در میان تورینو و آلکساندریا کوهی ممتد از مشرق بسوی مغرب و در بین جلگه ها چندین تل و پشته نمایان است و در نتیجه مواقع و مناظری بس دلکش و خرم پدید آورده است. هوایش در کوهستانها بسیار سرد ولی سالم و در جلگه ها معتدل و در عین حال سریع التحول میباشد. اراضی بسیار حاصلخیزی دارد علی الخصوص که فعالیت و سرزندگی سکنه اش بر رونق آن افزوده است و عمدهء محصولات آن عبارتست از: گندم، ذرت، کتان، کنف، برنج و دیگر حبوبات و تغذی عمدهء اهالی از ذرت است، باغ و باغچه های فراوان در دامنهء جبال و بغازها دیده میشود و شراب بسیار خوب دارد، از آنجا ابریشم کلی بدست می آید، معدن آهن و غیره بسیار دارد ولی بسبب نبودن سوخت استخراج نمیشود و مرمرهای بسیار عالی سفید، سبز، زرد، سماقی و احجار بنائی بسیار زیبا دارد، معادن نمک متبلور آن نیز بسیار است. چراگاههای فراوان نیز دارد، اما حیوانات اهلیش آنقدرها نیست. اسبهایش پرزور ولی کوچکند، حیوانات وحشی در کوههای بلند یافت میشود در جاهای پست حیوانات شکاری اندک است، صنایع آنجا روزبروز رو بترقی میرود و مخصوصاً کارخانجات منسوجات ابریشمی، نخی، پشمی فراوان دارد، ادوات و آلات فراوان از آهن و پولاد میسازند، کارخانجات اسلحه سازی و دباغخانه های بسیار دارد، خطوط آهن آن بسیارست و بوسیلهء تونلی در سلسلهء آلپ با خطوط آهن فرانسه اتصال یافته و تجارت پرفعالیتی بوجود آورده است. اهالی آنجا مردمی دلیر و کوشا هستند و با یک نوع زبان ایتالیائی قریب بزبان فرانسهء ولایتی معمول در جنوب فرانسه تکلم میکنند که با زبان ایتالیائی ادبی بس متفاوتست و برخی نیز بزبان فرانسه سخن میگویند. خطهء پیامونته در ازمنهء قدیمه مسکن گلها یعنی اقوام کلت بوده، بعدها رومیان آنجا را تصرف کردند و هنگام سقوط این دولت تدریجاً بدست هرول ها و استروگوتها و لومباردها افتاد و بالاخره تابع شارلمانی شد و سپس شکل نواحی ملوک الطوایفی گرفت و در اوائل قرن یازدهم میلادی هومبرتو کنت ساووا پاره ای از نقاط پیامونته را ضبط کرد و احفاد وی متدرجاً ممالک خود را توسعه دادند چنانکه آمدهء هشتم از آن خاندان بسال 1391 م. عنوان دوک ساووا یافت و همچنین ویکتور آمدهء دوم بر فرانسه و اسپانیول و اتریش در 1720 غلبه کرد و عنوان پادشاهی ساردنی را بدست آورد. در 1796 بناپارت پیامونته را ضبط کرد و بفرانسه ملحق ساخت و در نتیجه ویکتور امانوئل اول بساردنی منتقل شد و پس از سقوط بناپارت در 1814 بجای خود بازگشت و از سال 1848 پیامونته برای پرورش فکر اتحاد ایتالیا مرکزیتی پیدا کرد چنانکه ویکتور امانوئل بدستیاری نیروهای فرانسوی اکثر نقاط ایتالیا را از دولت اتریش بازپس گرفت و عنوان پادشاهی ایتالیا را بدست آورد و بکمک گاریبالدی و ماچینی و کاوورک اتحاد ایتالیا را بسط داد و پایتخت را اول به فلورانس و سپس به رم منتقل ساخت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piemonte.
(2) - Piemont.

پیامی.

[پَ] (اِخ) عبدالسلام. از اهالی استانبول و از شعرای دورهء سلطان مرادخان ثالث است. (قاموس الاعلام ترکی).

پیامی.

[پَ] (اِخ) از شعرای هندوستان است و در عصر اکبرشاه میزیسته و قرابتی نیز با شاه داشته است. (قاموس الاعلام ترکی).

پیامی.

[پَ] (اِخ) (ملا...) مروی است. اکثر اوقات در شیوهء قلندری میگشت. میگویند آخر بابرمیرزا او را تربیت کرده صدر ساخته بود. این ابیات ازوست:
وفا وعده کردی جفا مینمائی
مه من عجب بیوفا مینمائی
چو بیگانگان مگذر ای نور دیده
که در چشم من آشنا مینمائی
پیامی چو زلف بتان بیقراری
بدام کسی مبتلا مینمائی.
(مجالس النفائس ص153 و 154).

پیامیغ.

[پَ] (اِ) گوشت ماهی. (فرهنگ شعوری ص 235 ج1).

پیان.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان سوسن بخش ایزهء شهرستان اهواز. واقع در 18 هزارگزی شمال ایزه. کوهستانی، گرمسیر، دارای 180 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا گندم و جو. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیان.

(روسی، ص) مست. سکران. مستِ مست. طافح. لول. مست لایعقل. که سر از پای نشناسد.

پیانو.

[نُ] (ایتالیائی، اِ)(1) نام یکی از آلات موسیقی. نام دستگاهی که بدان نوازند. از ذوات الاوتار است و اوتار آن فلزی است.
(1) - Piano.

پیانو زدن.

[نُ زَ دَ] (مص مرکب) نواختن پیانو.

پیانوزن.

[نُ زَ] (نف مرکب) نوازندهء پیانو. آنکه پیانو را بنوازش آورد.

پیانوزنی.

[نُ زَ] (حامص مرکب) عمل پیانوزن.

پیانوزه.

[نُ زَ] (اِخ)(1) نام جزیره ای است در ایتالیا، در ساحل غربی توسکانه در بحر تیرنه واقع در 12 هزارگزی مغرب جزیرهء الب. شش هزارگز طول و چهار هزارگز عرض دارد، اراضی آن مسطح و پست و با درختان زیتون مستور میباشد و ملحق به ایالت لیورنوست و آن در زمان رومیان تبعیدگاهی بود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pianosa.

پیانوزه.

[نُ زَ] (اِخ)(1) نام جزیرهء کوچکی در دریای آدریاتیک ملحق به ایالت فوجه. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pianosa.

پیانوساز.

[نُ] (نف مرکب) آنکه پیانو سازد. || آنکه دستگاه مذکور را مرمت و تعمیر کند.

پیانوسازی.

[نُ] (حامص مرکب) عمل پیانوساز.

پیانه.

[نَ] (اِخ)(1) نام نهری در اواسط روسیه، و آن وارد نهر سوره از توابع ولگا گردد و از ایالت سیمبیرسک سرچشمه گیرد و اول بشمال غربی و بعد بجنوب شرقی و سرانجام بمشرق جاری شود و دوباره به ایالت سیمبیرسک درآید، پس بسوی شمال رود و در نزدیکی نیگورود بنهر نامبرده ریزد. دو محاربه میان روسها و تاتارها بسال 1377 م. در ساحل این نهر اتفاق افتاده است، در جنگ اول روسها و در جنگ دوم تاتارها مغلوب شده اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piana.

پیانه دی گرچی.

[نَ گْرِ / رِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در ایالت پالرمو از جزیرهء صقلیه (سیسیل) واقع در 16 هزارگزی جنوب غربی پالرمو در دامنهء کوه کوکو دارای موقعی بسیار شاعرانه. مردم آن از احفاد آرناؤودها هستند که در زمان اسکندربک به ایتالیا هجرت کرده اند و هم اکنون نیز بزبان آرناؤودها تکلم کنند و آئین اورتودوکس را پذیرفته اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piana dei Greci.

پیاوار.

(اِ) صنعت و شغل و عمل و هنر. فیاوار. رجوع به فیاوار شود.

پیاوه.

[وِ] (اِخ)(1) نام نهری در خطهء ونتی از ایتالیا و آن از جبال آلپ نوریک سرچشمه گیرد و نخست بسوی جنوب غربی و سپس بطرف جنوب شرقی روان شود و از میان دو قصبهء پیاوه دی کادوره و بلوم بگذرد و ایالت وندیک بشکافد پس به دو بازو منشعب شود و بدریای آدریاتیک وارد گردد. طول مجرای آن بالغ به 225 هزارگز است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piave.

پیاوین.

(اِخ) دهی از دهستان نمشیر بخش بانهء شهرستان سقز واقع در 30 هزارگزی شمال باختری بانه و 46 هزارگزی شمال خاور شوسهء بانه بسردشت. کوهستانی، سردسیر، دارای 105 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و لبنیات و ارزن و محصولات جنگلی. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیاهو.

[پَ] (اِ مرکب) هر چیز که آنرا آهوپی گویند، و بمعنی آهوپای هم آمده است که خانهء شش پهلو و گچ بری و مقرنس کاری باشد. (برهان). آهوپای. پی آهو.

پی استان.

[پَ اُ] (اِخ) دهی از دهستان حلوان بخش طبس شهرستان فردوس. واقع در 70 هزارگزی باختر طبس. سر راه مالرو عمومی دستگردان. کوهستانی. دارای 247 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و تریاک و خرما. شغل اهالی زراعت. راه مالرو است. دبستانی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پی استوار.

[پَ / پِ اُ تُ] (ص مرکب) که دارای پی و عصب محکم است: معزی؛ مرد درشت و پی استوار. (منتهی الارب).

پی افزاره.

[پَ / پِ اَ رَ / رِ] (اِ مرکب)ستون (؟) :
پی افزاره سیمین و زرین زده
درون مشک و بیرون به زر(1) آژده.اسدی.
(1) - ن ل: به دُر.

پی افشردن.

[پَ / پِ اَ شُ دَ] (مص مرکب) پایداری کردن. پافشاری کردن. پای فشردن. استقامت ورزیدن. استوار ماندن :
بیاورد لشکر سوی خوار ری
بیاراست لشکر بیفشرد پی.فردوسی.
در ستمکارگی پی افشردند
میگرفتند و خانه میبردند.نظامی.
دگرباره از بخت امیدوار
پی افشرد بر جای خویش استوار.نظامی.
سکندر دران داوری گاه سخت
پی افشرد مانند بیخ درخت.نظامی.

پی افکن.

[پَ / پِ اَ کَ] (نف مرکب)بنیان کن. زیروزبرکننده. ویران سازنده. ازبن برانداز. کن فیکون سازنده: سیلی پی افکن؛ بنیان کن. || بنیان گذار. پی افکننده. برآورنده. بنیادنهنده.

پی افکندن.

[پَ / پِ اَ کَ دَ] (مص مرکب)(1) بنا کردن. ساختن. عمارت کردن. بن افکندن. بناء. تأسیس. بنا نهادن. برآوردن. بنیان کردن. پی انداختن :
پی افکندم از نظم کاخی بلند
که از باد و باران نیابد گزند.فردوسی.
مداین پی افکند جای کیان
پراکنده بسیار سود و زیان.فردوسی.
یکی باره افکند ازین گونه پی
ز سنگ و ز چوب و ز خشت و ز نی.
فردوسی.
ز خارا پی افکنده در ژرف آب
کشیده سر باره اندر سحاب.فردوسی.
-پی افکندن کاری (سخنی)؛ بنیاد نهادن آن :
به شیروی بخشیدم آن برده رنج
پی افکندم او را یکی تازه گنج.فردوسی.
پی افکن یکی گنج ازین خواسته
سوم سال را گردد آراسته.فردوسی.
سخنهای هرمزد چون شد ببن
یکی نو پی افکند موبد سخن.فردوسی.
پی کین تو افکندی اندر جهان
ز بهر سیاوش میان مهان.فردوسی.
یکی جنگ با بیژن افکند پی
که این جای جنگست یا جای می.فردوسی.
بزد بر سر خویش چون گرد ماه
یکی فال فرخ پی افکند شاه.فردوسی.
بگوید ابر شاه کاوس کی
که بر خیره کاری نو افکند پی.فردوسی.
ز گوینده بشنید کاوس کی
برین گفته ها پاسخ افکند پی.فردوسی.
بشاه آگهی شد که کاوس کی
فرستاده و نامه افکند پی.فردوسی.
کس آمد بگرد وی از شهر ری
برش داستانی بیفکند پی.فردوسی.
چو آن پوست بر نیزه بر دید کی
بنیکی یکی اختر افکند پی.فردوسی.
بدین خرمی بزمی افکند پی
کزان بزم ماه آرزو کرد می.اسدی.
بدو داد تا مرز قزوین و ری
یکی عهد بر نامش افکند پی.اسدی.
بنگر که خدای چون بتدبیر
بی آلت چرخ را پی افکند.ناصرخسرو.
ز گیلان برون شد درآمد به ری
به افکندن دشمن افکند پی.نظامی.
|| اختراع کردن. ابداع کردن. نو آوردن. چیزی را باعث شدن :
پدر مرزبان بود ما را به ری
تو افکندی این جستن تخت پی.فردوسی.
|| آغازیدن. شروع کردن. رجوع به پی اندرافکندن و نیز رجوع به افکندن شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Baser. Construire. Batir

پی انداختن.

[پَ / پِ اَ تَ] (مص مرکب) رجوع به پی افکندن شود.

پی اندرافکندن.

[پَ / پِ اَ دَ اَ کَ دَ](مص مرکب) پی افکندن. آغازیدن. شروع کردن :
چو رستم بیامد بیاورد می
به جام بزرگ اندرافکند پی.فردوسی.

پی اندرپی.

[پَ / پِ اَ دَ پَ / پِ] (ق مرکب) یکی بدنبال دیگری. متصل. (فرهنگ شعوری ج1 ص255). پیاپی.

پی اول.

[یِ اَوْ وَ]اول (اِخ)(1) (سن...) پاپ مسیحی از سال 140 تا 155 م. مولد آکیه. وی به رّد و جرح دو طریقهء مسمی به «والنتین و مارقیون» پرداخته و در زمرهء ائمهء نصاری درآمده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pie l.

پی بدی.

[بُ / با] (اِخ)(1) جُرج. بشردوست آمریکائی، متولد در دانور. وی ببسط و توسعهء تعلیمات در میان طبقات کارگر کمک بسیار کرده است (1795 - 1869 م.).
(1) - Peabody.

پی بر.

[پَ / پِ بَ] (نف مرکب) پی شناس. آنکه پی برد. آنکه دریابد. قائف. (مهذب الاسماء).

پی برپی.

[پَ / پِ بَ پَ / پِ] (ق مرکب)قدم برقدم. اثر قدم بر اثر قدم، و آن کنایه از متعاقب رفتن است. (آنندراج).

پی برداشتن.

[پَ / پِ بَ تَ] (مص مرکب) دنبال کردن. تعقیب کردن :
گر به ما همسفری، سلسله از ما بردار
پشت پا زن دو جهان را و پی ما بردار.
صائب.
|| دنبال کردن کسی برای یافتن وی. ایز او را برداشتن :
حق نعمت شاه بگذاشتند
پیِ کشتن شاه برداشتند.نظامی.
|| محو کردن. از میان بردن :
دو گرگ جوان تخم کین کاشتند
پی روبه پیر برداشتند.نظامی.

پی بردن.

[پَ / پِ بُ دَ] (مص مرکب)واقف گشتن. آگاه شدن. اطلاع یافتن. آگاهی یافتن. اطلاع حاصل کردن. دریافتن. دانستن. یافتن. راه بردن. سراغ چیزی یافتن. بحقیقت چیزی رسیدن. (آنندراج). نشان یافتن. فهمیدن. بو بردن. (فرهنگ نظام). کشف کردن. مطلع شدن :
مرد درین راه تنگ پی نبرد
گرنه خرد را دلیل و یار کند.ناصرخسرو.
پی بگمانت نبرده هرچه یقین است
ره بیقینت نیافت هرچه گمانست.
مسعودسعد.
ره رفته تا خط رقم از اول خطر
پی برده تا سرادق اعلی هم از علا.خاقانی.
بر سر گنج آن شود کو پی بتاریکی برد
مشعله برکرده سوی گنج نتوان آمدن.
خاقانی.
چنان کرد آفرینش را به آغاز
که پی بردن نداند کس بدان راز.نظامی.
چو اندیشه زین پرده درنگذرد
پس پردهء راز پی چون برد.نظامی.
از آن قصه هر یک دمی میشمرد
بفرهنگ دانا کسی پی نبرد.نظامی.
بنشناخت از یکدگر بازشان
نه پی برد بر پردهء رازشان.نظامی.
بگوید جملگی با جان و با دل
اگر تو پی بری این راز مشکل.عطار.
اگر در بند این رازی بکلی پی ببر از خود
که نتوانی پی این راز پی بردن بآسانی.
عطار.
چون شناختی کسی را که بر وی پی نبردی. (مجالس سعدی).
ولی اهل صورت کجا پی برند
که ارباب معنی بملکی درند.سعدی.
خر جماع آدمی پی برده بود.مولوی.
نسبتی گر هست مخفی از خرد
هست بی چون و خرد کی پی برد.مولوی.
مردمش چون مردمک دیدن خرد
در بزرگی مردمک کس پی نبرد.مولوی.
نقد حال خویش را گر پی بریم
هم ز دنیا هم ز عقبی برخوریم.مولوی.
در هزاران لقمه یک خاشاک خرد
چون درآمد حس زنده پی ببرد.مولوی.
تو مگو آن مدح را من کی خرم
از طمع کی گوید او من پی برم.مولوی.
لبش می بوسم و درمیکشم می
به آب زندگانی برده ام پی.حافظ.
در بیابان هوا گم شدن آخر تا کی
ره بپرسیم مگر پی بمهمات بریم.حافظ.
فریادی زد که بعضی از همراهانش بکیفیت حادثه پی بردند. (حبیب السیر ج3 جزوهء 4 ص324).
بکنه ذاتش خرد برد پی
اگر رسد خس بقعر دریا.
اقتداء؛ پی بردن بکسی. تقمم؛ پی بردن بخاکروبها و جستن آنرا. احتذاء...؛ بکسی پی بردن. (منتهی الارب).

پی برکشیده.

[پَ / پِ بَ کَ / کِ دَ / دِ](ن مف مرکب) آنکه پی پای او را برآورده باشند. پی کرده :
سبق برد بر لشکر روم و زنگ
چو بر گور پی برکشیده پلنگ.نظامی.

پی برنده.

[پَ / پِ بَ رَ دَ / دِ] (نف مرکب) آنکه پی برد. آنکه دریابد. که مطلع شود. که آگاهی یابد. ملتقص. (منتهی الارب).

پی بریدن.

[پَ / پِ بُ دَ] (مص مرکب)عقر. پی زدن. پی کردن. گوشت پاشنه بریدن برای منع در رسیدن و راه رفتن. (آنندراج). قطع کردن عصب یا وَترِعرقوب ستور :
ملک فرمود تا خنجر کشیدند
تکاور مر کبش را پی بریدند.نظامی.
- پی بریدن از جائی؛ از آنجا رفتن. ترک آنجا گفتن :
ببرم پی از خاک جادوستان
شوم با پسر سوی هندوستان.فردوسی.

پی بریده.

[پَ / پِ بُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آنکه پی او بریده است. آنکه وتر عرقوب او قطع شده است. پی کرده. پی زده.

پی بستن.

[پَ / پِ بَ تَ] (مص مرکب)عصب بستن. (آنندراج). بستن وترعرقوب. || بنا نهادن. (آنندراج). بنیاد گذاردن. پایه و بن نهادن. ساختن بنلاد و پایهء بنا. بنوری برآوردن دیوار. محکم کردن بن دیوار و بنا :
نه در قمر دل و نی در جدی توان بستن
بر آب و آتش حاشا که پی توان بستن
دهد عمارت گیتی بسیل دیده ولی
هم از غبار دل ماش پی توان بستن.
مسیح کاشی.

پی بشک.

[پَ بِ] (اِخ) دهی از دهستان گابریک بخش جاسک شهرستان بندرعباس. واقع در هزارگزی شمال خاوری جاسک و 2 هزارگزی جنوب راه مالرو چاه بهار بجاسک. جلگه، گرمسیر دارای 275 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آنجا خرما. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پی بلز.

[بِ] (اِخ)(1) کنت نشین اسکاتلند جنوبی، دارای 15000 تن سکنه. کرسی آن نیز بهمین نام و دارای ششهزار تن سکنه است.
(1) - Peebles.

پی بند.

[پَ / پِ بَ] (نف مرکب) آنکه پی و بنیاد دیوار بندد. بنائی که در بستن پی های دررفته مهارت خاصی دارد. بنائی که بستن پی بناء شکست خورده داند. || (اِ مرکب) بند پی. بند پای. زنجیر و پای بند ستوران. (آنندراج).

پی بندی.

[پَ / پِ بَ] (حامص مرکب)عمل محکم کردن پی بنا با سنگ و آهک و سیمان و امثال آن. عمل بستن پی. با فعل کردن و شدن صرف شود.

پی بندی.

[پَ / پِ بَ] (ص نسبی مرکب، اِ مرکب)(1) ذوات الارجل المفصلیة. ج، پی بندیان.
.
(فرانسوی)
(1) - Arthropodes

پی بندی شدن.

[پَ / پِ بَ شُ دَ](مص مرکب) بسته شدن پی و بنیاد دیوار دررفته با سنگ و آهک و سیمان و جز آن. رجوع به پی بندی شود.

پی بندی کردن.

[پَ / پِ بَ کَ دَ](مص مرکب) محکم کردن پی و بنیاد بنا با سنگ و آهک و سیمان و جز آن.

پیپ.

(اِخ) مرکز دهستان لاشار بخش بمپور شهرستان ایرانشهر. واقع در 67 هزارگزی جنوب بمپور، کنار شوسهء بمپور به چاه بهار. کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی دارای 500 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و خرما و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن شوسه است و دارای پاسگاه ژاندارمری، دبستان، تلفن و تلگراف میباشد. ساکنین از طایفهء میرلاشاری هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیپ.

(فرانسوی، اِ)(1) چپق خردِ ظریف. سبیل در تداول عامه.
(1) - Pipe.

پیپ.

(اِ) چلیک. بشکه. چیلیک. پیت. رجوع به پیت شود.

پی پا.

[پَ / پِ یِ] (اِ مرکب) عرقوب. پی پاشنه. رجوع به پی (بمعنی عصب) شود: عقبة؛ پی که از آن زه سازند. (منتهی الارب).
- پی پاخشک؛ آنکه دیر از کاری بازآید.

پی پر کردن.

[پَ / پِ پُ کَ دَ] (مص مرکب) قوی شدن کرهء خر و اسب و توانا شدن برای سواری.

پی پرکرده.

[پَ / پِ پُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کره اسب و خر قوی شده و جز آن دو. || کنایه است از زیرک و مجرب. (فرهنگ نظام). مرد کارآزموده و گرم و سرد روزگار چشیده. (آنندراج) :
نقش پای ناقه را از رشک می پوشد بخاک
چون صبا هرگز ندیدم رند پی پر کرده ای.
میرمحمد علی رایح.
بیاد نواساز پر کرده پی
ز خویشم تهی ساز و بردار پی.ظهوری.
طالب دنیا عجب نامردِ پی پر کرده است
داده دایم پشت بر دنیا که دنیا رو کند.
(از فرهنگ نظام).

پی پشت.

[پَ پُ] (اِخ) دهی از بخش قشم شهرستان بندرعباس واقع در 38 هزارگزی باختر قشم. سر راه مالرو باسعید و بقشم. جلگه، گرمسیر، دارای 200 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و صید ماهی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیپک.

[پَ] (اِ مصغر)(1) آب دزدک. پُوار(2)برای تزریق آب در معده. ظرفی از کائوچوک یا لاستیک و غالباً بصورت امرودی بزرگ میان کاواک با لوله ای از استخوان و جز آن که بدان آب یا مایع دیگر بدرون معده فشانند.
.
(فرانسوی)
(1) - Clysopompe .
(فرانسوی)
(2) - Poire

پیپ کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)چپق کشیدن. استعمال پیپ، و آن نوعی چپق ظریف خُرد است.

پی پل.

[] (اِ) بهندی فوفل است. (تحفهء حکیم مؤمن).

پی پلامور.

[] (اِ) بهندی دارفلفل است. (تحفهء حکیم مؤمن).

پی پنجم.

[یِ پَ جُ] (اِخ)(1) (سن) پاپ مسیحی از سال 1566 تا سال 1572 م. وی جمعی کثیر را به انکیزیسیون (تفتیش عقاید مذهبی) گرفتار و پیمانی علیه دولت عثمانی منعقد ساخته است. کاتولیکها وی را در زمرهء قدیسان درآورده اند.
(1) - Pie V.

پی پوس.

[پِ پو] (اِخ)(1) دریاچه ای است واقع بین روسیه و استونی که بوسیلهء رود ناروا به خلیج فنلاند می پیوندد.
(1) - Peipous.

پیپوس.

[پِ پو] (اِخ)(1) یا دریاچهء چود(2). دریاچه ای است در روسیه، میان ایالات: پترسبورگ، پسکوف، ریگاو رول. دارای 110هزارگز طول و 45 هزارگز عرض و چندین نهر وارد این دریاچه شود و نیز بوسیلهء نهر فلین با خلیج لیوونیا، و بواسطهء نهر نارووه با خلیج فنلاند مرتبط گردد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Peipus.
(2) - Tchoudskoe Oero.

پی پی خاتون.

(اِخ) نام محلی در 204500گزی بوشهر میان بطانه و بندر دیر.

پی پیسترل.

[رِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی شب کور کوچک و قهوه ای رنگ با گوشهای کوچک و نوک تیز. خفاش. در آسیا و اروپا و شمال آفریقا فراوان است.
(1) - Pipistrelle.

پی پیش.

[پَ پی] (ص مرکب) (اصطلاح بازی اطفال) در مرتبه و نفر دوم در حق بازی کردن. بعد از پیش. پشتِسَردو (در تداول مردم قزوین).

پی پیش.

(اِ) در تداول اطفال، گربه. پی پیشی.

پی پیشی.

(اِ) پی پیش. گربه در تداول کودکان.

پی پینگ.

[پِ پی] (اِخ)(1) نام قدیم پِکن پایتخت قدیمی چین. امروزه کرسی (هوپه)، در جوار دیوار عظیم چین، دارای 800000 تن سکنه و رصدخانه و کتابخانه ها و ابنیهء زیبا. پی پینگ سابقاً دارای چند قسمت مشخص بود: شهر خارجی یا شهر چینی؛ شهر داخلی یا شهر تاتاری یا منچو؛ شهر زرد یا شهر امپراتوری؛ شهر سرخ یا حرم، که در آنجا قصر امپراطور بود. این شهر در 1860 م. بدست فرانسویان و انگلیسیان سپس در 1900 بسرعت توسط دول اروپائی اشغال گردید.
(1) - Pei-Ping.

پیت.

(اِ)(1) پیپ. چلیک. چیلیک. تُنکه. خنب فلزین. چلیک فلزی (آهنی، حلبی) برای نفت و روغن و امثال آن. ظرف از حلبی یا تنکهء آهن مکعب مستطیل شکل برای حفظ و حمل نفت و روغن و مانند آن دو.
(1) - Tonneau. Futaille Barrique. .
(فرانسوی)

پیت.

(اِخ)(1) نام طبقه ای در جزیرهء پنجم از دیبات هفتگانه. (رجوع به ماللهند بیرونی ص127 شود).
(1) - Pita.

پیت.

(اِ) پت. عُثة. بید. کرمی که در جامه افتد و تباه کند. متهء پشم. سوس. (منتهی الارب).

پیت.

(اِ) در تداول مردم قزوین، پیچ پیتلی.

پیت.

(اِخ)(1) ویلیام (لرد چاتام)(2). سیاستمدار انگلیسی (1708 ـ 1778 م.) مولد وستمینستر. وی در زمان جنگهای هفت ساله رهبری سیاست انگلستان کرد. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از سیاسیون انگلستان است، وی بسال 1708 م. در وستمینستر تولد یافت، پدرش، توماس پیت، والی مدراس بود. وی در ابتدا بمشاغل نظامی پرداخت، مزاجش مساعد این شغل نبود لذا بنای تحصیل علم حقوق و ادبیات را گذارد و دنبال فصاحت و بلاغت رفت و ملکهء لازمه را در این فنون بدست آورد و بسال 1735 م. بعضویت مجلس شورا انتخاب گردید در آنجا به انتقاد کابینه پرداخت و در سایهء نطق و بیان و فصاحت و بلاغت خویش بشهرت بزرگی نایل گردید بعدها از طرف جورج دوم پادشاه انگلستان مأموریتهای مهمی به وی داده شد. بسال 1755 م. بقصد انتقاد آزادانه از کابینه مأموریت خویش را ترک کرد و داخل مجلس شورا گشت و سال بعد بنظارت کابینه منصوب شد و متعاقباً رئیس وکلا گردید و اوضاع مالی را اصلاح نمود، و پیشرفتها و ترقیات بسیار در کشور ایجاد کرد و در نتیجه پیروزی عسکر انگلیس را در کشورهای فرانسه و آلمان و آمریکا تأمین کرد. ولی در موقع جلوس جورج سوم اعتنائی بوی نکردند، اما بسال 1766 م. بعنوان کُنت چاتام نایل گردید و بتشکیل کابینه مأمور شد پس هیأتی از ارباب اقتدار را بکار جلب کرد و خود بمنصب مهرداری قناعت نمود ولی پیری و وضع مزاجی وی اجازهء فعالیت شدید نمیداد و لذا بسال 1768 از کار کناره گیری کرد و با این وصف از دخالت در امور سیاسی خودداری کردن نمی توانست و لذا بسال 1778 م. با وجود ضعف و ناتوانی شدید وسایل دخول بمجلس شورا را فراهم کرد و در آنجا با نطق مفصل و بلیغی با اعطای استقلال به آمریکا مخالفت آغاز کرد ولی ضعف و ناتوانی به اتمام آن نطق و خطابه اجازه نداد بهمان حال بخانه اش برگرداندند و پس از چند روز کشته شد. وی نطق ها و اشعاری دارد.
(1) -Pitt, William.
(2) - Lord et comte de Chatham.

پیت.

(اِخ)(1) ویلیام. از رجال سیاسی معروف انگلستان و پسر ویلیام پیت مشهور. وی بسال 1759 م. تولد یافت در سایهء کفایت و لیاقت خود در 23سالگی بهیأت وکلا درآمد و بسال 1773 با همان هیأت معزول و در اواخر همان سال باز بمقام ریاست وکلا و وزارت مالیه نایل شد و اوضاع اقتصادی انگلستان را اصلاح نمود و از واردات تجملی با وضع حقوق گمرکی سنگین جلوگیری کرد و با این وصف طبق توصیه و میل پدرش در راه خصومت فرانسه مصارف و تکلفات فوق العاده متحمل شد ولی صرفه ای از این کار نبرد و شکست خورد و بسال 1806 درگذشت. وی مردی باشرف و میهن پرست و طرفدار حقانیت بود خطابه ها و برخی از آثارش را نشر کرده اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pitt.

پیت.

(اِخ) نام تنگه ای است در انتهای جنوبی شیلی در کشور ماژلان و در بین جزیرهء شاتام و ساحل پتاگونیا و آن از سوی شمال غربی بجانب جنوب شرقی امتداد یافته است. (قاموس الاعلام ترکی).

پیت.

(اِخ) نام جزیره ای سنگلاخ ملحق به دومینیون. واقع در امریکای شمالی و متعلق به انگلیس و آن در 53 تا 54 درجه عرض شمالی است و بوسیلهء تنگهء گرنویل از ساحل و بوسیلهء پرنچیپه از جزیرهء بانقس مفروز شده، طولش به 95 هزارگز میرسد اما عرضش بین 5 تا 15 هزارگز است. و مساحت سطحش به 1525 گز بالغ گردد. (قاموس الاعلام ترکی).

پیت.

(اِخ) نام دریاچه ای در قطعهء دومینیون واقع در آمریکای شمالی. (قاموس الاعلام ترکی).

پیت.

(اِخ) نام کوهی منسوب بسلسلهء کاسکاد واقع در بین دو ایالت جاکسون و کلامات از جمهوری اورگون از جماهیر متفقهء آمریکا دارای قریب 2800 گز ارتفاع. نقاط واقعه در جهت شرقی این کوه عبارت از بیابانها و دریاچه های نمک است برعکس نقاط غربی که بمنظره های دلکش، جنگلها، چراگاهها، مزرعه ها، و آبهای جاری آکنده است. (قاموس الاعلام ترکی).

پیت.

(اِخ) نام نهری در جمهوری کالیفرنی از جماهیر متفقه و منبع عمدهء رود ساکرمنتو. (قاموس الاعلام ترکی).

پیت.

(اِخ) نام یکی از جزیره های مجمع الجزائر موسوم به جیلبرت واقع در قسمت میکرونسیا از اقیانوس کبیر و شمالی ترین آن جزائر. مثلثی شکل و سنگلاخ و قسمت درونی آن از دریاچه تشکیل شده و سی هزارگز مربع مساحت آن است. (قاموس الاعلام ترکی).

پیت.

(اِخ) نام جزیره ای ملحق به زلاند جدید. واقع در طرف جنوب شرقی جزیرهء وارکاوری و بوسیلهء تنگه ای بهمین نام از جزیرهء نامبرده جدا شده است و آن جملهء جزائر غیرمسکونه و مستور بخار مغیلان است و تعدادی جزائر کوچک گرداگرد آن قرار دارد. و فقط در ساحل شمالی لنگرگاه مستحکمی دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

پیت.

(اِخ) نام نهری از شعب رود ینی سئی در ایالت ینی سئی واقع در جهت شرقی سیبری که از کوهی بهمین اسم واقع در کشور تونگوز سرچشمه میگیرد و اول بجانب جنوب بعداً بسوی مغرب و سرانجام بسمت جنوب غربی روان گردد و پس از یک جریان 300 هزارگزی در قریهء پیت سکایهء علیا وارد نهر ینی سئی شود و در اثنای جریان چندین رود بدان پیوندد که بزرگتر آنها را کوربیلاک نامند، در اکثر نقاط سواحلش را تخته سنگها فراگرفته اند، قسمت تحتانی آن صلاحیت سیر سفائن دارد و مناظری دلکش در حوضهء این نهر هست. (قاموس الاعلام ترکی).

پیتاپور.

(اِخ)(1) نام قصبه ای است در هندوستان، در ایالت کوداوری از دائرهء مدراس، در 54 هزارگزی شمال شرقی راجه ماندری و در فاصلهء ده هزارگزی از ساحل خلیج بنگاله. عشر سکنهء آن مسلمانند و مدارس مشهور دارد و مرکز قضا باشد. و این قضا وقتی راجه نشین مستقل بوده است. (قاموس الاعلام ترکی). اکنون جزء مملکت هندوستان است.
(1) - Pitapour.

پیتاکوس.

[کُسْ] (اِخ)(1) یکی از حکمای سبعهء(2) یونان باستان. وی در سال 650 ق . م. پیش از میلاد در جزیرهء می تی لن تولد یافت و در 579 درگذشت. پیتاکوس خطابه ای چند دربارهء قوانین داشته است که اکنون در دست نیست. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ص467).
صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: از حکمای سبعهء معروف یونان قدیم است. وی بسال 650 ق.م. در مدللی متولد شد و بسال 579 وفات یافت و برای طرد و منکوب ساختن غاصبان ادارهء میهن خویش اتحادی منعقد ساخت. در موقع کشمکش با فرینون از سرداران آتن این عهدنامه را بپارچهء سفیدی پیچیده زیر سپر خود نگاهداشته بود و در نتیجه بفیروزی نایل گردید. هموطنانش وی را بسر کار آوردند و بتشکیل یک ادارهء حکیمانه موفق شد. نظامات و قوانینی بسیار خوب وضع و آنگاه که کناره گیری کرد مقداری اراضی به وی دادند مختصری برداشت و بقیه را باز پس داد. امثالی حکیمانه از وی نقل کرده اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pittacos.
(2) - Les sept sages.

پیتاگر.

[گُ] (اِخ)(1) فیثاغورس در تداول فرانسویان. فیلسوف و ریاضی دان یونانی قرن ششم ق.م. رجوع به فیثاغورس شود.
(1) - Pythagore.

پی تاگر.

[گُ] (اِخ)(1) نام غیبگوئی برادر آپولودورِ آم فی پولیس(2)، مشاق قشون بعهد اسکندر. (ایران باستان ج2 ص1930 و 1919).
(1) - Pythagore.
(2) - Apollodore d'Amphipolis.

پیتاگراس.

[گُ] (اِخ)(1) فیثاغورس. پیتاگور. رجوع به فیثاغورس شود.
(1) - Pythagoras.

پی تاگراس.

[گُ] (اِخ)(1) از مردم لاسدمون، از سرداران یونانی و فرمانده سی وپنج کشتی که در ایسوس به کورش اصغر ملحق شد. (ایران باستان ج 2 ص1005).
(1) - Pythagoras Lacedemonien.

پی تاگراس.

[گُ] (اِخ) فرزند اِوُاگراس، از سرداران یونان. (ایران باستان ج2 ص1125).

پیتام.

[پَ / پِ] (اِ) پیغام. پیام. رجوع به پیغام و رجوع به پیام شود.

پی تان.

(اِخ)(1) نام شهری به آسیای صغیر. (ایران باستان ج2 ص1242). رجوع به پی تانه شود.
(1) - Pitane.

پی تانات.

(اِخ)(1) نام دسته ای از سپاهیان یونانی در جنگ با ایران بعهد خشایارشا بسرکردگی آموفارت پسر پولی یاد و سپهسالاری پوزانیاس. (ایران باستان ج1 ص852).
(1) - Pitanates.

پی تانه.

[نِ] (اِخ)(1) نام یکی از شهرهای آسیای صغیر جزء ایالات رومی آسیا. (ایران باستان ج 3 ص2481). رجوع به پی تان شود.
(1) - Pitane.

پیت پیت.

(اِ صوت) پچ پچ. نجوی. زیرگوشی. سخن آهسته با کسی گفتن که دیگری درنیابد.

پیت پیت کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)سخن گفتن بنرمی با کسی که دیگری درنیابد. نجوی. بیخ گوش کسی حرف زدن بآهستگی. (فرهنگ نظام). پچ پچ کردن.

پیت خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) پیچ خوردن. بدور خود پیچیدن. تاب برداشتن. تافته شدن چنانکه نخی تابیده.
- پیت خوردن پا؛ پیچیدن پا هنگام رفتن. پیتیلی خوردن (در تداول مردم قزوین).

پیت دادن.

[دَ] (مص مرکب) (در تداول مردم قزوین) پیچاندن. پیچ دادن.

پیتراپرچیا.

[یِ پِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در ایالت کالتانیرنته از سیسیل، در قضای پیاچه آرمرنیا و در 20 هزارگزی مرکز قضا و بر کنار نهری از توابع رود سالسو که از جانب جنوبی جزیره بدریای مدیترانه وارد میگردد، قرار گرفته است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pietrarperzia.

پیترخانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ) جواب و پاسخ. (آنندراج).

پیترسپ.

[تَ رَ] (اِخ) نام پدر پورشسپ که جد زردشت باشد. (برهان). فذراسف. در پهلوی پئیتراسپ(1) :
بگفتش همه راز با پورشسب
همان مژده بردند زی پیترسپ.
زراتشت بهرام (مزدیسنا ص74).
(1) - Paitrasp. Patiragtarasp.

پیترماریچبورگ.

[تِ] (اِخ)(1) نام قصبهء مرکزی ناحیهء ناتال از مستعمرات انگلیس در افریقای جنوبی واقع در ساحل چپ نهرلتیله بوشمان، در 70 هزارگزی شمال غربی دوربان، کنار راه آهن ممتد از پورت ناتال به لادیسمیت. نیمی از سکنه فرنگی و بقیه مالائی و چینی و زنگی هستند. قصبه ای است زیبا و منظم با هوایی بسیار خوب. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pietermaritzburg.

پیترود.

(اِخ) نام ده کوچکی دارای صد خانوار از توابع انارمرز در ساری مازندران. (سفرنامهء رابینو ص48 و 49 بخش انگلیسی).

پیترو دلاواله.

[یِ رُ دِلْ لا والْ لِ] (اِخ)خاورشناس نامی.

پیتسبورگ.

(اِخ)(1) نام چند شهر از ممالیک متحدهء امریکای شمالی و از آن جمله شهری در جمهوری پنسیلوانیا و مرکز آن ناحیه، واقع در کنار دریاچهء اهایو دارای 673 هزار تن سکنه و یکی از بزرگترین مراکز صنایع سنگین فلزی جهان.
(1) - Pittsburg.

پیتستون.

[تُنْ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در امریکای شمالی در ایالت لوزرنه از جمهوری پنسیلوانیا، واقع در 148هزارگزی شمال شرقی هارلسبورگ کنار نهر سوسکهانهء شرقی، این قصبه پلهای متعدد، کوچه های مستقیم و وسیع و معدن زغال سنگ و کارخانجات اسلحهء گرم، کاغذسازی، آبجوسازی، منسوجات نخی، ظروف چینی و آجرسازی دارد، و حوالی آن دارای مناظر بسیار زیباست. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pittston.

پیتستی.

[تِ تی] (اِخ)(1) نام قصبه ای به رومانیا در مرکز ایالت آرجیش، واقع در 106 هزارگزی شمال غربی بخارست در نزدیکی ساحل راست نهر آرجیش و بر خط آهنی که از این شهر به ازلانتینه رود واقع است. هر سال یک بازار مکاری در این مکان دائر شود و تجارت آن کلی است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pitesti.

پیتس فیلد.

(اِخ)(1) نام قصبه ای در جمهوری ماساچوست از جماهیر متحدهء آمریکای شمالی، در 176 هزارگزی شمال غربی بوستون و کنار نهر هوساتونیک علیا دارای کارخانجات متعدد، منسوجات پشمی، ابریشمی و نخی. چندین دریاچه بر گرد آن دیده شود که سرریز آب آنها داخل نهر هوساتونیک گردد و خط آهنی که از نیویورک به نورث آدامس امتداد یافته است از این قصبه گذرد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pittsfield.

پیتس فیلد.

(اِخ)(1) نام قصبه ای است در جمهوری ایلیونیس از جماهیر متحدهء آمریکای شمالی واقع در 103 هزارگزی جنوب غربی اسپرینگفیلد، در محل تلاقی دو خط آهن دارای تجارتی پررونق و کارخانجات تنباکو. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pittsfield.

پیتک.

[تَ] (اِ مصغر) کرمی است که جامه های پشمی را بخورد و ضایع کند. (برهان) (جهانگیری). پیت. بید. پیو. کرم پشم خوار.

پیتک.

[تَ] (اِ) پنجهء دزدیده. خمسهء مسترقه در تداول مردم مازندران. پنج روز اضافه بر دوازده ماه سی روزهء سال که به آخر آبانماه افزوده میشد.

پیتکا.

(اِخ) دهی از دهستان بابل کنار بخش مرکزی شهرستان قائمشهر واقع در 19 هزارگزی جنوب باختری قائمشهر کنار راه فرعی بابل به درازکلا. دامنه، معتدل، مرطوب، مالاریائی. دارای 300 تن سکنه. آب آن از رودخانهء بابل. محصول آنجا برنج و غلات و نیشکر و کتان و صیفی و ابریشم. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و نخی. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

پیتکانی.

(اِ) منجنیق. (شعوری ج1 ص264).

پیتکرن.

[کِ] (اِخ)(1) نام جزیره ای است، در قسمت پولین سیا از بحر محیط کبیر، در جنوب غربی مجمع الجزائر تواموتو از مستعمرات فرانسه. واقع در 500 هزارگزی جنوب شرقی جزیرهء گامبیه و از ملحقات آن مجمع الجزائر در ْ25 َ3 ً9 عرض جنوبی و ْ132 َ26 ً2 طول غربی و آن با جزیرهء اوتنو واقع در 140 هزارگزی شمال غربی، و جزیرهء هندرسون واقع در 243 هزارگزی شمال شرقی و جزیرهء دوسیای واقع در 64 هزارگزی شرقی مجمع الجزائری تشکیل دهند. مساحت آن به 17 هزارگز مربع بالغ است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pitcairn.

پیت نیاک.

(اِخ)(1) نام قصبه و قلعتی در خانی خیوه، در 82هزارگزی جنوب شرقی خیوه، در ساحل چپ آمودریا (جیحون)، و در وسط واحهء کوچک محاط ببیابانی واقع است. (قاموس الاعلام ترکی). و امروزه جزو روسیهء شوروی باشد.
(1) - Pitniak.

پیتون.

[تُنْ] (اِخ)(1) نام اژدهائی که در کوه پارناس، آپولن(2) وی را بکشت و بازیها و جشنهای پی تی(3) را بیادگار این غلبه بنیاد نهاد. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: نظر بخرافات و اساطیر یونانی اژدهائی است که پس از طوفان دوکالیون در کوه پارناس ظهور کرد و گویا رب النوع مسمی به آپولون آن را کشت و از این رو معبد موسوم به دلف در نزد همین کشتارگاه بنا شد.
(1) - Python.
(2) - Apollon.
(3) - Les jeux pythiques.

پیتون.

[تُنْ] (اِخ)(1) یکی از سرداران اسکندر کبیر که پس از وی بوالیگری عراق عجم و آذربایجان نایل گردید، و بهمراهی پردیکاس بمصر رفت و در این دیار در زمرهء طاغیان و قاتلان درآمد و آنگاه به نیابت سلطنت و قیمومت پسر اسکندر منصوب گردید ولی متعاقباً از این امر روی برتافت و بطرفداری از آنتیپاتر برخاست و هم علیه اومن یاری آنتیگون کرد، و سرانجام به وی نیز وفادار نماند از این روی در سال 316 ق.م. توقیف و مقتول شد. (قاموس الاعلام ترکی). دربارهء پیتون و شرح کارهای وی که پس از مرگ اسکندر والی ماد بزرگ بوده است رجوع کنید به ایران باستان ج2 ص 1724، 1824 و 1834، 1844، 1846، 1869، 1929، 1933 و ج3 ص1958، 1959، 1967، 1969، 1970، 1974، 1991، 1992، 1993، 2005 تا 2009، 2012، 2015، 2019، 2029، 2030. || در صفحات 1969 و 2057 کتاب مذکور از پیتون پسر آژنور(2) نامی نیز اسم برده شده است که رئیس مستعمرات یونانی و مقدونی هند و حاکم شمال شرقی پنجاب است پس از مرگ اسکندر. اتحاد شخصین محتمل میباشد.
(1) - Pithon.
(2) - Agenor.

پیتون.

[تُنْ] (فرانسوی، اِ)(1) ماری عظیم الجثه که وزنش تا 100 کیلو و درازیش تا 10 متر نیز میرسد و مخصوص آفریقا و جنوب شرقی آسیاست. محل زندگیش بیشتر در کنار رودخانه هاست و با شکار ماهی بیشتر تغذیه میکند ولی در صورت احتیاج یک گوسفند را هم می بلعد.
(1) - Python.

پی تون.

[تُنْ] (اِخ)(1) نام ناطقی که فیلیپ مقدونی به مجمع بئوسیان فرستاد تا در مقابل دموستن معارضه کند و مانع آید که آنان تحت تأثیر نطقهای او درآیند. این مرد مهارتی بسزا داشت و از حیث آوای رسا و سخن بلیغ معروف بود و با همهء مهارتی که در سخنگوئی و طلاقتی که در لسان و بلاغتی که در بیان داشت نتوانست با دموستن مقابلی کند زیرا بگفتهء دیودور (کتاب 16 بند 85) این نطاق نطق خود را نوشته است و عقیده دارد که جوابش به نطق پی تون بهترین نطقی است که کرده و خود او گوید: «در این زمان من زمینه را در مقابل پی تون از دست ندادم و حال آنکه امواج فصاحت او ما را فروگرفته بود و از هر طرف فشار می آورد». (ایران باستان ج 2 ص1202 و 1203).
(1) - Python.

پیتونک.

[نَ] (اِ) نعناع (در دیلمان و گیلان).

پیتونه.

[تُ نَ] (اِخ)(1) نام خاندانی که مغلوب گرشاسب شد. (مزدیسنا ص420).
(1) - Pitona.

پی تونیک.

[تُ] (اِخ)(1) نام زنی یونانی بدکاره. هارپالوس از سرداران اسکندر که اسکندر هنگام لشکرکشی از بابل به هند ویرا برای حفاظت خزانه و وصول مالیاتها در بابل گذارده بود این زن را از یونان خواست و به او هدایای بسیار داد و پس از فوت جنازهء وی را تشییع مطنطنی کرد و مقبرهء باشکوهی برای او در آتیک ساخت. (ایران باستان ج2 ص1882).
(1) - Pythonice.

پیته.

[] (اِ) بهندی مراره است. و رجوع به بیته شود. (تحفهء حکیم مؤمن).

پیته.

[تَ / تِ] (اِ) یک قطعهء کوچک جداشده از جامهء مندرس و این در طالقان قزوین معمول است و در درکهء تهران. خرقه. کهنه. لته. لقمه. ژنده(1). فلرز. فلرزنگ. جنده. جرِ و جِنده (در تداول مردم قزوین). جندره. رکو. قطعهء جداکرده از جامهء مندرس و فرسوده. || کهن. دیرینه: پیته کت؛ کت کهنه. کلمهء پیته با این معانی در مازندران معمول است و در درکهء نزدیک اوین بشمال غربی تهران نیز. || لقمه. نواله. تکه. پیتی. پیچی (در تداول مردم قزوین). هر تکه از طعام که یک بار بدهان فرونهند. || فتیلهء چراغ. (شعوری ج1 ص262).
.
(فرانسوی)
(1) - Lambeau. Linge

پیته رودپی.

[تَ پَ] (اِخ) دهی از بخش بندپی شهرستان بابل. واقع در 21 هزارگزی جنوب باختری بابل و 9 هزارگزی جنوب شوسهء بابل به آمل. دشت، معتدل، مالاریائی. دارای 160تن سکنه. آب آن از کلارود، محصول آنجا برنج و غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

پیته کله.

[تَ لَ] (اِ) (بلهجهء طبری) باز. بازی. مرغ شکاری معروف.

پیته لوس.

[تَ] (اِ) نوعی مار بمازندران که شکاف گونه ای در زیر دارد و بپشت خوابد و حشرات بر آن شکاف گرد آیند و چون انبوهی بسیار گرد آیند مار آن شکاف بهم آرد و آن حشرات را هضم کند. لو (در تنکابن).

پیته نو.

[تَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان شهریاری بخش چهاردانگهء شهرستان ساری واقع در 35 هزارگزی جنوب باختری بهشهر و 2 هزارگزی جنوب رودخانهء نکا. کوهستانی، جنگلی، معتدل، مرطوب، مالاریائی. دارای 730 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء گت چشمه، محصول آنجا غلات و ارزن و لبنیات. شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری. صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3) (سفرنامهء رابینو ص123 بخش انگلیسی).

پی تی.

(اِ) دیزی کوچک. دیزی. تیَره (در تداول مردم قزوین). || آبگوشت.

پی تی.

(اِ) پیچّی. (در تداول مردم قزوین). لقمه. پیته.

پی تی.

(اِخ)(1) نام زنی غیبگوی در معبد دلف. رجوع به پی تیا و ایران باستان ج1 ص272 و 665 و 667 و 749 و 781 و ج2 ص1214 و 1226 و 1227 شود).
(1) - Pythie.

پی تیا.

(اِخ) پی تی. یونانیان کاهنهء آپولو را در دلفی پی تیا می خواندند. کاهنهء مزبور نخست از دوشیزگان انتخاب میشد ولی چندی بعد او را از میان زنان پنجاه ساله برگزیدند. پی تیا را مخصوصاً از میان زنان فقیر و بی اطلاع و گم نام دلفی انتخاب می کردند و همیشه عقیدهء خدایان در باب هر امری بواسطهء او استفسار میشد بدین طریق که پی تیا نزدیک گودالی که از آن دود کندر و عطریات متصاعد بود میایستاد و برگ غار در دهان میجوید. سپس در وی اضطراب و هیجانی که به گمان یونانیان ناشی از توجه خدایان بود پدید می آمد و کلماتی ادا میکرد که کهنه ثبت میکردند و آن کلمات را از جانب خدایان پنداشته کار می بستند. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ صص 467-468).

پیتیا.

(اِخ)(1) نام نهری است در سوئد که از کوه کولن سرچشمه گیرد و بطرف جنوب شرقی جاری شود و بوتینا را بشکافد و پس از طی 350هزار گز در نزدیکی قصبه ای بهمین اسم داخل خلیج بوتینا گردد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pitea.

پیتیاس.

(اِخ)(1) یکی از منجمان و سیاحان قدیم در قرن چهارم قبل از میلاد که در شهر مارسلیا میزیسته است. هموطنانش وی را مأمور بسیاحت جهان شمالی کردند. وی پس از دور زدن اسپانیول وارد دریای مانش گردید و تا جزیرهء توله رفت. تواریخ قدیمه سیاحت دیگری نیز بدو نسبت دهند، شاید این بار بدریای بالتیک هم رفته باشد و کتابی دربارهء اقیانوس اطلس نگاشته، مناسبت مد و جزر را با قمر کشف کرده و عدم تصادف و تطابق کامل ستارهء قطبی را با نقطهء حقیقی قطب بیان کرده و طول و عرض مارسلیا را تعیین نموده است. فقراتی از آثارش را پیدا و طبع و نشر کرده اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pytheas.

پی تیاس.

(اِخ) دوست دامُن و این دو فیلسوف از پیروان طریقهء فیثاغورس بودند. وقتی جبار سرقوسه، دنیس جوان بکشتن پی تیاس فرمان داد و پی تیاس درخواست که او را زمان دهند تا بموطن خود رود و کارهای بازماندگان خویش را سامان دهد و دوست وی دامُن ملتزم گردید بجای وی در بند ماند تا اگر پی تیاس در موعد مقرر بازنگشت بجای او کشته شود. دنیس این تمنی بپذیرفت و پی تیاس برفت در ساعت معهود آنگاه که دامن را بجای پی تیاس کشتن میخواستند پی تیاس از راه برسید و دنیس را از مشاهدهء این حد از صداقت رقت آمد و فرمان خویش نقض کرد و از آنان درخواست تا در این دوستی ذات البین او را نیز بعنوان ثالثی بپذیرند لکن آن دو از قبول این تقاضا سر باز زدند.

پی تی پز.

[پَ] (نف مرکب) دیزی پز. تیَره پز (در تداول مردم قزوین).

پی تی پزی.

[پَ] (حامص مرکب) عمل پی تی پز. دیزی پزی. تیَره پزی (در تداول مردم قزوین).

پی تی دس.

[دِ] (اِخ)(1) نام مردی معاصر اشک هفتم، پادشاه اشکانی. رجوع به ایران باستان ج 3 ص2243 شود.
(1) - Pithides.

پی تی لی.

(اِ) (در تداول مردم قزوین) پیت. پیچ. پیچیدن (پا).

پی تی لی خوردن.

[خُوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) (در تداول مردم قزوین) پیچ خوردن پا. پیت خوردن پا. پیچیدن پا.

پیتیوزه.

[زِ] (اِخ)(1) نام تعدادی جزائر کوچک مقابل ساحل اسپانیا، در جهت جنوب غربی از جزائر بالیاره. بزرگتر آنها را ایویسا و فورمانترا نامند، این جزائر با جنگلهای کاج پوشیده شده و به این مناسبت یونانیان این محل را پیتیوزه یعنی کاجستان نامیده اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pityuses.

پیتیویه.

[ویِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای مرکز قضا در ایالت لوآره از فرانسه واقع در 41هزارگزی شمال شرقی اورلئان. دارای راه آهن. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pithiviers.

پی ثیوس.

(اِخ)(1) نام مردی از مردم لیدیه، پسر آتیس(2). (ایران باستان ج 1 صص716 - 721 و ج3 ص 2020).
(1) - Pythius.
(2) - Atys.

پیجامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) پیژاما. شاید از کلمهء هندی پوی جاما(1) و آن نوعی شلوار گشاد است که زنان هند پوشند. لباسی گشاد و سبک مرکب از نیم تنه و شلوار بنددار برای داخل خانه و خواب.
(1) - Puyjama.

پیجان.

(اِخ) پیشان. نام قصبه ای در ترکستان شرقی تابع دولت چین، در دامنهء سلسلهء تیان شان، در 80 هزارگزی مشرق تورفان در 42 درجه و 25 دقیقه عرض شمالی و 88 درجه و 20 دقیقه طول شرقی. قسمتی از آن محاط سور و نقاط همجوار آن بسیار حاصل خیز است. آنجا پنبه، کنجد، حبوبات و انواع میوه ها بعمل آید و مرکز قضایی ملحق به ایالت کانچو میباشد. در اوایل اسلام آنجا مرکز حکومت خان مقتدر اویغوری بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).

پی جان.

[پَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 9 هزارگزی جنوب خاوری رودسر. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 40 تن سکنه. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیجان.

[پَ] (اِخ) دهی جزء دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع در 9هزارگزی جنوب رودسر و 4 هزارگزی شمال باختر رحیم آباد. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 85 تن سکنه. آب آن از نهر پل رود. محصول آنجا برنج. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پی جو.

[پَ / پِ] (نف مرکب) جویندهء اثر پا. مجازاً، فاحص. کاونده. جستجوکننده.
- پی جوی کسی (چیزی) شدن؛ در جستجوی آن بودن.

پی جوئی.

[پَ / پِ] (حامص مرکب)عمل پی جو. جستن اثر پا. مجازاً، جستجو. تتبع. تجسس. تفحص. فحص. تفتیش. گردش. کاوش. تعقیب. بازکاویدن. فحصِ اثر. تجسس اثر. جستن از اثر پای.

پی جوئی کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب) کاوش کردن. تجسس کردن. || ایز جستن. رد پای کسی را برداشتن.

پی جوب.

[پَ / پِ] (اِ مرکب) (از: پی بمعنی دنبال + جوب، مصحف جوی، نهر آب) قسمی سفیدار، و در منجیل و خوار و دامغان بدین نام مشهور است. پده. پی آب(1).
.
(فرانسوی)
(1) - Populus euphratica

پی جور.

[پَ / پِ] (نف مرکب) مصحف پی جو. (در تداول عامیانه، پی جو). رجوع به پی جو شود.

پی جور شدن.

[پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب) پی جو شدن. رجوع به پی جو شدن شود.

پی جوری.

[پَ / پِ] (حامص مرکب)عمل پی جور. مصحف پی جوئی. رجوع به پی جوئی شود.

پی جوری کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب) پی جوئی کردن. رجوع به پی جوئی کردن شود.

پی جو شدن.

[پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب) جستن اثر پا. مجازاً، درصدد تجسس برآمدن. بجستجو برخاستن.

پیجون.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان کلاترزان بخش زراب شهرستان سنندج. واقع در 28هزارگزی شمال خاوری زراب و 11هزارگزی راه شوسهء مریوان بسنندج کوهستانی. سردسیر. دارای 130 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت گله داری و زغال فروشی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پی جوی.

[پَ / پِ] (نف مرکب) پی جو. اثرجوی.
-پی جوی کسی یا چیزی شدن (عوام -پی جور گویند)؛ بجستجوی وی برخاستن؛ تفتیش حال وی کردن. رجوع به پی جو شدن شود.

پیچ.

(اِ)(1) اسم از مصدر پیچیدن. هر یک از خمهای چیزی بر روی خویش گردیده. گردش. گشت. خمیدگی. کجی. چرخ. ثنی. مطوی. عطف. تاب. خم. تا. انثناء. حلقه. شکن. تای. ماز :
سیه زلف آن سرو سیمین من
همه تاب و پیچست و جعد و شکن.فرخی.
بحلقه کرده همی زلف او حکایت جیم
به پیچ کرده همی جعد او حکایت لام.فرخی.
معشوق او بتی که دل اندر دو زلف او
گم کرده از خم و گره و تاب و پیچ و چین.
فرخی.
تا بود در دو زلف خوبان پیچ
وندر آن پیچ صدهزار شکن.فرخی.
بجعدش اندر سیصدهزار پیچ و گره
بجای هر گره او شکنج و حلقه هزار.فرخی.
سنبل بسان زلفی با پیچ و با عقد
زلف آن نکو بود که بدو در عقد بود.
منوچهری.
نه بدستش در خم و نه بپایش در عطف
نه بپشتش در پیچ و نه بپهلو در ماز.
منوچهری.
ناساختن و خوی خوش و صفرا هیچ
تا عهد میان ما بماند بی پیچ.
(از اسرارالتوحید).
کم دید چشم من چو تو زیرا که چون کمند
همواره پر ز پیچ و پر از تاب و پرخمی.
ناصرخسرو.
دل را کمند زلفت از من کشان ببرده
در پیچ عنبرینت آن را نثار کرده.خاقانی.
کور؛ پیچ از هر چیزی و پیچ دستار. (منتهی الارب). || آنجا که چیزی بسوی دیگر رود برخلاف سوی اولین خود. آنجای از کوچه یا خیابان که راه بگردد مث راه شمالی و جنوبی، شرقی و غربی شود یا بالعکس. آنجا که ناگزیر راه بسوی دیگر رود و از جهتی بجهت دیگر منحرف شود: پیچ خیابان و پیچ کوچه و پیچ رود؛ خم خیابان و خم کوچه و خم رود. محل گردش خیابان و کوچه و رود. || (نف مرخم) مخفف پیچنده. که پیچد. || (ن مف مرخم) پیچیده: کاهوی پیچ. کلم پیچ. کتیرای پیچ.
ترکیب ها (در دو معنی اخیر):
- انگشت پیچ.؛ بادپیچ. بارپیچ. بسیارپیچ. برپیچ :
چو طالع ز ما روی برپیچ شد
سپر پیش تیر قضا هیچ شد.سعدی.
پاپیچ. پای پیچ :
بدو گفت روزی که دارم بسیچ
گرم پیش پا زد فلک پای پیچ.نظامی.
رجوع به پاپیچ شود.
چرخ پیچ :
که چون دارم این داوری را بسیچ
چگونه دهم چرخ را چرخ پیچ.نظامی.
سرپیچ (در چراغ). سرپیچ (که سر پیچد). پیچ واپیچ. پیچ اندر پیچ. پیچاپیچ. پی پیچ. حناپیچ. زورپیچ (دل پیچه، پیچ). سیگارپیچ. رختخواب پیچ. سؤال پیچ. طناب پیچ. عنان پیچ. عمامه پیچ. فحش پیچ (ناسزا گفتن بسیار). قباله پیچ. کاغذپیچ (بسیار بکسی نامه فرستادن). گلوله پیچ (گلوله باریدن علی الدوام). گوش پیچ (گوشمال) :
وگر نه چنانت دهم گوش پیچ
که دانی که هیچی و کمتر ز هیچ.نظامی.
گل پیچ. مارپیچ (خمیده چون مار). معنی پیچ. مچ پیچ. نمدپیچ. نیزه پیچ. نی پیچ (قلیان). نسخه پیچ. نخ پیچ. || (اِ) مقابل مُهره(2). میخ به اشکال گوناگون که بر دیوارهء آن فرورفتگی و برآمدگی از بر یا از نیمه تا فرود بگردد.
|| رزه ای که ته آن پیچ دارد(3). پیچ حلقه دار.
|| کلیدگونه ای بر یک سوی سرپیچ لامپا که در میان چرخی خرد و با دندانه دارد و از درون سرپیچ بگذرد و با گرداندن آن دندانه های چرخ به فتیله درآویزد و بر اثر گرداندن فتیله را فرود برد و برآورد. || جنسی از قفل که انواع دارد، مقابل پرده دار. || آلتی فلزین نوک تیز و پیچان که بدان چوب پنبهء سر بطری را بیرون کشند(4). || بخاری. قسمی بخاری آهنین. بخاری که از آهن یا چدن و کاشی و امثال آن سازند. || قسمی دوختن. || نامی نوع گلها و گیاهان پیچنده را(5). هر گل که ساق محکم ندارد و بر درخت یا دیوار یا طناب پیچد. هر گیاه که بر درخت یا دیوار دَوَد. نوع گیاهان که بر درختان بر شوند و زینتی بوند. انواع درختها که بر درخت یا ستون بپیچد و بالا خزد. هر برگ و گل زینتی که ساق باریک و پیچان دارد. قسمی عشقه و آن را انواع است: پیچ امین الدوله، پیچ معین التجاری، پیچ بادنجانی(6)، پیچ تلگرافی، شمعدانی پیچ، که شاخهای دراز و پیچان دارد. || دل پیچه.(7)پیچاک. مغص. سحج. زورپیچ. شکم روش. پیچش. درد در امعاء. دردی در امعاء چون با اسهال باشد. اسهال پیچ؛ ذرب. (تاج المصادر بیهقی). || مثنوی پیچ؛ نوعی آهنگ بهنگام خواندن اشعار مثنوی مولوی. || بهندی اسم تخم نباتات است.
.
(فرانسوی)
(1) - Pli
(2) - Vis.
(3) - Piton. .
(فرانسوی)
(4) - Tire - bouchon .
(فرانسوی)
(5) - Grimpante (plante) .(لاتینی)
(6) - Periplocagraeca .
(فرانسوی)
(7) - Dysenterie

پیچا.

(نف) صفت فاعلی دائمی. پیچنده. محیط بجمیع اطراف و بهمه جا فرارسیده و احاطه نموده و پیچنده. (آنندراج). که پیچد. پیچان.

پیچا.

(اِ) گربه (در دیلمان و گیلان).

پیچائی.

(حامص) حالت و چگونگی پیچا. رجوع به پیچا شود.

پیچاپ.

(اِخ) دهی واقع در پنج فرسنگ بیشتر میانهء شمال و مغرب باشت. (فارسنامهء ناصری). || محلی به مشرق کوه گیلویه. || (رودخانهء...) رودی که آب آن از چشمهء ویلکان و چشمهء نمک سرگرفته و بهم پیوسته از پیچاپ کوه گیلویه میگذرد و بنام رودخانهء پیچاب موسوم میشود.

پیچاپیچ.

(ص مرکب) پیچ پیچ. پرپیچ. حلزونی. خم درخم. پیچ درپیچ. خم اندرخم. پیچی بر پیچی. سخت پیچیده. با پیچ و خمهای بسیار. پیچدار و پیچیده. (آنندراج) (فرهنگ نظام) :
بده دنیی مکن کز بهر هیچت
دهد این چرخ پیچاپیچ پیچت.نظامی.
ز پیچاپیچ آن شب گر دهم شرح
دو زلفش را دو رخ دادن توان طرح.
امیرخسرو.
- وقت پیچاپیچ؛ گاه سختی :
تا بدانی که وقت پیچاپیچ
هیچکس مر ترا نباشد هیچ.سنائی.

پیچازی.

(ص نسبی) پچازی. شطرنجی. با نقش خانه های چهارگوش (پارچه). خانه خانه چون شطرنج (جامه). خانه شطرنجی. بخانه های چهارگوشی نقش شده.

پیچاق.

(ترکی، اِ) کلمهء ترکی بمعنی کارد :
شب فراق خروس سحر نفس نکشید
خوش آن زمان که سرش را ببرّم از پیچاق.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).

پیچاقچی.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش صائین دژ شهرستان مراغه. واقع در 23هزارگزی جنوب خاوری صائین دژ و 15هزارگزی خاور راه ارابه رو صائین دژ به تکاب. کوهستانی، معتدل. دارای 218 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و کرچک و بادام و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

پیچاک.

(اِ مرکب) پیچ و خم. (آنندراج). || طره و زلف. (غیاث). حلقه. (آنندراج) :
ننگست اگر بخاتم جمشید بنگریم
پیچاک زلف یار نظیری بدست ماست.
نظیری.
|| (ص مرکب) پیچنده و پیچدار. (فرهنگ نظام). || پیچش. پیچ. ذوسنطاریا(1). شکم روش. علک. (ذخیرهء خوارزمشاهی). زحیر. (منتهی الارب). دل پیچه. شکم پیچه: طحیر؛ نوعی از پیچاک شکم که در آن تنفس سخت باشد. (منتهی الارب).
.
(فرانسوی)
(1) - Dysenterie

پیچاکلا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان جلال ازرک بخش مرکزی شهرستان بابل. واقع در 13هزارگزی باختری بابل. دشت، معتدل مرطوب، مالاریائی. دارای 450 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کاری. محصول آنجا برنج، صیفی و کنف و مختصر نیشکر و غلات. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). موضعی به ساری مازندران. (سفرنامهء رابینو ص122 بخش انگلیسی).

پیچاک محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) موضعی به استرآباد روستاق مازندران. (سفرنامهء رابینو ص79 و 127 و 128 بخش انگلیسی).

پیچان.

(نف، ق) صفت فاعلی بیان حالت در حال پیچیدن. پیچنده :
بخوردند و کردند آهنگ خواب
بسی مار پیچان برآمد ز آب.فردوسی.
همی زور کرد آن بر این این بر آن
گرازان و پیچان دو مرد جوان.فردوسی.
سر مژه چون خنجر کابلی
دو زلفش چو پیچان خط بابلی.فردوسی.
چپ و راست پیچان عنان داشتن
میان یلان گردن افراشتن.فردوسی.
یکی دار فرمود کسری بلند
فروهشت از دار پیچان کمند.فردوسی.
ز فتراک بگشاد پیچان کمند
بیفکند و آمد میانش ببند.فردوسی.
ابر خاک چون مار پیچان ز کین
همی خواند بر کردگار آفرین.فردوسی.
برستی ز دریا و جنگ نهنگ
بدشت آمدی باز پیچان بجنگ.فردوسی.
برافکند برگستوان بر سمند
بفتراک بربست پیچان کمند.فردوسی.
بشد گرد چوپان و دو کره تاز
ابا زین و پیچان کمندی دراز.فردوسی.
نهانی ازان پهلوان بلند
ز فتراک بگشاد پیچان کمند.فردوسی.
اژدها کردار پیچان در کف رادش کمند
چون عصای موسی اندر دست موسی گشته مار.
فرخی.
پیچان درختی بار او نارون
چون سرو زرین پر عقیق یمن.فرخی.
ز صحرا سیلها برخاست هر سو
دراز آهنگ و پیچان و زمین کن.منوچهری.
چو رویش باد نیکو ماه و سالش
چو مویش باد پیچان بدسگالش.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو شاه زنگ بودش جعد پیچان
دو رخ پیشش چو دو شمع فروزان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
به رخشش بکردار پیچان درختی
که پیچان پدید آید از ابر آذر.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
ما در طلب زلف تو چون زلف تو پیچان
ما در هوس چشم تو چون چشم تو بیمار.
سنایی.
چون پوست فکند و ز دهان مهره برآورد
این افعی پیچان که کند عمر گزایی.خاقانی.
خواص آذربیجان چو دود آذر پیچان
بسوختند وز هریک هزار دود برآمد.
خاقانی.
از تحیر گشته چون زنجیر پیچان کاین زمان
بر در ایوان نه زنجیر و نه دربان دیده اند.
خاقانی.
فلک افعی زمرد سلب است
دفع این افعی پیچان چکنم.خاقانی.
سر زلف پیچان چو مشک سیاه
وزو مشکبو گشته مشکوی شاه.نظامی.
بس جهان دیده این درخت قدیم
که تو پیچان برو چو لبلابی.سعدی.
خبل؛ روزگار سخت و پیچان بر مردم. خجوجاة؛ باد وزان سخت درپیچان. (منتهی الارب). رجوع به در پیچان شود. تشغزبت الریح؛ پیچان وزید باد. تشغزب؛ پیچان وزیدن باد. (منتهی الارب). عقص؛ پیچان گردانیدن شاخ گوسفند. (منتهی الارب). مرغول، جعد، مجعد، مقصب؛ موی پیچان. جعاده، جعودة، تجعد، تقرد؛ پیچان گردیدن موی. (منتهی الارب). رجل جعد؛ مرد پیچان موی. (منتهی الارب). || گردان. روی برگرداننده. روی برتابنده. دوری جوینده. پرهیزکننده. پیچنده. روی گردان :
بسنده نباشیم با شهر خویش
همی شیر جوییم پیچان ز میش.فردوسی.
|| بهم برآینده. طومارسان پیچنده. گردان بهر سوی بسبب تک و تاز مخالفان یا بپیروی از سران و پیشروان لشکر :
چو با مهتران گرم کرد اسب شاه
زمین گشت جنبان و پیچان سپاه.فردوسی.
-مصراع پیچان؛ کنایه از مصراع و مضمونی که بتأمل و تفکر معلوم شود :
مصرع پیچانم از من اهل دانش بگذرید
عقده از دل واشود گر پی بمضمونم برید.
دانش (از آنندراج).
|| متأثر. مضطرب. بی آرام. باتشویش. از دردی یا اندوهی بر خویش پیچنده :
بخورد و ز خوان زار و پیچان برفت
همی راند تا خانهء خویش تفت.فردوسی.
نهانی ز سودابهء چاره گر
همی بود پیچان و خسته جگر.فردوسی.
همی بود پیچان دل از گفتگوی
مگر تیره گرددْش زین آب روی.فردوسی.
شب آمد باندیشه پیچان بخفت
تو گفتی که با درد و غم بود جفت.فردوسی.
همه زیردستانْش پیچان شده
فراوان ز تندیش بیجان شده.فردوسی.
بدین تیره اندیشه پیچان بخفت
همه شب دلش با ستم بود جفت.فردوسی.
چو دیدند رنگ رخ شهریار
برفتند گریان و پیچان چو مار.فردوسی.
برفتند پیچان و لب پرسخن
پر از کین دل از روزگار کهن.فردوسی.
بسوزم چون ترا پیچان ببینم
بپیچم چون ترا سوزان ببینم.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
پیش حق آتش همیشه در قیام
همچو عاشق روز و شب پیچان مدام.
مولوی.
جهان چون چاکری است که پیچان و لرزانست در فرمان او با چون و چراش کاری نیست. (کتاب المعارف). آدمی بچه پیچان عظیم است در سلامت نمی زید چنگ بهر جای درمیزند از آنکه از هوای عدم اینجا درافتاده است، نه اول می بیند و نه آخر می بیند، می ترسد که اگر چنگ در جائی زند هلاک شود. (کتاب المعارف). || پیچنده بر خویش از خشمی یا اندوهی یا کینه ای :
کنیزک نیامد ببالین اوی
برآشفت و پیچان شد از کین اوی.فردوسی.
برفتند پیچان دمور و گروی
بر شاه توران نهادند روی.فردوسی.
|| کوفته. رنجور. پیچنده :
بدو گفت گوید جهاندار شاه
که من سخت پیچانم از رنج راه.فردوسی.
همی راند حیران و پیچان براه
بخواب و بآب آرزومند شاه.فردوسی.

پیچان بودن.

[دَ] (مص مرکب) پیچیده بودن. رجوع به پیچان در معانی اخیر شود :
نهانی ز سودابهء چاره گر
همی بود پیچان و خسته جگر.فردوسی.
ز گفتارشان خواهر پهلوان
همی بود پیچان و تیره روان.فردوسی.
هم از مهر ایزدگشسب دبیر
دلش بود پیچان و رخ چون زریر.فردوسی.
دل نامداران ز تشویر شاه
همی بود پیچان ز بهر گناه.فردوسی.
بسی چاره جست و ندید اندر آن
همی بود پیچان و لرزان بر آن.فردوسی.
کنون پند تو داروی جان بود
وگرچه دل از درد پیچان بود.فردوسی.
ز کین برادر ز خون پدر
همی بود پیچان و خسته جگر.فردوسی.
ز گفتار مرد ستاره شمر
همی بود پردرد و پیچان جگر.فردوسی.
در آخر کار خوارزمشاه آلتونتاش پیچان می بود تا آنگاه که از حضرت لشکری بزرگ نامزد کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص335).

پیچان تن.

[تَ] (ص مرکب) خماننده تن. خماننده اندام :
چرخ، پیچان تن چو مار جان ستان وآنگه قضا
کژدمی از پشت مار جان ستان انگیخته.
خاقانی.

پیچان دل.

[دِ] (ص مرکب) غمناک. بی آرام. مضطرب :
همی بود پیچان دل از گفتگوی
مگر تیره گرددْش ازین آب روی.فردوسی.

پیچاندن.

[دَ] (مص) خم کردن. خماندن. پیچش دادن. تاب دادن. پیچیدن (در معنی متعدی). گردانیدن. تافتن. بگردانیدن :
بدان تا بباید بدین روی کوه
نپیچاند از ما گروهاگروه.فردوسی.
بپیچاند آنرا که خود پرورد
اگر بیهش است و اگر با خرد.فردوسی.
نه کوشیدنی کان تن آرد برنج
روان را بپیچانی از آز و گنج.فردوسی.
مکش مرمرا کت سرانجام کار
بپیچاند از خون من روزگار.فردوسی.
بپیچاند آنرا که بیشی کند
وگر چند بیشی ز پیشی کند.فردوسی.
کارم همه بخت بد بپیچاند
در کام زبان همی چه پیچانم.مسعودسعد.
اندیشه مکن بکارها در بسیار
کاندیشهء بسیار بپیچاند کار.مسعودسعد.
رجلٌ کثّ؛ مرد... پیچان ریش. عقص؛ پیچان گردانیدن شاخ گوسفند. (منتهی الارب).
- سر پیچاندن از؛ از طاعت بدر رفتن. عاصی شدن بر. گردن ننهادن. تمرد کردن :
نیابی جز این نیز پیغام من
وگر سر بپیچانی از کام من.فردوسی.
بیاید بنزد تو ای پرهنر
مپیچان ز گفتار او هیچ سر.فردوسی.
- سر کسی را پیچاندن؛ وی را بوعدهء دروغ فریفتن. او را بدفع الوفت فریب دادن.
-پیچاندن دل؛ مضطرب ساختن. مشوش گردانیدن :
بکوشد مگر دل بپیچاندم
ببیشی لشکر بترساندم.فردوسی.
- پیچاندن سخن؛ منحرف ساختن. بعمدا بر وجهی نه راست ادا کردن. در کش و قوس افکندن.

پیچانده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از پیچاندن. تافته. خمانیده. تابیده. بگردانیده. بپیچیده.

پیچان شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)خمان و گردان و پیچیده شدن. پیچان گردیدن. رجوع به پیچان شود. || پریشان و مضطرب و بیقرار و بی آرام شدن از غمی و اندوهی یا دردی :
غمین گشت و پیچان شد از روزگار
بمرگ برادر بمویید زار.فردوسی.
همین داستان زد یکی نامدار
که پیچان شد اندر صف کارزار.فردوسی.
که بر دست او شیر پیچان شود
چو خشم آورد پیل بیجان شود.فردوسی.
ستمکاره شد شهریار جهان
دلش دوش پیچان شد اندر نهان.فردوسی.
زمانه نخواهیم بی تخت تو
مبادا که پیچان شود بخت تو.فردوسی.
که تا از پی تاج بیجان شود
جهانی برو زار و پیچان شود.فردوسی.
|| روی گردان شدن :
چو بشنید طلحند آواز اوی
شد از ننگ پیچان و پرآب روی.فردوسی.
که من قیصری را بفرمان شوم
بترسم ز تهدید و پیچان شوم.فردوسی.
که نام تو یابد نه پیچان شود
نه پیچان همانا که بیجان شود.فردوسی.
نیاید جهان آفرین را پسند
بفرجام پیچان شویم از گزند.فردوسی.
بپرهیز و پیچان شو از خشم اوی
ندیدی که خشم آورد چشم اوی.فردوسی.
همان رخش گویی که بیجان شدست
ز پیکان چنان زار و پیچان شدست.
فردوسی.
که پاداش این آنکه بیجان شود
ز بد کردن خویش پیچان شود.فردوسی.
بمان تا بر آن سنگ بریان شوند
چو بیچاره گردند پیچان شوند.فردوسی.
ز تیغم سرانشان چو پیچان شوند
چنان خستگان زار و بیجان شوند.فردوسی.
بر آن کوه بی بیم لرزان شدی
بمردی و بر جای پیچان شدی.فردوسی.
چو ایرانیان این سخن را ز شاه
شنیدند، پیچان شدند از گناه.فردوسی.
ز یک تن چنین زار و پیچان شدیم
همه پاک ناگشته بیجان شدیم.فردوسی.
بنزدیک آن مرد دهقان شدند
دژم گشته و زار و پیچان شدند.فردوسی.
سپاه تو بی تاو و بیجان شوند
وگر زنده مانند پیچان شوند.فردوسی.

پیچان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) به پیچ و تاب درآوردن. پیچیده کردن. گردان ساختن. گرد خود برآوردن چیزی را. پیچان گردانیدن. رجوع به پیچان شود :
گر این نیزه در مشت پیچان کنم
سپاه ترا جمله بیجان کنم.فردوسی.
برزمش درآورده بیجان کنم
چو بر بابزن مرغ پیچان کنم.فردوسی.
به تیر شاه مر این را چو تیر بی سر کرد
بتیغ باز مر آن را چو تیغ پیچان کرد.
مسعودسعد.
|| مضطرب ساختن. مشوش کردن. بی آرام کردن. از غم بتافتن :
من او را بیک سنگ بیجان کنم
دل زال و رودابه پیچان کنم.فردوسی.
ترا گر بیابند بیجان کنند
دل ما ز درد تو پیچان کنند.فردوسی.
همی گفت از جهان گم باد و پیچان
کسی کو مرترا کردست بیجان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).

پیچان گردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب)پیچان کردن. پیچان ساختن. باپیچ گردانیدن. خمانیده گردانیدن. پیچیده ساختن. || مضطرب و مشوش و بی آرام کردن.

پیچان گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب) پیچان شدن. خمان گشتن. گردان گشتن. تابیده شدن: تقرد؛ پیچان گردیدن موی. (منتهی الارب). || مضطرب و بی آرام و پرتشویش شدن.

پیچان گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)پیچان شدن. پیچان گردیدن. با پیچ و خم شدن. پیچنده گشتن: اقلعط الشعر اقلعطاطاً؛ پیچان گشت موی. (منتهی الارب).
- پیچان گشتن از غمی (تشویشی یا رنجی)؛بی آرام و پرتشویش گردیدن دل بدرد آمدن از اندوهی :
چو بشنید بهرام گفتار اوی
دلش گشت پیچان ز کردار اوی.فردوسی.
چو از کار رومی بپرداخت شاه
دلش گشت پیچان ز بهر سپاه.فردوسی.
پر از درد شد شه ز تیمار او
دلش گشت پیچان ز کردار او.فردوسی.
چو ویس از درد دل نالید بسیار
ز بس تیمار پیچان گشت چون مار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).

پیچاننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف) که پیچاند. آنکه پیچاند. خماننده. گرداننده. بپیچ و تاب دارنده.

پیچانیدن.

[دَ] (مص)(1) پیچاندن. پیچ دادن. تلویة. عصد. (تاج المصادر بیهقی). حرکت دوری دادن. گرد گردانیدن چون پیچانیدن کلید در قفل یا دست کسی را. پیت دادن (در تداول مردم قزوین). رجوع به پیچاندن شود :
حکیمی بازپیچانید رویش
مفاصل نرم کرد از هر دو سویش.سعدی.
-گردن یا سر پیچانیدن؛ سر باز زدن. امتناع کردن :
بدین روز با خوارمایه سپاه
برابر یکی ساختی رزمگاه
نیابی جز این نیز پیغام من
اگر سر بپیچانی از کام من.فردوسی.
بسی برنیامد که طائفه ای از بزرگان گردن از طاعت او بپیچانیدند. (سعدی). رجوع به پیچاندن شود.
- سر کسی را پیچانیدن؛ او را فریب دادن :
ازان آب و آتش مپیچان سرم
بمن ده کز آن آب و آتش ترم.نظامی.
رجوع به پیچاندن شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Contourner

پیچانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از پیچانیدن. رجوع به پیچانیدن شود.

پیچاه.

(اِ) پیچیده. پیچیده و مرغول (موی سر) :
ز مشک تبتی مرغول و پیچاه
فروهشته ز فرقش تا کمرگاه.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).

پیچاه.

(اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت. واقع در 5 هزارگزی خاور لشت نشاء و 8 هزارگزی شمال پل سفیدرود. جلگه. معتدل، مرطوب. دارای 260 تن سکنه. آب آن از توشاجوب از سفیدرود. محصول آنجا برنج، ابریشم، کنف و صیفی کاری. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

پیچ افتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب) (... در کاری)؛ مشکلاتی در راه برآمدن آن پیش آمدن؛ گره خوردن. جور نشدن. || (... در رسنی، یا نخی)؛ گره خوردن آن. درهم شدن آن. || (... در امعاء)؛ پیچیدن روده ها. حرکت کردن روده ها از جای اصلی. || (... در معده)؛ از حال طبیعی بگشتن آن :
گر افتد بیک لقمه در روده پیچ
برآید همه عمر نادان بهیچ.سعدی.

پیچ امین الدوله ای.

[چِ اَ نُدْ دَ / دُو لَ / لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) پیچ منسوب به امین الدوله. پیچکی با گلهای معطر سفید و خرد. رجوع به پیچ شود. (گیاه شناسی گل گلاب ص256).
(1) - Caprifolia Chevrefoeille. Lonickra
sinensis.

پیچ اناری.

[چِ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی پیچ.
(1) - Tecoma grandifloralt (tradicans).

پیچ انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب) به پیچش داشتن. گره انداختن. || به روانی انداختن شکم. به دل پیچه انداختن: این حب ملین دل مرا پیچ انداخت؛ بدل پیچه داشت.

پیچ اندرپیچ.

[اَ دَ] (ص مرکب) پیچاپیچ. پیچ پیچ. پرپیچ :
ای وعدهء فردای تو پیچ اندرپیچ
آخر غم هجران تو چند اندر چند؟
منوچهری.

پیچ بادنجانی.

[چِ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) (در اطراف تهران) تاجریزی. پیچ.
.(لاتینی)
(1) - Solanum, dulcamara

پیچ بر پیچ.

[بَ] (ص مرکب) پیچ پیچ. خم بر خم. شکن بر شکن. مار بر مار.
صاحب آنندراج گوید: این لغت اگر در صفت معشوق آید مدحست و در غیر وی ذم :
درین زندان سرای پیچ برپیچ
برادرزاده ای دارد دگر هیچ.نظامی.
رهی پیچ برپیچ تاریک و تنگ
همه راه پرخار و پرخاره سنگ.نظامی.
نه چون کودک پیچ برپیچ شنگ
که چون مقل نتوان شکستن بسنگ.سعدی.
ره عقل جز پیچ برپیچ نیست
بر عاشقان جز خدا هیچ نیست.سعدی.

پیچ برداشتن.

[بَ تَ] (مص مرکب) تاب خوردن. تاب دیدن. خمیدن. دارای خمیدگی شدن.

پیچپا.

(اِ مرکب) خرچنگ. سرطان. (آنندراج). خرچنگ را گویند که بعربی سرطان خوانند. (برهان).

پیچ پیچ.

(ص مرکب) با پیچ بسیار. با تاب و خم بسیار. شکن برشکن. پرپیچ. خم درخم و سخت پیچیده، در صفت دلبر و معشوق. (آنندراج). صاحب پیچ بسیار :
کمند گره دادهء پیچ پیچ
بجز گرد گردان نمی گشت هیچ.نظامی.
چو میکردم این داستان را بسیچ
سخن راست رو بود و ره پیچ پیچ.نظامی.
چو برپائی طلسمی پیچ پیچی
چو افتادی شکستی هیچ هیچی.نظامی.
در ناف جهان که پیچ پیچ است
بادست و چه باد هیچ هیچ است.نظامی.
گرفتار کن را دهد پیچ پیچ
بدان تا نگردد گرفتار هیچ.نظامی.
جهان چون مار افعی پیچ پیچ است
ترا آن به کزو در دست هیچ است.نظامی.
کوهی از قیر پیچ پیچ شده
بر شکارافکنی بسیچ شده.نظامی.
با من سخن تو پیچ پیچ است
نی هیچ نهی که هیچ هیچ است.نظامی.
چه پیچیم در عالم پیچ پیچ
که هیچست ازو سود و سرمایه هیچ.نظامی.
بدو گفت کای سنبلت پیچ پیچ
ز یغما چه آورده ای گفت هیچ.سعدی.
وین شکم خیره سر پیچ پیچ
صبر ندارد که بسازد بهیچ.سعدی.
دو چشم و شکم برنگردد بهیچ
تهی بهتر این رودهء پیچ پیچ.سعدی.
نه اندیشه از کس نه حاجت بهیچ
چو زلف عروسان رهش پیچ پیچ.سعدی.
فتادند در عقدهء پیچ پیچ
که در حل آن ره نبردند هیچ.سعدی.
مرگ اینک اژدهای دمانست پیچ پیچ
لیکن چه غم ترا که بخواب خوش اندری.
سعدی.
وارهیدند از جهان پیچ پیچ
کس نگیرد بر فوات هیچ هیچ.مولوی.
کو با شکسته نمیمانست هیچ
که نه غم بودش در آن نی پیچ پیچ.مولوی.
مشتری خواهی بهردم پیچ پیچ
تو چه داری که فروشی هیچ هیچ.مولوی.
ما که ایم اندر جهان پیچ پیچ
چون الف او خود چه دارد هیچ هیچ.
مولوی.
-زلف پیچ پیچ؛ مرغول. مجعد. پرشکن. پرخم. دارندهء پیچ و خم بسیار و مشکل.
|| نه راست و مستقیم :
میرود کودک بمکتب پیچ پیچ
چون ندید از مزد کار خویش هیچ.مولوی.
|| مضطرب. پیچان :
شه از گفت آن مرد دانش بسیج
فروماند بر جان خود پیچ پیچ.نظامی.

پیچ پیچان.

(ص مرکب) پیچان پیچان.

پیچ پیچان رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب)(1)رفتن چنانکه مار بر زمین و گاهی تیرتخش (فشفشه) در هوا. عمج. تعمج. نوع. تنعنع. تمایل. تمایح. مسنطل؛ پیچ پیچان رونده که حفظ نفس خود نتواند. سهمٌ عَموج؛ تیر که پیچ پیچان رود. (منتهی الارب).
.
(فرانسوی)
(1) - Biaiser

پیچ پیچان رونده.

[رَ وَ دَ / دِ] (نف مرکب) آنکه چون مار رود یا چون تیر تخش (فشفشه) در هوا. مسنطل. نائع. (منتهی الارب).

پیچ پیچ کنان.

[کُ] (نف مرکب، ق مرکب) صفت فاعلی بیان حالت. حلقه بر حلقه گرد خود برآینده. بس گرد خویش برآینده. پیچ و خم بسیار برآورنده. پیچ پیچ رونده. پیچان رونده. حلقه زننده :
..........................................
دید دودی چو اژدهای سیاه
کوهه بر کوهه پیچ پیچ کنان
بر صعود فلک بسیج کنان.نظامی.

پیچ پیچی.

(ص نسبی) گره درگره. خم اندرخم. شکن برشکن. || کنایه از ناز بسیار و سرکشی معشوق :
شاه چون دید پیچ پیچی او
چاره گر شد به بدبسیچی او.نظامی.
ز پیچ پیچی و شیرینیت عجب نبود
که روزگار ز تو شکل نیشکر سازد.
مجیر بیلقانی.

پیچ پیچی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)ول خرجی کردن. دست بباد بودن :
پیچ پیچی مکن و سیم بکس بازمده
نرخ ارزان کن و در میخ درآویز ازار.
سوزنی.
و محتمل است بمعنی دندان گردی و گران گازی و گران فروشی هم باشد.

پیچ تلگرافی.

[چِ تِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی پیچ. رجوع به پیچ شود.
(1) - Pervenche. Vinca major.

پیچ خوار.

[خوا / خا] (نف مرکب) که پیچ خورد. که بتابد. که قابلیت انعطاف داشته باشد. که تواند خمید. که توانش خمانید.

پیچ خوردگی.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](حامص مرکب) حالت و چگونگی پیچ خورده. رجوع به پیچ خورده شود.

پیچ خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) پیچیدن. (... پا یا دست یا روده) خمیدگی پیدا آمدن در آن. اندکی از جای اصلی بیکسو شدن استخوان یا رگ یا روده و جز آن. پیتلی خوردن. پیت خوردن (در تداول مردم قزوین). || گردیدن. منحرف شدن. پیچیدن: از سر کوچه پیچ خوردم و او را دیدم. || تاب برداشتن تابیدن. کج شدن (در چوب و میلهء آهنی و جز آن).

پیچ دادن.

[دَ] (مص مرکب) پیچیدن چیزی را. پیچاندن. پیچانیدن. خمانیدن. خم دادن. تاب دادن. تافتن. تابیدن. بگردانیدن آن را از جای اصلی، چنانکه دست و جز آن. پیت دادن. چرخاندن. پیچ دادن موی، مرغولی کردن آن. تافتن آن. پیچ دادن میخ؛ بحرکت دورانی داشتن آن. بر گرد خود پیچاندن آن تا در چوب و غیره فروشود.

پیچدار.

(نف مرکب) دارای پیچ. تابدار. باپیچ. باخم. شکن دار: در بعضی بلاد درخت آن (یاسمین) عظیم میگردد و ساق سفید آن اندک پیچدار و برگهای آن اندک ریز و طولانی و مشرف بر دو جانب شاخهء آن رسته و خوش منظر... (مخزن الادویه ص577 ذیل یاسمین).

پیچ درپیچ.

[دَ] (ص مرکب) پیچ پیچ. پیچ واپیچ. پیچاپیچ. پرپیچ. دارای پیچ بسیار. پرشکن. تودرتو. خم اندرخم. درهم و بسیار مشکل. (فرهنگ نظام). هر یک از خمهای چیزی بر روی خویش گردیده :
دست در هم زده چون یاران در یاران
پیچ درپیچ چنان زلفک عیاران.منوچهری.
پای میکوفت با هزار شکن
پیچ درپیچ تر ز تاب رسن.نظامی.
ره عقل جز پیچ درپیچ نیست
بر عارفان جز خدا هیچ نیست.سعدی.
ندیدم چنین پیچ درپیچ کس
مکن هیچ رحمت بر این هیچکس.سعدی.

پیچده.

[دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان اوزرود بخش نور شهرستان آمل. واقع در 21هزارگزی باختر بلده و 43هزارگزی خاور شوسهء چالوس (حدود کندوان). کوهستانی، سردسیر. دارای 220 تن سکنه. آب آن از چشمه سار محصول آنجا غلات و لبنیات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. زمستان عده ای از سکنه برای کارگری بحدود تهران و اطراف آمل میروند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

پیچده.

[دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان قشلاق کلارستاق بخش چالوس شهرستان نوشهر. واقع در 8 هزارگزی باختری چالوس و 2 هزارگزی جنوب شوسهء چالوس به شهسوار. دشت، معتدل، مرطوب، مالاریائی. دارای 80 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سرداب رود. محصول آنجا برنج. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. عده ای در تابستان به ییلاق کُلمه کلاردشت میروند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

پیچرانلو.

[چِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش باجگیران شهرستان قوچان و مرکز آن قلعهء حسن آباد است. از شمال مرز ایران و شوروی را تشکیل میدهد. کلیهء آبادیهای آن در کوهستان واقع و هوای آن سردسیر و از 15 آبادی تشکیل گردیده و جمعیت آن حدود 2764 نفر و بزرگترین آبادی آن بهک دارای 450 و قلعه بیک دارای 445 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیچرنو.

[چِ نُ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در ایالت بازیلیکاته از ایتالیا. در 15هزارگزی مغرب پوتنچه کنار راه آهن ناپولی. پیرامون آن جنگلها، باغها، زیتونستانها و توتستانها است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Picerno.

پیچ زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) پیچیدن. چرخیدن. پیچ خوردن. گردیدن. گشتن.
- پیچ زدن دل (شکم)؛ پیدا آمدن دردهای پی درپی در شکم شخص مبتلی به ذوسنطاریا. درد کردن متناوب دل یا شکم یا قسمتی از امعاء در اسهالهای بادرد. خلیدن و تیرکشیدن معده چنانکه در ذوسنطاریا. دل پیچه گرفتن. شکم روش پیدا کردن. ازعاج بطن. اطلاق شکم. ابتلای به پیچش. ابتلای به بیرون روی. پیچ گرفتن.

پیچش.

[چِ] (اِمص) عمل پیچیدن. پیچیدگی. گردش. تابیدگی. انحراف. کجی. گشتگی از سویی. خمیدگی بجانبی : عوا چهار ستاره اند از شمال سوی جنوب رفته و به آخر پیچش دارند چون صورت حرف لام. (التفهیم).
تراست اکنون بر کوه پیچش تنین
چنانکه بودت در بحر تازش تمساح.
مسعودسعد.
غریویدن کوس گردون شکاف
زمین را برافکند پیچش به ناف(1).نظامی.
در آن پیچش که زلفش تاب میداد
سرینش ساق را سیماب میداد.نظامی.
عشق را در پیچش خود یار نیست
محرمش در ده یکی دیار نیست.مولوی.
تو مو می بینی و من پیچش مو
تو ابرو من اشارتهای ابرو.وحشی.
مگر آن زلف پیچشی(2) دارد
که شب و روز بر سر قدم است.؟
- پیچش کاری، عمل پیچیدن.؛ گره خوردن. ناراست آمدن. انحراف :
یاری که نه راه خود بسیجد
از پیچش کار خود بپیچد.نظامی.
|| آویزش. گرد یکدیگر برآمدن سواران در جنگ و حوادث. کوشش و کشش جنگاور در جنگ :
بزخمش ندیدم چنان پایدار
نه در پیچش و گردش کارزار.فردوسی.
چو کیخسرو آن پیچش جنگ دید
جهان بر دل خویشتن تنگ دید.فردوسی.
چنین گفت رستم ز ترکان سوار
ندیدم بدین پیچش کارزار.فردوسی.
شما گر خرد را نبستید کار
نه من سیرم از پیچش کارزار.فردوسی.
تهمتن بسختی کمان برگرفت
بدان خستگی پیچش اندر گرفت.فردوسی.
بدید آن تن و پیچش و خشم اوی
همی آتش افروخت از چشم اوی.فردوسی.
مسعود سعد گردش و پیچش چرا کنی
در گردش حوادث و در پیچش عنا.
مسعودسعد.
|| عمل بخود پیچیدن از دردی یا رنجی :
کزین تخمه پر داغ و رنجیم و درد
شب و روز با پیچش و باد سرد.فردوسی.
|| بیماری شکم. پیچ زدن شکم. اسهال با درد. دل پیچه. سحج. مغص. پیچ. زورپیچ. ذوسنطاریا. شکم روش. پیچاک شکم. سرقدم. بیرون روی. شکم روئه (در تداول مردم قزوین) : اندر روده ها پیچش و باد و قراقر پدید آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). لو؛ پیچش زده. لوی، جساد؛ پیچش شکم. (منتهی الارب).
پیچش صدا(3)؛ طنین صوت. انعکاس آواز.
(1) - کلمهء پیچش در این بیت موهم معنی پیچاک نیز هست. رجوع به معنی پنجم پیچش شود.
(2) - کلمهء پیچش در این بیت موهم معنی پیچاک نیز هست. رجوع به معنی پنجم پیچش شود.
.
(فرانسوی)
(3) - Retentissement

پیچک.

[چَ] (اِ مصغر) پیچ کوچک. پیچ خرد. || (اِ مرکب) پیچ. داردوست.(1) کتوس (در بعضی نقاط شمالی ایران)(2). مهربانک. عشق پیچان. قسمی لبلاب(3). انواع گلها که بر درخت یا ستونی پیچیده و بالا روند. نوع گیاهها که بر درختان برروند و زینتی باشند. نامی که غالباً بگیاهان پیچنده دهند مانند عشقه و لبلاب و غیره. گیاهی که بر درخت پیچد و آن را خشک کند. ارغچ، ارغک، ارقژ، ازغچ، نویچ، نوپیچ، نوح، تربد. حبل المساکین. بقلهء بارده. شجرهء بارده. غساک، پنجه. بویچه. قسوس (قشوش). پرسیان. لوک. فژغند. کشت بر کشت. سابود. واجد. سن. (آنندراج): سرند؛ گیاه پیچک. (منتهی الارب). رجوع به داردوست و لبلاب شود. || درختی که در جنگلهای مازندران یافت شود و برای کاغذسازی مفید است. (جغرافیای طبیعی کیهان). در درهء شهرستانک این نام را به داغوش دهند. رجوع به داغوش شود. || سربند زنان. (برهان). مقنعهء زنان : و از طرفی بازیگاه دستمال و سماع خانهء دستار چنان گرم شد که مقنعه سرانداز و پیچک رقاص گشته. (نظام قاری ص155).
کمخا چه حاجتست برو پیچک طلا
معشوق خوبروی چه محتاج زیورست؟
نظام قاری (دیوان البسه ص50).
رازی که در میان سر آغوش و پیچک است
آن راز سربمهر بمعجر نوشته اند.
نظام قاری (دیوان البسه ص23).
اگر آنجا حسیبک و زیچک است اینجا سرآغوش و پیچک است. (دیوان البسهء نظام قاری ص9). || گروههء ریسمان و ابریشم. (برهان). گلوله. چیزی که ابریشم و ریسمان بر آن پیچند. (تحفة السعادة). استوانه ای که به دور آن سیم یا نخ پیچیده شود. || انگشتری بی نگین که از شاخ و استخوان سازند. (برهان) (جهانگیری).
.
(فرانسوی)
(1) - Hedera .(لاتینی)
(2) - Periploca graeca .
(فرانسوی)
(3) - Liseron

پیچ کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) کشندهء پیچ. || (اِ مرکب) آلتی که بدان میخها و پیچها برکنند. (آنندراج).

پیچک محله.

[چَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) مرکز بلوک کتول در استرآباد. رجوع به پیچاک محله شود.

پیچ کوه.

(اِخ) محلی در جنوب دهک بلوچستان.

پیچکیان.

[چَ] (اِ مرکب)(1) نام تیرهء گیاهانی دارای ساقهای پیچیده و گلهای پنج قسمتی و منظم با پرچمهای بر روی گلبرگها چسبیده با میوهء کپسولی شکل شامل دو خانه یا بیشتر و در ساق و برگ لوله های دارای شیرابهء ساده با اثر مسهلی. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 240).
.
(فرانسوی)
(1) - Convolvulacees

پیچگان.

(اِخ) (دریاچهء...) (صحیح کلمه بختگان است) میگویند در محل آن را چنین نامند(؟).

پیچگان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان زهان بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 102 هزارگزی جنوب خاوری قاین و 20 هزارگزی خاور راه اتومبیل رو اسفدن به اسفج. دامنه، معتدل دارای 20 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیچ گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) (... دل)؛ درد گرفتن امعاء در اسهال. شکم روش پیدا کردن. پیچ زدن شکم. رجوع به پیچ زدن شود.

پی چلو.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان بلدهء کجور بخش مرکزی شهرستان نوشهر. کوهستانی، سردسیر، دارای 160 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی، محصول آنجا غلات و ارزن. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

پیچمان.

[چِ] (اِمص) پیچیدگی. (آنندراج) :
تبارک الله ازین گردش آفرین قلمت
که برده آب رخ پیچمان طرهء حور.
طالب آملی.
- خوش پیچمان؛ با پیچیدگی زیبا :
تو گر خوش پیچمانی غارت دلها توانی کرد
چه مطلب همچو گل دستار اوغانی بسرپیچی.
زکی ندیم.

پیچمان.

(اِخ) نام مردی متخصص تاریخ فینیقیه. رجوع به ایران باستان ج 1 ص61 شود.

پیچ مهره.

[مُ رَ / رِ] (اِ مرکب)(1) پیچ و مهره. رجوع به «پیچ» و «پیچ و مهره» شود.
(1) - Ecrou.

پیچناک.

(ص مرکب) پرپیچ. دارای پیچ. پیچ واپیچ. خمناک.

پیچند.

[چَ] (اِ) عصابه و پیشانی بند زنان. (برهان).

پیچندگی.

[چَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پیچنده. عمل پیچنده.

پیچنده.

[چَ دَ / دِ] (نف) که پیچد. که بپیچد. که گرد چیزی یا خود برآید. گرد چیزی یا گرد خود حلقه زننده. گردبرگرد خود یا چیزی برآینده. که خمد. که تابد. پیچان. تابنده. خمنده :
چو دست کمندافکنان روزگار
همه شاخها پر ز پیچنده مار.
اسدی (گرشاسب نامه).
دلیران شمشیرزن بیشمار
بمردم گزایی چو پیچنده مار.نظامی.
|| با خم و شکن. ناهموار. ناراست. کج: و نیکی و بدی سال اندر جو پدید آید که چون جور است برآید و هموار، دلیل کنند که آن سال فراخ سال بود و چون پیچنده و ناهموار برآید تنگ سال بود. (نوروزنامه). || گرداننده. چرخاننده :
سخنگوی هر چار با یکدگر
نماینده انگشت و پیچنده سر.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| پیچان از دردی و رنجی :
نالنده همچون من ز هجران یار
لرزنده و پیچنده بر خویشتن.فرخی.
-پیچنده اسپ.؛ چابک سوار. فارِس. در کار سواری ماهر :
ز بهرام بهرام پورگشسب
سواری سرافراز و پیچنده اسپ.فردوسی.

پیچنده سر.

[چَ دَ / دِ سَ] (ص مرکب)آنکه سرپیچی کند. عاصی. || فریبنده. از راه گرداننده :
جهان یک نواله ست پیچنده سر
دروگاه حلوا بود گه جگر.نظامی.

پیچو.

[چُ] (اِخ)(1) نام قصبه و اسکله ای است در ایالت کالابره اولتریوره، واقع در 8هزارگزی شمال شرقی مونتلیونه. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pizzo.

پیچ واپیچ.

(ص مرکب) پیچ و واپیچ. پیچاپیچ. پیچ درپیچ. پیچ پیچ. پرپیچ. پیچناک. با پیچهای بسیار. بسیار بدین سوی و آن سوی گردنده. || خم اندرخم. شکن برشکن. || درهم. بهم پیچیده. حلقه زده چون مار.

پیچ واپیچ خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) پیچ و واپیچ خوردن. بدین سوی و آن سوی رفتن. بهر سوی جنبان بودن. چون مار سرکوفته بخود پیچیدن. گرد خود برآمدن.

پی چوب.

[پَ / پِ] (اِ مرکب)(1) پی جوب. قسمی سپیدار. رجوع به پی جوب و رجوع به جنگل شناسی ساعی ج1 ص188 شود.
(1) - Populus euphratica. Coulisse.

پیچ و تاب.

[چُ] (اِ مرکب، از اتباع) خطل. (منتهی الارب). خم و شکن. گردش چیزی بدور خود چون موی :
پیچ و تابش نور و تاب از من ببرد
تا بماندم تافته بی نور و تاب.ناصرخسرو.
تاب و نور از روی من میبرد ماه
تاب و نورش گشت یکسر پیچ و تاب.
ناصرخسرو.
عشق بی باک مرا در رگ جان افکندست
پیچ و تابی که در آن موی کمر می باید.
صائب.
اهل معنی میزنند از غیرت من پیچ و تاب
مصرعی را میکند گر سرو موزون از من است.
صائب.
مژده از گنج دلم خشت سرخم می کند
مار زهرآگین فرقت پیچ و تابی میزند.
شفائی.
عاشق دیوانه چون خواهد که بیند روی یار
زلف او آشفته گشت و پیچ و تابی میزند.
اسیر لاهیجی.
- بپیچ و تاب افکندن (افتادن)؛ پیچان گشتن یا گردانیدن از درد و رنج.

پیچ و تاب خوردن.

[چُ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) بخود پیچیدن چنانکه دردمندی. بهر سوی متمایل شدن چون مستی یا بیهشی یا مبهوتی. بی آرامی نمودن با جنباندن تن بهر جانب.

پیچ و تاب رفتن.

[چُ رَ تَ] (مص مرکب) بهر سوی متمایل شدن در رفتار. رفتن نه راست.

پیچ و خم.

[چُ خَ] (اِ مرکب، از اتباع) چین و شکن. گردش و تاب :
آب عزم است ولی خائن طبع
ساده رنگست ولی پیچ و خم است.خاقانی.
-جوانی و هزار پیچ و خم (هزار چم و خم)؛با اطوار گوناگون :
ای درّ آبدار جوانی ز پیچ و خم
در آب شد ز شرم تو صد راه زیر آب.
خاقانی.
- راههای پرپیچ و خم؛ بسیار بدین سوی و آن سوی گردنده. بس منحنی. ناراست.
- مسائل پرپیچ و خم؛ بس مشکل. بسیار غامض. سردرگم :
نگه کن که چون مذهب ناصبی
پر از باد و دودست و پر پیچ و خم.
ناصرخسرو.
- موی با پیچ و خم؛ جعد. مرغول. پرپیچ و خم. با شکن بسیار :
زان طرهء پرپیچ و خم سهلست اگر بینم ستم
از بند و زنجیرش چه غم هر کس که عیاری کند.
حافظ.

پیچ و خم خوردن.

[چُ خَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) چمیدن. پیچ و تاب خوردن. جنبان شدن هر دم بسویی.

پیچ و مهره.

[چُ مُ رَ / رِ] (اِ مرکب) رجوع به پیچ و رجوع به مهره شود.
- پیچ و مهرهء کاری در دست کسی بودن؛تمام وسائل و اسباب پیشرفت امری نزد او بودن، از عهدهء او تنها برآمدن، که او حل مشکل آن تواند کرد و بس.

پیچ و واپیچ.

[چُ] (ص مرکب)پیچ واپیچ. پرپیچ: کوچه های پیچ و واپیچ؛ با خم و انحنای بسیار. غیرمستقیم.
- مسئلهء (کار)؛ بغرنج. مشکل.

پیچ و واپیچ خوردن.

[چُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) پیچ واپیچ خوردن. رجوع به پیچ واپیچ خوردن شود.

پیچه.

[چَ / چِ] (اِ) لبلاب. (دهار). پیچک. (جهانگیری). گیاهی که بر درخت پیچد و عربان لبلاب و عشقه گویندش. فرغند. غساک، گیاهی که بیخ ندارد و بدرختی که درپیچد خشک گرداند. آن را غساک و فرغند و نویچ نیز گویند و بتازیش عشقه و لبلاب نامند و در هند آکاس بیل خوانند. (شرفنامه). رجوع به پیچک شود.

پیچه.

[چَ / چِ] (اِ) قسمی روی بند از موی سیاه بافته. روبند زنان بافته از موی یال و دم اسب برنگ سیاه. روی بند و نقاب از موی دم و یال اسب. نقاب زنان از موی دم اسب بافته. روبند موئینه. چیزی مربع مستطیل شکل از موی یال اسب بافته که بعض زنان خاصه عرب بر روی افکندندی تا نامحرم رویشان نبیند. چیزی که از موی اسبان بافند و زنان بر روی افکنند و آن را روبند هم گویند. (لغت محلی شوشتر، ذیل روبند). موی باف را نیز گفته اند که بعربی عقاص خوانند. (برهان). || اسدی در لغت نامه آرد: عصابه ای باشد که زنان بر پیشانی بندند، و شاهد ذیل را از عسجدی آورده است اما درست نیست و کافی نمیباشد :
بپیچد دلم چون ز پیچه بتم
گشاید برغم دلم پیچه بند.
و پیچه در این بیت بمعنی پیشانی است و صحاح الفرس بکلمهء پیچه همین معنی داده است. پنجه. (برهان). پیرایه ای بود از مرصع که بر سر عروس بند کنند. (برهان). || رمز و ایماء و اشاره. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). و به این معنی از لغات دساتیری است. (برهان قاطع چ معین حاشیهء ص435). || زهی که آنرا مقراض کرده زنان و پسران صاحب جمال بر روی گذارند بجهت زیبائی. (جهانگیری). || گیس عاریه(1). || طره و زلف و کاکل که پیچند و بر یکدیگر گره زنند. (برهان). دارای پیچ. پیچ پیچ. زلف پیچیده. مرغول. معقرب. صدغ. (صراح). || پیشانی. (صحاح الفرس) :
به تیغ طرّه ببرد ز پیچهء خاتون
به گزر پست کند تاج بر سر چیپال.منجیک.
صدغ؛ موی پیچه بر صدغ فروهشته. (منتهی الارب). صُدغٌ معقرب؛ موی پیچه. موی بناگوش. || پوشش درِ خانه. (جهانگیری). پوشش بالای در خانه. (برهان). کنه؛ پوشش بالای در خانه یا سایبان بالای در. (منتهی الارب). عرس؛ و آن دیواری است میان دو دیوار خانه سرد نهند و بنهایت رسانند و مسقف سازند تا آن خانه گرم شود، و بفارسی پیچه گویند. (منتهی الارب).
.
(فرانسوی)
(1) - Perruque

پی چهارم.

[یِ جَ رُ](اِخ)(1) پاپ مسیحی از 1559 تا 1565 م.
(1) - Piei IV.

پیچه باف.

[چَ / چِ] (نف مرکب) آنکه پیچه بافد. آنکه روی بند مویینه بافد زنان را. || پیچه. عقاص.

پیچه بافی.

[چَ / چِ] (حامص مرکب) عمل پیچه باف. || (اِ مرکب) محل بافتن پیچه.

پیچه بن.

[چَ بُ] (اِخ) نام موضعی به تنکابن مازندران. (سفرنامهء رابینو ص107 بخش انگلیسی).

پیچه بند.

[چَ / چِ بَ] (اِ مرکب) عصابه. (صحاح الفرس). عصابه که زنان بر پیشانی بندند. پیشانی بند. (برهان). || بندپیچه. رشتهء پیشانی بند. رشته ای که بدان پیچه به پیشانی بندند :
بپیچد دلم چون ز پیچه بتم
گشاید برغم دلم پیچه بند.عسجدی.

پیچه زدن.

[چَ / چِ زَ دَ] (مص مرکب)روی بند مویینه بر روی آویختن. در نقاب مویین شدن. روبند زدن. پیچه به رخ آویختن.

پیچه سرایی.

[چَ / چِ سَ] (حامص مرکب) رمزگویی. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به پیچه شود.

پیچه کلا.

[چَ کَ] (اِخ) نام موضعی به فرح آباد مازندران. (سفرنامهء رابینو ص120 بخش انگلیسی).

پیچه لو.

[چَ] (اِخ) نام موضعی به کجور مازندران. (سفرنامهء رابینو ص108 بخش انگلیسی).

پیچی.

[چی / پیچْ / چی] (اِ) لقمه. پیتی. پیته. رجوع به لقمه و رجوع به پیتی شود.

پیچیدج.

[دَ] (اِ) پیچیدق. پیچیدک. بیجیذج. بیجیذق. لوی. (ذخیرهء خوارزمشاهی باب هشتم از جزو چهارم از گفتار نخستین از کتاب ششم، اندر حالی که بر مردم پدید آید که طبیبان آنرا اللوی گویند و پیچیدج نیز گویند). ظاهراً صحیح «بیجیذج» معرب است.

پیچیدق.

[دَ] (اِ) پیچیدج (رجوع بهمین کلمه شود). پیچیدک. ظاهراً صحیح «بیجیندق». (تاج العروس). معرب است.

پیچیدک.

[دَ] (اِ) پیچیدج. پیچیدق. لوی. فیچیدق. و آن دردی است در شکم که عرب آنرا جساد گوید. (از تکملة العین از تاج العروس). و من گمان میکنم که پیچیدک التواء امعاء(1) است.
(1) - Volvolus.

پیچیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پیچیده. التواء. عطف. گشتگی. گردش. تاب. خمیدگی. قبیل؛ بسوی نرانگشت بودن پیچیدگی سر کفش. (منتهی الارب). لواءالحیة؛ پیچیدگی مار. لفف؛ پیچیدگی رگ در بازوی کارکننده چنانکه از کار معطل سازد. معص؛ پیچیدگی پی پای گویا پی کوتاه میگردد یا کج شود. پس بدست درست کنند آن را. کشف؛ پیچیدگی دمغزهء اسب. دَثّ؛ پیچیدگی در بدن. (منتهی الارب). چنگلوکی پا؛ پیچیدگی پا. پیچیدگی قوزک(1): التواء مفاصل؛ پیچیدگی آن.
- پیچیدگی آواز؛ طنین. انعکاس صدا(2).
- پیچیدگی چشم؛ کاژی(3).
- پیچیدگی در سخن یا کلام یا مطلب یا -موضوع با عبارت؛ ابهام. غموض. اغلاق(4). تعقید. روشن نبودن آن.
- پیچیدگی زبان؛ گرفتگی زبان گاه تکلم. لکنت زبان. چنانکه حرف صاف نتواند زد. (از آنندراج) :
تا هست حرف زلف تو سر داستان ما
پیچیدگی برون نرود از زبان ما.دانش.
لخلخانیة؛ پیچیدگی و درهم آمیختگی گفتار. (منتهی الارب).
- پیچیدگی عضله؛ خوب رستگی آن. ضخمی ماهیچه.
- پیچیدگی عضو(5)؛ ناراستی آن. تاب داشتن آن.
- پیچیدگی کردن با کسی؛ پیچیدن با وی. بدرفتاری کردن با او. سخت گرفتن با او.
.
(فرانسوی)
(1) - Entorse. Detorse
(2) - Resonnance. .
(فرانسوی)
(3) - Strabisme
(4) - Ambiguite. Contorison. .
(فرانسوی)
(5) - Distortion

پیچیدن.

[دَ] (مص) درنوشتن. درنوردیدن. نوردیدن. لوله کردن. التواء. ملتوی کردن.(1) تافتن. پیچ دادن. طیّ، چنانکه در نامه ای و طوماری. طی کردن. طومار کردن. مطوی کردن. نوشتن. نبشتن. عصب. (منتهی الارب). اقطرار. انطواء. اهتصار. جلز. تجلیز. (منتهی الارب). || پیچ خوردن. گردیدن بجهتی یا سمتی. منحرف شدن. گشتن از سویی بسویی دیگر. || حلقه زدن. گرد خود برآمدن. چون مار و جز آن. چنبره زدن. خمیدن. || لفاف کردن(2). تلفیف کردن. ملفوف کردن. لف. (دهار). التفاف(3). ملتف شدن.
- پیچیدن دوا در کاغذ؛ درون کاغذ نهادن دارو. از کاغذ لفافی گرد آن برآوردن.
- پیچیدن عمامه و پیچیدن دستار؛ حلقه کردن برای بسر نهادن. بسر بستن.
- پیچیدن نسخه؛ تهیه کردن داروها که در آن نوشته است. آماده کردن داروفروش داروهایی که در نسخه نوشته شده است برای تسلیم کردن بخداوند نسخه.
|| خم کردن. تابیدن. تاب دادن. منحنی ساختن. خمیدن. خماندن. || درهم کردن. || متأثر شدن. متألم گشتن :
سپهبد پشیمان شد از کار اوی
بپیچید از آن راست گفتار اوی
مرآن درد را راه چاره ندید
بسی باد سرد از جگر برکشید.فردوسی.
|| رنج و عذاب و تعب دیدن. به رنج و درد دچار شدن. جزا یافتن. بسزا رسیدن :
و دیگر کجا مردم بدکنش
بفرجام روزی بپیچد تنش.فردوسی.
زلفت همی بپیچد و با من بدی کند
نشگفت اگر بپیچد هرک او کند بدی.
قمری (از ترجمان البلاغه).
-امثال: هرچه کنی خود پیچی.
|| عذاب کردن. رنج دادن. معذب داشتن :
که او را (پیران را) زمانه نیامد فراز
چه پیچی تو او را بسختی دراز.فردوسی.
بدو گفت کای پرخرد پهلوان
به رنج اندرون چند پیچی روان.فردوسی.
|| مستأصل کردن. محاصره کردن. در تنگنا قرار دادن : بدان وقت که مأمون بمرو بود و طاهر و هرثمه بدر بغداد، و محمدزبیده را درپیچیده بودند و آن جنگهای صعب میرفت و روزگار میکشید... (تاریخ بیهقی).
|| انعکاس صوت از هر سوی. طنین آواز. پیچیدن آواز در کوه یا در گنبدهای مسجد و مانند آن. || منحرف شدن :
کنون از تو سوگند خواهم یکی
نباید که پیچی ز داد اندکی.فردوسی.
|| معطوف کردن. متوجه کردن :
ببینی کنون زخم جنگی نهنگ
کز آن پس نپیچی عنان سوی جنگ.
فردوسی.
- پیچیدن با کسی، به پر و بای کسی پیچیدن؛بدرفتاری کردن با او. سختگیری کردن با وی. پیچیدگی با او. سخت گرفتن :
بخت اگر یارست با سلطان بپیچ
بخت اگر برگشت صد سلطان بهیچ
- پیچیدن سر؛ دوار. بچرخ آمدن سر :
دلش نگیرد ازین کوه و دشت و بیشه و رود
سرش نپیچد از این آبکند و لوره و جرّ.
عنصری.
- روی پیچیدن؛ برگشتن از. گریختن. روی برگاشتن. پشت بدادن :
بدانست سُرفه که پایاب اوی
ندارد، غمین گشت و پیچید روی.فردوسی.
- سر از فرمان کسی پیچیدن؛ عصیان آوردن :
ندانست کاین شیر پرخاشخر
ز فرمانش پیچد بدینگونه سر.فردوسی.
(1) - Enrouler. Tourner. Rouler (فرانسوی).
.
(فرانسوی)
(2) - Envelopper .
(فرانسوی)
(3) - S'enrouler

پیچیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) که تواند پیچیدن. که بپیچد. که پیچیدن تواند. || درخور پیچیدن :
بپیچم سر از هرچه پیچیدنی
بسیچم بکار بسیچیدنی.نظامی.

پیچیده.

[دَ / دِ] (ن مف) درنوشته. لوله کرده. درنوردیده. نوشته. هر چیز که پیچیده باشد. (برهان). || ملفوف. ملتوی. ملتوی به. لوی. رجوع به لوی شود. لفیف. (دهار). مطوی :
بلیف خرما پیچیده خواهمت همه تن.
منجیک.
آنم که ضعیف و خسته تن می آیم
جان بسته بتار پیرهن می آیم
مانند غباری که بپیچد بر باد
پیچیده به آه خویشتن می آیم.
ای زلف تابدار تو پیچیده بر قمر
وی لعل آبدار تو خندیده بر قمر.
بهاءالدین مرغینانی.
اجنان؛ در کفن پیچیده مرده را دفن کردن. (منتهی الارب). || خمیده گشته. گرد خود برآمده و در هم شده. خجل؛ دراز و پیچیده گشتن گیاه. (منتهی الارب). وادٍ خجل؛ وادی بسیار گیاه و پیچیده گیاه. دخل؛ درخت درهم پیچیده. اخجال؛ دراز و پیچیده گردیدن حمض. اغبی، غبیاء؛ شاخ بهم پیچیده. (منتهی الارب). || روی برتافته. بگشته. بگردانیده. از جهت اصلی بسوی دیگر متمایل شده. منحرف :
مگر نامور شنگل هندوان
که از داد پیچیده دارد روان.
فردوسی.
- چشمهای پیچیده؛ کمی کج، که سیاهی آن اندکی از جای اصلی بسویی مایل باشد.
- کار پیچیده؛ درهم(1). مشکل. نه راست. سردرگم : ناچار نسخت کردم او را که پیچیده کاری است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص194). سوی نشابور رویم تا به ری نزدیک باشیم و حشمتی افتد و آن کارها که پیچیده میباشد گشاده گردد. (تاریخ بیهقی ص451). کار ری و جبال نیز که پیچیده است راست شود. (تاریخ بیهقی ص531). روا میدارند که پیچیده ماند تا ایشان را معذور داریم. (تاریخ بیهقی ص593).
- گوشتی پیچیده؛ سخت زفت. عضلانی. محکم: کثیف(2)، کوتاه انگشت پیچیده ساق بزرگ پایشنه. (التفهیم بیرونی).
- مطلب (کلام یا گفتار یا نوشته یا عبارت) -پیچیده؛(3) مغلق. معضل. مشکل. غامض. نامفهوم. معقّد. بغرنج(4).
- موی پیچیده؛ مجعد. جعد. مرغول. (فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| بیجیذق. (تاج العروس). جساد. (تاج العروس). دردی در شکم. بیجیذج. وجع یأخذ فی البطن. گمان میکنم این کلمه بمعنی ایلاوس یا قولنج ایلاوس باشد. رجوع به کلمهء پیچیدک شود. || دست برنجنی که آنرا چهارگوشه بافته باشند. (برهان). || کج. نه راست. نه مستقیم. نه بر یک راستا : چهار ستاره اند روشن پیچیده نهاده از شمال سوی جنوب. (التفهیم بیرونی). || مستأصل ساخته. بر کسی سخت گرفته تحت فشار قرارداده :چون بیکدیگر رسیدند بونصر را گفت عبدوس: عجب کاری دیدم، در مردی پیچیده، و عقابین حاضر آوردند و کار بجان رسید و پیغام سلطان بر آن جمله رسید کاغذی بدست وی داد بخواند این نقش بنشست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص370، چ فیاض ص364).
.
(فرانسوی)
(1) - Entrelace .
(فرانسوی)
(2) - Compact. Dodu .
(فرانسوی)
(3) - Complique. Ambigue .
(فرانسوی)
(4) - Indechiffrable

پیچیده انگشت.

[دَ / دِ اَ گُ] (ص مرکب) که انگشتی نیرومند دارد. || که انگشتی کژ دارد.

پیچیده پای.

[دَ / دِ] (ص مرکب) که پایی کژ دارد. || که پائی عضلانی و بنیرو دارد.

پیچیده پیه.

[دَ / دِ] (ص مرکب) فربه: کوعرالسنام؛ بزرگ و پیچیده پیه گردید کوهان. (منتهی الارب).

پیچیده چشم.

[دَ / دِ چَ / چِ] (ص مرکب)کمی کژ. که سیاهی آن نه بر جای اصلی بود.

پیچیده دست.

[دَ / دِ دَ] (ص مرکب) که دستی کژ دارد. کسی که دست او را پیچیده باشند و آن کنایه از ناتوان و زبونست. (آنندراج) :
بدان سست پایان پیچیده دست
سکندر چه لشکر تواند شکست.نظامی.
|| که دستی عضلانی دارد.

پیچیده دنب.

[دَ / دِ دُمْبْ] (ص مرکب)دارای دم تاب خورده: اعقد؛ گرگ و سگ پیچیده دنب. (منتهی الارب).

پیچیده ران.

[دَ / دِ] (ص مرکب) که رانی عضلانی دارد. || که رانی دارد ناراست.

پیچیده ساق.

[دَ / دِ] (ص مرکب) که ساقی قوی دارد: کثیف؛ کوتاه انگشت پیچیده ساق... (التفهیم). || که ساق کژ دارد.

پیچیده شاخ.

[دَ / دِ] (ص مرکب) دارای شاخ خمیده و پیچ پیچ: تیس مکعنب؛ تکهء پیچیده شاخ. (منتهی الارب). قچقاری پیچیده شاخ.

پیچیده شدن.

[دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) التواء. (زوزنی). تلوی. (تاج المصادر). اطواء. انهصار. (منتهی الارب): التیاث؛ پیچیده شدن چیزی بر چیزی. (تاج المصادر). هتهتة؛ پیچیده شدن سخن. عکش، تعکش؛ پیچیده شدن موی و بر هم نشستن آن. (منتهی الارب).

پیچیده کوهان.

[دَ / دِ] (ص مرکب)دارای کوهانی نیک بررسته: علوف السنام؛ پیچیده کوهان که گویی بچادر بسته. (منتهی الارب).

پیچیده گردن.

[دَ / دِ گَ دَ] (ص مرکب)قوی گردن.

پیچیده گوش.

[دَ / دِ] (ص مرکب) که گوش وی پیچانده باشند توبیخ را :
به ذل غریبان بیمارتوش
به اشک یتیمان پیچیده گوش.نظامی.

پیچیده گوشت.

[دَ / دِ] (ص مرکب)عضلانی. نیک بررسته. قوی.

پیچیده گیاه.

[دَ / دِ] (ص مرکب) پرگیاه: اِجزاء؛ پیچیده گیاه شدن چراگاه. (منتهی الارب). اجتشاش؛ پیچیده گیاه شدن زمین. (منتهی الارب).

پیچیده موی.

[دَ / دِ] (ص مرکب)مرغول؛ جعد. دارای موی بهم تافته.

پی چیزی بودن.

[پَ / پِ یِ چی دَ](مص مرکب) در طلب آن بودن. درصدد تهیهء آن بودن.

پی چیزی داشتن.

[پَ / پِ یِ چی تَ](مص مرکب) بدنبال آن بودن. در تعقیب آن بودن :
چو شیر آتشین چنگ و چست آمدم
پی هر پلنگی که من داشتم.خاقانی.

پی چیزی را آوردن.

[پَ / پِ یِ چی وَ دَ] (مص مرکب) رد او را آوردن تا... || دنبال آنرا گرفتن.

پیچین ئیل.

(ترکی، اِ مرکب) سال بوزینه، که سال نهم از دورهء دوازده سالهء ترکان باشد. (فرهنگ نظام). پیچی ئیل.

پیچینی.

(اِخ)(1) یکی از آهنگ سازان مشهور ایتالیا. وی بسال 1728 م. در باری متولد شد و بسال 1800 درگذشت. مدتی در ناپولی (ناپل) و زمانی در رم و چندی در پاریس زیست. وی بیش از 150 اوپرا نگاشته است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piccini.

پیچی ها.

(اِ مرکب)(1) نام دسته ای از پروانه واران که از پراکنده ترین تیره های گیاهان گلدارست. برگهای پیچیها همه مرکب و در انتهای آنها یکی از برگچه ها مبدل به پیچی شده است که میتواند بدور نباتات دیگر بپیچد. گاهی چندین برگچهء آن مبدل به پیچ میشود و ممکن است همهء برگچه ها تبدیل به پیچ گردند و فقط زبانهء پای برگ مرکب بزرگ و پهن شود و عمل برگ اصلی را انجام دهد. انواع مهم آن عبارتند از: نخود و عدس و ماش و خلر و باقلا و خلرماش. (گیاه شناسی گل گلاب ص219).
.
(فرانسوی)
(1) - Viciees

پیخ.

(اِ) رمص. قی (در چشم). کیخ. خیم. ژفک. ژفکاب. چرک گوشها و کنجهای چشم را گویند و آبی که از چشم برآید و مژگان ها را برهم چسباند و بعربی رمص خوانند. (برهان). آبی که بر پلک و مژه ستبر شود و رنگ زرد گیرد آنگاه که چشم بیمارست. آژیخ. (صحاح الفرس). رطوبتی که بر جفنها پدید آمده بود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). آب غلیظ بر مژه. کالسه. کالسقه (کالِسکَه) (در تداول مردم قزوین). پیخه. پیخال. صاحب فرهنگ اسدی این کلمه را معنی آب چشم که بر مژه نشیند (یعنی رمص) داده و شعر ذیل را از عماره شاهد آورده است :
همواره پر از پیخ است آن چشم فژاگن
گویی که دو بوم آنجا دو خانه گرفته است.
عماره.
اما پیخ بمعنی مطلق چرک و شوخ و فضل و وسخ است و در این شعر نیز شاعر همین اراده کرده است که از پیخ مراد فضلهء بوم است. والله اعلم. رجوع به پیخال شود یا اینکه پیخ فضلهء طیور است نه رمص و پیخال نیز شاهد این دعوی است.

پیخال.

(اِ مرکب)(1) (از: پیخ + آل) منسوب به پیخ، و پیخ و پیخه فضله است چنانکه پنجه و پنجال و چنگ و چنگال. (انجمن آرا). ذرق. سرگین طیور. انداختهء مرغ باشد. یعنی سرگین. (اوبهی). پلیدی مرغ. فضلهء مرغ. فضلهء مرغ و مگس و مانند آن. سرگین مرغان. (غیاث). پس افکندهء مرغ که بتازیش خرء گویند. (شرفنامه). خرء. (منتهی الارب). افکندگی جانوران. (آنندراج) :
چو باز دانا کو گیرد از حباری سر
بگرد دنب نگردد(2) (دم بنگردد) بترسد از پیخال.
زینبی.
هر آنگه که پیخال انداختی
وی اندر زمانش خورش ساختی.اسدی.
همه ساله بر طمع پیخال اوی
بدی مانده در سایهء بال اوی.مسعودسعد.
درآمدم پس دشمن چو چرغ وقت شکار
چو چرز برزد ناگه بریش من پیخال.
مسعودسعد.
روز کور شرع کی بیند مقام نور شرع
گنبد مسجد پر از پیخال مرغ شپرست.
امیرخسرو.
انجعار، امصاع، جق، حزق، جعر؛ پیخال انداختن مرغ. هک؛ پیخال انداختن مرغ و شترمرغ. عر؛ پیخال مرغ. جعر؛ پیخال مرغ شکاری. جاعرة؛ پیخالها. ونمه، ونیم؛ پیخال مگس. جعرة؛ نشان پیخال خشک. خذق؛ پیخال کردن مرغ یا خاص است بپیخال باز. مصع الطائر بذرقه؛ پیخال انداخت مرغ. (منتهی الارب). || لای هر چیز و فضلهء هر شی ء از حیوانات و نباتات. (برهان). لا. لای. وغل. درد و ته و لای هر چیز و فضلهء هر شی ء از حیوانات و نباتات. (آنندراج). || آبی غلیظ که از چشم بدرآید که آنرا پیخ هم میگویند. (شرفنامه). چرک کنجهای چشم که عربان رمص خوانند. (برهان). قی. کالسه. کالسقه. کالسکه. (در تداول مردم قزوین). پیخ. رجوع به پیخ شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Encrement. Feces (2) - ن. ل: دم بنگردد.

پیختگی.

[تَ / تِ] (حامص) حالت و چگونگی پیخته.

پیختن.

[تَ] (مص) پیچیدن. (برهان). برتافتن. رجوع به برپیختن شود. پیچاندن. لف :
هست بر خواجه پیخته رفتن(1)
راست چون بر درخت پیچید سن(2)
این عجبتر که می نداند او
شعر از شعر و خشم(3) را از خن.رودکی.
طفل را چون شکم بدرد آمد
همچو افعی ز رنج او برپیخت
گشت ساکن ز درد چون دارو
زن بماچوچه در دهانش ریخت
پروین خاتون (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
چو دینار پیشش فروریختند
بگسترده زر گوهران پیختند.فردوسی.
همی گفت کان سگ چگونه گریخت
کزین گونه آتش بما بر بپیخت.فردوسی.
جز آب دو دیده می نشوید
گردی که زمانه بر رخم پیخت.
چون هست زمانه سفله پرور
کی دست زمانه بر توان پیخت.
قاضی رکن الدین.
شاه اسب عدل انگیخته دست فلک برپیخته
هم خون ظالم ریخته هم ملک آبا داشته.
خاقانی.
سلطان او را بگرفت و پانصد هزار دینار زر سرخ یک یک نقد دو دوسبیکه برهم پیخته هر یک هزار دینار بدیوان سلطان گذارد. (راحة الصدور راوندی ص 367). چون چشمش بر حسن زید افتاد امان طلبید روی ازو بگردانید و ترکی را بفرمود تا گردن او بزند و او را در چادری پیختند و بگورستان گرگان دفن کرد. (تاریخ طبرستان). و اصفهبد سپاه، کلاه که شال میگویند رومی بسر نهاده داشت و دستاری در سر آن پیخته. (تاریخ طبرستان). موی سر او تا بدوش در هر طرف هزار کلالک چو ماسورهء غالیه آویخته و زره داود برهم پیخته. (تاریخ طبرستان). این چهار صد مرد را در پلهای آن قصر بست که او سوخته بود و بوریا در آن مردم پیخت و آتش درزد چنانکه بشهر آمل بدان محله از گند نتوانستند گذشت. (تاریخ طبرستان).
همه طومارها بهم درپیخت
داد تا پیک پیش خسرو ریخت.نظامی.
(1) - این کلمه را نمیدانم چیست یا تصحیف چیست گمان من این است که معنی متناسب با اینجا مال یا سعادت و یا جامه های سخت گرانبها و امثال آن باشد. و در لغت فرس چاپ اقبال ص 400 «پیچیده رفتن» آمده.
(2) - سن، عشقه که بر درخت پیچد.
(3) - ممکن است خیم یا خُنب باشد و کاتب خشم نوشته.

پیختنی.

[تَ] (ص لیاقت) درخور پیختن. رجوع به پیختن شود.

پیخته.

[تَ / تِ] (ن مف) نعت مفعولی از پیختن. رجوع به پیختن شود. || میده. (غیاث).

پی خجسته.

[پَ / پِ خُ جَ تَ / تِ] (ص مرکب) مبارک پی. خجسته پی. مبارک قدم :
خطا گفتم ای پی خجسته رقیب
که شد دشمنی با غریبان قریب.نظامی.
فرخ دو سروش پی خجسته
در دست نشاطگه نشسته.نظامی.
ای پیک پی خجسته که داری نشان دوست
با ما مگو بجز سخن دلستان دوست.سعدی.
تو دستگیر شو ای پیک پی خجسته که من
پیاده میروم و همرهان سوارانند.حافظ.
دریا و کوه در ره و من خسته و ضعیف
ای خضر پی خجسته مدد کن بهمتم.حافظ.
ای پیک پی خجسته چه نامی فدیت لک.
هرگز سیاه چرده ندیدم بدین نمک.حافظ.
رجوع به پی شود.

پیخس.

[پَ / پِ خَ] (اِ مص مرکب) گمان بردن و از روی گمان فهمیدن و راه بچیزی بردن. (برهان) (جهانگیری). پیخست.

پیخست.

[پَ / پِ خَ / خُ] (ن مف مرکب)چیزی که در زیر پای نرم شده باشد. (برهان). هرچیز که زیر پا گرفته لگدکوب کنند. لگدکوب. لگدمال. پی سپر :
چنان بنیاد ظلم از کشور خویش
بفرمان الهی کرد پیخست...عنصری.
دیواری که بیخ آنرا کنده باشند. (برهان) (جهانگیری). || محبوس و متحصن و گرفتار و بندی. (برهان). درمانده و عاجز شده. (برهان) (جهانگیری). کسی که در جایی گرفتار آید و نتواند جستن، گویند پیخسته شد. (اسدی) :
اف ز چونین حقیر بیهنر و عقل
جان و دل این خسیس بادا پیخست.
غیاثی (از اسدی).
|| بدبو و متعفن و گندیده. (برهان). نیز رجوع به پای خست و آب خست و پیخسته شود. || (اِمص مرکب) پیخس. راه بچیزی بردن. (برهان).

پیخستگی.

[پَ / پِ خَ / خُ تَ / تِ](حامص مرکب) حالت و چگونگی پیخسته. صفت پی خسته.

پیخستن.

[پَ / پِ خُ / خُ تَ / تِ] (مص مرکب) خستن با پای. به لگد کوفتن. لگدمال کردن. پایمال کردن. پی سپر کردن. پاسپر کردن. بپای خستن. کوفتن بپای و نرم کردن. پیخوستن :
کوفته را کوفتند و سوخته را سوخت
وین تن پیخسته را بقهر بپیخست.کسائی.
|| درمانده کردن. بتعب انداختن :
شادی و بقا بادت وزین بیش نگویم
کاین قافیهء تنگ مرا نیک بپیخست.
عسجدی.

پیخستندگی.

[پَ / پِ خَ تَ دَ / دِ](حامص مرکب) حالت و چگونگی پی خستنده.

پیخستنی.

[پَ / پِ خَ تَ] (ص لیاقت)درخور پیخستن.

پیخسته.

[پَ / پِ خَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) نعت مفعولی از پیخستن(1). لگدمال شده. پاسپرشده. پی سپرده. لگدکوب. پامال. پایمال. خسته شده به پی. پای خست. پای کوب شده. زیر لگد مضمحل گردیده. در زیر پای نرم شده. (برهان) :
من مانده بخانه در پیخسته و خسته
بیمار و به تیمار و نژند و غم خورده (کذا).
خسروانی.
کوفته را کوفتند و سوخته را سوخت
وین تن پیخسته را بقهر بپیخست.کسائی.
ز بس کش بخاک اندرون گنج بود
ازو خاک پیخسته را رنج بود.عنصری.
پیل پیخستهء صمصام تو بیند اندام
شیر پیرایهء اسبان تو بیند چنگال.فرخی.
بررفتنیم اگر چه درین گنبد
بیچاره ایم و بسته و پیخسته.ناصرخسرو.
پی پیل پیخسته در دام او
سران را خبه در خم خام او.اسدی.
شیر آرغده اگر پیش تو آید بنبرد
پیل آشفته اگر گرد تو گردد بجدال؟
|| درمانده. (صحاح الفرس). بیچاره. عاجز و درمانده. (برهان). بتعب افتاده :
دلخسته و محرومم و پیخسته و گمراه
گریان بسپیده دم و نالان بسحرگاه.
خسروانی.
|| پیخست. (برهان) (جهانگیری). دیوار کنده. (برهان). || مردم یا جانوری که در خانه گرفتار کنند و راه بیرون رفتن نداند. (فرهنگ اسدی نخجوانی). محبوس و گرفتار. (برهان). کسی بود که در جایی ماند که راهش نباشد الا بسختی. (لغت فرس اسدی). پیخست. || بدبو و متعفن. (برهان). || آکنده. بزور پرکرده. (برهان). || (اِمص مرکب) گمان بردن. (برهان). نیز رجوع به پای خست و آب خست و پیخست شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Foule

پیخشت.

[پَ / پِ خُ] (ص مرکب) از بن کنده بود بیکبارگی. (لغت فرس اسدی). چوب و چیزی که بیکبار از بیخ برکنده باشد :
چندان گرداندش که از پی دانگی
با پدر و مادر و نبیره زند مشت
اُفّ ز چونین حقیر بی هنر و عقل
جان ز تن آن(1) خسیس بادا پیخشت.
غیاثی (از اسدی).
رجوع به پیخست شود. و ظاهراً مصحف پیخست است.
(1) - ن ل: جان و دل این. این بیت شاهد لغت «پیخست» هم آمده است.

پی خوره.

[پَ / پِ خوَ / خُ رَ / رِ] (اِ مرکب)(1) خرزهره. رجوع به خرزهره شود.
.(لاتینی)
(1) - Nerium odorum

پیخوستن.

[پَ / پِ خُسْ تَ] (مص مرکب) پیخستن. رجوع به پیخستن شود.

پیخوسته.

[پَ / پِ خُسْ تَ / تِ] (ن مف مرکب) پیخسته. درهم آکنده یعنی در هم جسته :
ز بس کش بخاک اندرون گنج بود
ازو خاک پیخوسته را رنج بود(1).عنصری.
(1) - این بیت شاهد پیخسته نیز هست. رجوع به پیخسته شود.

پیخیدن.

[دَ] (مص) پاره کردن و بر جای گذاردن. (فرهنگ شعوری).

پید.

(ص) ترت و مرت. تار و مار. (برهان) (آنندراج). || بیفایده. || هرچه از تف آتش زرد و ضایع شده باشد. (برهان). هر چیزی که از تف آتش زرد شود و نزدیک به سوختن باشد.

پیدا.

[پَ / پِ] (ص، ق)(1) واضح. (منتهی الارب). روشن. هویدا. ظاهر. مقابل نهان. باطن. مقابل ناپیدا. آشکارا. مقابل پوشیده. لائح. نمایان. مظهر. (دهار). بَیَّن. ضحوک. (منتهی الارب). صرح. صادق. (منتهی الارب). مبین ذایع. بارز. نمودار. مرئی. معلوم. مشهود. وید. ضاحی. بدیده درآینده. عیان. جلی. پدید :
گزند تو پیدا گزند منست
دل دردمند تو بند منست.فردوسی.
شب تار و شمشیر و گرد سپاه
ستاره نه پیدا نه تابنده ماه.فردوسی.
شبی چون شبه روی شسته بقیر
نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر.فردوسی.
خردمند کز دور دریا بدید
کرانه نه پیدا و بن ناپدید.فردوسی.
نه خاکست پیدا نه دریا نه کوه
ز بس تیغ داران توران گروه.فردوسی.
چنین است کردار گردان سپهر
نه نامهربانیش پیدا نه مهر.فردوسی.
که اویست پروردگار پدر
وزویست پیدا بگیتی هنر.فردوسی.
فریدون نه پیداست اندر جهان
همان ایرج و تور و سلم از جهان.فردوسی.
جهان گشت چون روی زنگی سیاه
نه خورشید پیدا نه پروین نه ماه.فردوسی.
بگشتند یکهفته گرد اندرش
بجایی ندیدند پیدا درش.فردوسی.
ز آواز اسپان و گرد سپاه
نه خورشید پیدا نه تابنده ماه.فردوسی.
بدژ چون خبر شد که آمد سپاه
جهان نیست پیدا ز گرد سیاه.فردوسی.
نه ز ایران کسی با تو در جنگ یار
نه پیدا بتو دیدهء شهریار.فردوسی.
چو از شاه بشنید زال این سخن
ندید ایچ پیدا سرش را ز بن.فردوسی.
ز کوه اندر آمد چو ابر سیاه
نه خورشید پیدا نه تابنده ماه.فردوسی.
اثر نعمت و عنایت او
بر همه کس چو بنگری پیداست.فرخی.
از جملهء میران جهان میر برادی
پیداتر از آن است که در روی نکو خال.
فرخی.
بر کاخهای او اثر دولت قدیم
پیداترست از آتش بر تیغ کوهسار.فرخی.
پیدا بود که گوی ترا تا کجاست قدر
پیدا بود که گوی ترا تا کجا بهاست.فرخی.
قصهء این خروج دراز است و در تواریخ پیدا. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص192). و آن قصه دراز است و در اخبار خلفا پیدا. (تاریخ بیهقی ص 28). همیشه پیدا و پاینده باد. (تاریخ بیهقی ص 386). بباید نگریست که... مصطفی... را یاران بر چه جمله بود که پس از وفات وی چه کردند... چنانکه در تاریخ و سیر پیدا است. (تاریخ بیهقی). بوعلی کوتوال بگفته که از برادر ما آن شغل نیاید و چندان است که رایت ما پیدا آید همگان بندگی را میان بسته پیش آیند. (تاریخ بیهقی). تا رستخیز این شریعت (اسلام) خواهد بود هر روز قوی تر و پیداتر و بالاتر. (تاریخ بیهقی)... غزنی دریائی است که غور و ملحق آن پیدا نیست. (تاریخ بیهقی).
چو پیدا نیاری بدش کینه جوی
نهانی بدار و بپرداز ازوی.اسدی.
چنین داد پاسخ که پیدا و راز
یک است ایزد داور بی نیاز.اسدی.
گر این نزدیک را گویی و آن مر دور را دانی
پس این نزدیک پیدا باشد و آن دورتر پنهان.
ناصرخسرو.
همه هر یک بخود ممکن بدو موجود و ناممکن
همه هر یک بخود پیدا بدو معدوم و ناپیدا.
ناصرخسرو.
تو پنهانی و پیدایی و دشواری و آسانی
ترا این است پیدا تن ترا آن است پنهان جان.
ناصرخسرو.
درین پیدا و نزدیکت ببین آن دور و پنهان را
که بند از بهر اینت کرد یزدان اندرین زندان.
ناصرخسرو.
گر از نور ظلمت نیاید چرا پس
تو پیدایی و کردگار تو مضمر.ناصرخسرو.
سه فرزند دارند پیدا و نهان
از ایشان دو پیدا و دیگر مستر.
ناصرخسرو.
بود پیدا بر اهل علم، اسرار
ولی پوشیده گشت از چشم اغیار.
ناصرخسرو.
پیدات دیگرست و نهان دیگر
باطن چو خار و ظاهر خرمایی.ناصرخسرو.
ای کرده قال و قیل ترا شیدا
هیچ ار خبر شدت بعیان پیدا.ناصرخسرو.
دارِ تنِ پیدای تو این عالم پیداست
جان را که نهانست نهانست چنو دار.
ناصرخسرو.
ترا بر جهانی جز این پر عجائب
که پیداست اینجا دلیلست و برهان.
ناصرخسرو.
گه نرمم و گه درشت چون تیغ
پیداست نهان و آشکارم.ناصرخسرو.
چون بند کرد در تن پیدائی
این جان کار جوی نه پیدا را.ناصرخسرو.
پیدا چو تن تو است تنزیل
تأویل درو چو جان مستر.ناصرخسرو.
درین پیدا نهانی را چو دیدی
برون رفت اشترت از چشم سوزن.
ناصرخسرو.
آن قوم کز جلال و جمال و کمالشان
پیدا شده ست عالم ترکیب را جمال.
ناصرخسرو.
ازین حور عین و قرین گشت پیدا
حسین و حسن شین و سین محمد.
ناصرخسرو.
زان عزیزست آفتاب که او
گاه پیدا و گاه ناپیداست.مسعودسعد.
زبس که خورد از آن آب همچو صهبا باغ
شدست راز دل باغ سر بسر پیدا.
مسعودسعد.
و کسری را بمشاهدت اثر رنجی که در بشرهء برزویه هرچه پیداتر بود رقتی عظیم آمد. (کلیله و دمنه).
شبروان چون رخ صبح آینه سیما بینند
کعبه را چهره در آن آینه پیدا بینند.خاقانی.
آینه رنگی که پیدای تو از پنهان بهست
کیمیافعلم که پنهانم به از پیدای من.
خاقانی.
ناله پیدا ازان کنم که غمت
تب عشق از نهان برانگیزد.خاقانی.
با مائی و ما را نئی، جانی از آن پیدا نه ای
دانم کز آن ما نه ای، بر گو ازان کیستی.
خاقانی.
از زلف او چو بر سر زلفش گذر کنی
پنهان بدزد مویی و پیدا بما رسان.خاقانی.
دبیرست خازن به اسرار پنهان
وزیرست ضامن به اشکال پیدا.خاقانی.
گر دیده داشتی و نداری بدیدنت(2)
زان نو هلال ناشده پیدا چه خواستی؟خاقانی.
کشمکش جور در اعضا هنوز
کن مکن عدل نه پیدا هنوز.نظامی.
بسی پوشیده شد پنهان و پیدا
نمیشد سر آن صورت هویدا.نظامی.
پس چنین گفت او که ذرات جهان
جمله در عشقند پیدا و نهان.عطار.
حمله مان پیدا و ناپیداست باد
جان فدای آنکه ناپیداست باد.مولوی.
بیم آن است دمادم که برآرم فریاد
صبر پیدا و جگر خوردن پنهان تا چند.
سعدی.
فی الجمله قیامت توئی امروز در آفاق
در چشم تو پیداست که باب فتن است آن.
سعدی.
پیداست که سرپنجهء ما را چه بود زور
با ساعد و بازوی توانا که تو داری.سعدی.
دردی که برآید از دل سعدی
پیداست که آتشی است پنهانی.سعدی.
چو روی پسر در پدر بود و قوم
نهان خورد و پیدا بسر برد صوم.سعدی.
مقام صالح و فاجر هنوز پیدا نیست
نظر بحسن معادست نی بحسن معاش.
سعدی.
برو علم یک ذره پوشیده نیست
که پیدا و پنهان بنزدش یکیست.سعدی.
زهد پیدا کفر پنهان بود چندین روزگار
پرده از سر برگرفتم اینهمه تزویر را.سعدی.
پیداست که امر و نهی تا کی ماند
ناچار زمانه داد خود بستاند.سعدی.
پیداست خود که مرد کدامست و زن کدام
در تنگنای حلقهء میدان بروز جنگ.سعدی.
دو فتنه بیک قرینه برخاست
پیداست که آخرالزمانست.سعدی.
بگفت احوال ما برق جهانست
دمی پیدا و دیگر دم نهانست.سعدی.
که کشورگشایان مغفرشکاف
نهان صلح جستند و پیدا مصاف.سعدی.
و عاقلان دانند که قوت طاعت در لقمهء لطیف است پیداست که از معدهء خالی چه قوت آید و از دست تهی چه مروت. (سعدی گلستان).
صفای هرچمن از روی باغبان پیداست. استسفار؛ پیدا و آشکار خواستن. اظهر؛ پیداتر. || معلوم. معروف. خنیده :
تو بگشای و بنمای بازو بمن
نشان تو پیداست بر انجمن
برهنه تن خویش بنمود شاه
نگه کرد گیو آن نشان سیاه.فردوسی.
چو پیداست نامت بهندوستان
بچین و بروم و بجادوستان.فردوسی.
|| متمایز :
آنکه از شاهان پیداست بفضل و بهنر
چون فرازی ز نشیبی و حقیقت ز مجاز.
فرخی.
همچنان کز ستارگان خورشید
خواجه پیداست از همه اقران.فرخی.
از جملهء میران جهان میر بر ادی
پیداتر از آن است که در روی نکو خال.
فرخی.
مردم از گاوی پسر پیدا بعلم و طاعتست
فعل نفس رستنی پیداست اندر بیخ و حب.
ناصرخسرو.
پیدا بسخن باید ماندن که نماندست
در عالم کس بی سخن پیدا پیدا.ناصرخسرو.
سفال را بتپانچه زدن ببانگ آرند
ببانگ گردد پیدا شکستگی ز درست.
رشیدی سمرقندی.
همه دانند که پیدا بود از عیسی خر.
سیف اسفرنگ.
(1) - Claire. Clairement. Evident. (2) - ن ل: داشتی و ندیدی...؛ ... بدیدمت.

پیدا آمدن.

[پَ / پِ مَ دَ] (مص مرکب)آشکارا شدن. ظاهر گردیدن. نمودار گردیدن. پدید آمدن. حاصل شدن. معلوم گشتن. از نهان بعیان آمدن. از غیبت بحضور پیوستن :
از سر و روی وی اندر فکن آن تاج تلید
تا ازو پیدا آید مه و خورشید پدید.
منوچهری.
اگر وقتی شدتی و کاری سخت پیدا آید مردم عاجز نماند. (تاریخ بیهقی). یکسال از فراشان تقصیرها پیدا آمد... گفت آن نیز بخشیدم. (تاریخ بیهقی). در این تن سه قوه است... که اگر بشرح آن مشغول شود غرض در میان گم گردد پس بنکت مشغول گشتم تا فایده پیدا آید. (تاریخ بیهقی). وقتی که مردم در خشم شود و سطوتی در او پیدا آید در آن ساعت بزرگ آفتی بر خرد وی مستولی باشد. (تاریخ بیهقی) . چنانکه پیدا آید در این نزدیک از احوال این پادشاه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص393). هر کس... مرکبست از چهار چیز... و هرگاه که یک چیز از آن را خلل افتد ترازوی راست نهاده بگشت و نقصان پیدا آید. (تاریخ بیهقی). تا چون خصم پیدا آمد حکم حال مشاهدت را باشد. (تاریخ بیهقی). از چپ راه قلعهء مندیش ... پیدا آمد و راه بتافتند و بدانجانب رفتند. (تاریخ بیهقی). یک روز بر آن حصار بلندتر شراب میخوردیم از دور گردی پیدا آمد. (تاریخ بیهقی). حسنک پیدا آمد بی بند جبه یی داشت حبری رنگ با سیاه میزد. (تاریخ بیهقی). ایزد عزّ ذکره... سبکتکین را... مسلمانی عطا داد تا از آن اصل درخت... شاخها پیدا آید بسیار درجه از اصل قوی تر. (تاریخ بیهقی). چون امیر... بر این حالها واقف گشت تحیری سخت در وی پیدا آمد. (تاریخ بیهقی). صواب آن است که من پیوسته ام تا صلح پیدا آید. (تاریخ بیهقی ص355). و معتمد دیوان وزارت رفت و بازآمد و سکونی ظاهر پیدا آمد. (تاریخ بیهقی). بر خداوندان و پدران بیش از آن نباشد که بندگان و فرزندان خویش را نامهای نیکو و بسزا ارزانی دارند بدان وقت که ایشان در جهان پیدا آیند. (تاریخ بیهقی ص126).
بدل در چشم پنهان بین از ایشان آیدت پیدا
بدیشان ده دلت را تا بدل بینا شوی زایشان.
ناصرخسرو.
چو عاقل همی تا نگوید سخن
ازو هیچ پیدا نیاید هنر.مسعودسعد.
بادی پیدا آید و آنرا در حرکت آرد. (کلیله و دمنه).
گفتی که هر زمانت پیدا شوم بوصل
پیدا نیامدی و نهانم بسوختی.عطار.
اخترانی که بشب در نظر ما آیند
پیش خورشید محال است که پیدا آیند.
سعدی.
چه ذوق از ذکر پیدا آید او را
که پنهان شوق مذکوری ندارد.سعدی.
|| متمایز شدن. نمایان گردیدن. شناخته شدن :
از نبید آید پلیدی جهل پیدا بر خرد
چون بود مادر پلید ناید پسر زو جز پلید.
ناصرخسرو.
مرد هنرمند... بعقل و مروت پیدا آید. (کلیله و دمنه). || یافت شدن. (پیدا نیامدن؛ یافت نشدن): بفرمود تا همهء آب آن چاه را و بسیاری گل برکشیدند، پیدا نیامد (انگشتری پیغمبر (ص) که بچاه اریس افتاد). (مجمل التواریخ والقصص).

پیدا آوردن.

[پَ / پِ وَ دَ] (مص مرکب)هستی دادن. بوجود آوردن. پدید کردن. نمودن : چنانکه این پادشاه را پیدا آرد (خداوند) و با وی گروهی مردم دررساند اعوان و خدمتگاران وی که فراخور وی باشند. (تاریخ بیهقی).
همی گویی زمانی بود از معلول تا علت
پس از ناچیز محض آورد موجود ترا پیدا.
ناصرخسرو.
|| آشکار کردن : و در دولت و نوبت خویش منزلت او پیدا آرند. (کلیله و دمنه).

پیدائی.

[پَ / پِ ] (حامص) حالت و چگونگی پیدا.(1) ظهور. مقابل نهان. وضوح. روشنی. استبانت. ابانت. آشکاری. ذیوع. شهود. هویدائی. مقابل پنهانی :
زش ازو پاسخ دهم اندر نهان
زش به پیدائی میان مردمان.رودکی.
بوقتی کز شرف گویند با خورشید همتائی
دل سلطان نگهداری بپنهانی و پیدائی.
فرخی.
چون بند کرد در تن پیدائی
این جان کارجوی نه پیدا را.ناصرخسرو.
جان ز پیدائی و نزدیکیست گم
چون شکم پرآب و لب خشکی چو خم.
مولوی.
شرع؛ پیدائی و راه دین. || بداهت.
(1) - Evidence.

پیدا بودن.

[پَ / پِ دَ] (مص مرکب)آشکارا بودن. نمایان بودن. پیدا نبودن. آشکار نبودن. نمایان نبودن :
سپاهی گران کوه تا کوه مرد
که پیدا نبد روز روشن ز گرد.فردوسی.
بجائی نبود ایچ پیدا درش
جز از نام شاهی نبود افسرش.فردوسی.
بکشتند چندان ز توران گروه
که پیدا نبد دشت و دریا و کوه.فردوسی.
بشد سام یل سوی مازندران
نبد دشت پیدا کران تا کران.فردوسی.
سپاهی بکشتی برآمد ز آب
که از گرد پیدا نبود آفتاب.فردوسی.
درفشی درفشان ز دیبای چین
که پیدا نبودی ز دیبا زمین.فردوسی.
هنر هرچه در مرد والا بود
بچهرش بر از دور پیدا بود.اسدی.
گفتم که بقرآن در پیداست که احمد
بشیر و نذیرست و سراجست و منور.
ناصرخسرو.
چون فال نیک باشد ظاهر بود نشان
چون سال نیک باشد پیدا بود اثر.معزی.
از دو دیده و سر او پیداست
آتشی کز سر عداوت ماست.(از کلیله).
گفت از حمام گرم کوی تو
گفت خود پیداست از زانوی تو.مولوی.
یاد باد آنکه نهانت نظری با ما بود
رقم مهر تو بر چهرهء ما پیدا بود.حافظ.
|| مقابل مدفون بودن : و بهمدان آن شیر سنگین که پیداست و دیگرها که در زیر زمین است. (مجمل التواریخ والقصص). || معلوم بودن :
انجام زمان تو ای برادر
و آغاز زمان تو نیست پیدا.ناصرخسرو.
اندرین راه خرد را بسرائیست گذر
بر ره و رسم خرد رو که ره او پیداست.
ناصرخسرو.
شتربه آنگاه که دشمن باشد پیداست که چه تواند کرد. (کلیله و دمنه).
سخن پیدا بود سعدی که حدش تا کجا باشد
زبان درکش که موصوفت ندارد حد زیبائی.سعدی.
پیدا بود که بنده بکوشش کجا رسد
بالای هر سری قلمی رفته از قضا.سعدی.
|| متمایز بودن از. تمیز داده شدن از. (پیدا نبودن از کسی یا چیزی؛ ازو متمایز نبودن. با او فرق نداشتن. تفاوتی میانشان متصور نبودن) :
پسر بد مر او را گرامی یکی
که از ماه پیدا نبود اندکی.فردوسی.
پسر بودش از دخت پیران یکی
که پیدا نبود از پدر اندکی.فردوسی.
بیاورد پس کردیه گربکی
که پیدا نبد گربه از کودکی.فردوسی.
پسر زاد جفت تو در شب یکی
که از ماه پیدا نبود اندکی.فردوسی.
جهان آفریدی بدین خرمی
که از آسمان نیست پیدا زمی.فردوسی.
پسر زاد از آن شاه در شب یکی
که پیدا نبود از پدر اندکی.فردوسی.
کنیزک پسر زاد از وی یکی
که از ماه پیدا نبود اندکی.فردوسی.
بیامد بشبگیر دستور شاه
ببرد آنهمه کودکان را بگاه.فردوسی.
بیک جامه و چهر و بالا یکی
که پیدا نبود این ازان اندکی.فردوسی.
ز بس گرز و کوپال و تیغ و سنان
نبد هیچ پیدا رکیب از عنان.فردوسی.
سخن راست توان دانست از لفظ دروغ
باد نوروزی پیدا بود از باد خزان.فرخی.

پیدا خواندن.

[پَ / پِ خوا / خا دَ](مص مرکب) شمرده خواندن. ترتیل. (منتهی الارب).

پیداد.

[پَ / پِ] (ص) پیدا. ظاهر. (برهان) (جهانگیری) :
من یقینم که درین پنجه سال ایچ کسی
درخور نامهء او نامه بکس نفرستاد
بر بساط ملک شرق ازو فاضل تر
کس بننشست و کسی کرد نتاند پیداد.(1)
فرخی.
اما گمان نمیکنم درست باشد.
(1) - ن ل: نداند...؛ نتاند بیداد.

پیداد.

(اِخ)(1) نام قصبه ای است در جمهوری میشیگان از جماهیر متفقهء مکزیک، در 125هزارگزی شمال غربی مولیا در ساحل چپ نهر لرما منصب به بحیرهء شاپاله. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piedad.

پیدا داشتن.

[پَ / پِ تَ] (مص مرکب)آشکارا داشتن. هویدا و نمایان داشتن :
در آبی که پیدا ندارد کنار
غرور شناور نیاید بکار.سعدی.

پی دار.

[پَ / پِ] (نف مرکب) (گندم، آرد، خمیر) که ریع بسیار دارد. صاحب ریع. دارای قوت و چسبندگی. || (گوشت...)؛ دارای قوت. دارای پی و عصب. || دنباله دار.

پی داری.

[پَ / پِ] (حامص مرکب)حالت پی دار. ریع. دارای چسبندگی و قوت. || دارای دنباله بودن.

پیدازا.

[پَ / پِ] (نف مرکب)(1) نامی که رستنی های آوندی دارای گل را دهند. (گیاه شناسی گل گلاب ص 123). مقابل «نهان زا».
.
(فرانسوی)
(1) - Phanerogame

پیدا ساختن.

[پَ / پِ تَ] (مص مرکب)آشکار گردانیدن. هویدا کردن. پدید کردن. عرض. (منتهی الارب).

پی داشتن.

[پَ / پِ تَ] (مص مرکب)قوت و چسبندگی داشتن. کشش داشتن. صاحب ریع بودن. || دنباله داشتن. || دارای عصب بودن.
- پی کسی داشتن؛ متابع او بودن. هوای او داشتن. براستای وی رفتن. بدنبال او رفتن :
تا من پی آن زلف سرافکنده همی دارم
چون شمع گهی گریه و گه خنده همی دارم.
خاقانی.

پیدا شدن.

[پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب)ظهور. ظاهر شدن. آشکار شدن. نمایان شدن. ظاهر گشتن. بوجود آمدن. تجلی. طلوع. بدو. (منتهی الارب). عرض. بقول. اتضاح. وضوح. (منتهی الارب). تبیین. استبانة. ابانة. بیان کردن :
بروز چهارم سپیده دمان
چو خورشید پیدا شد از آسمان.فردوسی.
بگفت آنچه بشنید و نامه بداد
سخنها که پیدا شد ار نوش زاد.فردوسی.
نباید که پیدا شود راز تو
وگر بشنود راز و آواز تو.فردوسی.
چو پیدا شد آن فر و اورند شاه
درفش بزرگی و چندین سپاه.فردوسی.
خدائیت پیدا شود آن زمان
که آیی بچنگم چو شیر ژیان.فردوسی.
بپاسخ بگفتند کز روزگار
یکی مرد پیدا شود نامدار.فردوسی.
سر بانوان بودم و فر شاه
از آن پس چو پیدا شد از من گناه.فردوسی.
با سماع چنگ باش از چاشتگه تا آن زما[ نک ]
بر فلک پیدا شود پروین چو سیمین شفترنگ.
عسجدی.
نکشم ناز ترا و ندهم دل بتو من
تا مرا دوستی و مهر تو پیدا نشود.
منوچهری.
ز یک پدر دو پسر نیک و بد عجب نبود
که از درختی پیدا شدست منبر و دار.
ابوحنیفهء اسکافی.
از دور مجمزی پیدا شد از راه امیرمحمد او را بدید. (تاریخ بیهقی). در علم غیب وی (خداوند) رفته است که در جهان در فلان بقعت مردی پیدا خواهد شد. (تاریخ بیهقی). ایزد... چون خواست که دولت بدین بزرگی پیدا شود... سبکتکین را از درجهء کفر بدرجهء ایمان رسانید. (تاریخ بیهقی). ابتدا بباید دانست که امیر ماضی... شکوفهء نهالی بود که ملک از آن نهال پیدا شد. (تاریخ بیهقی).
ز پنهان آمد اینجا جان و پیدا شد ز تن زآنسان
که پنهان برشود وندر هوا پیدا شود باران.
ناصرخسرو.
تو عورت جهل را نمی بینی
آنگاه شود بچشم تو پیدا
این عورت بود آنکه پیدا شد
در طاعت دیو از آدم و حوا.ناصرخسرو.
ای کرده قال و قیل ترا شیدا
هیچ از خبر شدت بعیان پیدا.ناصرخسرو.
کفر و نفاق از وی چو عباسی
بر جامهء سیاهش پیدا شد.ناصرخسرو.
گر ترا درخور بود زان پس چرا ایدون بود
کز شرار او شهاب اندر فلک پیدا شود.
ناصرخسرو.
آسمان و تن از ایشان در جهان پیدا شود
تا نجوم فضل را می مرکز مروا شود.
ناصرخسرو.
شمس چون پیدا شود آفاق ازو روشن شود
مرد چون دانا شود دل در برش دریا شود.
ناصرخسرو.
چون حمل ساقط شود میزان همی طالع شود
همچنان در دین ازیشان مردمی پیدا شود.
ناصرخسرو.
پیدا ازان شدند که گشتند ناپدید
زان بی تن و سرند که اندر تن و سرند.
ناصرخسرو.
و سید عالم بر نهالی که از لیف خرما بافته بودند خفته و خطهای آن لیف خرما بر پهلوی سید عالم نشسته بود و پیدا شده. (قصص الانبیاء ص243).
چو پیدا شد بر آن جاسوس اسرار
نهانیهای این گردنده پرگار.نظامی.
گفتی که هر زمانت پیدا شوم بوصل
پیدا نیامدی و نهانم بسوختی.عطار.
ولیکن چو پیدا شود راز مرد
بکوشش نشاید نهان باز کرد.سعدی.
عقل را گفتم ازین پس بملامت بنشین
گفت خاموش که این فتنه دگر پیدا شد.
سعدی.
هم از عهد خردی آثار بزرگی در ناصیهء او پیدا شده. (گلستان سعدی). دختر پادشاه آن زمانرا علتی پیدا شد. (مجالس سعدی).
درین ورطه کشتی فروشد هزار
که پیدا نشد تخته ای برکنار.سعدی.
آنچه با معنی است خود پیدا شود
و آنچه بی معنی است خود رسوا شود.
مولوی.
شیر را در قعر پیدا شد که بود
نقش او آن کش دگر کس می نمود.مولوی.
افسر سلطان گل پیدا شد از طرف چمن
مقدمش یارب مبارک باد بر سرو و سمن.
حافظ.
کودکانی کاندر ایام شما پیدا شدند
گر خلاف رایتان مایل بکار دیگرند
می نشاید کردشان تکلیف بر عادات خویش
زانکه ایشان مردمان روزگار دیگرند.
ابن یمین.
- امثال: از سستی آدمیزاد گرگ آدمیخوار پیدا میشود.
مشطت الناقة مشطاً؛ پیدا شد پیه شانه وار در پهلوی ناقه. انطلاق؛ پیدا شدن بشاشت. تمشر؛ پیدا شدن اثر توانگری بر کسی. لاح النجم لوحاً؛ پیدا شدن و برآمدن ستاره. اعراض؛ پیدا شدن چیزی. اشباء؛ پیدا شدن کسی را فرزند زیرک. سنح لی رأیٌ سنوحاً و سنحاً، پیدا و هویدا شد مرا تدبیری. شعب الشی ء شعباً؛ ظاهر و پیدا شد چیز. انشقاق الغیم عن البرق؛ پیدا شدن برق از ابر. (منتهی الارب). || مهیا گردیدن :
مرا صائب بفکر کار عشق انداخت بیکاری
عجب کاری برای مردم بیکار پیدا شد.
صائب.
|| متمایز شدن. مشخص شدن : چون او را حوت نام کنی اینجا حوت جنوبی باید گفتن تا این از آن پیدا شود. (التفهیم). و برتران از فروتران پیدا شوند. (قابوسنامه).
پس نهایتها بضد پیدا شود
چونکه حق را نیست ضد پنهان بود.مولوی.
که نظر بر نور بود آنگه برنگ
ضد بضد پیدا شود چون روم و زنگ.
مولوی.
حصحصة؛ پیدا شدن حق از باطل. (منتهی الارب). || حاضر آمدن. || یافت شدن. مقابل گم شدن. جسته و یافته شدن. حاصل شدن. حصول. (دهار). بدست آمدن.

پیدا کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب)اظهار کردن. نمایاندن. عرض. عرض کردن. افصاح. آشکار کردن. ظاهر ساختن. واضح کردن. روشن کردن. هویدا کردن. صَدع. (منتهی الارب). ابراز. تجلیة. (مجمل اللغة). نُحلة. نِحلة. توضیح. (منتهی الارب). ایضاح. کشف. اجلاء. ابداء. بوح. اِشرار. (منتهی الارب). پدیدار کردن. پدید کردن. پدید آوردن :
ز کار و نشان سپهر بلند
همه کرد پیدا چه و چون و چند.فردوسی.
بر او بر شمار سپهر بلند
همه کرد پیدا چه و چون و چند.فردوسی.
یکی شاخ پیدا کن از تخم من
چو خورشید تابنده بر انجمن.فردوسی.
شه کابل آمد دو رخساره زرد
بلشکر مرآن راز پیدا نکرد.فردوسی.
بپرسید و گفتش که از آرزوی
چه پیش است پیدا کن ای نیکخوی.
فردوسی.
که بر شاه پیدا کند کار ما
بگوید بدو رنج و تیمار ما.فردوسی.
توانائی خویش پیدا کنم
چو فرمان دهد دیده بینا کنم.فردوسی.
بزخم اندرون تیغ شه ریز ریز
چه زخمی که پیدا کند رستخیز.فردوسی.
بدو گفت رستم که شد تیره روز
چو پیدا کند تیغ گیتی فروز.فردوسی.
بگویم ترا آنچه درخواستی
بگفتار پیدا کنم راستی.فردوسی.
به اسکندر آن نامور شاه گفت
که پیدا کن اکنون نهان در نهفت.فردوسی.
کس این راز پیدا نیارست کرد
بماندند با درد و رخساره زرد.فردوسی.
چو پیدا کنم بر تو اندوه و رنج
بدانی که از رنج ما خواست گنج.فردوسی.
بر او کرده پیدا نشان سپهر
ز کیوان و بهرام و ناهید و مهر.فردوسی.
چو خفتان و چون درع و برگستوان
همه کرد پیدا بروشن روان.فردوسی.
بپرسی ازین هفت انباز خویش
مگر بر تو پیدا کند راز خویش.فردوسی.
ور همی آتش فروزد در دل من گو فروز
شمع را چون برفروزی فایدت پیدا کند.
منوچهری.
و بحرمین خطبه او را همی کردند. (یعقوب لیث را) هفت سال و از دیگر جایها اندر اسلام همه طاعت و فرمان وی پیدا همی کردند. (تاریخ سیستان). و پیدا کردند شعار امیر با جعفر و خطبه بر او کردند. (تاریخ سیستان). آمدن عمروبن الهیثم بسیستان متنکر. و عمل خویش پیدا نکرد... چون بدر مسجد آدینه برسیدند عمروبن الهیثم منشور و عهد خویش عرضه کرد. (تاریخ سیستان). حسین بن علی بسیستان اندر آمد و عهد خویش نهان کرد چند روز، باز پیدا کرد. (تاریخ سیستان). نزدیک محمد بن واصل شد و پیدا کرد خلاف خویش بر یعقوب. (تاریخ سیستان). احمدبن عبدالله الخجستانی خلاف پیدا کرد و نشابور حصار گرفت. (تاریخ سیستان). باز طاهر و یعقوب حفض بن عمرالفرار را سوی عمرو فرستادند بعذر پیدا کردن اندر نفرستادن مال. (تاریخ سیستان). و حجت خویش زی خاص و عام پیدا همی کرد حرب کردن را با او. (تاریخ سیستان). و گفت چون قائد بادی پیدا کند او را باز باید داشت. گفتم به از این باید. (تاریخ بیهقی). و نسختها برداشتند از منشور و نامه و القاب پیدا کردند تا این سلطان بزرگ را بدان خوانند. (تاریخ بیهقی).
جان و خرد از مرد جدایند و نهانند
پیدا نتوان کرد مر این جفت نهان را.
ناصرخسرو.
نرگس و گل را که ناپیدا شوند از جور دی
عدل فروردین نگر تا چون همی پیدا کند.
ناصرخسرو.
خوی گرگان همی کند پیدا
گرچه پوشیده ای جسد بثیاب.ناصرخسرو.
کردمت پیدا که بس خوبست قول آن حکیم
کاین جهان را کرد ماننده بکرد گندنا.
ناصرخسرو.
مایهء هر نیکی و اصل نکویی راستی است
راستی هر جا که باشد نیکویی پیدا کند.
ناصرخسرو.
چو بیدست و چون عود تن را گهر
می آتش که پیدا کندشان هنر.اسدی.
شاه گفت خدای تعالی بر من (مکر او) پیدا کند. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی). و از وی اردشیر بزاد، گفت پسر من است نیارست از بیم اشکانیان نسب او پیدا کردن. (مجمل التواریخ والقصص). و علی بهرجای عمال فرستاد و معاویه عصیان پیدا کرد. (مجمل التواریخ والقصص). و از مکه بجانب بصره رفتند و مخالفت پیدا کردند. (مجمل التواریخ والقصص). پس بلیناس با پیش استادان آمد و هیچ پیدا نکرد (که جادوئی داند). (مجمل التواریخ والقصص). ملک حبشه از این خبر تافته شد و خواست که بیمن آید ابرهه رسول فرستاد و عذر خواست و بندگی و طاعت داری پیدا کرد. (مجمل التواریخ والقصص). و پاسخ نوشت (نجاشی)... و اسلام اندر نامه پیدا کرد. (مجمل التواریخ والقصص).
تو پیدا مکن راز دل با کسی
که او خود بگوید بر هر خسی.سعدی.
پادشاه عالم غیب دان عیب دنیا پیدا میکند.
سعدی (مجالس ص11).
حدیث عشق تو پیدا نکردمی بر خلق
گر آب دیده نکردی بگریه غمازی.سعدی.
مردمان را عیب نهانی پیدا مکن که مر ایشان را رسوا کنی و خود را بی اعتماد. سعدی.
صد چو عالم در نظر پیدا کند
چونکه چشمت را بخود بینا کند.مولوی.
تا نمیرم من تو این پیدا مکن
دعوی شاهی و استیلا مکن.مولوی.
جعل؛ پیدا و آشکار کردن. هدایه؛ پیدا و آشکار کردن. استکرام؛ پیدا کردن چیزی نفیس و گرامی. لغب القوم لغباً؛ پیدا کردن خبر دروغ نزد گروهی. تلخیص؛ پیدا و روشن کردن. شرع؛ پیدا کردن راه. (منتهی الارب). || ایجاد کردن. بظهور آوردن. احداث. بعث. نشأة. خلق. اختراع کردن. بوجود آوردن :
چرخ فلک هرگز پیدا نکرد
چون تو یکی سفله و دون و ژگور
خواجه ابوالقاسم از ننگ تو
بر نکند سر بقیامت ز گور.رودکی.
|| (در تداول عامه) یافتن. بدست آوردن. جستن. حاصل کردن. تحصیل. (دهار): خانهء فلان را هرچه کردم پیدا نکردم؛ نیافتم. یک سکهء متوکل عباسی را در فلان ویرانه پیدا کردم؛ یافتم :
همره ما باشی و هم پیشوا
تا کنی تو آب پیدا بهر ما.مولوی.
بمجنون گفت روزی عیبجوئی
که پیدا کن به از مجنون نکوئی.وحشی.
|| کشف کردن. || بیان کردن. گشاده کردن. شرح دادن. تفسیر کردن. تبیین. تبین. ابانت. استبانت : پادشاه باید که مخالطت و مجالست با اهل علم و فضل کند زیرا که پیدا کردیم که کار پادشاه سیاست کردن ظاهرست و کار عالم سیاست کردن باطن است. (حدائق الانوار امام فخر رازی). اکنون پیدا کنیم که انگور از کجا پدید آمد و می چگونه ساخته اند. (نوروزنامه). پیدا کردن مشکلی یا غامضی، تفسیر آن، شرح آن، گشاده کردن آن. || معین کردن. معلوم کردن :و هر فرشته را جایی پیدا کرد که هر گروهی بکدام آسمان باشد. (ترجمهء طبری بلعمی). خادم سبکری را گفت زی نخاس باید رفت بفرمان ملک گفت فرمان او راست اما جرم من پیدا باید کرد. (تاریخ سیستان). واجب آن است که این فرزند را از ولایت نصیبه ای پیدا کند. (تاریخ سیستان). و اگر بدین عمل که دارم بسر نشود مردم زیادت نزدیک من فرست تا روزی ایشان پیدا کنم. (تاریخ سیستان). و عارض را فرمان داد تا نامهاش بدیوان عرض بنبشت و ببستگانیشان پیدا کرد بر مراتب. (تاریخ سیستان). و انساب همه پیدا کرده که از که باشد و بکدام نسل بازگردد. (تاریخ سیستان). و او را اندازه پیدا کرد و امیدوار دیگر رتبتها گردانید. (تاریخ بیهقی). || پیدا کردن نرخی؛ معلوم کردن آن. || پیدا کردن وقت؛ معلوم کردن و معین ساختن آن :
گر کسی را نبود سیم خط و چک بستان
وقت پیدا کن و به انگشت همی دار شمار.
سوزنی.
توقیت؛ هنگام پیدا کردن. (منتهی الارب). || ممیز ساختن. جدا کردن. || بر کسی پیدا کردن (ناکردن)؛ به روی او آوردن (نیاوردن) :
شنیدی حال خاقانی که چونست
ولی بر خویشتن پیدا نکردی.خاقانی.

پیداکننده.

[پَ / پِ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) مبین: شارع؛ پیداکنندهء راه بزرگ. (منتهی الارب). رجوع به پیدا کردن شود.

پیدا گردانیدن.

[پَ / پِ گَ دَ] (مص مرکب) بوجود آوردن. ظاهر ساختن :حق تعالی بفضل خود درخت کدو را پیدا گردانید همان ساعت درخت کدو برآمد. (قصص الانبیاء ص136). || معلوم کردن :سوگند خورد که طعام و شراب نخورم تا ایزدتعالی مرا پیدا گرداند که چه باید کرد. (تاریخ سیستان).

پیداگردیدن.

[پَ / پِ گَ دی دَ] (مص مرکب) علن. علانیة. عُلون. (منتهی الارب). پیدا شدن. آشکار شدن :
یکی اژدها گشت پیدا ز راه
بکردش بما روز روشن سیاه.فردوسی.
بیدار چو شیداست بدیدار ولیکن
پیدا بسخن گردد بیدار ز شیدا.ناصرخسرو.
تا غمی پنهان نباشد رقتی پیدا نگردد
هم گلی دیده است سعدی تا چو بلبل میخروشد.
سعدی.
چون واقعه پیدا گردد، دلها بجانب وی مایل باشد. (مجالس سعدی). اشراع؛ پیدا و ظاهر گردانیدن راه را. (منتهی الارب).

پیداگشتن.

[پَ / پِ گَ تَ] (مص مرکب)ظاهر شدن. پیدا شدن :
چو شب گشت پیدا و شد روز تار
شد اندر شبستان کی نامدار.فردوسی.
نخست آفرین کرد بر دادگر
کزو گشت پیدا بگیتی هنر.فردوسی.
پادشاهی عادل و مهربان پیدا گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص38).
ازین حورعین و قرین گشت پیدا
حسین و حسن شین و سین محمد.
ناصرخسرو.
پیدا ز ره فعل گشت جانت
افعال نیاید ز جان تنها.ناصرخسرو.
عالم همه زین دو گشت پیدا
آدم هم ازین دو برد کیفر.ناصرخسرو.
اردشیر را بکشت علتی بر وی پیدا گشت که یک لحظه اشکم او باز نایستادی. (فارسنامهء ابن البلخی ص109). معاویه او را باز فرمود داشتن تا چه پیدا گردد. (مجمل التواریخ والقصص). || مشخص گشتن. تمیز داده شدن :
سفال را بتپانچه زدن ببانگ آرند
ببانگ گردد پیدا شکستگی ز درست.
رشیدی سمرقندی.
- ناپیدا گشتن؛ مفقود گشتن : موسی گفت ملکا هامان ناپیدا گشته بود. (قصص الانبیاء ص109).

پیدا گفتن.

[پَ / پِ گُ تَ] (مص مرکب)آشکار گفتن. فاش گفتن :
عیب گویانم حکایت پیش جانان گفته اند
من خود این پیدا همی گویم که پنهان گفته اند.
سعدی.

پیدان.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان کرارج بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع در 15 هزارگزی جنوب خاوری اصفهان و 1 هزارگزی راه کرارج ببراگون. جلگه، معتدل. دارای 76 تن سکنه. آب آن از زاینده رود. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت. راه آن فرعی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

پیدا ندیدن.

[پَ / پِ نَ دی دَ] (مص مرکب) آشکار ندیدن :
چنین است رسم سرای کُهن
سرش هیچ پیدا نبینی ز بن.فردوسی.

پیدا نمودن.

[پَ / پِ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) بآشکارا آوردن. ممیز ساختن :
نور حق را نیست ضدی در وجود
تا بضد او را توان پیدا نمود.مولوی.

پیدا و پنهان.

[پَ / پِ وُ پَ / پِ] (ص مرکب) نهان و آشکار.
- پیدا و پنهان شدن؛ مخفی و آشکار گشتن :
بپیدا و پنهان شدن گرد شهر
ز هرچ آرزو داشت برداشت بهر.نظامی.

پیداور.

[پَ / پِ وَ] (ص مرکب) موجود و مهیا :
مردم چشم کواکب ریخت از باران اشک
بحر گفتا آدم آبی ز من پیداورست.
ملاطغرا (از آنندراج).
موی خود را بیجهت سنبل پریشان میکند
نی کسی مشاطه اش نی شانه ای پیداورست.
(از آنندراج).
چون کند در هند قصد طوف سلطان نجف
ناقهء صالح بپیش حجره اش پیداورست.
(از آنندراج).

پیداوسی.

[وَ / وِ] (اِ) درمی که در زمان کیان رایج بوده، و هر درمی به پنج دینار خرج میشده است. (برهان) :
هزار و صد و شصت قنطار بود
درم بد کزو پنج دینار بود
که بر پهلوی موبد پارسی
همی نام بردش به پیداوسی.فردوسی.
نخستین صد و شصت پیداوسی
که پیداوسی خواندش پارسی.فردوسی.
پراکنده افکنده پیداوسی
همه چرم پیداوسی پارسی.فردوسی.

پیدایش.

[پَ / پِ یِ] (اِمص) اسم از پیدا شدن. و از آن مشتقی نیست. اسم مصدر از پیدا شدن. عمل پیدا شدن. ظهور. تکون. تکوین. || سِفْر پیدایش؛ سِفْر تکوین. (تورات) «یعنی کتاب موجود شدن و یا خلقت ممکنات. نخستین کتابی است از کتب عهد عتیق و اسم عبری این کتاب بر شیث است یعنی در ابتدا و همان است اول لفظی که آن کتاب بدان شروع میشود...». (قاموس کتاب مقدس).

پی درآمدن.

[پَ / پِ دَ مَ دَ] (مص مرکب) (از...)؛ تعقب. (تاج المصادر). ارداف. (از منتهی الارب). تردیف. (دهار). اقتضاء. (منتهی الارب). اعقاب. رجوع به پی شود.

پی درپی.

[پَ / پِ دَ پَ / پِ] (ق مرکب)(1)پیاپی. یکی پس دیگری. متواتر. علی الاتصال. (آنندراج). مسلسل. دَمادَم. متعاقب یکدیگر. متتابع. متتالی. پشت سر یکدیگر :
چندگاه اینچنین برود و به می
هر شبم عیش بود پی درپی.نظامی.
مکافأة، کفاء؛ پی درپی نیزه زدن با هم. امعاط، انمعاط؛ پی درپی افتادن موی. امتعاط؛ پی درپی افتادن پشم. امتعال؛ پی درپی آبستن شدن زن. (منتهی الارب). تساقط؛ پی درپی افتادن. دبل؛ پی درپی زدن بر کسی عصا را. (منتهی الارب). هلب؛ پی درپی آوردن اسب رفتار را. (منتهی الارب). تکلح؛ پی درپی درخشیدن برق. استرعال؛ پی درپی رفتن گوسفند. || دُمادم :
دو راهرو که براهی روند در یک سمت
عجب نباشد اگر اوفتند پی درپی.
کمال اسماعیل.
(1) - Consecutif coup sur coup. .
(فرانسوی) Consecutivement

پیدرو.

[رُ] (اِخ) نام خلیفهء دوم عیسی علیه السلام :
نزدیک کمینه عالم تو
انتونی و پیدروست ملزم.
حاذق گیلانی (از آنندراج).

پیدن.

(اِخ)(1) بندر مقدونیه. رجوع به پیدنا و رجوع به ایران باستان ج2 ص913 شود.
(1) - Pydne.

پیدنا.

(اِخ)(1) پیدن. شهری از مقدونیه بر ساحل خلیج ترمائیک، و در آنجا پرسه بسال 168 ق.م. مغلوب پل امیل شد. رجوع به پیدن و رجوع به ایران باستان ج2 ص1196 و ج3 ص2023 و 2024 و 2163 شود. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: پیدنه یکی از قصبات قدیمی مقدونیه واقع در ساحل غربی خلیج سلانیک. در ابتدا جزء مستعمرات یونان بشمار میرفت، آرکلائوس اول از ملوک مقدونیه ضبط کرد و فیلیپ آنرا استوار ساخت. بسال 316 اولمپیاس مادر اسکندر از این قصبه از طرف کساندر محصور شده بود. مدت مدیدی مقاومت کرد اما سرانجام مقتول شد. و باز بسال 168 ق.م. پاولوس امیلیوس در این قصبه قوای پرسیوس را تار و مار ساخت و مقدونیه را تحت استیلای خویش درآورد. نام باستانی این قصبه کیترون بوده است و امروز بشکل یک قریهء بزرگ و موسوم به کیترو میباشد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pydna.

پیدنگوئیه.

[دَ یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 27 هزارگزی جنوب خاوری مسکون و 5 هزارگزی جنوب راه مالرو مسکون - کروک. دارای سی تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیدنی.

(اِخ) تیره ای از طایفهء هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص74).

پی دوازدهم.

[یِ دَ دَ هُ] (اِخ) (پاسلی)(1)پاپ مسیحی وی از 1939 م. بمسند پاپی نشست.
(1) - Pie XII (Pacelli).

پی دوم.

[یِ دُوْ وُ] (اِخ)(1) (انئاس سیلویوس پیکولومی نی) پاپ مسیحی از 1458 تا 1464 م. وی علیه دولت عثمانی تجهیز جنگ صلیبی کرد. عهدنامه هائی با برخی از دول منعقد ساخت و دوک دوبورگنی پادشاه فرانسه را برانگیخت تا خود بمیدان نبرد شتابد. او پیش از رسیدن بمقام کاردینالی دبیر امپراطور فردریک سوم بوده است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pie ll AEneas Sylvius Picolomini.

پی دهم.

[یِ دَ هُ] (اِخ) (سارتو)(1) پاپ مسیحی. از سال 1903 تا سال 1914 م. او ضد تجدد بود.
(1) - Pie X(Sarto).

پیدیاس.

(اِخ) نام بزرگترین نهر جزیرهء قبرس است، این نهر از کوه ترودس واقع در وسط جزیره سرچشمه گرفته ابتدا به طرف شمال غربی روان شود و از میان شهر لفکوشه بگذرد آنگاه بطرف مشرق متمایل گردد و در اثناء راه چند رشته رود از جانب راست بدان پیوندد و پس از طی مسافتی حدود صدهزار گز در ساحل شرقی جزیره و طرف شمالی ماگسه وارد دریا شود. (قاموس الاعلام ترکی).

پیر.

(ص، اِ) شیخ. شیخه. سالخورده. کلان سال. مسن. معمر. زرّ. مشیخه. (دهار). مقابل جوان. بزادبرآمده. دردبیس. فارض. اشیب. (منتهی الارب). کهام. ج، پیران :
پیر فرتوت گشته بودم سخت
دولت تو [ او ] مرا بکرد جوان.رودکی.
شدم پیر بدینسان و تو هم خود نه جوانی
مرا سینه پر انجوخ و تو چون چفته کمانی.
رودکی.
داد پیغام بسراندر عیار مرا
که مکن یاد بشعر اندر بسیار مرا
کاین فژه پیر ز بهر تو مرا خوار گرفت.
برهاناد ازو ایزد دادار مرا.رودکی.
من رهی پیر و سست پای شدم
نتوان راه کرد بی بالاد.فرالاوی.
برآنند کاندر ستخر اردشیر
کهن گشت و شد بخت برناش پیر.فردوسی.
همه مر گراییم پیر و جوان
بگیتی نماند کسی جاودان.فردوسی.
توانا بود هر که دانا بود
بدانش دل پیر برنا بود.فردوسی.
در آن محضر اژدها ناگزیر
گواهی نبشتند برنا و پیر.فردوسی.
براندیش کان پیر لهراسب را
پرستنده و باب گشتاسب را.فردوسی.
کس از نامدارانْش پاسخ نداد
مگر پیر گشته دلاور قباد.فردوسی.
برفتند هرکس که بد در سرای
مرآن پیر را سرشکستند و پای.فردوسی.
کسی سام یل را نیارست گفت
که فرزند پیر آمد از خوب جفت.فردوسی.
اگرچه گوی سرو بالا بود
جوانی کند پیر کانا بود.فردوسی.
چنین گفت داننده دهقان پیر
که دانش بود مرد را دستگیر.فردوسی.
بدیشان نگه کرد شاه اردشیر
دل مرد برنا شد از رنج پیر.فردوسی.
نگه کرد فرزانه ملاح پیر
ببالا و چهر و بر اردشیر.فردوسی.
چو آگاهی آمد بآزادگان
بر پیر گودرز کشوادگان.فردوسی.
بدو گفت طوس ای سپهدار پیر
چه گویی سخنهای نادلپذیر.فردوسی.
مگر مرد با دانش و یاد گیر
چه نیکوتر از مرد دانا و پیر.فردوسی.
پیری و درازی و خشک شنجی
گویی بگه آلوده لتره غنجی.منجیک.
سزد که بگسلم از یار سیم دندان طمع
سزد که او نکند طمع پیر دندان کرو.کسائی.
از دهان تو همی آید غساک
پیر گشتی ریخت مویت از هباک.طیان.
مادرتان پیرگشت و پشت بخم کرد
موی سر او سپید گشت و رخش زرد.
منوچهری.
چون نگه کرد بدان دختر کان مادر پیر
سبز بودند یکایک چه صغیر و چه کبیر.
منوچهری.
گفتم همی چه گویی ای هیز گلخنی
گفتا که چه شنیدی ای پیر مسجدی.
عسجدی.
پیرست و حق خدمت دارد. (تاریخ بیهقی ص369). ما پیران اگر عمر بیابیم بسیار آثار ستوده خواهیم دید. (تاریخ بیهقی ص393). من پیر شده ام و از من اینکار بهیچ حال نیاید. (تاریخ بیهقی).
... طمع پیر و جوان باز چو شیطان رجیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
نه فلان کرد و نه بهمان و نه پیر و نه جوان...
ابوحنیفه اسکافی.
با چنین پیران لابل که جوانان چنین...
ابوحنیفه اسکافی.
سپهبد برآمد بر آن تیغ کوه
بشد نزد آن پیر دانشپژوه.
(از لغت نامهء اسدی).
بخندید بر پیر و بر دردمند.اسدی.
خروشید و گفتا مرا خیر خیر
به بیغاره دشمن کهن خواند و پیر.اسدی.
گفت نه پیر و نه جوان میان این هر دو. (قصص الانبیاء ص119).
چو پیر گشتی و بیدار گشتی ای نادان
ترش بود پس هفتاد ناز و الغنجار.
عثمان مختاری.
جز بتدبیر پیر کار مکن
پیر دانش نه پیر چرخ کهن.سنائی.
گه با چهار پیر زبان کرده در دهن
گه با دو طفل در دهن افکنده ریسمان.
خاقانی.
جوان گر بدانش بود بی نظیر
نیاز آیدش هم بگفتار پیر.نظامی.
در خانقاه باغ نه صادر نه واردست
تا پیر بنیه گشت حریف گران برف.
کمال اسماعیل.
مرا گناه نباشد نظر بروی جوانان
که پیر داند مقدار روزگار جوانی.سعدی.
فضلهء مکارم ایشان به ارامل و پیران و اقارب و جیران میرسد. (گلستان).
بشنو که من نصیحت پیران شنیده ام
بیش از تو خلق دیده و پیش از تو دیده ام.
سعدی.
ندیدم چنین گنج و ملک و سریر
که وقفست بر طفل برنا و پیر.سعدی.
وای از آن پیران طفل ناادیب
گشته از قوت بلای هر لبیب.مولوی.
من پیر سال و ماه نیم، یار بیوفاست
بر من چو عمر میگذرد پیر ازان شدم.
حافظ.
پیرمردی زن جوان میخواست
گفتمش ترک این هوس خوشتر.ابن یمین.
بکش مگذار کاین سگ پیر گردد
که چون شد پیر غافل گیر گردد؟
غنج؛ پیر کلانسال. شیخ غاس؛ پیر فانی. ناقةٌ متهدمه؛ ناقهء پیر فانی. اهمام؛ سخت پیر شدن. همة، هم؛ پیر فانی. همامة، همومة، انهمام؛ پیر فانی. هلوف؛ پیر کلان سال. تهریم؛ پیر خرف گردانیدن. هرب؛ پیر کلان سال گردیدن. اهرام؛ پیر و کلان سال گردانیدن. هصو؛ پیر شدن. قرة؛ پیر سالخورده. ریبال؛ پیر ناتوان. قنسر، قنسری؛ پیر دیرینه. جلجاب؛ پیر زفت. نهبل، نهبلة؛ پیر کلانسال. شهیر؛ مرد پیر. جرضم؛ پیر بر جای مانده از لاغری و سخت پیر. شیخ کنع؛ پیر درترنجیده اندام. اجراز؛ بوقت مردن رسیدن پیر. تخجیة؛ پشت خم کردن پیر. نعثل؛ پیر گول. مسبه، مسبوه؛ پیر خرف. لبخ؛ پیر بزرگ سال گردیدن. هرم؛ سخت پیر. هدم؛ پیر سالخورده. دردح؛ پیر فانی. قذعمیل؛ پیر کهنسال. خدّب؛ مرد پیر. دبور؛ پیر شدن مرد. شاسف؛ پیر پوست بر استخوان خشک شده. تبتیة؛ پیر و ضعیف گردیدن. هدّ؛ پیر گردیدن. ادلهنان؛ پیر شدن. ذرء؛ پیر گردیدن. ذقن؛ پیر فانی. رجلٌ اذرء؛ مرد پیر. عسیف؛ پیر فانی. عنجش؛ پیرفانی یا ترنجیده پوست. عنجل؛ پیری که از کمی و برهنگی گوشت استخوانش برآمده باشد. (منتهی الارب).
- امثال: مثل پیر بیخواب.
پیری نداری پیری بخر.
پیران پیرایهء ملکند.
صاحب آنندراج گوید: سال آزمای، کهن، پالوده مغز از صفات اوست و اطلاق آن بر اشجار و شراب و غیره بنا بر مواقع استعمال است مثل لفظ جوان :
از آتش هر چنار پیرش
در تاب و تب آسمان چو شیرش.تأثیر.
صاحب قاموس کتاب مقدس گوید: پیر معروف است اشخاص پیر و سالخورده در میان عبرانیان و سایر اقوام محترم و معزز بوده اند. (ایوب 12:12 و 15:10). و جوانان در حین ورود پیران میبایست برپا شوند. (لاویان: 19:32). و اگر کسی نسبت بپیران بی احترامی و هتک حرمت می نمود مورد ملامت و سرزنش و محکوم بمجازات بود (تثنیه 28:50 مراثی ارمیا 5:12) و البته پیران نیز تکالیف مخصوصه نسبت بجوانان داشتند که میبایست مجری دارند و حکمتی که از تجربه تحصیل شود بسیار گرانبهاست (اول پادشاهان 12: 1 - 16. ایوب 32:7) مقابل تکالیف کلیسا و بعبارت اخری تکالیف دولت و ملت در ایام عهد عتیق و جدید بعهدهء پیران موکول بود. (قاموس کتاب مقدس).
- پیران دولت؛ بزرگان دولت : بیش کس نبود از پیران دولت که کاری برگذارد. (تاریخ بیهقی ص334). اکنون خوارزمشاه پیر دولت است آنچه رفت در باید گذاشت. (تاریخ بیهقی ص355).
- پیران قوم؛ قدماء آنان(1). سالخوردگان و معمرین آنان : سه تن از پیران کهن تر داناتر سوی یعقوب ننگریستند. (تاریخ بیهقی ص248).
- پیران ناحیه یا کشور؛ بزرگان آنجا. سالخوردگان بوم و بر :
من مرید دم پیران خراسانم از آنک
شهسواران را جولان بخراسان یابم.خاقانی.
|| دیرینه. قدیم. کهن. کهنه. سالیان بر او گذشته :
چنین است کردار این چرخ پیر
چه با اردوان و چه با اردشیر.فردوسی.
سفیده چو پیدا شد از چرخ پیر
چو زر آب شد روی دریای قیر.فردوسی.
بیار ای بت کشمیر شراب کهن و پیر
بده پُرّ و تهی گیر که مان ننگ و نبردست.
منوچهری.
ای که بر خیره همی دعوی بیهوده کنی
که فلان بودست از یاران دیرینه و پیر.
ناصرخسرو.
ساقی نبید پیر ده اکنون که شد جوان
این باغ پیر گشته بعمر جوان گل.
مسعودسعد.
|| مراد. مرشد. شیخ. (دهار). دلیل. پیشوا. امام. آنکه خود راهنماست و مرشد و راهنما ندارد. دستگیر. قطب. پیر طریقت. مقابل مرید. مقابل سالک، پیشوای طریقت صوفیه. امام و پیشوای صوفیان. شیخ تصوف(2) :
کسی کو پی رهبر و پیر گردد
ره راست او راست از خلق یکسر.
ناصرخسرو.
هیچ خصمی را این شغل نیاموزد خصم
هیچ صوفی را این کار نفرماید پیر.سوزنی.
خاطر من بگه نظم سخن
خانقاهیست پر از پیر و مرید.سوزنی.
پیری که پیر هفت فلک زیبدش مرید
میری که میر هشت جنان شایدش غلام.
خاقانی.
آن پیر ما که صبح لقائیست خضرنام
هر صبح بوی چشمهء خضر آیدش ز کام.
خاقانی.
وآن پیر کو خلیفه کتاب دل منست
چون صبحگاه سر بمناجات برگشاد.
خاقانی.
گر مریدی چنانک رانندت
برهی رو که پیر خوانندت.نظامی.
نقل است که او را نشان دادند که فلان جای پیر[ ی ] بزرگست از دور جای بدیدن او شد. (تذکرة الاولیاء عطار). پس میان خضر و او بسی سخن برفت و پیر او خضر بود علیه السلام که او را در این کار کشیده بود باذن الله تعالی. (تذکرة الاولیاء عطار).
هر که هست از فقیه و پیر و مرید
وز زبان آوران پاک نفس.سعدی.
گر ز پیش خود برانی چون سگ از مسجدسرا
سر ز حکمت برنگیرم چون مرید از حکم پیر.
سعدی.
از بیطاقتی شکایت پیش پدر برد. گلستان چ یوسفی ص 155). یکی را شنیدم از پیران مربی که مریدی را میگفت. (گلستان).
مریدی گفت پیری را چکنم کز خلایق
برنج اندرم از بس که بزیارتم همی آیند.
سعدی.
پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت
آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد.حافظ.
سر ز حیرت بدر میکده ها برکردم
چون شناسای تو در صومعه یک پیر نبود.
حافظ.
- امثال: بطفلی خدمت پیری نکردم به پیری خدمت طفلم ضروریست.
پیر نمی پرد، مریدان می پرانند.
پیر میسازد مریدان دسته می نهند.
پیر من خس است اعتقاد من بس است.
بی پیر مرو تو در خرابات هرچند سکندر زمانی.
|| مرشد و راهنما پیش زردشتیان. || پیغمبر در تداول یهودان ایران: به پیرم موسی.
-بی پیر؛ که بر راهی استوار نیست :
با شراب تازه زاهد ترشروئی میکند
کو جوانمردی که سازد کار این بی پیر را.
صائب.
- پیرخر؛ بزادآمده. فرتوت از کهنسالی : اگر پیرخر بار نکشد راه برد. (تاریخ سیستان).
-پیرسر؛ سالخورد. سپیدموی سر از پیری :
که هرگز کس اندر جهان آن ندید
نه از پیر سر کاردانان شنید.فردوسی.
- پیر کفتار؛ زنی سالخورده و زشت اندرون؟
- پیرگبر؛ پیر بی دین.
- گنده پیر؛ قشعة. (منتهی الارب). قندفیر(3).
وینم کهن گشته گنده پیر گران
دل مامی چگونه برباید.ناصرخسرو.
تا تو بدین فسونش ببر گیری
این گنده پیر جادوی رعنا را.ناصرخسرو.
این گنده پیر را ز کجا عنبر
پشکیست خشک ناقهء تاتارش.ناصرخسرو.
چه گویی که پوشیده این جامه ها را
همان گنده پیری چو کفتار دارد.
ناصرخسرو.
شفشلیق؛ گنده پیر فروهشته گوشت سست اعضا. (منتهی الارب).
|| و نیز در معنی سالخورده و هم در معنای مرید و پیشوا مضاف کلمات مخلتفه واقع شود چون: پیر تعلیم :
دل من پیر تعلیم است و من طفل زباندانش
دم تسلیم سر عشر و سر زانو دبستانش.
خاقانی.
- پیر خرد:شاه ملک بین بصبح پرده برانداخته
پیر خرد بین بمی خرقه درانداخته.خاقانی.
-پیر چرخ و پیران چرخ یا فلک:پیران هفت چرخ بمعلوم هشت خلد
یک ژندهء دوتایی او را خریده اند.خاقانی.
کوس چون صومعهء پیر ششم چرخ کزو
بانگ شش دانهء تسبیح ثریا شنوند.خاقانی.
بر سر این حکمنامه مهر نبندد
پیر ششم چرخ در قضای صفاهان.خاقانی.
-پیر خوش سیما؛ مجازاً دنیا و روزگار :
ببین باری که هر ساعت ازین پیروزه گون خیمه
چه بازیها برون آرد همی این پیر خوش سیما.
سنائی.
- پیر دِیر.؛ رجو ع به پیر دیر در ردیف خود شود.
- پیر عشق:پیر عشق آنجا بعرسی پاره میکرد آسمان
من نصیبه شانه دانی بی کمان آورده ام.
خاقانی.
- پیر میخانه.؛ رجوع به این کلمه در ردیف خود شود :
پیر میخانه همی خواند معمائی دوش
از خط جام که فرجام چه خواهد بودن.
حافظ.
- پیر میکده.؛ رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
- پیر می فروش.؛ رجوع به این کلمه در ردیف خود شود :
دی پیر می فروش که ذکرش بخیر باد
گفتا صبوح نوش و غم دل ببر ز یاد.حافظ.
-پیر دین:بدل بد رجوع تو کان پیر دین را
بجز استقامت عصایی نیابی.خاقانی.
- پیر مبارک قدم؛ پیر خجسته پی :
بفرمود تا مهتران خدم
بخواندند پیر مبارک قدم.سعدی.
- پیر محله.؛ رجوع به این کلمه در ردیف خود شود :
عالم شهر گو مرا وعظ مکن که نشنوم
پیر محله گو مرا توبه مده که بشکنم.سعدی.
-پیر مرند؛ پیری و مرادی مقیم شهر مرند بعهد خاقانی یا پیش از وی :
حکم حق رانش چون قاضی خوی
نطق دستانش چون پیر مرند.خاقانی.
- پیر مغان.؛ رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
- پیر هری؛ خواجه عبدالله انصاری. رجوع به پیر هری و رجوع به عبدالله انصاری شود.
|| پیر و پیغمبر. رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Les anciens
(2) - Guide. Directeur dans la vie contemplative. Chef des mystiques
.
(فرانسوی)
(3) - المعرب جوالیقی ص 272.

پیر.

[یَ] (اِ) پدر (در بعض لهجه های فارسی نظیر مازندرانی و سیادهنی و جز آن). اب :
مگذر ز سر عشق که گر درّ یتیمی
مانندهء این عشق ترا مار و پیر نیست.
مولوی.

پیر.

(اِخ) دهی از بخش سرباز شهرستان ایرانشهر واقع در21 هزارگزی شمال خاوری سرباز و 10 هزارگزی شمال راه مالرو سرباز به زابلی. کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه محصول آنجا غلات و خرما و ذرت. شغل اهالی زراعت. و راه مالرو است ساکنین از طایفهء سرباز هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیر.

(اِخ) دهی از دهستان کوشک بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 75 هزارگزی جنوب خاوری بافت، سر راه فرعی بافت به اسفندقه. کوهستانی، سردسیر. دارای 100 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راه فرعی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیر.

[یِ] (اِخ)(1) (سَن) یکی از اعزه و مقدسین نصاری است و مشهور به القنطره ای. چه از مردم قصبهء القنطره از قصبات اسپانیول است. وی بسال 1499 م. تولد یافته و در سنهء 1563 درگذشته بریاضت و تقوی مشهور است و برخی آثار دینی دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - St. Pierre.

پیر.

[یِ] (اِخ)(1) (سَن) یکی از ائمهء معصوم نصاری و ملقب به زرین کلام. وی از سنهء 433 تا 452 م. سمت اسقفی راونه را داشته و مردی فصیح و بلیغ بوده است و مواعظ و اندرزهای مشهور دارد، روز چهارم کانون اول را نصرانیان به احترام او تعطیل کنند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - St. Pierre.

پیر.

[یِ] (اِخ)(1) پتروس. پطرس.(2) یکی از حواریون است، برادر آندریاس از اصحاب حضرت عیسی علیه السلام. وی بصید ماهی اشتغال داشته و نام اصلی وی شمعون بوده است، و آن حضرت ویرا به کفاس که در زبان عبری بمعنی سنگ میباشد، مسمی فرمود، پس رومیان این کلمه را بزبان خود ترجمه کرده پتروس نامیدند و فرانسویها بشکل پیر و بهمان معنی استعمال نمودند. هنگام توقف حضرت مسیح در میان انبوه مردم پشت سر آن حضرت روان میشد چون هواخواهیش را معلوم کردند برای رهائی از چنگ خرده گیران در موقع انکار آمد و گفت: من اص ویرا نمیشناسم این گناهش بخشیده شد، و در عالم رؤیا از طرف آن جناب مأمور به نشر نصرانیت گردید و بمقام خلافت نایل گشت، پس با کمال جدیت به نشر و ترویج دین مسیح پرداخت تا آنجا که در یک روز در بیت المقدس سه هزار تن را ارشاد کرد، و معبد انطاکیه را تأسیس نمود و مدتی در آناطولی به نشر دین و هدایت و موعظه مشغول بود، بسال 42 م. بروم رسید، بعدها چند بار به مشرق زمین سفر کرد، و در سال 52 در محفل روحانیان نصاری منعقده در قدس حضور یافت، و بسال 65 به روم عودت نمود و در زمرهء مسیحیان از طرف نرون تعقیب و توقیف شد و پس از 8 ماه با پاولوس یکجا بخاچ وارون مصلوب و معدومش کردند، بعدها بر مدفن وی بزرگترین معبد جهانی را بنا کردند که بکلیسای سنت پیر یا سان پترو معروف شده است. وی را مؤسس مسند پاپی میدانند و روز 29 حزیران را به احترام او روز تعطیل میشمارند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pierre.
(2) - Petrus.

پیرآباد.

(اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان گندمان بخش بروجن شهرستان شهرکرد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

پیرآباد.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان سراوان واقع در 28 هزارگزی جنوب خاوری سراوان و دو هزارگزی جنوب شوسهء سراوان به کوهک. جلگه، گرمسیر، دارای 100 تن سکنه. آب آن از قنات محصول آنجا غلات و خرما و حبوبات و پنبه. شغل اهالی زراعت. و راه آن فرعی است. ساکنین از طایفهء صیادزائی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرآباد.

(اِخ) رجوع به موان شود. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

پیرآب گون.

(اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سردسیر بخش کهگیلویه شهرستان بهبهان. واقع در 76 هزارگزی شمال خاوری بهبهان و 30 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء آرو به بهبهان. کوهستانی، معتدل. مالاریائی، دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و برنج و پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بویراحمدی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرآسمنه.

[مَ نِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم بالای شهرستان شهرضا. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

پیرآغاجی.

(اِخ) دهی از دهستان گنجگاه بخش سنجبد شهرستان هروآباد واقع در 16 هزارگزی باختر مرکز بخش گیوی و پنجهزار گزی شوسهء اردبیل به هروآباد. کوهستانی، سردسیر. دارای 323 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن ارابه رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرآلقر.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان ایردموسی بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 12 هزارگزی باختر اردبیل و 4 هزارگزی شوسهء اردبیل به تبریز. کوهستانی، معتدل. دارای 852 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کاریر. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرآموز.

(اِ مرکب) علمی که کسی در زمان پیری بیاموزد. (آنندراج). || (ن مف مرکب) که از پیر آموخته باشد. که پیر تعلیم دهد :
در مکافات آن جهان افروز
خواند بر شه فسون پیرآموز.نظامی.

پیرا.

(نف مرخم) صفت فاعلی دائمی از پیراستن. مخفف پیراینده. پیراینده. که پیراید. یعنی کم کننده از چیزی برای زینت. (غیاث). صاحب آنندراج گوید: بمعنی پیراینده و آن کسی است که چیزی را کم کند بواسطهء خوش آیندگی همچون دلاک و سرتراش که موی زیادتی را بسترد و باغبان که شاخهای زیادتی را ببرد، برخلاف مشاط که چیزی بیفزاید و آن را آراستن گویند چنانکه شبی ایاز در حالت مستی به امر سلطان محمود زلف خود ببرید علی الصباح سلطان بخود آمد و بس دلتنگ شد حکیم عنصری به این رباعی سلطان را بر سر عیش آورد :
کی عیب سر زلف بت از کاستن است
چه جای بغم نشستن و خاستن است
روز طرب و نشاط و می خواستن است
کاراستن سرو ز پیراستن است.
و این دو را پیرایه و آرایش نیز گویند و هر دو بمعنی امر نیز آید یعنی بپیرا یا بیارای. (آنندراج) :
برده رضوان بهشت از پی پیوندگری
از تو آن فضله که انداخته بستان پیرا.
انوری.
که تا روشنک را چو روشن چراغ
بیارند با باغ پیرای باغ.نظامی.
منم سرو پیرای باغ سخن
بخدمت کمر بسته چون سرو بن.نظامی.
این کلمه را ترکیباتی است چون:
آذرپیرا. بستان پیرا. پوست پیرا. پوستین پیرا. چمن پیرا. سروپیرا. کارپیرا ناخن پیرا :
آتش بسته گشاید همه کار
کارپیرای(1) تو زر بایستی.
خاقانی (دیوان ص879).
|| برنده. (شرفنامهء منیری). || (فعل امر) امر از پیراستن. (برهان). بپیرای. (آنندراج). || (ن مف مرخم) ساخته و پرداخته. (آنندراج). || (اِمص) ساختن و پرداختن و منقح کردن و چیزی را از عیب خالی نمودن. (برهان).
(1) - ن ل: کارفرمای.

پیرا.

[پیرْ را] (اِخ)(1) نام موضعی در جزیرهء لس بس از توابع یونان. مم نن سردار داریوش سوم این موضع را تسخیر کرده. (ایران باستان ج2 ص1281).
(1) - Pyrrah.

پیرا.

[پیرْ را] (اِخ)(1) نام دختر اپی میته و پاندور، زن دکالیون. رجوع به دکالیون شود.
(1) - Pyrrha.

پیرائی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان هیدوج بخش سوران شهرستان سراوان واقع در 25 هزارگزی جنوب خاوری سوران و 20 هزارگزی خاوری راه مالرو ایرافشان به سوران. دارای 25 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرائی.

(حامص) حاصل پیراستن. چون سرو پیرائی و جز آن. رجوع به پیرایی شود.

پیرائیدن.

[دَ] (مص) پیراستن. رجوع به پیراهیدن و رجوع به پیراستن شود.

پیرابوالفضل.

[اَ بُلْ فَ] (اِخ) حسن سرخسی. از مشایخ سرخس و پیر صحبت شیخ ابوسعید ابی الخیر است. (غزالی نامه ص100).

پیراحمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن اتابک پشنگ بن سلغرشاه بن اتابک احمد از اتابکان لر بزرگ. وی از سال 792 تا 798 ه . ق. امارت داشته است. رجوع بتاریخ مغول اقبال ص448 و تاریخ عصر حافظ ج1 ص 440 شود.

پیراحمد.

[اَ مَ] (اِخ) قرامان. از شاهزادگان قرامان، دشمنان قدیم و دیرین آل عثمان و مورد حمایت اوزون حسن آق قوینلو. (از سعدی تا جامی ص 454). صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: پیراحمد پسر ابراهیم بک از بیکهای قره مان است و مادرش دختر سلطان مرادخان بوده، و در زمان سلطان محمدخان ثانی مدتی سمت بیکی قره مان را داشته، و در محاربهء با اوزون حسن مغلوب شده و با پادشاه پیمانها بسته و بدفعات شکسته، و مایل به اتفاق و همدستی با برخی از اجانب بوده و از اینرو احمدپاشا با عساکر ویرا در قلعهء منان دربندان ساخت وی پس از مدتی مقاومت از روی نومیدی خود را از دیوار قلعه بزیر افکند و بمرد. (قاموس الاعلام ترکی).

پیراحمدبیک.

[اَ مَ بَ] (اِخ) از نواب امیرسلطان للهء شاهزاده طهماسب میرزای صفوی. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص577 و 579 و 583 و 594). و نیز رجوع به کتاب رجال حبیب السیر ص238 شود.

پیراحمدخواجه حسین.

[اَ مَ خوا / خا جَ حُ سَ] (اِخ) از سرداران شاه اسماعیل صفوی. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص288).

پیراحمد خوافی.

[اَ مَ دِ خوا / خا] (اِخ)خواجه غیاث الدین. وی در سال 820 ه . ق. به اتفاق خواجه احمد داود وزارت خاقان سعیدمیرزا شاهرخ بن امیرتیمور گورکانی یافت و در سال 857 میرزاابوالقاسم بابر بعلت رنجشی که ازو در خاطر داشت ویرا مؤاخذت کرد و بزجر و تعذیب مبلغ دویست تومان کپکی از وی بگرفت و دیگر چیزی میطلبید تا آن جناب بواسطهء اعراض نفسانی و دیگر اسباب ناتوانی جهان فانی را بدرود کرد و در عمارت سرفراز شیخ زین الدین خوافی که بنا کردهء معمار همتش بود مدفون گشت. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص60 و 601 ج4 ص412، 27، 41، 48 و 197). و نیز رجوع به غیاث الدین... و رجوع به دستورالوزراء ص353 و تاریخ عصر حافظ ج1 ص392 حاشیه و کتاب رجال حبیب السیر ص 66 شود.

پیراحمد ساوه ای.

[اَ مَ دِ وَ] (اِخ) نام مردی که از جانب امیرتیمور گورکان والی همدان و قم و کاشان و قزوین گردیده است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص 442).

پیراحمدکندی.

[اَ مَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو. واقع در 5/39 هزارگزی شمال باختری ماکو. دره و کوهستانی، سردسیر، سالم. دارای 310 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و بزرک. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن شوسه است. دبستان و پاسگاه سربازی دارد و 5/3 هزار گز مرز مشترک ایران و ترکیه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیراحمد ورساق.

[اَ مَ ؟] (اِخ) داروغهء ری بعهد ابوالغازی سلطان حسین میرزا. وی بفرمان سلطان بدیع میرزا سلطان بابر برلاس و شیخ عبدالله بکاول را بشکست. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص394).

پیراختن.

[تَ] (مص) فراغ. (تاریخ بیهقی. مندرج در کتاب پارسی نغز).

پیرار.

(اِ، ق) پیرارسال. سال پیش از پارسال. دو سال پیش از سال حاضر. عام عام اول. (مهذب الاسماء) :
سال امسالین نوروز طربناکترست
پار و پیرار همی دیدم اندوهگنا.منوچهری.
نوروز را بگفت که در خاندان ملک
از فرّ و زینت تو که پیرار بود و پار.
منوچهری.
چو حورا که آراست این پیرزن را؟
همان کس که آراست پیرار و پارش.
ناصرخسرو.
شدت پار و پیرار و امسال اینک
روش بر ره پار و پیرار دارد.ناصرخسرو.
از تاک رز انگور نو امسال خوش آمدت
هرچند کزو پار همین آمد و پیرار.
ناصرخسرو.
هنوز یاری پیرار رفتی از پیشم
چرا همی طلبی مر مرا بدین بگهی.
ناصرخسرو.
هرگز نیامدست و نیاید گذشته بار
بر قول من گوا بس پیرار و پار من.
ناصرخسرو.
تا سال پیرار بحضور امیران... این قصه بوجهی بگفت که بسی مردم جامه ها چاک کردند. (کتاب النقض ص 406).
بنده ات بود گرسنه پیرار
پار زن کرد و بچه زاد امسال.
کمال اسماعیل.
ز لب امسالم از چه بوسه نداد
که به پیرار داد و در پارش.شیبانی.
|| روز پیش از دی که آنرا پریر نیز گویند. (شرفنامه). اما ظاهراً پار و پیرار جز در مورد سال بکار نرفته است.

پیرارسال.

(اِ مرکب، ق مرکب) پیرار. سال پیش از سال گذشته. دو سال قبل از سال حاضر. سال پیش از پارسال. عام عام اول :
پیرارسال کو سوی ترکان نهاد روی
بگذاشت آب جیحون با لشکری گران.
فرخی.

پیر ارمیت.

[یِ اِ] (اِخ) (یعنی پیر منزوی)(1)نام راهبی موجد و مشوق جنگهای صلیبی، جنگهایی که خانمانهای بی حد و حصری را بسوخت، این متعصب نادان در حدود 1050 م. در آمیان متولد شد ابتدا بسپاهیگری و بعد براهبی مشغول گردید؛ و بسال 1093 هنگام بازگشت از سیاحت قدس، بطریق وی را مأمور رساندن نامه ای بپاپ ساخت و بدین مناسبت اوضاع قابل ترحم نصارای شرق را در درجهء افراط برای پاپ اوریان دوم تشریح و تصویر کرد و پاپ ویرا بتهیج و تحریک عالم نصارا علیه مسلمانان مأمور کرد، در نتیجه وی ریسمانی بکمر خود بست و با پای برهنه بگردش در بلاد اروپا پرداخت و مردم را بجنبش و تعصب میداشت از این روی جمع کثیر فراهم آمدند و روی به اراضی مقدسه نهادند ولی نه پول کافی و نه ارزاق لازم، هیچ کدام موجود نبود ناگزیر بقوت لایموت بقایای لشکر خود را بمجارستان و بلغارستان رسانید و آنجا چنان متفرق و پریشان شدند که هنگام وصول بقسطنطیه تنها خود او ماند و بس با وجود این هیجان و رستاخیزی که در اروپا بپا ساخت خاموش شدنی نبود عساکر اهل صلیب پشت سر هم میرسیدند و جنگ اول اینان با مسلمانان در انطاکیه و بیت المقدس شروع شد. پیرارمیت هم در این محاربه شرکت کرد و در موقع عودت به اروپا در دیر نوموتیه واقع در نزدیکی هوی که از تأسیسات خود او بود رخت اقامت افکند و بسال 1115 درگذشت. در مولدش آمیان، بسال 1854 م. مجسمهء وی را برپا ساخته اند.
(1) - Pierre l'Ermite.

پیراستگی.

[تَ / تِ] (حامص) حالت و چگونگی پیراسته. رجوع بپیراسته شود.

پیراستن.

[تَ] (مص)(1) مقابل آراستن. پیرایستن. کم کردن از چیزی برای زینت و خوش آیند شدن و زیبا گشتن چون پیراستن موی سر و درخت و جز آن. پیرایش کردن. نازیبا دور کردن. (شرفنامه). تنقیح. تهذیب. زینت کردن با کاستن نه افزودن که آرایش باشد. کم کردن برای خوبی. آراستن با کم کردن فضول. خشودن. (آنندراج). اصلاح کردن :
کی عیب سر زلف بت از کاستن است
چه جای بغم نشستن و خاستن است
وقت طرب و نشاط و می خواستن است
کاراستن سرو ز پیراستن است.عنصری.
چو نوشروان بعدل و داد گیتی را بیارائی
بتیغ تیز باغ پادشاهی را بپیرائی.فرخی.
روی گل سرخ بیاراستند
زلفک شمشاد بپیراستند.منوچهری.
تیر را تا نتراشی نشود راست همی
سرو را تا که نپیرائی والا نشود.منوچهری.
تیر عقل من بپند و برفق
شاخ جهل ترا بپیراید.ناصرخسرو.
بپیرای از طمع ناخن بخرسندی که از دستت
چو این ناخن بپیرائی همه کارت بپیراید.
ناصرخسرو.
و موی و ناخن بپیرایند. (مجمل التواریخ والقصص).
چو همکاسهء شاه خواهی شدن
بپیرای ناخن فروشوی دست.
(کذا شاید: فروشو بدن).نظامی.
سرو پیراستی سمن کشتی
مشک سودی و عنبر آغشتی.نظامی.
سرو شادابی و گمان بردی
که ترا هیچ غم نپیراید.خاقانی.
دبول؛ پیراستن هر چیز. (منتهی الارب). || زیادتی بریدن. (شرفنامه). سرشاخه زدن(2). کم کردن شاخ و برگ زائد. پاک کردن درخت از شاخهای زائد. شاخ های زیادتی درخت را بریدن و زدن. باز کردن شاخ و برگ زائد و زرد شدهء آن. فرخو کردن: تبییت؛ پیراستن تاک رز. خشاره کردن.(3) (از منتهی الارب). تجرید؛ پیراستن درخت. (منتهی الارب). عفاز؛ پیراستن خرمابنان. تحصیل؛ پیراستن درخت. (منتهی الارب). عضد؛ پیراستن خار. (تاج المصادر). تعریب؛ پیراستن شاخ تا درخت آزاد شود. || ستردن موی با تیغ :
بزی در ظل سرسبزی و ملک آرای چندانی
که تیغ آفتاب از نور گیتی را بپیراید.
سیدحسن غزنوی.
احفا؛ پیراستن ریش و بروت بریدن. (از منتهی الارب). و نیز رجوع بشواهد شعری فوق شود. || مطلق زینت کردن. تحلی. زینت کردن بدو کاستن :
یک آهو که از یک دروغ آیدا
بصد راست گفتن نپیرایدا.ابوشکور.
بفرمود تا تخت شاهنشهی...
....................
بدیبای رومی بیاراستند
کلاه کیانی بپیراستند.فردوسی.
همی گفت و زودش بیاراستند
سر مشک بر گل بپیراستند.فردوسی.
بکام دل از جای برخاستند
جهانی به آیین بپیراستند.فردوسی.
یکی ژنده پیلی بیاراستند
برو تخت زرین بپیراستند.فردوسی.
همه پشت پیلان بیاراستند
بدیبای رومی بپیراستند.فردوسی.
بدیبای چینی بیاراستند
طبقهای زرین بپیراستند.فردوسی.
چپ و راست لشکر بیاراستند
همی خویشتن را بپیراستند.فردوسی.
یکی جای خرم بپیراستند
پسندیده خوانی بیاراستند.فردوسی.
هنرتان بدیباست پیراستن
دگر نقش بام و درآراستن.اسدی.
و همت بر کم آزاری و بپیراستن راه آخرت مقصور شود. (کلیله و دمنه).
مبارک حضرتا ایام در ظل تو آساید
مقدس خاطرا اسلام را رای تو پیراید.
خاقانی.
|| دباغت دادن چرم. (شرفنامه). محس. (منتهی الارب). پاک کردن چرم از پشم و موی. دبغ. (منتهی الارب). دباغ. (منتهی الارب). دباغت. منأ. (منتهی الارب). دباغه دادن. آش نهادن پوست(4): سلم؛ پیراستن پوست بدرخت سلم. (منتهی الارب). قرظ؛ پیراستن ادیم ببرگ سلم، یعنی رنگ دادن چرم. دبغ جلد؛ پیراستن ادیم. دبغة؛ یکبار پوست پیراستن. (منتهی الارب). ظیان؛ گیاهی است که ببرگ آن پوست پیرایند. دبغ الاهاب؛ پیراستن پوست را. (منتهی الارب). عنث، علث؛ پیراستن مشک را به ارطی. تعلبک؛ نیک پیراستن مشک را. (منتهی الارب). || دباغت یافتن. (شرفنامه). || پیراستن دل از غم و آزرم و جز آن زدودن اندوه از آن پاک کردن :
زبان را بخوبی بیاراستن
دل تیره از غم بپیراستن. فردوسی.
همه راستی باید آراستن
ز کژی دل خویش پیراستن.فردوسی.
نشستند بر خوان و می خواستند
زمانی دل از غم بپیراستند.فردوسی.
بتاراج و کشتن بیاراستند
از آزرم دلها بپیراستند.فردوسی.
|| زدودن. روشن کردن. صیقلی کردن :
همه شب همی لشکر آراستند
همی جوشن و نیزه پیراستند.فردوسی.
بفرمود تا لشکر آراستند
سنان و سپرها بپیراستند.فردوسی.
درم دادن و تیغ پیراستن
ز هر پادشاهی سپه خواستن.فردوسی.
|| درپی کردن. وصله و رفو کردن. دوختن دریدگیها :
کهن جامهء خویش پیراستن
به از جامهء عاریت خواستن.سعدی.
شرمم از خرقهء آلودهء خود می آید
که برو وصله بصد شعبده پیراسته ام.حافظ.
جامه بر هم پیراستن، رقعه رقعه دوختن چون جامهء درویشان : سلیمان... از کسب دست خود بدو نان جوین قناعت کردی و جامه بر هم پیراستی و سرافکنده رفتی بخضوع و خشوع. (ابوالفتوح رازی). || تنبیه کردن. سیاست کردن :
بفرمودش که خواهر را بفرهنج
بشفشاهنگ فرهنگش درآهنج
همیدون دایه را لختی بپیرای
به بادافراه بر حالش مبخشای
که گر فرهنگشان من کرد بایم
گزند افزون ز اندیشه نمایم.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
.
(فرانسوی)
(1) - Tanner. Decorer .
(فرانسوی)
(2) - emonder .
(فرانسوی)
(3) - Tailler l'arbre
(4) - Tanner. Megir. Megisser (فرانسوی).

پیراستنی.

[تَ] (ص لیاقت) درخور پیراستن. که توانش پیراست.

پیراسته.

[تَ / تِ] (ن مف) نعت مفعولی از پیراستن. مهذب. مقابل آراسته. متحلی. متحلیة. مقذذ. (منتهی الارب) :
جهاندار خاقان مرا خواسته است
سخنها ز هر گونه پیراسته است.فردوسی.
خانهء پیراسته همچون نگار
منتظر خانه فروش توام.عطار.
|| نازیبا بریده. (شرفنامه). شاخهای زاید بریده. زده. باغی که شاخهای زیادتی آن را بریده و علفهای زیادتی آنرا چیده و صفا داده باشند. درختی که آنرا پر کاوش کرده باشند یعنی شاخهای زیادتی آن را بریده باشند. (برهان)(1) :
نه زمینی ز تو آراسته گشت
نه درختی ز تو پیراسته گشت.جامی.
|| مجازاً، اصلاح شده. مرتب گردانیده و ساخته و پرداخته. (برهان) :
ای جهان از عدل تو آراسته
باغ ملک از خنجرت پیراسته.انوری.
یخضود؛ آنچه از چوب تر پیراسته باشند یا از درخت شکسته شده باشد. (منتهی الارب). || پاک شده از مو و پشم. زدوده. || درپی کرده. رفوکرده. وصله کرده. پینه زده :
شرمم از خرقهء آلودهء خود می آید
که برو وصله بصد شعبده پیراسته ام.حافظ.
|| زدوده. صیقل داده (شمشیر و جز آن). || زدوده (از غم) :
ز خوبیّ آن کودک و خواسته
دل او ز غم گشته پیراسته.فردوسی.
|| مدبوغ. آش نهاده: صله؛ پوست خشک ناپیراسته. مسک دبیغ؛ پوست پیراسته. (منتهی الارب). اندباغ؛ پیراسته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) :
قومی که چو روبه بتو بر حیله سگالند
پیراسته بادند چو سنجاب و چو قاقم.
سوزنی.
|| مهیا. بسیجیده. آماده :
خود تو آماده بوی و آراسته
جنگ او را خویشتن پیراسته.رودکی.
|| پاک و صافی شده. ساخته و پرداخته :
ز مرگ آن نباشد روان کاسته
که با ایزدش کار پیراسته.فردوسی.
|| بصلاح. دور از آلودگیها. دور از نازیبائی ها :
اگر چه جریره ست پیراسته
ازین انجمن مر ترا خواسته.فردوسی.
فلان جوانی است آراسته و پیراسته؛ بصلاح و دور از عیب و زشتی و آلودگی. || مزور. مزخرف. برساخته :
چنین گفت: الها به آلای خویش
به اجلال و اعزاز و نعمای خویش
که گویا کن این گرگ را تا ازوی
کنم این سخن را همی جستجوی
بدانم که این گفتهء راستست
و یا نه دروغ است پیراسته است.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| پیراستهء شهر؛ سواد. (دهار). فصیل (؟) بود و دیوار کوچک پیش بارو و در میان بازار که پوشانیده باشند (؟) (لغت نامهء اسدی) :
گر زآنکه به پیراستهء شهر برآیی
پیراسته آراسته گردد ز رخانت.بوشعیب.
|| دهی که در آن نخلستان بسیار باشد. بیراسته. (برهان).
(1) - Arbre taille. Arbre emonde (فرانسوی).

پیراسته شدن.

[تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) مقابل آراسته شدن. رجوع به پیراسته شود.

پیراسحاق.

[اِ] (اِخ) دهی از دهستان علمدار گرگر بخش جلفا شهرستان مرند. واقع در 38 هزارگزی شمال باختری مرند و 10 هزارگزی خط آهن جلفا - تبریز. کوهستانی. معتدل. دارای 407 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیر اسملو.

[اِ مِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان چهاردانگهء بخش هوراند شهرستان اهر. واقع در 17 هزارگزی شمال هوراند و 5/30 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل، دارای 25 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرافشانی.

[اَ] (حامص مرکب) کار جوانانه کردن در پیری. (آنندراج). کارهای جوانان در هنگام پیری کردن :
خزان آمد گریبانی به رندی چاک خواهم زد
بمن ده می که پیرافشانی چون تاک خواهم زد.
بابافغانی (از آنندراج).

پیراک.

[پَ] (اِخ)(1) کرسی بلوک لُت، ناحیهء گوردن بفرانسه دارای 719 تن سکنه.
(1) - Payrac.

پی راکاوا.

[پَ] (اِخ)(1) محلی از آلپ ماریتیم، از بلوک لوسرام (ناحیهء نیس). دارای ایستگاه سنجش ارتفاع.
(1) - Peira - Cawa.

پیراگندن.

[گَ دَ] (مص) متفرق ساختن. پریشان کردن. افشانیدن. (برهان). پراگندن. پراگنده ساختن :
دلم ز گردش ایام ریش بود فلک
نمک نگر که چگونه بر آن بپیراگند.
خلاق المعانی.

پیرالوان.

[اَ] (اِخ) دهی از بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 33 هزارگزی شمال باختری اردبیل و 9 هزارگزی اردبیل به خیاو. کوهستانی، معتدل. دارای 242 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرام.

(اِخ)(1) عاشقی مثلی از مردم بابل و معشوقهء او مسماة به تیسبه بود. آنگاه که تیسبه دچار شیری شرزه گردید و از وی بگریخت، چادر خویش بر جای ماند و چون پیرام بدانجا رسید و چادر معشوقه بدید گمان برد که شیر او را بدریده است خود را بکشت. و وقتی که تیسبه بازگشت و جسد خونین عاشق خویش بدید او نیز خویشتن را بکشت. قصهء جانسوز این عاشق و معشوق را اُوُید شاعر لاطینی بشعر کرده است. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: بنا بگفتهء افسانه طرازان پیرام جوانی است از جوانان شهر بابل قدیم که بدختری موسوم به تیسبه عشقی مفرط داشته است اما قبیلهء طرفین دو خصم آشتی ناپذیر بودند و لذا دو دلداده بملاقات یکدیگر نایل شدن نمیتوانستند و عاقبة الامر وعدهء دیداری زیر سایهء درخت توتی واقع در بیرون شهر نهادند. در روز موعود تیسبه قبل از عاشق بیقرار خود بمیعاد رسید و ناگاه با شیری روبرو گردید اما بیدرنگ چادر از سر بیفکند و بگریخت، شیر آنرا با دندان پاره پاره کرد و در این حال پیرام از راه رسید و منظره ای وحشتناک را دید و چنان پنداشت که شیر کار معشوقهء عزیز ساخته است پس از فرط حزن و اندوه خود را بکشت، در این میان تیبسه بازگشت و از مشاهدهء جان سپردن عاشق بیچاره چنان خود را باخت که با همان حربه کار خود را ساخت. راویان گویند که پس از این واقعهء جانسوز توت سفید آن درخت مبدل بتوت سیاه گردید. اُوید شاعر معروف لاتن این داستان را برشتهء نظم درآورده است و کلمهء پیرام باید تحریفی از بهرام باشد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pyrame.

پیرامام.

[اِ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 24 هزارگزی جنوب الیگودرز. کنار راه مالرو پرت پل به جاخشک. کوهستانی، معتدل. دارای 138 تن سکنه. آب آن از چاه و قنات محصول آنجا غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرامن.

[مُ / مَ] (اِ)(1) پیرامون. اطراف و گرد چیزی. حوالی. حول. گرداگرد چیزی. (اوبهی). دوروبر. دوره. دور. گرد. دورتادور. جوانب. گردبرگرد : زرنگ شهری با حصار است و پیرامن او خندق است. (حدود العالم).
گفتم نایمت نیز هرگز پیرامنا
بیهده گفتم من این بیهده گویا منا
ما را گفتی میا بیش بدین معدنا
ما را دل سوخته است عشق و ترا دامنا.
ابوالحسن اورمزدی.
بدوزخ درون زشت آهرمنا
نیارستمش گشت پیرامنا.دقیقی.
ببندید با یکدگر دامنا
نمانید بدخواه پیرامنا.فردوسی.
یلانی که بودند خنجرگذار
بگشتند پیرامن کارزار.فردوسی.
برید آن سر شاهوار از تنش
نیامد یکی خویش پیرامنش.فردوسی.
ز دو لشکر از یار و فریادرس
به پیرامن اندر ندیدند کس.فردوسی.
هر آنکس که پیرامنش بد براند
خود و دایه و شاه جمشید ماند.فردوسی.
بپیرامن دژ یکی راه نیست
وگر هست از ما کس آگاه نیست.فردوسی.
بیامد بپیرامن طیسفون
سپاهی ز انداز دانش فزون.فردوسی.
ور زانکه بغردی بناگاهان
پیرامن او هزبر یا ببری.منوچهری.
و پیرامن وی مهاجرین و انصار. (تاریخ سیستان).
هر آنکس که پیرامنش بد براند
خود و دایهء جادو و شاه ماند.اسدی.
مر این ماهی خرد را دشمنست
همه روز گردانش پیرامنست.اسدی.
تا تن من گشت بپیرامنش
دیو نگشتست بپیرامنم.ناصرخسرو.
و صد مرد سلاح در زیر جامه پوشیده پیرامن انوشروان مرتب بودند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 90). و دیگر لشکرها دورویه پیرامن مزدکیان که بر خوان نشسته بودند درگرفتند. (ایضاً ص90). و پیرامن آن همه عمارتهاست و چشمه ها و آبهای روان. (ایضاً ص155). بحکم آنکه فیروزآباد در میان اخره نهاده است که پیرامن آن کوهی گردبرگرد درآمده است. (ایضاً ص137). همگان پیرامن دیر درآمدند و آواز داد که من ابرویزم. (فارسنامهء ابن البلخی ص101).
کند از غالیه پیرامن گل را پرچین
تا کس از باغ رخش گلشن (؟) و گلچین نکند.
سوزنی.
حاجب آلتونتاش و ارسلان جاذب پیرامن حصار او فراگرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص343). قومی را دیدم پیرامن من نشستند و با من بتلطف درآمدند (ترجمهء تاریخ یمینی). (فرشتگان عرش آشیان پیرامن وی صف اندر صف عاکف و واصف (ترجمهء تاریخ یمینی ص 448). شبی پیرامن قصر او فراگرفتند و اسباب و مضارب و مراکب او غارت کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص370). پیرامن هر مربعی از مربعات آن خطی از زر درکشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص422). بوقت حاجت پیرامن آن طوف کرده تضرع و زاری نموده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 415). با لشکری جرار پیرامن مأمن او درآمد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص33). پیرامن آن خندقی عمیق بود که اندیشه در مجاری آن بپایان نمیرسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص56). بفرمود تا طایفه ای از لشکر پیرامن آن اوباش بر آمدند و همه را بقتل آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص208). پیرامن قصریکه خوابگاه او بود فراگرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص159). چون منتصر را خبر شد لشکری بسیار پیرامن خیمهء او درآمده بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص234). پیرامن آن خندقی بعید قعر کشیده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص249). لشکر سلطان چون دایره پیرامن نقطهء آن حصار درآمدند. (ترجمهء تاریخ یمینی). سلطان پیرامن آن قلعه فراگرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص249). چون گریبان پیرامن او فراگرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 287).
در کوی هوس دام هوانست نهاده
بیهوده بپیرامن آن دام چه گردی.
عبدالواسع جبلی.
نای است یکی مار که ده ماهی خردش
پیرامن نه چشم کند مار فسائی.خاقانی.
پیرامن کویش بشب، خصمان خاقانی طلب
هرجا که گنجست ای عجب، ماریست پیرامون او.
خاقانی.
مرا صد دام در هر سو نهادی
هزاران دانه پیرامن فشاندی.خاقانی.
پران ملک پیرامنش، چون چرخ دائر بر تنش
چون بادریسه دشمنش، یک چشم بینا داشته.
خاقانی.
گه گه کن از باغ آرزو آن آفتاب زردرو
پیرامنش ده ماه نو هر سال یکبار آمده.
خاقانی.
اصحاب فیل بین که به پیرامن حرم
کردند ترکتاز و نه درخورد کرده اند.خاقانی.
هست بپیرامنش طوف کنان آسمان
آری بر گرد قطب چرخ زند آسیاب.
خاقانی.
وز پی آن تا ز دیو آزشان باشد امان
خط افسون مدیح صدر پیرامن کشید.
خاقانی.
بلشکر بفرمود تا صدهزار
درآیند پیرامن آن حصار.نظامی.
یکی لحظه پیرامن بام گشت
نظر کرد از آن بام بر کوه و دشت.نظامی.
ایشان که سلاح کار بودند
پیرامن او حصار بودند.نظامی.
نبود از تیغها پیرامن شاه.
بیک میدان کسی را پیش و پس راه.نظامی.
گفتا مکن ای سلیم دل مرد
پیرامن این حدیث ناورد.نظامی.
پیرامن هرچه ناپدیدست
در دامن عصمتش کشیدست.نظامی.
بهشتی شده بیشه پیرامنش
دگر کوثری بسته بر دامنش.نظامی.
بمیر پیشتر از مرگ تا رسی جائی
که مرگ نیز نیاردت گشت پیرامن.
جمال الدین عبدالرزاق.
پادشاه باید تا کرگسی باشد بپیرامن او مردار نه مرداری باشد بپیرامن او کرگس. (عقدالعلی).
در میر و وزیر و سلطان را
بی وسیلت مگرد پیرامن.سعدی.
مرا دستگاهی که پیرامنست
پدر گفت میراث جد منست.سعدی.
چون برآمد ماه نو از مطلع پیراهنش
چشم بد را گفتم الحمدی بدم پیرامنش.
سعدی.
عدو زنده سرگشته پیرامنت
به از خون صد کشته در دامنت.سعدی.
دلی که دید که پیرامن خطر میگشت
چو شمع زار و چو پروانه دربدر میگشت.
سعدی.
ز دلهای شوریده پیرامنش
گرفت آتش شمع در دامنش.سعدی
چو ابر زلف تو پیرامن قمر میگشت
ز ابر دیده کنارم به اشک تر میگشت.
سعدی.
بزمگاهی دلنشان، چون قصر فردوس برین
گلشن پیرامنش چون روضهء دارالسلام.
حافظ.
چون شناور نیستی پیرامن جیحون مگرد.
مغربی.
می بیاور که خبر میدهد ایام بهار
لطف آن سبزه که پیرامن گلزار گرفت.یغما.
حیزوم، حزیم، پیرامن نای گلو از سوی سینه؛ حرم؛ پیرامن کعبه. جول؛ پیرامن درون چاه. ملاغم؛ پیرامن دهان. (از منتهی الارب). وصید؛ پیرامن سرای. (دهار). فناءالدار؛ پیرامن سرای. ملامج؛ پیرامن دهن. حوق؛ پیرامن ختنه گاه. عطن؛ پیرامن حوض و خانه. معطن؛ پیرامن چاه و خانه. حریم؛ پیرامن حوض و چاه. (از منتهی الارب). جوار؛ صحن گرداگرد سرای و پیرامن آن. (از منتهی الارب).
(1) - Entourage. Les environs. Alentour .
(فرانسوی)

پیراموس.

(اِخ) نام باستانی رودی بآسیای صغیر که امروز بجیحون مشهور است، و کیلیکیهء قدیم را مشروب میساخت. (ایران باستان ج 2 ص1301).

پیرامون.

(اِ)(1) حوال. حول. حولیة. پیرامن. گرد. دور. گردامون. حریم. حوالی. اطراف. دورتادور. گرداگرد. دوروبر. اکناف. گردبرگرد :
ترکان البته پیرامون ما نگشتند که ایشان نیز بخویشتن مشغول بودند. (تاریخ بیهقی ص622). فرمود که شما را نهی کردم و گفتم در پیرامون این درخت مگردید و متعابت سخن دشمن مکنید. (قصص الانبیاء ص19). و هر ستونی چندانست که دست پیرامون درنتواند آورد. (مجمل التواریخ والقصص). و چون سپاه بهرام بندوی را دیدند هیچ شک نکردند که نه خسروست و پیرامون بایستادند. (مجمل التواریخ والقصص).
ماند ببهشت آن رخ گندم گونش
عشاق چو آمدند پیرامونش
خاقانی را نرفته بر گندم دست
عمدا ز بهشت میکند بیرونش.
خاقانی.
او آتش است و جان و دل پروانه و خاکسترش
خاکستری در دامنش پروانه پیرامون نگر.
خاقانی.
فریدون گفت نقاشان چین را
که پیرامون خرگاهش بدوزند...
سعدی.
طوف، طواف، طوفان، تطواف؛ پیرامون کعبه گشتن. (منتهی الارب). عنان، عراق، طور؛ پیرامون سرای. طور، طوران؛ پیرامون چیزی گردیدن. استطاقة؛ پیرامون چیزی گشتن. کفاف الشی ء؛ پیرامون و کنارهء هر چیزی. عرین؛ پیرامون سرای و شهر. عقوة؛ پیرامون و گرداگرد سرای. (منتهی الارب).
(1) - Alentour. Entourage. Bloquer. Les
.
(فرانسوی) circuit. Contour. Environs

پیرامید.

(فرانسوی، اِ)(1) هرم. || (اِخ) از این کلمه بصورت جمع اهرام مصر مرادست. رجوع به اهرام شود.
(1) - Pyramide.

پیران.

(ص، اِ) جِ پیر. شیب. شیوخ. وجول. (منتهی الارب): پیران جهاندیده و گرم و سرد روزگار چشیده از سر شفقت و سوز گویند. (تاریخ بیهقی ص386). پیران پیرایهء ملکند. (تاریخ بیهقی).
با چنین پیران لابل که جوانان چنین ...
ابوحنیفهء اسکافی.
ملک کیخسرو روزست خراسان، نه عجب
که شبیخون گه پیران بخراسان یابم؟خاقانی.

پیران.

(اِخ) دهی از بخش پشت آب شهرستان زابل واقع در 10 هزارگزی باختر بنجار و 3 هزارگزی راه فرعی ادیمی به زابل. جلگه، گرم، معتدل. دارای 1093 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هیرمند. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی گلیم و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیران.

(اِخ) دهی از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد واقع در6 هزارگزی باختر لردگان و یک هزارگزی کنار راه عمومی لردگان بپل کره. کوهستانی، معتدل. دارای 183 تن سکنه. آب آن از چشمه و دریاچهء لردگان. محصول آنجا غلات و ارزن و تنباکو و بادام و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان جاجیم و قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

پیران.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان پاریز. بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 105 هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد. سر راه مالرو گوداحمر به خانه سرخ. دارای 8 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیران.

(اِخ) دهی از دهستان ذهاب بخش سرپل ذهاب شهرستان قصر شیرین. واقع در ده هزارگزی شمال خاوری سرپل ذهاب. کنار راه عمومی ریژاب و کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی. آب آن از رودخانهء الوند. محصول آنجا غلات و میوه جات و صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. انجیر این محل بخوبی معروف است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیران.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای ششگانهء بخش حومهء شهرستان مهاباد. این دهستان در قسمت جنوب باختری بخش واقع و از شمال بدهستان لاهیجان، از جنوب بدهستان منکور، از خاور بدهستان لاهیجان و از باختر بمرز ایران و عراق محدود میباشد. موقعیت طبیعی دهستان: قسمت خاوری جلگه و معتدل و قسمت باختری کوهستانی سردسیر است. راه شوسهء خانه به نقده و خانه بمرز عراق از شمال باختری این دهستان میگذرد. آب قراء آن از رودخانه های لاوین بادین آباد چشمه سارها و آب کوهستانی تأمین میگردد. محصول عمدهء دهستان غلات و توتون، حبوبات و محصول دامی. شغل ساکنین آن زراعت و گله داری است. صنایع دستی جاجیم و جوراب بافی میباشد. دهستان پیران از 32 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل و جمعیت آن درحدود 4200 نفر و قراء مهم آن امین آباد، زیوه شین آوا (مرکز دهستان)، قلعه رش (قزکلا) میباشد. صادرات آن عبارت از غلات و توتون و پشم و روغن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیران.

(اِخ) از ایلات اطراف ساوجبلاغ مکری آذربایجان و مرکب از سیصد خانوار، زبان آنان کردی و شغلشان زراعت است. ایل پیران در لاهیجان کهنه و در ساوجبلاغ آذربایجان مسکن دارند و مرکز پسوه آنان است و بعضی در سلدوز و اشنو ساکن میباشند که قریب صد ده است. نام ایلی از ایلات ساکن اطراف مهاباد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص109). و نیز رجوع به جغرافیای تاریخی غرب ایران ص 160 شود.

پیران.

(اِخ) پهلوانی مشهور از توران و سرلشکر افراسیاب فرزند ویسه. (برهان) (جهانگیری). نام سپه سالار افراسیاب. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از قهرمانان افراسیاب پادشاه مشهور توران است. در جنگهائی که بر اثر قتل سیاوش میان ایران و توران بوقوع پیوست عساکر توران بفرمان پیران دلاوریها کردند. شرح مبسوط و مفصل این رزمها را فردوسی با قدرت شاعرانه تصویر کرده است. پیران پیرانه سر در مبارزهء با گودرز یکی از پهلوانان سالخوردهء ایران بقتل میرسد و تفصیل مبارزه و مقتول شدن پیران یکی از زیباترین قسمتهای شهنامهء فردوسی است - انتهی. شرح زندگانی وی به اختصار از شاهنامه چنین است: پیران ویسه سپهدار لشکر افراسیاب تورانی و داستان وی در عداد غم انگیزترین داستانهای شاهنامهء فردوسی است. او از سویی دل در گروی مهر ایران دارد، با بزرگان این کشور طریق ادب و احترام می سپرد، هرجا گرهی در کار آنان می افتد بسرانگشت تدبیر می گشاید و هرجا مشکلی رخ میدهد از دل و جان در مقام چاره جوئی است و از سوی دیگر دلش از عشق میهن سرشارست و توسن غدر بشاه و وطن را در عرصهء دماغ و تخیل وی مجال سرکشی نیست، در هر مقامی که هست و در هر امری که پای در میان دارد، استوار و پابرجا و دور از دودلی است. از بد حادثات آنکه زمانه نیز همه وقت وی را در معرض آزمایش دارد و زندگانی وی را پهنهء زورآزمائی دو عامل مذکور قرار میدهد. از شاهنامهء فردوسی نمونه های بارز ایران دوستی و وطن پرستی این سردار گرانقدر تورانی را که دورنمای زندگانی وی نیز هست جای بجای نقل میکنیم و ارتباط نظم را توضیحاتی مختصر می افزائیم: سیاوش آزرده از پدر بدربار توران پناهنده میشود اینجا پهنهء تجلی عشق پیران به ایران و ایرانیان است، با شاهزادهء ایرانی مهربانی میکند، و جریره دختر خویش بدو میدهد، هنر تصویر و تجسم داستان از فردوسی است بدینگونه:
سیاوش یکی روز و پیران بهم
نشستند و گفتند بر بیش و کم
بدو گفت پیران کزین بوم و بر
چنانی که باشد کسی برگذر...
بزرگی و فرزند کاوس شاه
سر از بس هنرها کشیده بماه...
ز توران سزاوار و همباز تو
نیابم کسی نیز دمساز تو...
برادر نداری نه خواهر نه زن
چو شاخ گلی بر کنار چمن
یکی زن نگه کن سزاوار خویش
از ایران بنه درد و تیمار خویش...
پس پردهء من چهارند خرد
چو باید ترا بنده بیاد شمرد
از ایشان جریره است مهتر بسال
که از خوبرویان ندارد همال
اگر رای باشد ترا بنده ایست
بپیش تو اندر پرستنده ایست
سیاوش بدو گفت دارم سپاس
مرا همچو فرزند خود می شناس
ز خوبان جریره مرا درخورست
که پیوند از خان تو بهترست...
زناشوئی سیاوش با جریره بسعی پیران صورت میگیرد و حاصل آن زادن فرودست از جریره. آنگاه پیران از راه دلسوزی و شفقت سیاوش را بر آن میدارد که فرنگیس دختر افراسیاب را نیز بزنی کند تا دلبستگی میان وی و شاه توران نیز هرچه محکمتر شود از این پیوند کیخسرو قدم بگیتی می نهد. روزگاری که افراسیاب با سیاوش بر سر مهر بود و بداندیشان میان آن دو را تیره نساخته بودند پیران یار و دمساز و مشیر و مشار سیاوش بود، وی را راهنمائیها و نصیحتها میکرد و بدانگاه که شاهزادهء ایران شهر سیاوش گرد بساخت و پیران را افراسیاب بفرستاد تا گرد کشورها برآید و در کار ملک بنگرد وی از هندوچین به سیاوش گرد رفت و شاهزادهء ایران را بستود و نویدها داد و چون بر اثر بداندوزی گرسیوز، میان سیاوش و شاه غبار تیرگی و کدورت بالا گرفت و سیاوش را بفرمان افراسیاب کشتند پیران کوششها کرد تا شاه را از کین توزی با سر مهر آورد، و فرنگیس را از چنگ روزبانان مردم کشان که بکشتنگاه میبردندش رهایی بخشید و دل پدر را به سخنان گرم بر وی نرم کرد و کوشید تا دستوری یافت که فرنگیس را بشهر ختن فرستد و بدین تدبیر کیخسرو دور از چشم نیا از مادر بزاد و خدمتش را بدستور پیران، شبانان کوهسار کمر بستند. بیخرد و گنگ نمایاندن کیخسرو پیش نیای کین توز و رها ساختن نبیره از مرگ و پیمان ستدن از نیا خود تدبیری و داستانی دیگرست. از پس کشته شدن سیاوش و آگاهی یافتن کیکاوس و رستم از مرگ وی لشکرکشی ها و تاخت و تازهاست که ایرانیان بتوران میکنند و با آنکه پیلسم برادر پیران در طی این جنگها کشته میشود، باز دل پیران از مهر ایران خالی نیست و گاه بگاه جانب داری وی از ایرانیان بچشم می خورد بی آنکه مصالح کشور خویش فروگذارده باشد و حق نعمت شاه خویش نشناسد. پادشاهی هفت سالهء رستم در توران زمین بپایان میرسد و به ایران بازمیگردد. آنگاه گودرز پیر کیخسرو را بخواب می بیند و گیو برای یافتن وی و مادرش فرنگیس رهسپار توران میشود و هفت سال روی آن سرزمین پهناور را بزیر سم اسب می سپارد تا سرانجام شاه را در مرغزاری می یابد که بفرمان پیران بدانجا فرستاده شده بود و بشبانان سپرده. وی را برمیگیرد و با مادر به سیاوش گرد می برد و از آنجا آهنگ ایران میکند. از این گریز به پیران ویسه آگاهی میدهند که:
سران سوی ایران نهادند گرم
نهانی چنان چون بود نرم نرم
نماند این سخن یک زمان در نهفت
کس آمد بنزدیک پیران بگفت
که آمد ز ایران سرافراز گیو
بنزدیک بیداردل شاه نیو
سوی شهر ایران نهادند روی
فرنگیس و شاه و یل جنگجوی
چو بشنید پیران غمی گشت سخت
بلرزید بر سان شاخ درخت
همی گفت با دل که آمد پدید
سخن هرچه گوشم ز مهتر شنید
چه گویم کنون پیش افراسیاب
مرا گشت نزدیک او تیره آب
ز گردان گزین کرد گلباد را
چو نستهین گرد پولاد را
بفرمود تا ترک سیصد سوار
برفتند گرد ازدر کارزار
چنین گفت پیران بلشکر که هین
مخارید سرها ابر پشت زین
سر گیو بر نیزه سازید گفت
فرنگیس را خاک باید نهفت
ببندید کیخسرو شوم را
بداختر پی آن بی بر و بوم را...
ترکان از گیو شکست می یابند و شکسته سلیح و گسسته کمر بازمیگردند. ناگزیر،
ز لشکر گزین کرد پیران سوار
دلیران جنگی دو ره سه هزار
بدیشان چنین گفت پیران که زود
عنان تگاور بباید بسود...
که گر گیو و خسرو به ایران شوند
زنان اندر ایران چو شیران شوند
نماند برین بوم و بر خاک و آب
وزین، داغ دل گردد افراسیاب
بدین رفتن از من شناسد گناه
نه از گردش اختر و هور و ماه
و سپاهیان،
بگفتار او سر برافراختند
شب و روز یکسر همی تاختند
چنین تا بیامد یکی ژرف رود
سپه شد پراکنده بی تار و پود...
بدیگر کران خفته بد گیو و شاه
نشسته فرنگیس بر دیده گاه
فرنگیس از آن جایگه بنگرید
درفش سپهدار توران بدید
دوان شد بر گیو و آگاه کرد
بدان خفتگان خواب کوتاه کرد
بدو گفت کای مرد با رنج خیز
که آمد ترا روزگار ستیز
یکی لشکرآمد پس ما دمان
بترسم که تنگ اندر آید زمان
ترا گر بیابند بیجان کنند
دل ما ز درد تو پیچان کنند
مرا با پسر هر دو دیده پرآب
برد بسته نزدیک افراسیاب
گیو فرنگیس را دلداری میدهد و کیخسرو و مادرش را ببالای تند می فرستد و خود جنگ را ساخته، روی بهامون می نهد، دنبالهء داستان را از کلام فردوسی بشنوید، چنین:
بپوشید درع و بیامد چو شیر
همان بارهء کوه پیکر بزیر
ازین سو سپهبد وزان سو سپاه
میانجی شده رود و بربسته راه
چو رعد بهاران بغرید گیو
ز سالار لشکر همی جست نیو
برآشفت پیران و دشنام داد
بدو گفت کای بدرگ بدنهاد
تو تنها بدین رزمگاه آمدی
دلاور بپیش سپاه آمدی
کنون خوردنت زخم ژوپین بود
تنت را کفن چنگ شاهین بود
تو گر کوه آهن بوی یک سوار
چو مور اندر آیند گردت هزار
کنند این زره در برت چاک چاک
چو مردار آنگه کشندت بخاک...
از آن پس بغرید گیو سترگ
سر سرکشان پهلوان بزرگ
که ای ترک بدگوهر دیوزاد
که چون تو سپهبد بگیتی مباد
بکین سیاوش مرا دیده ای
همانا که رزمم پسندیده ای...
ترا خود همی مرد باید چو زن
میان یلان لاف مردی مزن
کزین ننگ تا جاودان مهتران
بگویند با رود رامشگران
که تنها همی گیو خسرو ببرد
همه نامتان ننگ باید شمرد
و پس از آنکه سخن از دلیری و گردن فرازی خود بسیار میگوید بفرجام چنین میسراید:
منم پور گودرز کشوادگان
سر سرکشان گیو آزادگان
تویی ترک بدبخت پیران شوم
که نه تاج بادت نه تخت و نه بوم
بدین تیغ هندی ببرم سرت
بگرید بتو جوشن و مغفرت
که خم کمندم کنون مرگ تست
کفن بی گمان جوشن و ترگ تست
چو بشنید پیران برآورد خشم
دلش گشت پرجوش و پر آب چشم
برانگیخت اسپ و بیفشرد ران
بگردن برآورد گرز گران
چو کشتی ز دشت اندر آمد برود
همی داد نیکی دهش را درود
نکرد ایچ گیو آزمون را شتاب
بدان تا سپهبد برآمد ز آب
ز جنگش به پستی بپیچید گیو
گریزان همی رفت سالار نیو
هم آورد با گیو نزدیک شد
جهان چون شب تیره تاریک شد
چو از آب و از لشکرش دور کرد
بزین اندر افکند گرز نبرد
یکی حمله آورد بر پهلوان
تو گفتی که بود اژدهای دمان
گریزان شد از گیو پیران شیر
پس اندر همی تاخت گیو دلیر
نهانی از این پهلوان بلند
ز فتراک بگشاد پیچان کمند
بپیچید گیو سرافراز یال
کمند اندرافکند و کردش دوال
سر پهلوان اندرآمد ببند
ز زین برگرفتش بخم کمند...
بیفکند بر خاک و دستش ببست
سلیحش بپوشید و خود برنشست.
گیو سوی سواران توران می شتابد و همه را گریزان می سازد و آنگاه بازمیگردد:
دمان تا بنزدیک پیران رسید
همی خواست از تن سرش را برید
بر شاه بردش پیاده کشان
دوان و پر از درد چون بیهشان...
ابر شاه پیران گرفت آفرین
خروشید و بوسید روی زمین
همی گفت کای شاه دانش پژوه
چو خورشید تابان میان گروه
تو دانسته ای درد و تیمار من
ز بهر تو با شاه پیکار من
اگر بنده بودی بدرگاه شاه
سیاوخش خسرو نگشتی تباه
تو و مادرت هر دو از چنگ دیو
برون آوریدم به رای و به ریو
سزد گر من از چنگ این اژدها
بفرّ و ببخت تو یابم رها
و کیخسرو:
به گیو آنگهی گفت کای سرفراز
کشیده چنین رنج راه دراز
چنان دان که این پیر سر پهلوان
خردمند و رادست و روشن روان
پس از دادگر داور رهنمون
بدان کو رهانید ما را ز خون
بما بخشش ای نامور تو کنون
که هرگز نبد بر بدی رهنمون
گیو به پاسخ شاه می گوید که به دادار هور و ماه سوگند خورده ام که چون بر او دست یافتم خونش بریزم، کیخسرو می گوید:
کنون دل بسوگند گستاخ کن
بخنجر ورا گوش سوراخ کن
چو از خنجرت خون چکد بر زمین
هم از مهر یاد آیدت هم ز کین
بشد گیو و گوشش بخنجر بسفت
بسوگند بر تن درستی بخفت
پیران از شاه مرکب میخواهد و گیو اسب وی را بدو می دهد و دستان وی را می بندد و از وی پیمان می گیرد که دو دستش را جز گلچهر مهتر بانوان وی کس دیگر نگشاید و بدین گونه پیران از مرگ رهائی می یابد و به سوی خانه بازمی گردد، در راه افراسیاب که از حال کیخسرو و گیو آگاه شده است، به وی می رسد:
سپهدار پیران به پیش اندرون
سر و روی و یالش همه پر ز خون...
چو نزدیکتر شد نگه کرد شاه
چنان خسته بد پهلوان سپاه
ورا دید بسته بزین بر چو سنگ
دو دستش پس و پشت با پالهنگ
بپرسید و زو ماند اندر شگفت
غمی گشت و اندیشه اندر گرفت
بدو گفت پیران که شیر ژیان
نه درنده گرگ و نه ببر بیان
نباشد چنو در صف کارزار
کجا گیو تنها بد ای شهریار...
و سپس شرح لشکرکشی خود و جنگ گیو را بشرح بازمیگوید، افراسیاب از پس کیخسرو و دیگران می شتابد اما ناکام بازمیگردد چه اینان از جیحون بگذشته بودند، کیخسرو به ایران میرسد و بجای نیا تاج بر سر می نهد. در دوران پادشاهی وی میان ایران و توران کشمکشهاست. از آن جمله طوس بخونخواهی بترکستان لشکر می برد، اما خودسرانه براه جرم و کلات میگذرد و بشرحی که در شاهنامه آمده است با فرود برادر کیخسرو، از جریره دختر پیران، نبرد میکند و حاصل این نبرد کشته شدن فرود و سوخته شدن جریره مادر اوست، که خود مصیبتی و غمی دیگرست پیران را. افراسیاب از این لشکرکشی طوس آگاه میشود و پیران را بر سر ایشان میفرستد و:
بپیران ویسه چنین گفت شاه
که گفتم بیاور ز هر سو سپاه
درنگ آوریدی تو از کاهلی
سبب پیری آمد و گر بددلی
بسی خویش و پیوند ما کشته شد
سر بخت بیدار برگشته شد
کنون نیست امسال جای درنگ
جهان گشت بر مرد بیدار تنگ
سپهدار پیران هم اندر شتاب
برون آمد از پیش افراسیاب
ز هر مرز مردان جنگی بخواند
سلیح و درم داد و لشکر براند
چو آمد ز پهلو برون پهلوان
همه نامزد کرد جای گوان..
بفرمود پیران که بیره روید
ازیدر سوی راه کوته روید
نباید که یابند خود آگهی
ازین نامداران با فرهی
مگر ناگهان بر سر آن گروه
فرود آورم گشن لشکر چو کوه
و با کمک کارآگهان از حرکت و توقف سپاه طوس و شمار آن آگاه میشود و شبانگاه بر لشکر وی شبیخون میزند و چنان میکند که:
سپیده چو برزد سر از برج شیر
بلشکر نگه کرد گرد دلیر
همه دشت از ایرانیان کشته دید
سر بخت بیدار برگشته دید
ایرانیان بهزیمت میروند. چون خبر شکست بکیخسرو میرسد فرمان میدهد که طوس بازگردد و فریبرز لشکر را پاس دارد، فریبرز رهام را نزد پیران میفرستد و پیام می دهد که دست از شبیخون بردارند، چه شبیخون بردن کار مردان نیست اگر با درنگ است، ایرانیان نیز درنگ آورند و اگر رأی جنگ دارد جنگ را میان خواهند بست و اگر موافقت کند یک ماه ایرانیان را زمان دهد که خستگان بهبود یابند. پیران یک ماه درنگ را می پذیرد. پایان یک ماه مهلت، آغاز جنگ ایران و تورانست، جنگی مهیب و آویزشی سخت که بشکست ایرانیان منتهی میشود اما دیگربار از گودرزیان گیو و بیژن نیرو میکنند و جنگی هرچه هول تر میرود تا آنجا که از گودرزیان جز هشت تن زنده نمیمانند، از تخمهء گیو و کاوس نیز مردانی بخاک می افتند و از خویشان پیران نهصد سوار در آن کارزار کم می آیند و سیصدتن از تخم افراسیاب سر بختشان بخواب میرود. و چون:
نبد روز پیکار ایرانیان
ازان رزم جستن برآمد زیان
از آوردگه روی برگاشتند
چنان خستگان خوار بگذاشتند..
و از آن مرز بازگشتند. کیخسرو بار دیگر طوس را با سپاه بجنگ تورانیان میفرستد. این خبر را،
چو بشنید پیران غمی گشت سخت
که بربست باید بناکام بخت
با نامداران برون آمد تا پایه و مایهء سپاه ایران بداند، از این روی طوس نیز با پیلان و کوس رده برکشید و:
سپهدار پیران یکی چرب گوی
ز ترکان فرستاد نزدیک اوی
بگفت آنکه من با فرنگیس و شاه
چه کردم ز خوبی بهر جایگاه
کنون بار تریاک زهر آمدست
مرا زان همه درد بهر آمدست
دل طوس غمگین شد از کار اوی
بنالید از آن درد گفتار اوی
فرستاده را گفت پس پهلوان
که رو پیش پیران روشن روان
بگویش که گر راست گویی سخن
مرا با تو پیکار ناید ز بن
سر آزاد کن دور شو زین میان
ببند این در بیم و راه زیان
بر شاه ایران شوی بی سپاه
مکافات یابی بنیکی ز شاه
به ایران ترا پهلوانی دهد
همان افسر خسروانی دهد
چو یاد آیدش خوب کردار تو
دلش رنجه گردد بتیمار تو
بر اینند گودرز و گیو و سران
بزرگان و بیداردل مهتران
سرایندهء پاسخ آمد چو باد
بنزدیک پیران ویسه نژاد
بگفت آنچه بشنید با پهلوان
ز طوس و ز گودرز روشن روان
چنین داد پاسخ که من روز و شب
بیاد سپهبد گشایم دو لب
شوم هر چه هستند پیوند من
خردمند گر بشنود پند من
به ایران گذارم بر و بوم و رخت
سر نامور بهتر از تاج و تخت...
پیران پیامی نزد افراسیاب می فرستد و او را از آمدن سپاه ایران آگاه میسازد. افراسیاب لشکری بیشمار ترتیب میدهد و نزدیک پیران میفرستد و پیران به پشتیبانی آن لشکر آهنگ جنگ طوس میکند. در این میان ایرانیان و تورانیان را کشمکشها و جنگها و داروگیرها و شکست است، تا آنجا که از جادویی تورانیان، لشکر ایران در چنگ سپاه سرما اسیر می آیند و پناه به کوه هماون میبرند و سپاه توران حلقه وار گردبرگرد کوه فرومیگیرد و پیران و هومان نیز شب و روز سپاه را بر جنگ تحریض میکنند و هر روز کار بر لشکر ایران سخت ترست و حلقهء محاصره تنگ تر، تا آنکه کیخسرو را از این شکست آگهی میرسد و رستم را بیاری ایرانیان می فرستد از آن سوی کاموس کشانی و اشکبوس و خاقان چین بیاری پیران میرسند و حاصل این کشمکشها، کشته شدن کاموس و اسارت خاقان چین است بدست رستم، امّا پیش از کشته شدن آنان رستم را با پیران گفتگویی است روباروی، نموداری از کردار و پندار پیران، بدینسان:
بدو گفت رستم که ای پهلوان
درودت ز خورشید روشن روان
هم از خسرو نامدار جهان
سزاوار شاه و پناه مهان
هم از مادرش دخت افراسیاب
که مهر تو بیند همه شب بخواب
بدو گفت پیران که ای پیلتن
درودت ز یزدان و آن انجمن...
ز یزدان سپاس و بدویم پناه
که دیدم ترا زنده بر جایگاه...
بگویم ترا گر نداری گران
گله کردن کهتر از مهتران
بکشتم درختی بباغ اندرون
که برگش کبست آمد و بار خون
ز دیده همی آب دادم به رنج
بدو بد مرا زندگانی و گنج
مرا زو کنون رنج بهر آمدست
برو بار تریاک زهر آمدست
سیاوش مرا چون پدر داشتی
بپیش بدیها سپر داشتی
بدادم بدو کشور و دخترم
که رخشنده گردد ازو گوهرم
بزاری بکشتند با دخترم
چنین بود گویی مگر درخورم
بسا رنج و سختی و دردا که من
کشیدم از آن شاه و آن انجمن...
ز کار سیاوش چو آگه شدم
ز نیک و ز بد دست کوته شدم
میان دو کشور دو شاه بلند
چنین زار و خوار و چنین مستمند
فرنگیس را من خریدم بجان
بدو سر برآورده بودش زمان...
پر از دردم ای پهلوان از دو روی
ز دو انجمن سر پر از گفتگوی
نه راه گریزست ز افراسیاب
نه جای دگر روی آرام و خواب
غم گنج و بوم است و هم چارپای
نبینم همی روی رفتن ز جای
پسر هست و پوشیده رویان بسی
چنین خسته و بستهء هر کسی
اگر جنگ فرماید افراسیاب
نماند که چشم اندر آرم بخواب
بناکام لشکر بباید کشید
نشاید ز فرمان او آرمید
بمن بر کنون جای بخشایشست
نه هنگام پیکار و آرایشست
اگر نیستی بر دلم درد و غم
ازین تخمه جز کشتن پیلسم
جز او نیز چندان جوان دلیر
که هرگز نبودند از جنگ سیر(1)
وزان پس مرا بیم جانست نیز
سخن چند گویم ز فرزند و چیز
بپیروز گر بر تو ای پهلوان
که از من نباشی خلیده روان
ز خویشان من بد نداری نهان
براندیشی از کردگار جهان
بروشن روان سیاوش که مرگ
مرا خوشتر از جوشن و تیغ و ترگ...
مرا آشتی بهتر آید ز جنگ
نباید گرفتن چنین کار تنگ...
ز پیران چو بشنید رستم سخن
نه بر آرزو پاسخ آورد بن
بدو گفت تا من بدین کینه گاه
کمر بسته ام با دلیران شاه
ندیدستم از تو بجز نیکویی
ز ترکان بی آزارتر کس تویی
نیامد خود از تو بجز راستی
ز توران همه راستی خواستی
پلنگ این شناسد که پیکار و جنگ
نه خوبست و داند همی کوه و سنگ
چو کین سر شهریاران بود
سر و کار با تیرباران بود..
برای آنکه سخن دراز نگردد از ذکر شرایط رستم برای آشتی و پیکار دو گروه و شکست سپاه توران میگذریم و در داستان بیژن و منیژه نیز تنها بدین اشارت میکنیم که هنگام گرفتار شدن بیژن در خانهء منیژه بدست افراسیاب و آنگاه که پادشاه توران بیژن را بر دار کردن فرموده بود، پیرانست که بدربار شه می شتابد و بیژن را از مرگ رهایی می بخشد بدین گونه:
کننده همی کند جای درخت
پدید آمد از دور پیران ز بخت
چو پیران ویسه بدانجا رسید
همه راه ترک کمربسته دید
یکی دار بر پای کرده بلند
فروهشته از دار پیچان کمند
بتورانیان گفت کین دار چیست
دل شاه توران پرآزار کیست
بدو گفت گرسیوز این بیژن است
از ایران کجا شاه را دشمن است
بزد اسب و آمد بر بیژنا
جگرخسته دیدش برهنه تنا...
بپرسید و گفتش که چون آمدی
از ایران همانا بخون آمدی
همه داستان بیژن او را بگفت
چنانچون رسیدش ز بدخواه جفت
ببخشود پیران ویسه بدوی
فروریخت آب از دو دیده به روی
بفرمود تا یک زمانش بدار
نکردند و گفتمش هم ایدر بدار
بدان تا ببینم یکی روی شاه
نمایم بدو اختر نیک راه
بزد اسب پیران ویسه برفت
بر شاه توران خرامید تفت
بکاخ اندرون شد پرستاروش
بر شاه بر دست کرده بکش
پیاده دوان تا بنزدیک تخت
بر افراسیاب آفرین کرد سخت
همی بود در پیش تختش بپای
چو دستور پاکیزهء رهنمای
سپهدار دانست کز آرزوی
بپایست پیران آزاده خوی
بخندید و گفتش چه خواهی بگوی
ترا بیشتر نزد من آبروی...
چو بشنید پیران خسروپرست
زمین را ببوسید و بر پای جست
که جاوید بادا ترا تخت و جای
نیابد جز از تخت تو بخت جای..
مرا آرزو از پی خویش نیست
کس از مهتران تو درویش نیست
نه من شاه را پیش ازین چند بار
همی دادمی پند در چند کار
بگفتار من هیچ نامد فراز
بدان داشتم دست از کار باز
مکش گفتمش پور کاوس را
که دشمن کنی رستم و طوس را..
بخیره بکشتی سیاوش را
بزهر اندر آمیختی نوش را...
بر آرام بر کینه جویی همی
گل زهر خیره ببویی همی
اگر خون بیژن بریزی بدین
بتوران برآید یکی گرد کین...
چو کینه دو گردد نداریم پای
ایا پادشاه جهان کدخدای
چو برزد بر آن آتش تیز آب
چنین پاسخش داد افراسیاب
حاصل گفتگوی افراسیاب چنانکه از شاهنامه پیداست، رهائی بیژن از دار و بندی شدن در کوهسارست. از این پس داستان دوازده رخ آغاز میگردد و آن بشکست تورانیان و کشته شدن پیران ختم میگردد. و در همهء داستان ذکر پیران و کارهای او در میان است. مختصر داستان چنین است: افراسیاب سپاهی برای جنگ با ایران مهیا میسازد و همراه پیران ویسه روانه میدارد. از این سوی نیز کیخسرو گودرز کشواد را با گروهی از ناموران و سپاهی گران بجنگ تورانیان گسیل میدارد. دو لشکر متلاقی میشوند و میان سران دو لشکر پیامها رد و بدل میشود و سپس کار بصف آرائی دو سپاه میکشد. جنگ در این نوبت میان سران و ناموران دو لشکر است نه سپاهیان؛ بیژن در هومان می آویزد و خون پهلوان تورانی را میریزد. آنگاه نستیهن بر تورانیان شبیخون میبرد و کشته میشود، گودرز از ایران و پیران از توران یاری می خواهند و پس از تعاطی مکاتبات، رزمی همگروه و بانبوه میان دو سپاه دست میدهد و پیران و گودرز پیمان بجنگ تن بتن و رزم یازده رخ می بندند و هر یک دلاوری برای نبرد برمیگزینند. فریبرز در گلباد می آویزد و خون او می ریزد، گیو گروی زره را از میان برمیدارد، گرازه سیامک را می کشد و فروهل با زنگله هماورد میشود و او را رهسپار دیار عدم میسازد و رهام با بارمان مصاف میدهد و او را بجهان دیگر میفرستد و بیژن رویین را سر از تن جدا میسازد و هجیر بر سپهرم می تازد و او را بیجان میکند و گرگین با اندریمان جنگ میسازد و سرش از تن می گسلد و برته با کهدم به نبردجای میرود و روزگار کهدم را بسر می آورد و زنگهء شاوران با اخواست هماوردی میکند و او را از پای درمی آورد. آنگاه گودرز بجنگ پیران می شتابد و دو سپهدار ایران و توران، اندر آن کینه گاه دژم روی بهم می آیند و:
بتیغ و بخنجر بگرز و کمند
ز هر گونه ای برنهادند بند
تا:
فرازآمد آن گردش ایزدی
ز یزدان به پیران رسید آن بدی
ابا خواست یزدانش چاره نماند
که در زیر او زور باره نماند
نگه کرد پیران که هنگام چیست
بدانست کان گردش ایزدیست
ولیکن ز مردی همی کرد کار
بکوشید با گردش روزگار
وزان پس کمان برگرفتند و تیر
دو سالار لشکر دو هشیار پیر
نگه کرد گودرز تیر خدنگ
که آهن ندارد مر آنرا نه سنگ
به برگستوان برزدش بردرید
تکاور بلرزید و دم درکشید
بیفتاد پیران درآمد بزیر
بغلطید زیرش سوار دلیر
ز نیروش دو نیمه شد دست راست
بپیچید و آنگاه بر پای خواست
بدانست کامد زمانش فراز
وزان روز تیره نیابد جواز
ز گودرز بگریخت شد سوی کوه
شد از دردِ دست و دویدن ستوه
همی شد بر آن کوه سر بر دوان
کزو بازگردد مگر پهلوان
نگه کرد گودرز و بگریست زار
بترسید ازان گردش روزگار
بدانست کش نیست با کس وفا
میان بسته دارد ز بهر جفا
فغان کرد کای نامور پهلوان
چه بودت که ایدون پیاده دوان
بکردار نخجیر در پیش من
کجات آن سپاه ای سر انجمن
کجات آنهمه زور و مردانگی
سلیح و دل و گنج و فرزانگی
ستون گوان پشت افراسیاب
کنون شاه را تیره شد آفتاب
زمانه ز تو پاک برگاشت روی
نه جای فریب است چاره مجوی
چو کارت چنین گشت، زنهار خواه
بجان، تات زنده برم نزد شاه
ببخشایدت شاه پیروزگر
که هستی کهن پهلو پیرسر
بدو گفت پیران که این خود مباد
بفرجام بر من چنین بد مباد
کزین پس مرا زندگانی بود
بزنهار رفتن گرانی بود
من اندر جهان مرگ را زاده ام
بدین کار کردن ترا داده ام
شنیدستم این داستان از مهان
که هرچند باشی بخرم جهان
سرانجام مرگست و زو چاره نیست
بمن بر برین جای بیغاره نیست
همی گفت گودرز بر گرد کوه
نبودش بدو راه و آمد ستوه
پیاده بسر بر سپر برگرفت
چو نخجیر جویان که اندر گرفت
گرفته سپر پیش و زوبین بدست
ببالا نهاده سر از جای پست
همی دید پیران سر او را ز دور
بجست از سر سنگ سالار تور
بینداخت ژوبین بکردار تیر
برآمد ببازوی سالار پیر
چو گودرز شد خسته بر دست اوی
ز کینه بخشم اندر آورد روی
بینداخت ژوپین بپیران رسید
زره در برش سربسر بردرید
ز پشت اندر آمد براه جگر
بغلطید و آسیمه برگشت سر
برآمدش خون جگر از دهان
روانش همی رفت زی همرهان
چو شیر ژیان اندرآمد بسر
بژوپین پولاد خسته جگر
بر آن کوه خارا زمانی طپید
پس از کین و آوردگه آرمید
در این اوان کیخسرو بتن خویش بدشت نبرد می آید و سران ایران و سپاهیان را دیدار میکند و:
وزان پس بر آن کشتگان بنگرید
چو روی سپهدار توران بدید
فروریخت آب از دو دیده بدرد
که کردار نیکش همی یاد کرد
بپیران دل شاه زانسان بسوخت
که گفتی یکی آتشی برفروخت
یکی داستان زد پس از مرگ اوی
بخون دو دیده بیالوده روی
که بخت بدست اژدهای دژم
بدام آورد شیر شرزه بدم...
کشیدی همه ساله تیمار من
میان بسته بودی بهر کار من
ز خون سیاوش پر از درد بود
بدان کار کس زو نیازرد بود
چنان مهربان بود و دژخیم گشت
وزو شهر ایران پر از بیم گشت
مر او را ببرد اهرمن دل ز جای
دگرگونه پیش اندرآورد رای
از افراسیابش نه برگشت سر
کنون شهریارش چنین دادبر
مکافات او ما جز این خواستیم
همی تخت و دیهیمش آراستیم
از اندیشهء ما سخن درگذشت
فلک بر سرش بر دگرگونه گشت...
بفرمود پس مشک و کافور ناب
عبیر اندرآمیختن با گلاب
تنش را بیالود ازان سر بسر
بکافور و مشکش بیاکنده سر
بدیبای رومی تن پاک اوی
بپوشید و آن کوه شد خاک اوی
یکی دخمه فرمود خسرو بمهر
برآورده سر تا بگردان سپهر
نهاده درو تختهای سران
چنان چون بود درخور مهتران
نهادند مر پهلوان را بگاه
کمر برمیان و بسر بر کلاه...
(از شاهنامهء فردوسی چ بروخیم مجلدات 3، 4 و 5).
(1) - کذا، و ظ. اینجا بیتی باید تکمیل مطلب این بیت و بیت قبل را.

پیرانبار.

[اَمْ] (اِخ) دهی از دهستان حاجیلو بخش کبودراهنگ شهرستان همدان. واقع در 21 هزارگزی باختری قصبهء کبودرآهنگ و 5 هزارگزی باختر حصار. تپه، ماهور، سردسیر، دارای 220 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و تابستان از حصار اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرانجخ.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه. واقع در پنجهزاروپانصدگزی شمال باختری هشتیان و ششهزارگزی شمال باختری راه ارابه رو هشتیان. دامنه، سردسیر، سالم. دارای 245 تن سکنه. آب آن از جویبار قولشکل و محصول آنجا غلات، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه آنجا مالرو است. (این ده را لیوارجان نیز میگویند). (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرانداخ.

(اِ) تیماج و سختیان، و آن کیسهء درازیست که از پارچه دوزند. پرنداخ. (آنندراج). رجوع به پرنداخ شود.

پیرانزی.

[نِ] (اِخ)(1) نام دو هنرمند ایتالیائی، پدر و پسر. پدر (ژان باپتیست پیرانزی) متولد در ونیز حدود 1720 و متوفی بسال 1778 م. و پسر (فرانسوا پیرانزی) متولد در رم بسال 1748 و متوفی بسال 1810 م. و هر دو از هنروران معروف و در نقاشی و نقاری مهارت کامل داشته اند و صور ابنیه و آثار عتیقهء رم و غیره را جمع و ترسیم کرده و در 29 جلد بطبع رسانیده و آلبوم بسیار زیبائی بوجود آورده اند.
(1) - Piranezi.

پیران سال.

(اِ مرکب، ق مرکب) ایام پیری. روزگار پیری. گاه پیری :
گفت کاندیشه نیستت ز وبال
که نهی تهمتم به پیران سال.ناصرخسرو.
دوستان هیچ مپرسید که چون شد حالم
با جوانی نظر افتاد بپیران سالم.
حسن دهلوی.

پیران سر.

[سَ] (اِ مرکب، ق مرکب)پیرانه سر. ایام پیری. سر پیری. بروزگار کهنسالی :
بار خدا بعبدلی را چه بود
کز پس پیران سر دیوانه شد.معروفی بلخی.
ببینی کزین بی هنر دخترم
چه رسوایی آمد به پیران سرم.فردوسی.
همی گفت کاندر جهان کس ندید
به پیران سر این بد که بر من رسید.
فردوسی.
چو آمد مرا روز کین خواستن
به پیران سر این لشکر آراستن.فردوسی.
مگر بازگردد ز بدنام من
به پیران سر این بد سرانجام من.فردوسی.
نبینی که بر من به پیران سرا
چه آمد ز بخت بد اندرخورا.فردوسی.
بهر کار درد دل من مجوی
بپیران سر از من چه خواهی بگوی.
فردوسی.
کرا آمد این پیش کامد مرا
که فرزند کشتم به پیران سرا.فردوسی.
بپیران سر اکنون به آوردگاه
بگردیم یک با دگر بی سپاه.فردوسی.
نگه کن کنون تا پسند آیدت
بپیران سر این سودمند آیدت.فردوسی.
بفر بخت تو برنا شوم بپیران سر
جوان طبیعت گردم بنظم مدح و ثنا.سوزنی.
گر گذشتم بر در میخانه ناگاهی چه شد
ور به پیران سر شکستم توبه یکباری چه شد.
عراقی.
بر درت مانده ام بپیران سر
خشک لب بر کنار بحر قصیر.مجد همگر.
نهاد عقل بپیش تو سر به پیران سر
ز حد خود نکشد بیش عقل در سر پای.
جمال الدین سلمان.
رجوع به پیرانه سر شود.

پیران شاه.

(اِخ) دهی از دهستان سوسن بخش ایزهء شهرستان اهواز. واقع در 42 هزارگزی شمال خاوری ایزه. کوهستانی، گرمسیر. دارای 165 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا گندم و جو. شغل اهالی زراعت. راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرانشاه.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان ویسهء بخش مریوان شهرستان سنندج. واقع در 31 هزارگزی جنوب باختری دژ شاهپور و 3 هزارگزی مرز ایران و عراق. کوهستانی، سردسیر. دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. پاسگاه مرزبانی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیران کهنه.

[کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ویسهء بخش مریوان شهرستان سنندج واقع در 20 هزارگزی جنوب باختری دژ شاهپور و یک هزارگزی پیرانشاه. دامنه، سردسیر دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و مختصر برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیران گشنسپ.

[گُ نَ] (اِخ) نام مردی از مردم ری. از اعضاء خانواهء معروف مهران بعهد ساسانیان. وی مرزبان گرزان واران و فرمانده چندین هزار سوار بود. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص126 و حاشیهء ص159).

پیرانلو.

(اِخ) دهی از دهستان مزرج بخش حومهء شهرستان قوچان. واقع در 24 هزارگزی خاور قوچان و 20 هزارگزی خاور شوسهء عمومی قوچان به باجگیران. جلگه، معتدل دارای 166 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیران ویسه.

[نِ سَ] (اِخ) پیران. سردار افراسیاب تورانی. رجوع به پیران شود.

پیرانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)منسوب به پیر. چون پیر :
کعبه دیرینه عروسی است عجب نی که بر او
زلف پیرانه و خال رخ برنا بینند.خاقانی.
پیرانه گریست بر جوانیش
خون ریخت بر آب زندگانیش.نظامی.
جهان بر جوانان جنگ آزمای
رها کن فروکش تو پیرانه پای.نظامی.
برآورد سر سالخورد از نهفت
جوابش نگر تا چه پیرانه گفت.سعدی.
|| در پیری.
- پند پیرانه؛ رای پیرانه، خردمندانه. نصیحتی و رأیی بر تجربه استوار :
یکی پند پیرانه بشنو ز من
ایا نامور رستم پیلتن.فردوسی.
نیا چون شنید از نبیره سخن
یکی رای پیرانه افکند بن.فردوسی.
زین دبیری مباش غافل هیچ
پند پیرانه از پدر بپذیر.ناصرخسرو.
پدر کز من روانش باد پرنور
مرا پیرانه پندی داد مشهور.نظامی.
شبانی با پدر گفت ای خردمند
مرا تعلیم ده پیرانه یک پند.سعدی.
یکی پند پیرانه بشنو ز سعدی
که بختت جوان باد و جاهت ممجد.سعدی.
جهاندیدهء پیر دیرینه زاد
جوان را یکی پند پیرانه داد.سعدی.
مرا پیرانه پندی داد و بگذشت.سعدی.
-امثال: کاهلی را یک کار فرما صد پند پیرانه بشنو.

پیرانه سر.

[نَ / نِ سَ] (اِ مرکب، ق مرکب)پیران سر. در پیری. در عهد پیری. در دورهء شیخوخیت. سر پیری. هنگام پیری. در دورهء پیری. صاحب غیاث گوید: بمعنی حالت پیری... و لفظ انه گاهی مفید وقت باشد و معنی آن وقت پیری است که عبارتست از سپیدی موی. (غیاث) :
پسر را بکشتم به پیرانه سر
بریده پی و بیخ آن نامور.فردوسی.
گویی که به پیرانه سر از می بکشم دست
آن باید کز مرگ نشان یابی و دسته.کسایی.
و پیرانه سر دین پدران و اجداد خویش بجای بگذارم. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).
بپند و حکمت پیرانه سر بدولت تو
بود که محو شود شعرهای ترفندم.سوزنی.
گرچه همچون زال زر پیری بطفلی دیده ام
چون جهان پیرانه سر طبع جوان آورده ام.
خاقانی.
سراسیمه چون صرعیانست کز خود
به پیرانه سر ام صبیان نماید.خاقانی.
در درس دعوت از پی هارونی درش
پیرانه سر فلک بدبستان نو نشست.خاقانی.
از خلق یوسفیست به پیرانه سر جهان
پیرایهء جمال زلیخا برافکند.خاقانی.
سفیدروی ازل مصطفاست کز شرفش
سیاه گشت بپیرانه سر سر دینا.خاقانی.
پیک جهان رو چو چرخ پیر جوان وش چو صبح
یافته پیرانه سر، رونق فصل شباب.خاقانی.
به پیرانه سر گنبد لاجورد
بضحاک و جمشید بین تا چه کرد.نظامی.
مخور جمله ترسم که دیر ایستی
به پیرانه سر بد بود نیستی.نظامی.
من تن بقضای عشق دادم
پیرانه سر آمدم بکتاب.سعدی.
سخن دراز مکن سعدیا و کوته کن
چو روزگار به پیرانه سر ز رعنائی.سعدی.
پیر بودم ز جفای فلک و دور زمان
باز پیرانه سرم بخت جوان بازآمد.سعدی.
عشق پیرانه سر از من عجبت می آید
چه جوانی تو که از دست ببردی دل پیر.
سعدی.
شنیده ام که درین روزها کهن پیری
خیال بست به پیرانه سر که گیرد جفت.
سعدی.
برست آنکه در عهد طفلی بمرد
که پیرانه سر شرمساری نبرد.سعدی.
شاید که زمین خرقه بپوشد که چو سعدی
پیرانه سرش دولت بخت تو جوان کرد.
سعدی.
پیرانه سرم عشق جوانی بسر افتاد
وان راز که در دل بنهفتم بدر افتاد.حافظ.
اینکه پیرانه سرم صحبت یوسف بنواخت
اجر صبریست که در کلبهء احزان کردم.
حافظ.
خوشتر از کوی خرابات نباشد جایی
گر به پیرانه سرم دست دهد مأوائی.حافظ.
شاهد عهد شباب آمده بودش بخواب
باز به پیرانه سر عاشق و دیوانه شد.حافظ.
اگر آن طایر قدسی ز درم بازآید
عمر بگذشته به پیرانه سرم بازآید.حافظ.
جامی بده که باز بشادی روی شاه
پیرانه سر هوای جوانیست در سرم.حافظ.
خسروا پیرانه سر حافظ جوانی میکند
بر امید عفو جان بخش گنه فرسای تو.حافظ.

پیرانه سری.

[نَ / نِ سَ] (حامص مرکب)حالت پیری. (آنندراج). دوران پیری. ایام کهولت. روزگار سالخوردگی.

پیراه.

(اِمص) اسم از پیراهیدن. رجوع به پیراهیدن شود. || (نف مرخم) پیراهنده. دباغ. (آنندراج).

پیراهان.

(اِ) پیراهن. پیرهن. پیرهند. کرته. قمیص :
این نفس جان دامنم برتافته ست
بوی پیراهان یوسف یافته ست.مولوی.
برو بر بوی پیراهان یوسف
که چون یعقوب ماتم دار گشتی.مولوی.
رجوع به پیراهن شود.

پیراهش.

[هِ] (اِمص) پیرایش. پیراستن و زینت دادن. (برهان) :
به پیراهش نامهء خسروی
کهن سرو را بازدادم نوی.نظامی.
|| مطلق دباغت کردن پوست.

پیراهن.

[هَ] (اِ) پیراهان. پیرهن. پیرهند. جامهء نیم تنه ای که زیر لباس بر بدن پوشند. قمیص. (منتهی الارب). کرته. سربال. (دهار). جبه. سربلة. جلباب. (منتهی الارب) :
همی تنگ شد دوکدان بر تنش
چو مشک سیه گشت پیراهنش.فردوسی.
خنک در جهان مرد برتر منش
که پاکی و شرمست پیراهنش.فردوسی.
که هر دو ز یک بیخ و پیراهنیم
ببیشی چرا تخمها برکنیم.فردوسی.
بزد چنگ و بدرید پیراهنش
درخشان شد آن لعل زیبا تنش.فردوسی.
جهان را بلی کدخدایی بجست
که پیراهن داد پوشد نخست.فردوسی.
بدرد همی پیش پیراهنش
درخشان شود آتش اندر تنش.فردوسی.
بخاک اندر افکنده پر خون تنت
زمین بستر و گور پیراهنت.فردوسی.
چو پیراهن زرد پوشید روز
سوی باختر گشت گیتی فروز.فردوسی.
بینداخت پیراهن مشک رنگ
چو یاقوت شد چهر گیتی برنگ.فردوسی.
کنون کار پیش آمدت سخت باش
بهر کار پیراهن بخت باش.فردوسی.
زمین پوشد از نور پیراهنا
شود تیره گیتی بدو روشنا.فردوسی.
فرستاده رفتی سوی دشمنش
که بشناختی راز پیراهنش.فردوسی.
یکی زرد پیراهن مشکبوی
بپوشید و گلنارگون کرد روی.فردوسی.
زره بود بر تنش پیراهنش
کله ترگ بود و قبا جوشنش.فردوسی.
برو آستین هم ز پیراهن است.فردوسی.
پیراهن لولویی برنگ کامه
وان کفش دریده و بسر بر لامه.مرواریدی.
پس بباید دانست که برکشیدن تقدیر ایزد پیراهن ملکی از گروهی و پوشانیدن در گروهی دیگر، اندر آن حکمتست ایزدی. (تاریخ بیهقی).
دانم ازین دشمن بدخو که هیچ
زو نشود خالی پیراهنم.ناصرخسرو.
صبا از خاطرت بوئی بگل داد
ز شادی چند پیراهن بیفروز.خاقانی.
خیاط روزگار ببالای هیچکس
پیراهنی ندوخت که آنرا قبا نکرد.خاقانی.
چون برآمد ماه نو از مطلع پیراهنش
چشم بد را گفتم الحمدی بدم پیرامنش.
سعدی.
لطف آیتی است در حق ایشان و کبر و ناز
پیراهنی که بر قد ایشان بریده اند.سعدی.
ز مصرش بوی پیراهن شنیدی
چرا در چاه کنعانش ندیدی.سعدی.
جنتت جامهء پاکست و عذابت دوزخ
هست پیراهن چرکین چو ضمیر اشرار.
نظام قاری (دیوان البسه ص12).
رودهء نرم ستان از جهت پیراهن
کانچه در زیر بود نرم به از استظهار.
نظام قاری (دیوان البسه ص13).
- امثال: مثل پیراهن تن کسی بودن.
مثل پیراهن عثمان.
مثل پیراهن عمر.
هر که یک پیراهن بیش از تو دارد، با او دست و گریبان مشو.
غلالة؛ پیراهن کوتاه. ملاتب؛ پیراهنهای کهنه. (منتهی الارب). تجبیب؛ پیراهن را جیب کردن. (تاج المصادر). ادراع؛ پیراهن پوشیدن زن. اقمصة؛ پیراهنها. تقمص؛ پیراهن پوشیدن. (منتهی الارب) (دهار). تقمیص؛ پیراهن پوشانیدن. (منتهی الارب). پیراهن درپوشیدن. (تاج المصادر). سربلة؛ پیراهن پوشاندن. (دهار). ایتتاب؛ پیراهن بی آستین پوشیدن زن. (تاج المصادر). بقیرة؛ پیراهن بی آستین. هفهاف؛ پیراهن نیک شفاف. هفاف؛ پیراهن تنگ شفاف و براق و درخشنده و سبک. هرمولة؛ خرقهء پاره که از دامن پیراهن کهنه شکافته گردد. فروج؛ پیراهن طفلان از پس شکافته. علقة؛ پیراهنی است بی آستین؛ جبه، نوعی از پیراهن. جوب؛ گریبان کردن پیراهن را. دجة؛ گویک پیراهن. قمیص سنبلانی؛ پیراهن دراز و فراخ. تدایع؛ پیراهن پوشانیدن زن را. درع المرأة؛ پیراهن زن. دراعة؛ پیراهن فراخ. قرقل؛ پیراهن زنان. خیلع، خیعل؛ پیراهن بی آستین. (منتهی الارب). صاحب آنندراج گوید: با لفظ بر تن دوختن و در بر کردن و قبا کردن و کشیدن و کندن مستعمل است و مطلع از تشبیهات اوست. || کلمهء پیراهن با کلماتی ترکیب یا بکلماتی اضافه شود و یا مضاف الیه قرار گیرد چون: زیر پیراهن، پیراهن بخت :
چنین گفت [رستم] کای جوشن کارزار
برآسودی از جنگ یک روزگار
کنون کار پیش آمدت سخت باش
به هر کار پیراهن بخت باش.فردوسی.
-پیراهن آبی کردن؛ کنایه از لباس ماتم پوشیدن. (آنندراج) :
هستی جاوید باشد ماتم خود داشتن
خضر پیراهن بمرگ خویش آبی میکند.
شوکت.
- پیراهن بر قد کسی بریدن؛ بر اندام او راست کردن :
لطف آیتی است در حق ایشان و کبر و ناز
پیراهنی که بر قد ایشان بریده اند.سعدی.
-پیراهن سیمابی؛ سفید. (آنندراج) :
چون سحر پیراهن خاکست سیمابی ز اشک
چون فلک آئینهء مهرست زنگاری ز آه.
سلمان.
- پیراهن فانوس؛ جامهء فانوس.
- پیراهن قبا کردن؛ چاک کردن پیراهن. چاک زدن و پاره کردن پیراهن. (برهان). رجوع به پیرهن قبا کردن شود :
پیراهنی که آید ازو بوی یوسفم
ترسم برادران غیورش قبا کنند.حافظ.
-پیراهن کاغذی.؛ رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
- پیراهن کعبه؛ جامهء کعبه :
انداخته گاه فارغ از دیر
پیراهن کعبه بربت دیر.دقیقی (از آنندراج).
-پیراهن مراد؛ پیراهن که زنان روز بیست و هفتم رمضان با پول کدیه خرند و میان دو نماز ظهر و عصر در مسجد دوزند و بر تن کنند برآمدن حاجتی را.

پیراهنچه.

[هَ چَ / چِ] (اِ مصغر) پیراهن خرد. پیراهن کوچک: شلیل؛ پیراهنچه که در زیر زره پوشند. (منتهی الارب).

پیراهن خرد.

[هَ نِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیراهنچه. پیراهن کوچک. صدار. (دهار) (منتهی الارب). غلالة. (دهار). اصدة. (از منتهی الارب).

پیراهن خواب.

[هَ نِ خوا / خا](ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامهء خاص خفتن. شبی. (برهان). جامهء شب. || پیراهن زیر زنان.

پیراهن دوز.

[هَ] (نف مرکب) آنکه پیراهن دوزد.

پیراهن دوزی.

[هَ] (حامص مرکب)عمل پیراهن دوز. || (اِ مرکب) مکان و محل دوختن پیراهن.

پیراهن کاغذی.

[هَ نِ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از روشنایی صبح و شعاع آفتاب. (برهان). || کاغذین پیراهن. کاغذین جامه. کنایه از دادخواهی مظلوم، چه در قدیم الایام متعارف بوده که مظلوم پیراهن کاغذی میپوشید تا بمظلومیت شناخته شود و بپای علم داد یعنی علم عدل میرفته تا پادشاه داد او را از ظالم بستاند. و او را کاغذین جامه نیز گویند. (آنندراج).

پیراهن کاغذین.

[هَ نِ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به پیراهن کاغذی و کاغذی جامه شود.

پیراهن کشیدن.

[هَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) صاحب آنندراج گوید: اگر بصلهء «بر» باشد یعنی بر تن کسی کشیدن، بمعنی پوشانیدن بود چنانکه مولوی گوید :
چو پیراهن کشیدی بر تن او
شدی همراز با پیراهن او.
و اگر بصلهء «از» باشد بمعنی برهنه کردن باشد.

پیراهنی.

[هَ] (ص نسبی) منسوب به پیراهن. || که از آن پیراهن توان کرد.
- پارچهء پیراهنی؛ که از آن پیراهن کنند. پارچهء خاص پیراهن.

پیراهه.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) آنچه بدان زینت افزاید. و زینت و نیکویی. (شرفنامه).

پیراهیدن.

[دَ] (مص) دباغت دادن چیزی را. (آنندراج). پیراستن.

پیرای.

(اِخ) (ساره) نام نهری است در جمهوری بولیویا از جمهوری های امریکای جنوب و آن از دامنه های جنوب غربی جبال کوشان سرچشمه گیرد و بسوی شمال غربی روان گردد و پس از طی 1600 هزار گز بدو نهر گوآبای و شیموره پیوندد و نهر ماموره را بوجود آورد که خود بنهر مادیره از شعب نهر آمازون وارد گردد. (قاموس الاعلام ترکی).

پیرای.

(فعل امر) امر از پیراستن. || (نف مرخم) زینت دهنده باشد که سرتراش و باغبان است چه کسی که شاخهای زیادتی درخت را ببرد او را بستان پیرا گویند. (برهان). پیراینده. || (اِمص) پرداختن و مستعد کردن. (برهان).
-اورنگ پیرای:برستم رکابی روان کرده رخش
هم اورنگ پیرای و هم تاج بخش.نظامی.
-چمن پیرای:ز اصل برگذرد شاخ و سایه دار شود
ز یکدگر چو جدا کردشان چمن پیرای.
سپاهانی (از شرفنامه).
-بستان پیرای:برده رضوان ببهشت از پی پیوسته گری
در تو هر فضله که انداخته بستان پیرای.
انوری.
پوست پیرای. پوستین پیرای و جز آنها. رجوع به پیراستن شود.

پیرایان.

(نف، ق) صفت فاعلی بیان حالت در حال پیراستن. || (اِ) جِ پیرای، بمعنی پیراینده. پیرایندگان.

پیرایستن.

[را یِ تَ] (مص) پیراستن. رجوع به پیراستن شود :
بیخ امّید من ز بن برکند
آنکه شاخ زمانه پیرایست.خاقانی.

پیرایش.

[را یِ] (اِمص) اسم مصدر پیراستن. عمل پیراستن. پیراهش. (برهان). تحلی. مطلق زینت کردن : رسولان مبهوت و مدهوش در آرایش آن بزم و پیرایش آن مجلس بماندند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 345).
قبای زر چو در پیرایش افتد
ازو هم زر بود کارایش افتد.نظامی.
برین گوشه رو می کند دستکار
بر آن گوشه چینی نگارد نگار
نبینند پیرایش یکدگر
مگر مدت دعوی آید بسر.نظامی.
|| هرس. عمل بریدن نازیبا: فرخو؛ پیرایش تاک رز(1). || زینت دادن سر با کاستن از موی. || دباغت. آش کردن پوست(2). || عمل پرداختن و ساختن و معد و مهیا کردن. (آنندراج).
.
(فرانسوی)
(1) - emondage, Taille .
(فرانسوی)
(2) - Tannage

پیرایشگاه.

[را یِ] (اِ مرکب) دکان حلاق. جای موی سر ستردن. آنچه امروز آرایشگاه نام گرفته.

پیرایشگر.

[را یِ گَ] (ص مرکب) پیراینده. که پیراید. که زینت دهد. || حلاق. || دباغ. رجوع به پیراستن شود.

پیرایندگی.

[را یَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پیراینده. عمل پیراینده.

پیراینده.

[را یَ دَ / دِ] (نف) زینت دهنده. که چیزی را از چیزی بجهت خوش آیندگی کم کند همچون سرتراش و باغبان، برخلاف مشاطه. (آنندراج) (برهان). پیرایش کننده. آراینده. آراسته کننده.

پیرایواتلو.

[اِیْ] (اِخ) دهی از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 76 هزارگزی شمال خاوری گرمی و 3 هزارگزی شوسهء بیله سوار به اصلاندوز جلگه، گرمسیر. دارای 13 تن سکنه. آب آن از رود ارس، محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرایه.

[را یَ / یِ](1) (اِمص) آرایش و زیور باشد از طرف نقصان همچون سر تراشیدن و اصلاح کردن و شاخهای زیادتی درخت را بریدن. (برهان). || (اِ) پیراهه. (شرفنامه). حلی. حلیة. (دهار). تهویل. سنیح. (منتهی الارب). زینت و آرایش زنان. (صحاح الفرس). آنچه زرگران برای زینت زنان سازند از خلخال و دست برنجن و طوق و یاره و گردن بند و بازوبند و امثال آن. زیب. زینت. زیور. آرایش : و مرده را [مردم روس] با هرچه با خویشتن دارد از جامه و پیرایه بگور فرونهند. (حدود العالم).
ز فرمان او هیچگونه مگرد
تو پیرایه دان بند بر پای مرد. فردوسی.
ز دانش چو جان ترا مایه نیست
به از خامشی هیچ پیرایه نیست.فردوسی.
خرد بر دل خویش پیرایه کرد
برنج تن از مردمی مایه کرد.فردوسی.
کنون زود پیرایه بگشا ز روی
بپیش پدر شو بزاری بموی.فردوسی.
بهایی ز جامه ز پیرایه ها
فروشم ز مردم بود مایه ها.فردوسی.
تو درگاه را همچو پیرایه ای
همان تخت و دیهیم را مایه ای.فردوسی.
چو آن جامه های گرانمایه دید
هم از دست رودابه پیرایه دید.فردوسی.
به ایران که دید از بنه سایه ام
اگر سایه و تاج و پیرایه ام.فردوسی.
از ایشان جز او دخت خاتون نبود
بپیرایه و رنگ و افسون نبود.فردوسی.
ز پیرایه و جامه و سیم و زر
ز دیبا و دینار و خز و گهر.فردوسی.
دگر گفت بر مرد پیرایه چیست
و زین نیکوییها گرانمایه کیست.فردوسی.
کجا نامور گاو پرمایه بود
که بایسته بر تنش پیرایه بود.فردوسی.
همان گاو پرمایه کم دایه بود
ز پیکر تنش همچو پیرایه بود.فردوسی.
به پیرایهء زرد و سرخ و سپید
مرا کردی از برگ گل ناامید.فردوسی.
کتایون بی اندازه پیرایه داشت
ز یاقوت و هر گوهری مایه داشت.
فردوسی.
تو درگاه را همچو پیرایه ای
همان تخت و دیهیم را مایه ای.فردوسی.
بدین حجره رودابه پیرایه خواست
همان گوهران گران مایه خواست.فردوسی.
بدو گفت رودابه پیرایه چیست
بجای سرمایه بی مایه چیست.فردوسی.
با سهم تو آن را که حاسد تست
پیرایه کمندست و جلد کمرا.منجیک.
زینت دولت بازآمد و پیرایهء ملک
تا کند ملک و ولایت چو بهشت آبادان.
فرخی.
سلطان یمین دولت و پیرایهء ملوک
محمود امین ملت و آرایش امم.فرخی.
پیل پی خستهء صمصام تو بیند اندام
شیر پیرایهء اسبان تو بیند چنگال.فرخی.
رونق دولت بازآمد و پیرایهء ملک
پیش ازین کار چنان دیدی اکنون بنگر.
فرخی.
ای تازه بهار سخت پدرامی
پیرایهء دهر و زیور عصری.منوچهری.
پیرایهء عالم تویی فخر بنی آدم تویی
داناتر از رستم تویی در کار جنگ و تعبیه.
منوچهری.
الا ای مرو پیرایهء خراسان
مدار این خون و این پتیاره آسان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چاکرپیشه را پیرایهء بزرگتر راستی است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص81). اگر رای عالی بیند ایشان را نگاه داشته آید که پیرایهء ملک پیران باشند. (تاریخ بیهقی ص54).
جهان نوعروسی گرانمایه شد
شهی تاجش و داد پیرایه شد.
(گرشاسب نامه).
پیام آورش مژده را پایه بود
خرد را سخنهاش پیرایه بود.
(گرشاسب نامه).
ترا پیرایه از دانش پدیدست
که باب خلد را دانش کلیدست.ناصرخسرو.
خردمند از تواضع مایه گیرد
بزرگی از کرم پیرایه گیرد.ناصرخسرو.
نیکوترین پیراهن شرم است. (تحفة الملوک).
پیرایه چرا بنددت ای مه دایه
نورست مه دو هفته را پیرایه.مسعودسعد.
بزرگان چون با زنی... نزدیکی خواستندی کمر زرین بر میان بستندی و زنرا فرمودندی تا پیرایه بر خویشتن کردی، گفتندی چون چنین کنی فرزند دلاور آید. (نوروزنامه). روزی در خانه [زنرا] جامه های دیبایش پوشانیدند و پیرایه های زر و جوهر بر او بستند و گفتند ما ترا بشوهر خواهیم داد. (نوروزنامه). و جواهر از معادن بیرون آورد و پیرایه ها همه او [طهمورث] ساخت. (نوروزنامه). مردم... نخست ترا بازرهانند پس به پیرایه پردازند. (کلیله و دمنه). زاغ... زنیرا دید که پیرایه بر گوشهء بام نهاده بود. (کلیله و دمنه). نظر بر پیرایهء گشاده افکنی. (کلیله و دمنه). زاغ پیرایه در ربود. (کلیله و دمنه). مهابت خاموشی ملک را پیرایهء نفیس است. (کلیله و دمنه). آن دیگری که از پیرایهء خرد عاطل نبود با خود گفت غفلت کردم. (کلیله و دمنه). و هر معنی که از پیرایهء سیاست کلی و حلیهء حکمت اصلی عاطل باشد اگر کسی خواهد که بلباس عاریتی آنرا بیاراید بهیچ تکلف جمال نگیرد. (کلیله و دمنه). دو کار از عزایم پادشاهان بدیع و غریب نماید حلیت سر بر پای بستن و پیرایهء پای در سر آویختن. (کلیله و دمنه).
زلف بی آرام او پیرایهء مهرست و ماه
چشم خون آشام او سرمایهء سحرست و فن.
سوزنی.
این عروس خاطر بنده که صد گنج گهر
از سزاواری برو پیرایه و زیور سزد.سوزنی.
قصه چکنم، بر دم با خانه چنان ماه
آن ماه که پیرایهء شمس و قمر آمد.سوزنی.
باشد پیرایهء پیران خرد.سوزنی.
بهتر از گوهر تو دست قضا
هیچ پیرایه بر زمانه نبست.انوری.
از خلق یوسفیش بپیرانه سر جهان
پیرایهء جمال زلیخا برافکند.خاقانی.
سخن پیرایهء کهنه است و طبع من مطراگر
مرا بنمای استادی کزینسان کهنه آراید.
خاقانی.
ز مصری و رومی و چینی پرند
برآراست پیرایهء ارجمند.نظامی.
چو شیرین بازدید آن دختران را
ز مه پیرایه داد آن اختران را.نظامی.
بفال فرخ و پیرایهء نو
نهاده خسروانی تخت خسرو.نظامی.
پس آنگه ماه را پیرایه بربست
نقاب آفتاب از سایه بربست.نظامی.
سعادت خواجه تاش سایهء تو
صلاح از جملهء پیرایهء تو.نظامی.
پیرایهء تست رویمالم.نظامی.
عزیزا هر دو عالم سایهء تست
بهشت و دوزخ از پیرایهء تست.عطار.
حریف مجلس ما خود همیشه دل میبرد
علی الخصوص که پیرایه ای بر او بستند.
سعدی.
آنهمه پیرایه بسته جنت فردوس
بو که قبولش کند بلال محمد.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 694).
یکی شخص از آن جمله در سایه ای
بگردن بر از حله پیرایه ای.سعدی.
تو آن دُرّ مکنون یکدانه ای
که پیرایهء سلطنت خانه ای.سعدی.
که زشتست پیرایه بر شهریار
دل شهری از ناتوانی فکار.سعدی.
ملک را همین خلق پیرایه بس
که راضی نگردد به آزار کس.سعدی.
هیچ پیرایه زیادت نکند حسن ترا
هیچ مشاط نیاراید از این خوبترت.سعدی.
منکر بحرست و گوهرهای او
کی بود حیوان درو پیرایه جو.مولوی.
چند روزست تا سلطان اشارت فرمودست که چندین پیرایه از جهت مطاربه معد کنیم. (جهانگشای جوینی).
گنجینهء دل متاع دردست
پیرایهء عشق روی زردست.امیرخسرو.
در باغ چو شد باد صبا دایهء گل
بربست مشاطه وار پیرایهء گل.حافظ.
مطرب امشب چنگ غم را یکدمی سازی نکرد
شاهد اندوه را پیرایه از نازی نکرد.
واله هروی.
- امثال:مثل پیرایهء زنان است. (از مجموعهء امثال طبع هند).
درج؛ دوک دان و طبلهء زنان که پیرایه و جواهر در وی نهند. حلی مقرص؛ پیرایهء گرد همچون کلیچه. خضاض؛ اندک پیرایه. تغتغه؛ آواز پیرا. (منتهی الارب). متحلی، باپیرایه. (دهار). هسهسة؛ آواز کردن زره و پیرایه. وضح، پیرایه از سیم. تهویل؛ خود را بلباس و پیرایه آراستن. (منتهی الارب). توشح، اتشاح؛ پیرایه درافکندن (گویا فقط بطور حمائل و وشاح). تحلی؛ پیرایه برکردن. (تاج المصادر). رجوع به بی پیرایه و بی پیرایگی شود. || رکوئی که زرگران بدان پیرایه را روشن کنند. || ساختن و پرداختن. (برهان). || صفت(2).
(1) - در برهان قاطع بفتح اول نیز آمده است.
(2) - پیرایه بمعنی صفت را من وضع کرده ام.

پیرایه بند.

[را یَ / یِ بَ] (نف مرکب) که پیرایه بندد. پیرایشگر :
سیل در اقلیم ما پیرایه بند خانه است
رخنه مانند قفس آرایش کاشانه است.
کلیم (از آنندراج).

پیرایه پوش.

[را یَ / یِ] (نف مرکب) که پیرایه پوشد. که پیرایه بر خود راست کند. که خود را در پیرایه و زیور گیرد :
که گر راز این گوش پیرایه پوش
بگوش آورم ناورد کس بگوش.نظامی.
نکورو که زیور نبندد بدوش
بسی بهتر از زشت پیرایه پوش.
امیرخسرو (آنندراج).
|| که پیرایه بپوشد و نهان کند. که پیرایه پنهان سازد.

پیرایه دان.

[را یَ / یِ] (اِ مرکب) درج و آن ظرفی است که زنان اسباب و جواهر در آن نهند (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). طبلهء زنان که پیرایه و جواهر در آن نهند. (از منتهی الارب).

پیرایه ده.

[را یَ / یِ دِهْ] (نف مرکب) که پیرایه دهد. که در زیور گیرد. که متحلی سازد :
روشن کن آسمان به انجم
پیرایه ده زمین بمردم.نظامی.

پیرایه سنج.

[را یَ / یِ سَ] (نف مرکب)که پیرایه سنجد. که زیور و زیب سنجد :
بآیین آن مهد پیرایه سنج
فرستاد چندین شتر بار گنج.نظامی.
جهاندار کان دید بگشاد گنج
بخروارها گشت پیرایه سنج.نظامی.
جوانمردی باغ پیرایه سنج
شود مفلس از کیمیایی گنج.نظامی.

پیرایه کردن.

[را یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) بزیور آراستن. بزیب و زیور کردن. تحلی. (دهار) :
تو خود بکمال و لطف آراسته ای
پیرایه مکن عرق مزن عود مسوز.سعدی.

پیرایه گر.

[را یَ / یِ گَ] (ص مرکب)پیراینده. آنکه بپیراید. آنکه پیرایه کند :
پیرایه گر پرندپوشان
سرمایه ده شکرفروشان.نظامی.
متحلی. پیرایه کننده.

پیراییدن.

[دَ] (مص) پیراستن. پیرایستن. زینت دادن. پیراهیدن :
تیر را تا نتراشی نشود راست همی
سرو را تا که نپیرایی والا نشود.منوچهری.

پیر باباجارو.

[رِو] (اِ مرکب)(1).
(1) - این لغت بدون شرحی در یادداشتهای مؤلف بود.

پیرباباعلی.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج. واقع در 17 هزارگزی باختر قروه و 6 هزارگزی جنوب راه فرعی راه اتومبیل رو قروه - سنقر. کوهستانی و سردسیر دارای 260 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات و میوه جات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیر باباغیبی.

[رِ غَ] (اِخ) نامی است که گاهی حسین کرد شبستری بخود میدهد.

پیربادام.

(اِخ) دهی از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع در 73 هزارگزی شمال باختری کبودرآهنگ کنار راه اتومبیل رو اکنلو به قهرد. تپه و ماهور، سردسیر، مالاریائی. دارای 402 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات دیم و انگور و صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی راه آن مالرو است و تابستان از قهرد به اکنلو اتومبیل می توان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیربادوش.

(اِخ) دهی از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. واقع در 40 هزارگزی جنوب باختری الیگودرز کنار راه مالرو ارجنگ به برآفتاب. دارای 30 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیربازار.

[رِ](1) (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت واقع در 7 هزارگزی شمال رشت. کنار رودخانهء صیقلان. جلگه مرطوب، معتدل. دارای 1812 تن سکنه. آب آن از صیقلان رودبار. محصول آنجا برنج و مرغابی و ماهی. شغل اهالی صیادی و راه فرعی برشت دارد و ممکن است اتومبیل برد. پیربازار قبل از احداث شوسهء رشت به بندر انزلی بندر مهم رشت بوده و کلیهء مسافرین و محمولات از این محل بوسیلهء قایق به بندر انزلی حمل میگردید پس از احداث شوسه و ازدیاد اتومبیل اهمیت خود را از دست داده است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).
(1) - بسکون راء نیز متداولست.

پیربازار.

(اِخ) (رود...) نام رودخانه ای که ببحر خزر ریزد و محل صید ماهی است.

پیربالا.

(اِخ) دهی از دهستان یاقچی بخش مرکزی شهرستان مرند. واقع در 17هزارگزی جنوب باختری مرند و 8هزارگزی شوسهء مرند به خوی. جلگه، معتدل. دارای 420 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آنجا غلات و زردآلو و انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیر بخاری.

[رِ بُ] (اِخ) پیرمردی دانشمند از مردم بخارا که از جانب ترکمانان سلجوقی، طغرل بیک و برادرانش، پیامی آورده بود برای خواجهء بزرگ احمدبن عبدالصمد وزیر سلطان مسعود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص500 چ فیاض ص490).

پیربداغ.

[بُ] (اِخ) پسر میرزاجهانشاه از سلسلهء قراقوینلو. او بر پدر عصیان ورزید و قلعهء بغداد را تصرف کرد و بسال 870 ه . ق. بتدبیر پدر بدست برادر خویش محمدی کشته شد. برفراز کوهی خشک و داغ در راه سمنان و طهران حائطی وسیع دیده میشود گویند پیر بداغ امر کرده بود تا در آنجا باغی افکنند. بدو گفتند چون در این جا آب نیست هیچگونه درخت بعمل نیاید و سیب و بهی از زمین بی آب و سنگلاخ حاصل نشود و او در جواب گفت:
استمیرم ایواسنی نارنی
قوی دیسونلر پیر بداغون باغی وار.
و معنی بیت این است که من سیب و بهی از این باغ چشم ندارم تنها میخواهم که گفته شود پیر بداغ را باغی است. و این بیت در نظایر آن در زبان ترکی مثل شده است. رجوع به نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز شمارهء 3 ص13 و 14 و نیز رجوع به پیر بداق شود.

پیربداغی.

[بُ] (ص نسبی) هرچیز منسوب به پیربداغ عموماً و نوعی از امرود خصوصاً، و پیربداغ شخصی است چنانکه از مثنوی محسن تأثیر بوضوح می پیوندد. (آنندراج).

پیربداق.

[بُ] (اِخ) پیربداغ. پسر میرزا جهانشاه بن یوسف ترکمان از سلسلهء قراقوینلو. وی از جانب پدر مدتی حکومت فارس داشته و در آن اوان احمدبن حسین بن علی الکاتب تاریخ جدید شهر یزد را بنام وی ساخته و پرداخته است. دولتشاه در شرح زندگی وی در تذکره گوید: او بر پدر [ جهانشاه ] عاصی شد و از شیراز بدارالسلام بغداد نهضت فرمود و جهانشاه بر قصد فرزند عزیمت بغداد نمود و یک سال و نیم بغداد را محاصره کرد و در حین محاصره این ابیات را بفرزند نوشت:
ای خلف از راه مخالف بتاب
تیغ بیفکن که منم آفتاب
شاه منم ملک خلافت مراست
تو خلفی از تو خلافت خطاست
غصب مکن منصب پیشین ما
غصب روا نیست در آئین ما
ای پسر ار چه بشهی درخوری
با پدر خویش مکن سروری
تیغ مکش تا نشوی شرمسار
شرم منت نیست ز خود شرم دار
تیغ که سهراب برستم کشید
هیچ شنیدی که ز گیتی چه دید
با چو منی تیغ فشانی مکن
دولت من بین و جوانی مکن
گر سپهم پا برکاب آورد
ریگ بیابان بحساب آورد
کوه بجنبد چو بجنبم ز جای
چرخ بخیزد چو بخیزم ز پای
گرچه جوانیت ز فرزانگی است
این ز جوانی نه که دیوانگی است
کودکی ار چند هنرپرورست
خرد بود گر همه پیغمبرست
کی رسد این مرتبهء فن بتو
از پدر من بمن از من بتو
[جواب پیر بداغ مر پدر را]:
ای دل و دولت بلقای تو شاد
باد ترا شوکت و بخت و مراد
نیستم آن طفل که دیدی نخست
بالغم و ملک ببالغ درست
شرط ادب نیست مرا طفل خواند
بخت چو بر جای بزرگم نشاند
هر دو جوانیم من و بخت من
با دو جوان پنجه بهم بر مزن
با منت از بهر تمنای ملک
خام بود پختن سودای ملک
تیغ مکش بر رخ فرزند خویش
رخنه مکن گوهر دلبند خویش
پختهء ملکی دم خامی مزن
من ز تو زادم نه تو زادی ز من
شاخ کهن علت بستان بود
نخل جوان زیب گلستان بود
کشور من نیست کم از کشورت
لشکر من نیست کم از لشکرت
خطهء بغداد بمن شد تمام
کی دهم از دست بسودای خام
چون تو طلب میکنی از من سریر
من ندهم گر تو توانی بگیر.
پیر بداغ جوانی پردل و کریم بود. جهانشاه جهان دیده و مدبر و مکار و فهیم:
گوزن جوان گرچه باشد دلیر
نیارد زدن پنجه با شیر پیر.
بعد مشرب میان پدر و پسر واقع بود و بهیچ صورت اتفاق دست نداد و جهانشاه از روی ستیزه در فرط گرمای نواحی بغداد مدتی مدید زیردستان و رعایا و لشکریان را معذب میداشت. کار بجائی انجامید که فرزندان طفل لشکریان از گرما در گهواره ضایع میشدند و مردم سردابها زیر زمین کنده در آنجا میخزیدند و در درون شهر بغداد نیز از امتداد محاصره قحط خاست و مأکولات و ذخایر اهل شهر و قلعه تمام شد و پیر بداق عاجز و بصلح راضی شد و در اثنای صلح محمدی که ولد جهانشاه بود از خلاصی پیربداق و تسلط او دیگرباره اندیشه مند شد و پدر را بر آن آورد که بقتل پیر بداق بخاموشی رضا داد و نماز پیشین روز سه شنبه چهارم ذی القعده سنة احدی و سبعین و ثمانمائة (871 ه . ق.) آن مدبر با جمعی از امرای جهانشاهی بقصد کشتن برادر بشهر بغداد درآمدند و بوقتی که پیربداق نیم روز غافل نشسته بود بسرای او درآمدند و آن معدن احسان و سماحت را بدرجهء شهادت رسانیدند:
خاک بر سر جهان فانی را
که ز بهر دو روز بی بنیاد
قصد خون پسر کند والد
وز فنای پدر پسر دلشاد
وان برادر که قاصد جانست
ملک الموت دانش نه همزاد
از قرابت غریب نیست بدی
بود خویش حسین پور زیاد.
آباء علوی و امهات سفلی که مؤثران موالیدند با وجود شفقت پدری و مهر مادری بنگر که موالید را در اول در مهد عزت به نیات حسن میپرورانند و آخر بذبول حرمان پایمال حوادث میگردانند، فریاد از این پدران فرزندکش و داد از این برادران بردارسوز که نه در قلب غلیظ این آبا آزرمی است و نه در دل بیرحم این برادران شرمی، اخوان الصفا رخت بدروازهء فنا بیرون برده اند و این شهر بند کبود را بحقهء برادران حسود سپرده. صاحب گلشن راز راست:
عجب درمانده ای نیکو بیندیش
میان این همه بیگانه سان خویش
نهادی ناقصی را نام خواهر
حسودی را لقب کردی برادر
برادر خیز ازینها خیر مطلب
چراغ صومعه از دیر مطلب
خودی را یک طرف کن زود برخیز
تو خویش خویش باش از خویش بگریز.
چون پیربداق رکنی بود از ارکان سلطنت جهانشاه و قصد فرزند نمودن، بتخصیص همچنان فرزند رشید، در دنیا و دین سبب نقص دولت سلطان جهانشاه شد و بر او آن فعل مبارک نیامد و دولت ازو روگردان شد - انتهی.

پیربداق.

[بُ] (اِخ) پسر امیر قرایوسف ترکمان. خواندمیر در حبیب السیر آرد: امیر قرایوسف بعد از شهادت میرزا میرانشاه گورکان و فرار میرزا ابابکر بجانب کرمان تمامت مملکت آذربایجان و اران را تحت تصرف درآورد و پسر خود پیربداق را ببهانهء اینکه سلطان جلایر که سلطنت آذربایجان ارثاً و اکتساباً به وی داشت او را فرزند خوانده بر سریر پادشاهی نشاند و در جمیع قلمرو خود خطبه و سکه بنامش موشح ساخت و فرمود که طغرای مناشیر و احکام را چنین نویسند که: «پیربداق بهادرخان یرلیغدن ابوالنصر یوسف بهادر سوز و میز.» و هرگاه پیربداق بمجلس درآمدی قرایوسف دست او را گرفته بر تخت نشاندی و خود در پایان بدو زانوی ادب برنشستی و چون این خبر بملوک و حکام اطراف رسید ایلچیان با تحف و بیلاکات بدرگاه امیر قرایوسف ارسال داشته مراسم تهنیت به اقامت رسانیدند و امیرقرایوسف قاصدی نزد سلطان احمد فرستاده پیغام داد که چون حضرت سلطانی پیربداق را بفرزندی قبول نموده بودند ما آن عزیز فرزند را بر تخت سلطنت نشاندیم و خود در مقام لشکرکشی و دفع شر معاندان کمر اجتهاد بر میان بستیم تا بر رأی عالی واضح باشد و سلطان احمد ایلچی قرایوسف را نوازش کرده جهت پیربداق چتر و دیگر اسباب پادشاهی ارسال داشت. سپس خواندمیر پس از ذکر بروز اختلاف میان سلطان احمد و امیر قرایوسف و گرفتار شدن سلطان احمد بدست امیرقراقوینلو گوید: ... وی را از پهلوی خویش بصف نعال فرستاد و از روی هزل یا جد او را فرمود تا بخط خویش در باب تفویض ایالت آذربایجان به پیربداق خان نشانی به آب زر نوشت و منشور دیگر قلمی کرد که حکومت بغداد تعلق بشاه محمد میدارد. (حبیب السیر چ خیام ج3 صص576 - 578). صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از فرزندان قره یوسف مؤسس دولت قره قویونلو بوده و در حین تولدش پدرش با سلطان احمد ایلکانی در مصر زندان بود و سلطان نامبرده این مولود جدید را بناپسری پذیرفته بود، بعدها پدرش سلطان مشارالیه را بسال 813 ه . ق. بقتل رسانیده وی را بتخت آذربایجان نشاند ولی همان سال تختش بتختهء تابوت مبدل شد.

پیربداق.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. واقع در 43 هزارگزی شمال باختری الیگودرز کنار راه آهن دورود به اراک. جلگه، معتدل، دارای 269 تن سکنه. آب آن از چاه و قنات، محصول آنجا غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن اتومبیل روست. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیربداق سلطان.

[بُ سُ] (اِخ) برادر مصطفی خان از خوانین اوزبک. پیربداق بدیع الجمال خواهر سلطان حسین بایقرا را بزنی گرفت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص123 و 124 و 177 شود.

پیربدیر.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان گورک بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 61 هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 22 هزارگزی خاور شوسهء مهاباد بسردشت. کوهستانی، سردسیر، سالم. دارای 35 تن سکنه. آب آن از رودخورخوره، محصول آنجا غلات و توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی، و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیربرد.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز. واقع در 30هزارگزی باختر شیراز و 6 هزارگزی شوسهء شیراز به کازرون. کوهستانی، معتدل مالاریائی، دارای 84 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

پیر برناتن.

[رِ بُ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از دنیا و فلک باشد. (برهان). پیر برناوش.

پیر برناوش.

[رِ بُ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از دنیا و فلک باشد. پیر برناتن. (مجموعهء مترادفات ص 164).

پیربز.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان مانهء بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع در 30هزارگزی شمال خاوری مانه و 11هزارگزی باختر شوسهء عمومی بجنورد به حصارچه. دامنه، معتدل. دارای 335 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و تریاک و بنشن. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیربست.

[بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش کوچصفهان شهرستان رشت. واقع در 5هزارگزی خاور کوچصفهان سر راه شوسه. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 797 تن سکنه. آب آن از نهر توشاجوب از سفیدرود. محصول آنجا برنج و ابریشم و صیفی کاری. شغل اهالی زراعت و مکاری. بازار لولمان در اراضی این آبادی واقع است و روزهای یکشنبه و چهارشنبه بازار عمومی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیربکران.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان گرکن بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع در 15هزارگزی جنوب خاور فلاورجان، متصل براه آب نیل بپل بابامحمود. جلگه، معتدل، دارای 467 تن سکنه. آب آن از زاینده رود محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه ماشین رو است. دبستان و زیارتگاه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

پیربلاغی.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان واقع در 40هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی. دارای 77 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و میوهء جنگلی. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیربلوط.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد. واقع در 15هزارگزی شمال باختر شهر کرد و 12هزارگزی راه چال شتر بشهرکرد دامنه کوه، معتدل دارای 1393 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و کشمش. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن فرعی است و در حدود 15 باب دکان دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

پیربناب.

[بُ] (اِخ) (چشمهء...) دو فرسخ بیشتر میانهء جنوب و مغرب شیراز است. (فارسنامهء ناصری).

پیربنو.

[بَ] (اِخ) به ابنو در همین لغت نامه و فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7 مراجعه شود.

پیربنیامین.

[بِنْ] (اِخ) نام یکی از رؤسای نصیریان یعنی علی اللهیان.

پیربنیه.

[بِ / بُ یَ / یِ] (ص مرکب)کسی را گویند که هنوز جوان باشد لیکن موی بدن او تمام سفید شده باشد. (برهان).

پیر بی خواب.

[رِ خوا / خا] (اِخ) گویا مرشدی یعنی پیشوای طریقتی و شیخی از شیوخ صوفیه بوده است که هیچ نمی خفته است. پیری افسانه ای که هیچ نمی خفته است. || (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در تداول فارسی بکسی که دیر یا کم خسبد خاصه اطفال گویند پیر بیخوابست؛ مثل پیر بی خواب، تشبیهی است مبتذل، آنکه کم خسبد. آنکه بسیار بیدار ماند. آنکه کم بخواب رود. که دیر می خسبد.

پیرپادشاه.

[دْ / دَ / دِ] (اِخ) ابن لقمان پادشاه بن طغاتیمور (790-810 ه . ق.). امیرتیمور گورکانی پس از فوت لقمان پادشاه حکومت استرآباد را به وی تفویض کرد. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص442). و نیز رجوع به پیرک پادشاه شود.

پیرپادشاه.

[دْ / دَ / دِ] (اِخ) نام مردی که فضل اللهبن ابومحمد استرآبادی مؤلف کتاب جاویدان کبیر، کتابی که دربارهء طائفه حروفیه و مربوط بقرن هشتم هجری است، از وی در این کتاب نام میبرد و شاید با پیرپادشاه حاکم استرآباد مرتبط باشد. (از سعدی تا جامی ص398).

پیرپتال.

[پی پَ] (اِ مرکب) پیرپاتال. پیر و پاتال.

پیرپرور.

[پی پَ رْ وَ] (نف مرکب) پرورندهء پیر. خردمند کامل :
پیرپرور دایهء لطف تو است آن کو نکرد
هیچ دانا را ز طفلی تا بپیری شیر باز.
سوزنی.
|| (ن مف مرکب) پروردهء پیر. مربای پیر. پرورش یافتهء پیر.

پیرپشته.

[پی پُ تَ] (اِخ) دهی جزو دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان. واقع در 5/9هزارگزی خاور لنگرود و 5هزارگزی شمال شوسهء لنگرود به رودسر. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 312 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا نی شکر و صیفی و کنف و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و حصیربافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیر پنبه.

[رِ پَمْ بَ / بِ] (ترکیب اضافی، ص مرکب) کسی را گویند که بغایت پیر شده باشد چنانکه در تمام بدن او موی سیاه نمانده باشد. (برهان). پیر منحنی که مژه و ابروش سفید شده باشد. (آنندراج). || (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مترس. مترسک بستان. علامتی که بر کنار مزروعات نصب کنند تا باعث وحشت طیور گردد و آن را دهل بضم هاء نیز گویند. (آنندراج) :
در خانگاه باغ نه صادر نه واردست
تا پیر پنبه گشت حریف گران برف.
کمال اسماعیل (در صفت برف).
اگر نیست اندر چمن پیر پنبه
چرا زاغ را می نهد بر شکوفه.
کمال اسماعیل.

پیرتاج.

(اِخ) قصبهء مرکز دهستان پیرتاج. بخش حومهء شهر بیجار. واقع در 66هزارگزی خاور بیجار. کوهستانی، سردسیر. دارای 1500 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات، محصول آنجا غلات و میوه و انگور فراوان و قلمستان و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و باغبانی. صنایع دستی زنان، قالیچه و جاجیم بافی. راه آن مالرو است. در فصل خشکی از طریق خانباغی اتومبیل میتوان برد. دبستان، پاسگاه ژاندارمری و 5 باب دکان دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرتاج.

(اِخ) یکی از پنج بلوک بیجار ناحیهء گروس، و آن از مغرب به بیجار محدود است و دارای 49 قریه و 9/8 فرسنگ مساحت و 8462 تن سکنه است. و رجوع به جغرافیای تاریخی غرب ایران ص72 شود.

پیر تسلیم.

[رِ تَ] (اِخ) لقب مولانا نظام الدین عبدالرحیم خوافی، از علماء معاصر ملک معزالدین حسین کرت. مقیم دارالسلطنهء هرات. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص384).

پیر تعلیم.

[رِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)معلم علوم دینی. (آنندراج) (شرفنامه) :
دل من پیر تعلیم است و من طفل زبان دانش
دم تسلیم سر عشر و سر زانو دبستانش.
خاقانی.

پیرتگان.

[تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس. واقع در 100هزارگزی شمال میناب، سر راه مالرو میناب به گلاشکرد. دارای 30 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرتن.

[تَ] (اِخ) دهی کوچک از بخش ایزهء شهرستان اهواز. واقع در 21هزارگزی شمال باختری ایزه و 2هزارگزی شمال خاوری راه مالرو شکوری به سیدنجف علی. دارای 40 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیر جادو.

[رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)پیر ساحر. جادوی پیر. || (ص مرکب) پیرْجادو در ساحری عمر گذارده. در جادویی بس ماهر :
یکی نام او بی درفش بزرگ
گوی پیر جادوی سینه سترگ.دقیقی.
همه پیش او دین پژوه آمدند
وزان پیر جادو ستوه آمدند.دقیقی.
بدو گفت کای ترک برگشته بخت
سر پیر جادو ببین بر درخت.فردوسی.

پیرجامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) مصحف پیل جامه.

پیرجل.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شهربابک شهرستان یزد. واقع در 3هزارگزی شمال باختر شهربابک کنار راه فرعی شهربابک. جلگه، معتدل، مالاریائی. دارای 774 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان کرباس و قالی بافی. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

پیرجمال.

[جَ] (اِخ) مولانا پیرجمال. یکی از مشاهیر شعرای ایران است و از اهالی اردستان نزدیک به اصفهان بود، و سمت مریدی پیر مرتضی علی را داشته و در حلقهء صاحبدلان میزیسته است و دیوانی مرتب دارد. ازوست:
کی بو که سر زلف ترا چنگ زنم
صد بوسه بر آن لبان گلرنگ زنم
پیمان پری رخان سنگین دل را
در شیشه کنم، پیش تو بر سنگ زنم
آذر در آتشکده آرد: مولانا ملاپیرجمال اصل آن حضرت از قصبهء اردستان من توابع اصفهانست. گویند مرد صاحبدل و نه چون دیگران مقید به آب و گل بوده و از مریدان حضرت پیر مرتضی علی است و مرقد مطهر پیر مرتضی علی در اردستانست و حضرت پیرجمال دیوان مبسوطی در مراتب عرفان دارند چون این مختصر قابل درج این همه لئالی و درر نبود تیمناً این یک رباعی از ایشان ثبت شد - انتهی. و سپس رباعی مذکور در فوق را آرد.

پیرجوی.

(نف مرکب) جویندهء پیر.

پیرجه.

[پَ رَ جَ] (اِخ) موضعی از هزارجریب مازندران. (سفرنامهء رابینو ص57 و 124 بخش انگلیسی).

پیرچوپان.

(اِخ) دهی از دهستان شیرامین بخش دهخوارقان شهرستان تبریز. واقع در 16هزارگزی جنوب دهخوارقان و 4هزارگزی شوسهء آذرشهر بمراغه. جلگه. معتدل. دارای 163 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و حبوبات و بادام. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیر چهل ساله.

[رِ چِ هِ لَ / لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از عقل است. (برهان). کنایه از قوت عاقله که در عمر چهل سالگی تمام و کامل میشود. || فیروزه. (برهان) (مجموعهء مترادفات ص145). || فرشته. (برهان). مَلَک. (انجمن آرا). || (اِخ) کنایه از جبرئیل. (غیاث). || آدم علیه السلام. (برهان).

پیرحاجات.

(اِخ) دهی از دهستان حلوان بخش طبس شهرستان فردوس واقع در 84هزارگزی شمال باختری طبس سر راه مالرو عمومی دستگردان. کوهستانی، گرمسیر. دارای 138 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و خرما و پنبه. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و دبستانی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیرحسین.

[حُ سَ] (اِخ) ابن امیر شیخ محمودبن امیرچوپان (امیر). وی از اوایل یا اواسط سال 740 ه . ق. از جانب پسرعم خود امیرشیخ حسن کوچک پسر تیمورتاش بن امیر چوپان معروف که در تبریز مقیم بود بحکومت شیراز منصوب شد و در 28 شعبان بحدود شیراز رسید و امیرمسعودشاه برادر شیخ ابواسحاق که در آن اوان حاکم شیراز بود از مقابل او منهزم شد و به لرستان رفت و او بشیراز داخل شد و مدت بیست ونه روز در آنجا حکومت کرد و در 28 رمضان امیرشمس الدین محمد برادر دیگر شیخ ابواسحاق را ببهانه ای بقتل آورد لهذا شیرازیان بر پیرحسین شوریدند و لشکر او هزیمت گرفت و خود با چند سوار معدود از شیراز فرار کرد و بار دیگر امیرمسعود شاه بسر مملکت آمد و دیگربار پیرحسین لشکری جمع کرد و سال دیگر یعنی در 741 مجدداً بشیراز آمد و امیرمسعودشاه دیگرباره کناره گرفت و بطرف لرستان بیرون رفت و پیرحسین در 26 ربیع الثانی بدر شیراز نزول کرد و شیرازیان در مقابل پیرحسین مقاومت سختی کردند و مدت پنجاه روز میان لشکر پیرحسین و شیرازیان محاربات متواتر و متوالی روی میداد تا سرانجام فریقین را در شانزدهم جمادی الاخره اتفاق صلح افتاد و پیرحسین در حکومت شیراز مستقر گردید و مدت یکسال و هشت ماه در آنجا حکومت کرد و در اوایل محرم سال 743 ه . ق. چون آوازهء وصول پسرعمش ملک اشرف بن امیرچوپان را از تبریز در مصاحبت شاه شیخ ابواسحاق بطرف اصفهان شنید از شیراز با بیست هزار نفر بقصد مقاتله با ملک اشرف بدان صوب شتافت چون بدو منزلی اصفهان رسید ناگاه در شب یکشنبهء سلخ صفر قسمت عمدهء لشکر او بملک اشرف پیوستند. پیرحسین بیمناک شده بتبریز نزد پسرعم خود امیرشیخ حسن کوچک رفت امیرشیخ حسن او را بگرفت و او را مخیر کرد که بزهر یا تیغ هرکدام که اختیار کند، او را هلاک کنند او زهر اختیار کرد و بدان هلاک شد در ربع رشیدی در شهور سنهء 743. برای مزید اطلاع از سوانح احوال پیر حسین مذکور به شیرازنامه صص 77 - 80 و ذیل جامع التواریخ حافظ ابرو و مجمل فصیحی خوافی و روضة الصفا و حبیب السیر چ خیام ج3 ص227، 230، 278، 280 و شدالازار حاشیهء ص377 و 378 که مطالب فوق منقول از آنجاست و همچنین به تاریخ گزیده ص629 و 633 و 636 و 637 و تاریخ عصر حافظ ج1 ص31، 33، 40، 41، 43، 48، 74، 75، 78، 82، 83، 87، 139، 142 و دستورالوزراء ص240 رجوع شود.

پیرحسین سعد.

[حُ سَ سَ] (اِخ) نام مردی از شجاعان لشکر ترکمان که در محاربهء امیر شاهرخ گورکان با اولاد قرایوسف ترکمان اسیر گردیده است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص611).

پیرحسین شروانی.

[حُ سَ نِ شَ] (اِخ)حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده ذکر وی در عداد مشایخ مسلمانان آرد و گوید: وفاتش در سنهء سبع و ستین و اربعمائة (467 ه . ق.) بعهد قائم خلیفه و در شروان بولایتی (بولایت اران) مدفونست. و نیز گویند که شیخ باباکوهی بشیراز برادر پیرحسین شروانان (ظ: شروانی) است. (تاریخ گزیده ص785) (شدالازار ص 556).

پیرحسین مارلوق.

[حُ سَ] (اِخ) از یاران سبتای از سران لشکر سلطان احمد جلایر در قرن هشتم هجری. (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص236).

پیرحسینی.

[حُ سَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان شهرستان کازرون واقع در 67هزارگزی جنوب خاوری فهلیان و 8هزارگزی راه فرعی اردکان به هرایجان. دارای 40 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

پیرحیاتی.

[حَ] (اِخ) دهی از دهستان دیملهء بخش حومهء شهرستان خرم آباد. واقع در 2 هزارگزی شمال باختری خرم آباد و واقع در 2 هزارگزی شمال باختری راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. کوهستانی، معتدل، مالاریائی، دارای 600 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه. محصول آنجا غلات و تریاک و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی سیاه چادر و فرش بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء سپه وند اند و برای تعلیف احشام در حوالی ییلاق و قشلاق میروند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرحیاتی.

[حَ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع در یک الی سه هزارگزی شمال باختر رباط ماهیدشت، کنار رودخانهء مرک. دشت، سردسیر، دارای 150 تن سکنه. آب آن از رودخانهء مرک. محصول آن غلات و حبوبات و صیفی و چغندرقند. شغل اهالی زراعت. راه مالرو است، تابستان اتومبیل میتوان برد. پیرحیاتی در دو محل بفاصلهء دو کیلومتر واقع و بعلیا و سفلی مشهور است سکنهء سفلی 80 تن می باشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرحیاتی.

[حَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع در 14 هزارگزی شمال باختر کرمانشاه و یک هزارگزی جنوب شوسهء کردستان. شمال قره سو. دشت، سردسیر، دارای 70 تن سکنه. آب آن از قره سو، محصول آنجا غلات و خیار و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و از راه شوسه اتومبیل می توان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرحیاتی باوندپور.

[حَ یِ وَ] (اِخ)دهی از دهستان باوندپور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. واقع در 33 هزارگزی شمال خاوری شاه آباد. کنار رودخانهء مرک. دشت، سردسیر. دارای 160 تن سکنه. آب آن از رودخانهء مرک. محصول آنجا غلات دیم. شغل اهالی زراعت و گله داری است. و زمستان برای گرمسیر به قصرشیرین می روند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرخار.

(اِخ) موضعی به اصفهان، بدانجا بهمن بن اسفندیار آتشکده ساخته است. (تاریخ گزیده ص 98).

پیر خانقاه.

[رِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شیخ و مرشد خانقاه.

پیر خدای.

[رِ خُ] (اِخ) کنایه از عثمان بن عفان است. (از آنندراج).

پیرخر.

[خَ] (اِ مرکب) خرپیر. خر بزادبرآمدهء درازگوش سالخورده. خر کهنسال :
چه کوشش کند پیر خر زیر بار
تو میرو که بر بادپائی سوار.سعدی.
کار و باری که ندارد پا و سر
ترک کن، هی پیرخر، ای پیرخر.مولوی.
-امثال: پیرخر اگر بار نبرد راه بخانه بَرد.
|| پیر خر؛ (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سالخوردهء نادان. کهنسالِ بیخرد.

پیر خرابات.

[رِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیرمردی که در میکده ها شراب میفروشد. || مرشد و راهنمای تصوف و معرفت. در اصطلاح متصوفه عبارت از مرشد کامل و مکمل است که مریدی را بترک رسوم و عادات میدارد و براه فقر و فنا می سپارد. و نیز سالک و عاشق لاابالی را گویند که افعال و صفات جمیع اشیاء را محو در افعال و صفات الهی دارند و هیچ صفت بخود و بدیگری منسوب ندارند و این مقام فنای ذات سالک است در ذات حق که از خودی فراغت یافته و خود را بکوی نیستی دریافته باشند، چه اضافت فعل صفت هستی بخود نمودن نسبت بحقیقت کفرست، زیرا که کفر پوشیدن حق یقین و هستی خود و غیرست، به آن معنی که وجود را و یا فعل را بغیر حق منسوب دارد پس حق را پوشانیده باشد و این شرک خفی است نعوذ باللّه منها. (آنندراج). پیر مغان. نزد صوفیه کاملان و مکملان را گویند :
هر کو بخرابات نشد بیدینست
زیرا که خرابات اصول دینست.
از این خرابات مراد خراب شدن صفات بشریه است و فانی شدن وجود جسمانی و روحانی :
بندهء پیرخراباتم که لطفش دائم است
ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست.
حافظ.
بفریادم رس ای پیر خرابات
بیک جرعه جوانم کن که پیرم.حافظ.

پیر خرد.

[رِ خِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)عقل. عقل کل. فرد کامل. مرد هنر. (آنندراج). مرد دانا و عاقل :
درین چمن که گلش پیش خیز صبحدم است
بشرع پیر خرد خواب صبح عصیان است.
دانش (از آنندراج).

پیر خسیس.

[رِ خَ] (اِخ) کنایه از کوکب زحل. (آنندراج). || کنایه از شیطان. (آنندراج).

پیرخضران.

[خِ] (اِخ) دهی از دهستان کلاترزان بخش زراب شهرستان سنندج. واقع در 24 هزارگزی شمال خاوری زراب و 8 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو سنندج به مریوان. کوهستانی، معتدل. دارای 200 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کوهی و چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات و لبنیات و توتون و گردو. شغل اهالی زراعت و گله داری است و زیارتگاهی بنام پیر خضران دارد که بنای آن قدیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

پیرخودیک.

[خُ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه دره سی بخش حومهء شهرستان ماکو. واقع در 13 هزارگزی باختر ماکو و 4500 گزی جنوب باختری شوسهء ماکو به بازرگان. کوهستانی، معتدل، مالاریائی. دارای 119 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

پیر دابانو.

[یِ نُ] (اِخ)(1) یکی از مشاهیر ستاره شناسان و اطبای ایتالیاست، وی بسال 1250م. متولد شد و بسال 1316 درگذشت. در پادووه تدریس علم طب کرد و برخی از آثار طبی و فلسفی نیز بوجود آورد. اعضای انگیزیسیون وی را بسحر و جادو متهم و محکوم به احراق کردند ولی وی قبل از چشیدن این جزای مدهش بمرگ طبیعی درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pierre d'Abano.

پیر دالو.

[رِ] (ص مرکب) سخت پیر. پیری سخت پیر. بسیار سالخورده. بس کهنسال.

پیردان.

(اِخ) دهی از بخش سرباز شهرستان ایرانشهر. واقع در 12 هزارگزی جنوب سرباز. کنار راه مالرو سرباز به فیروزآباد. کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی. دارای 250 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آنجا غلات و خرما و برنج کاری. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء سرباز هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

پیرداود.

[وو] (اِخ) نام یکی از رؤسای نصیریان یعنی علی اللهیان.

پیردایزا.

[پَ رِ] (اِ) کلمهء پازندی که پَرَدیسوس(1) یونانی از آن و فرادیس عرب که جمع فردوس باشد از این اخیر آمده است. (نشوءاللغة العربیة ص84) (المعرب جوالیقی ص241).
(1) - Paradeisos.

پیردرگاه.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 42 هزارگزی جنوب الیگودرز. کنار راه مالرو چشمه ریزان به قلعه هومه جلگه، معتدل. دارای 382 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات و لبنیات و تریاک و چغندر و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

پیردرویش.

[دَرْ] (اِخ) امیر... هزاراسپی. وی و برادرش امیرعلی که بصفت شجاعت و سخاوت موصوف و معروف بودند از جانب میرزا ابوالقاسم بایر حکومت قندز و بقلان یافتند. امیر پیردرویش را با میرزا علاءالدوله حربی سخت اتفاق افتاده است که بهزیمت میرزا علاءالدوله منتهی شده. این مرد و برادرش در نبرد با میرزا سلطان ابوسعید دراند خود کشته شده اند. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص43 و 47 و 48 و 52).

پیردرویش.

[دَرْ] (اِخ) نام یکی از یاران سلطان محمودخان بن سلطان ابوسعید. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص261).

پیردل.

[دِ] (ص مرکب) که دلی پیر دارد. چون پیر مجرب و بخرد :
باش با عشاق چون گل در جوانی پیردل
چند ازین زهاد همچون سرو در پیری جوان.
خاقانی.

پیر دلیل.

[رِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)منصبی در حوزهء شیخ و مریدان. یکی از مراتب درویشان. در اصطلاح صوفیان کسی را گویند که واسطهء میان مرید و مرشد کامل است. (فرهنگ نظام).

پیر دوتا.

[رِ دُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)پیری خمیده پشت. || کنایه از آسمان است. (آنندراج).

پیردوست خان.

(اِخ) از سرداران تیمورشاه افغانی. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص118 شود.

پیردوستی.

(اِخ) دهی از دهستان ای تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. واقع در 18 هزارگزی شمال نورآباد و 12 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. تپه و ماهور. سردسیر، مالاریائی. دارای 420 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راه آن مالرو است و ساکنین از طایفهء ای تیوند هستند و در ساختمان و چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام به ییلاق و قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

پیر دوکورتنی.

[یِ دُ تِ نِ] (اِخ)(1)امپراطور لاتینی قسطنطنیه. نوادهء لوئی لو گرو. متوفی در اسارت بسال 1218 م. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: وی نخست سمت کنتی اوکزره و نورس را داشت و در خلال جنگهای صلیبی به امپراطوری قسطنطنیه نایل گردید. از خویشاوندان فیلیپ اوگوست بود و پس از وفات هنری اول برای جانشینی او وی را بفرانسه دعوت کردند ولی مکزیکی ها وی را از راه دریا نگذاردند وی برفتن از راه خشکی مجبور گردید و در بین راه به اسارت تئودور انکلوس افتاد و پس از دو سال زندانی ماندن بسال 1219 م. بقتل رسید.
(1) - Pierre de Courtenay.

پیر دومو.

[رِ دُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)پیر دوموی.

پیر دوموی.

[رِ دُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) که موی سر وی سپید و سیاه بود. || کنایه از دنیا باشد به اعتبار شب و روز. (برهان). استعاره است برای دنیا که به اعتبار شب و روز تشبیه به پیری شده است که موهای سفید وسیاه دارد. (فرهنگ نظام). زمانه که ابلق نیز گویند بواسطهء روز و شب :
پیر دومویی که شب و روز تست
روز جوانی ادب آموز تست.نظامی.

پیرده.

[دِهْ] (اِخ) دهی جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن. واقع در 10 هزارگزی خاور فومن و 1 هزارگزی شمال بازار شفت. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 382 تن سکنه. آب آن از رودخانهء نمک. محصول آنجا برنج و ابریشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و شال بافی است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

پیرده.

[دِهْ] (اِخ) دهی جزء دهستان بخش مرکزی شهرستان رشت. واقع در 9 هزارگزی شمال رشت و 2 هزارگزی شمال خاور پیربازار. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 243 تن سکنه. آب آن از صیقلان رودبار. محصول آنجا برنج و صیفی کاری. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

پیرده.

[دِهْ] (اِخ) سرده. موضعی به کلارستاق مازندران. (سفرنامهء رابینو ص108 بخش انگلیسی).

پیرده.

[دِهْ] (اِخ) دهی جزء بخش مرکزی شهرستان فومن واقع در 3 هزارگزی خاور فومن کنار راه فرعی فومن به شفت. جلگه، معتدل، مرطوب دارای 192 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شاخ رز، محصول آنجا برنج، توتون سیگار. چای و جالیز کاری. شغل اهالی زراعت و مکاری. و راه آن اتومبیلرو است. در حدود 10 باب دکان دارد. سابقاً روزهای پنجشنبه بازار عمومی داشته است ولی فع ندارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

پیر دهقان.

[دِ] (اِ مرکب) دهقان پیر. دهقان سالخورده. || کدخدا و بزرگ ده. || شراب انگوری کهنه. شراب کهنهء انگوری. (برهان). می انگوری. (شرفنامه). پیر سالخورده. (برهان) :
آن جام رخشان دردهید آزاده را جان دردهید
وآن پیر دهقان دردهید از شاخ برنا ریخته.
خاقانی.
و رجوع به مجموعهء مترادفات ص244 شود.

پیر دیر.

[رِ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)رهبان :
مغان را خبر کرد و پیران دیر
ندیدم در آن انجمن روی خیر.سعدی.
|| قائد. پیشوا. امام. || سخت آزموده در امری سخت با آگاهی در کاری: فلان پیر دیر است؛ از رموز کارها بس آگاهست.

پیرزا.

(اِخ) (ده...) نیم فرسخ مشرقی قصبهء پلی است بفارس. (فارسنامهء ناصری).

پیرزا.

(ص مرکب، اِ مرکب) آنکه از پدر و مادر سالخورد زاده و از آنروی ضعیف و زشت باشد. طفلی از پدری و مادری پیر: مگر پیرزائی، چرا از سرما می هراسی؟ چرا از سرمای کم متألم میشوی؟ مگر پیرزائی؟ || کسی که با موی سفید و بهیأت پیران ترنجیده پوست و زشت بدنیا آید.

پیرزاد.

(ص مرکب، اِ مرکب) زادهء پیر. (شعوری ج1 ص 256). رجوع به پیرزاده شود. صاحب لسان العجم گوید پسری را به پیری نسبت فرزندی دهند تعظیم را. || بهیأت پیران تولدیافته.

پیرزاد.

(اِخ) (امیر...) بخاری. داروغهء هرات از جانب میرزا مظفرالدین جهانشاه بسال 862 ه . ق. (حبیب السیر چ تهران جزو 3 از ج 3 ص 231). در چ خیام (ج 2 ص73) امیر پیرزادهء بخاری مسطور است.

پیرزادگی.

[دَ / دِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پیرزاده.

پیرزاده.

[دَ/ دِ] (ص مرکب، اِ مرکب)فرزند پیر و شیخ و مرشد. || پیرزاد.

پیرزاده.

[دَ] (اِخ) (حاجی...) محمدعلی بن محمد اسماعیل نائینی از بزرگان اهل ذوق و حال در اواخر قرن سیزدهم و اوائل قرن چهاردهم هجری (طرائق الحقائق ص351). وی در 1305 ه . ق. سفری بفرنگستان رفت و در 1306 بتهران بازگشت و در لندن با ادوارد براون انگلیسی ملاقات کرد. مکاتباتی نیز در لندن و پاریس و بیروت میان آن دو متبادل شده است. (تاریخ ادبیات براون مقدمهء ج3. یا از سعدی تا جامی ص ج، یا یب، یج، کب، کد).

پیرزاده زاهدی.

[دَ زا هِ] (اِخ) نام جد مؤلف کتاب «سلسلهء نسب صفویه» و آن تألیف شیخ حسین پسر شیخ ابدال پیرزاده زاهدی است که در عهد شاه سلیمان صفوی بعد از فتح قندهار در سال 1059 تألیف کرده و روابط مریدی و مرشدی اجداد صفویه را با شیخ زادهء گیلانی جد اعلای خود شرح داده است. این کتاب در 1343 ه . ق. (1924 م.). در چاپخانهء ایرانشهر برلین طبع شده است. (حاشیهء ص536 از سعدی تا جامی).

پیرزارچ.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. واقع در 1هزارگزی خاور ساردوئیه، سر راه فرعی ساردوئیه به راین. دارای 15 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرزاغه.

[غَ] (اِخ) قریه ای است در 261هزارگزی طهران میان زرین دژ و سلطانیه و بدانجا ایستگاه راه آهن است.

پیرزال.

(ص مرکب، اِ مرکب) پیر فرتوت سفیدموی. پیر زر. پیرزن فرتوت(1). خوزع. (منتهی الارب). پیره زال. (شعوری) :
این پیرزال گول زند زن را
از این زباله درهم و دینارش.ناصرخسرو.
ملک الموت من نه مهستی ام
من یکی پیرزال محنتیم.سنائی.
او جمیل است و محب للجمال
کی جوان نو گزیند پیرزال.مولوی.
اگر پیرزالی و گر پور زال
بدستان نمانی شوی پایمال.سعدی.
- پیرزال موسیاه؛ کنایه از دنیا و روزگار باشد. (انجمن آرا) :
آن پیرزال موسیه بس نوجوان سازد تبه
بهر فریب دیگران رویش همان انور نگر.
(از انجمن آرا).
.
(فرانسوی)
(1) - Vieille femme

پیرزد.

[زَ] (اِ) رجوع به بیرزد شود.

پیر زر.

[رِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیر کهن. (آنندراج). پیر کهنسال.

پیرزمان.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل، واقع در 33 هزارگزی جنوب اردبیل و 9 هزارگزی شوسهء خلخال به اردبیل. کوهستانی معتدل. دارای 59 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرزن.

[زَ] (اِ مرکب) زن سالخورده. شیخه. عجوزه. پیرزال. زن کهنسال. مقابل پیرمرد :
پس ار ژاژ و خوهل آوری پیش من
همت خوهل پاسخ دهد پیرزن.ابوشکور.
سبک پیرزن سوی خانه [چاکر] دوید
برهنه به اندام او درمخید.ابوشکور.
اندرآمد مرد با زن چرب چرب
پیرزن [گنده پیر] از خانه بیرون شد به ترب.
رودکی.
چنان سیر گشتم ز شاه اردوان
که از پیرزن طبع مرد جوان.فردوسی.
بخندید ازان پیرزن شاه و گفت
که این داستانها نشاید نهفت.فردوسی.
یکی پیرزن مایه دار ایدرست
که گویی مگر دیدهء اخترست.فردوسی.
جوان شد حکیم ما، جوانمرد دل فراخ
یکی پیرزن خرید بیک مشت سیم ماخ.
عسجدی.
شوی ناکرده چو حوران جنان باشی
نه چنان پیرزنان و کهنان باشی.منوچهری.
این جهان پیرزنی سخت فریبنده است
نشود مرد خردمند خریدارش.ناصرخسرو.
چو حورا که آراست این پیرزن را
همان کس که آراست پیرار و پارش.
ناصرخسرو.
بیرون شد پیرزن پی سبزه
و آورد پژند چیده برتریان.
اسماعیل رشیدی.
انگار خروس پیرزن را
بر پایهء نردبان ببینم.خاقانی.
این پیرزن ز دانهء دل میدهد سپند
تا دفع چشم بد کند از منظر سخاش.
خاقانی.
تا همان پیرزن دوا بشناخت.
پیرزن وار از دوا بنواخت.نظامی.
گیرم که خروس پیرزن را
یا مؤذن کوی را عسس برد.نظامی.
پیرزنی را ستمی درگرفت
دست زد و دامن سنجر گرفت.نظامی.
کان پیرزن بلارسیده
دور از تو بهم نهاد دیده.نظامی.
وزان دنبه که آمد پیه پرورد
چه کرد آن پیرزن با آن جوانمرد.نظامی.
پیرزنی موی سیه کرده بود
گفتمش ای مامک دیرینه روز.سعدی.
نکردی درین روز بر من جفا
که تو شیرمردی و من پیرزن.سعدی.
خرابی کند مرد شمشیرزن
نه چندانکه آه دل پیرزن.سعدی.
پیرمردی ز نزع می نالید
پیرزن صندلش همی مالید.سعدی.
چه سود آفرین بر سر انجمن
پس چرخه نفرین کنان پیرزن.سعدی.
که گر جستم از دست این شیرزن
من و کنج ویرانهء پیرزن.سعدی.
از فتنهء پیرزن بپرهیز
چون پنبهء نرم از آتش تیز.؟
هرملة؛ بی خرد گردیدن پیرزن از پیری. (منتهی الارب). جحرظ؛ پیرزن کلان سال.

پیرزنوک.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند. واقع در 63 هزارگزی جنوب درمیان و 4 هزارگزی جنوب شوسهء درمیان به درح. دامنه، گرمسیر، دارای 14 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیرزه.

[پَ یَ زَ / زِ] (اِ) چیزی که در لنگی و دستمالی گره بندند و از جایی بجایی برند. (آنندراج) (برهان). پدرزه. (شرفنامه). چیزی که در ازاربند یا جامه گره بندند.

پیرزی.

[رُ] (حامص) مخفف پیروزی.

پیرزی.

(اِ) متاع و کالای فرومایه و مال التجارهء پست.

پیرزی فروش.

[فُ] (نف مرکب)خرده فروش. (شعوری). آنکه متاع و کالای فرومایه میفروشد. || (از پیرزه ئی) صیدلانی. (مهذب الاسماء). صیدنانی. (مهذب الاسماء).

پیرزینل بک.

[زَ نَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان تکمرال بخش شیروان شهرستان قوچان واقع در 22 هزارگزی شمال باختری شیروان، سر راه مالرو عمومی شیروان. کوهستانی، سردسیر. دارای 125 تن سکنه آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و بنشن و تریاک. شغل اهالی زراعت و مالداری است و از زیارت میتوان بدانجا اتومبیل برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیر ژانه.

[یِ نِ] (اِخ)(1) روانشناس و حکیم نامی فرانسوی معاصر. استاد دانشگاه پاریس و کلژ دو فرانس. (روانشناسی تربیتی سیاسی ص 466).
(1) - Pierre Janet.

پیرس.

[رِ] (اِخ)(1) بندر معروف آتن بود که در آن چهارصد کشتی توقف میتوانست کرد. امروز پیرس بشهر جدیدی مبدل شده و دارای 21000 تن سکنه است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ص 468).
.(املای فرانسوی)
(1) - Piree

پی رس.

[پَ / پِ رَ] (نف مرکب) آنکه از عقب و از پی رسد. آنکه از دنبال درآید و ملحق گردد.

پیر سالخورد.

[رِ خوَرْ / خُرْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیر سالخورده. پیر کهنسال. || کنایه از شراب کهنه. (انجمن آرا). شراب کهنهء انگوری. (آنندراج).

پیر سالخورده.

[رِ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیر سالخورد. پیر کهنسال. معمر. قنسر. قنسری. لبح. قلعم. کهکم: تلبیح؛ پیر سالخورده شدن. (منتهی الارب). || پیر دهقان، که شراب کهنهء انگوری باشد. (برهان).

پیرسبز.

[سَ] (اِخ) دهی از بخش شیب آب شهرستان زابل. واقع در 50هزارگزی شمال سکوهه و 2هزارگزی خاور شوسهء زاهدان به زابل. جلگه، گرم، معتدل. دارای 72 تن سکنه. آب آن از رودخانه و راه آن فرعی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرسبز.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان زیرکوه باشت و بابوئی بخش گچساران شهرستان بهبهان. واقع در 32 هزارگزی شمال خاوری گچساران و 11 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو بهبهان بشیراز. کوهستانی، معتدل و مالاریائی. دارای 60 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و روغن و تریاک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی گلیم و عبا بافی و راه آن مالرو است و ساکنین از طایفهء بابوئی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرسر.

[سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پسکوه بخش سوران شهرستان سراوان. واقع در 52هزارگزی شمال باختری سوران و 12هزارگزی جنوب راه فرعی سوران به خاش. دارای 72 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرسر.

[سَ] (ص مرکب) کسی که موی سرش سپید شده باشد بسبب پیری. موسفید. سالخورده. کهنسال. پیر :
که کس در جهان گاو چونان ندید
نه از پیرسر کاردانان شنید.فردوسی.
چو آگاهی آمد ز آبادجای
هم از رنج این پیرسر کدخدای.فردوسی.
یکی انجمن ساخت با بخردان
ز بیداردل پیرسر موبدان.فردوسی.
که هرگز کس اندر جهان آن ندید
نه از پیرسر کاردانان شنید.فردوسی.
جوانان من کشته، من پیرسر
مرا شرم باد از کلاه و کمر.فردوسی.
نپیچند کس سر ز گفتار راست
یکی پیرسر بود بر پای خاست.فردوسی.
بدان دین که آورده بود از بهشت
خرد یافته پیرسر زردهشت.فردوسی.
ببخشایدت شاه پیروزگر
که هستی چو من پهلوی پیرسر.فردوسی.
که با پیرسر پهلوان سپاه
کمر بست و شد سوی آوردگاه.فردوسی.
چه مردست این پیرسر پورسام
همی تخت یاد آمدش یا کنام.فردوسی.
در ایوان آن پیرسر پرهنر
بزایی بکیخسرو نامور.فردوسی.
و دیگر که کاوس شد پیرسر
ز تخت آمدش روزگار گذر.فردوسی.
و دیگر که از پیرسر موبدان
ز اخترشناسان و از بخردان.فردوسی.
همان زال کو مرغ پرورده بود
چنان پیرسر بود و پژمرده بود.فردوسی.
چنان دان که این پیرسر پهلوان
خردمند رادست و روشن روان.فردوسی.
پدر پیرسر بود و برنا دلیر
ببسته میان را بکردار شیر.فردوسی.
سر تازیان پیرسر نامجوی
شب آمد سوی باغ بنهاد روی.فردوسی.
چنان شاد گشتم بدیدار تو
بر این پرسش گرم و گفتار تو
که بیجان شده بازیابد روان
و یا پیرسر مرد گردد جوان.فردوسی.
دیار عشق را آب و هوای واژگون باشد
جوانان پیرسر باشند و پیران را جوان بینی.
واله هروی.
|| دارای موی سپید نه از پیری :
یکی پیرسر پور پرمایه دید
که چون او نه دید و نه از کس شنید.
فردوسی.
|| (اِ مرکب) سالخوردگی. پیری :
همی گفت [رودابه] من زنده با پیرسر
بدیدم بدین سان گرامی پسر.فردوسی.
و دیگر که گفتی تو با پیرسر
بخون ریختن چند بندی کمر.فردوسی.
چنان شاد شد زان سخن پهلوان
که با پیر سر شد بنوی جوان.فردوسی.
مرا گر بدیدی تو با پیرسر
ز بهر پرستش ببندم کمر.فردوسی.
پدر تا بود زنده با پیرسر
بدین کین نخواهد گشادن کمر.فردوسی.

پیرسرا.

[سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش صومعه سرا واقع در 5هزارگزی باختر شوسهء صومعه سرا به طاهر گوراب. جلگه ، معتدل، مرطوب، دارای 409 تن سکنه. آب آن از استخر و پلنگ رود. محصول آنجا برنج و توتون و سیگار و ابریشم و چای، شغل اهالی زراعت و مکاری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرسرا.

[سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در 8هزارگزی خاور فومن کنار راه فرعی فومن به شفت. جلگه، معتدل و مرطوب. دارای 330 تن سکنه. آب آن از رودخانه، محصول آنجا برنج و ابریشم. شغل اهالی زراعت و بارکشی و زنبیل و حصیر بافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرسرا.

[سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان شاندرمن بخش ماسال شاندرمن شهرستان فومن. واقع در 4هزارگزی شمال خاوری بازار شاندرمن و 10هزارگزی شمال ماسال. جلگه و معتدل و مرطوب. دارای 266 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء شاندرمن. محصول آنجا برنج و ابریشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرسرا.

[سَ] (اِخ) دهی کوچکی است از دهستان رستم آباد بخش رودسر شهرستان رشت. شغل عمدهء اهالی زغال فروشی و گله داری است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرسراب.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لوی بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه واقع در 9هزارگزی شمال باختر صحنه و جنوب کوه آقداش، کوهستانی. سردسیر. دارای 325 تن سکنه آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات آبی و دیمی و قلمستان و میوه جات. شغل اهالی زراعت و گله داری. و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیر سراندیب.

[رِ سَ اَ] (اِخ) کنایه از آدم صفی است. (برهان). کنایه از آدم علیه السلام است چرا که از بهشت بر زمین سراندیب افتاده بود. (آنندراج) (غیاث) :
آنجا که دم گشاد سرافیل دعوتش
جان بازیافت پیر سراندیب در زمان.
خاقانی.

پیرسرخ.

[سُ] (اِخ) دهی از دهستان ماهور و میلاتی بخش خشت شهرستان کازرون واقع در 8هزارگزی شمال کنار تخته و خاور کوه سیاه. کوهستانی. گرمسیر، دارای 104 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی، قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

پیرسفید.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی سرحدی بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان. واقع در 4هزارگزی جنوب قلعه رئیسی مرکز دهستان. کوهستانی، سردسیر، مالاریائی. دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و برنج و پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری. صنایع دستی قالیچه و پارچه بافی. ساکنین از طایفهء طیبی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرسقا.

[سَقْ قا] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش ابهررود شهرستان زنجان. واقع در 24هزارگزی ابهر و 4هزارگزی شوسهء زنجان به تبریز. جلگه و سردسیر دارای 817 تن سکنه. آب آن از قنات و زه آب رودخانه. محصول آنجا غلات و انگور و قیسی و گردو. شغل اهالی زراعت و کارگری و قالیچه و جاجیم بافی است و راه شوسه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرسقا.

[سَقْ قا] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. واقع در 33هزارگزی جنوب قره آغاج و 57هزارگزی جنوب خاوری شوسهء مراغه بمیانه. کوهستانی، معتدل و دارای 110تن سکنه. آب آن از چشمه سارها. محصول آنجا غلات و نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرس کاف.

[رُ] (فرانسوی، اِ)(1) دستگاهی که بوسیلهء نیروی بخار حرکت کند. نام اولی کشتی بخار.
(1) - Pyroscaphe.

پیرسگ.

[رِ سَ گ گ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دشنامی پیران را. || پیرْسگ؛ سگ سالخورده.

پیرسلامی.

[سَ] (اِخ) تیره ای از شعبهء جبارهء ایل عرب از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص87).

پیرسلطان.

[سُ] (اِخ) فرزند رشیدالدین فضل الله وزیر. وی حکومت گرجستان داشته و با برادرش غیاث الدین محمد بن رشید در سه گنبدان مراغه اسیر گشته و چهار روز بعد از اسارت بقتل رسیده است. (از سعدی تا جامی ص102 و 103 و ذیل جامع التواریخ ص150 و 151).

پیرسلطان.

[سُ] (اِخ) (امیر... برلاس) از یاران میرزا ابوالقاسم بابر و حاکم بخش قندوز و بقلان از جانب او. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص54).

پیرسلطان.

[سُ] (اِخ) دهی جزء دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز. واقع در 17هزارگزی خاور بستان آباد و 5هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. کوهستانی و سردسیر. دارای 348 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و یونجه، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرسلیمان.

[سُ لَ] (اِخ) هفشوئی. از ولایت اصفهان است. مرد کدخدای درویش طبیعت است. توفیق یافت جهت تحصیل علم بمدرسهء والده ساکن شد و مدتی در خدمت آخوند نصیرا تحصیل می نمود و اعتقاد عظیمی به آخوند نصیرا داشت این معما از اوست، به اسم صدر :
چون صبا زلف از جمال روی یارم دور کرد
بر کنار لب دو خال هندویم رنجور کرد
زلف که جیم است از عبارت جمال روی یار که دور شود مال روی یار ماند که صدست چه روی یار که یاء است ده است و مال ده صدست چه عددی را که در نفس خود ضرب کنند حاصل آنرا «مال» گویند و بر کنار لب که باست و دو است هرگاه دو نقطه وضع شود دو، دویست شود که راء است. (تذکرهء نصرآبادی ص538).

پیرسلیمان.

[سُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 13هزارگزی جنوب قروه و یک هزارگزی جنوب امین آباد. کوهستانی، سردسیر، دارای 60 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیچه و جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرسواران.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان سامن شهرستان ملایر واقع در 21هزارگزی جنوب ملایر و 10هزارگزی خاور شوسهء ملایر به بروجرد. کوهستانی، معتدل مالاریائی، دارای 638 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات و صیفی. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی قالی بافی راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرسوراخ.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان قلعه تل بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز. واقع در 19هزارگزی شمال باختری باغ ملک و 3هزارگزی باختری راه اتومبیل رو هفتگل به ایزه. دارای 30 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیر سیصدساله.

[رِ صَ لَ] (اِخ) نام پیری مشهور. مدفن و مزار وی به شهر هرات بوده است. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص343). و رجوع به رجال حبیب السیر ص186 و مجالس النفائس ص 39، 116، 212 شود.

پیر شالیار.

[رِ] (اِخ) پیر شهریار بزبان کردی. رجوع به پیر شهریار شود. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص120).

پیرشاه.

(اِ مرکب) داماد پیر :
عروس جوان گفت با پیرشاه
که موی سپید است مار سیاه.

پیرشاه.

(اِخ) نام سلطان غیاث الدین فرزند سلطان محمد خوارزمشاه. رجوع به غیاث الدین شود.

پیرشاه.

(اِخ) نام چاکر سلطان احمد برادر شاه شجاع از خاندان آل مظفر. (تاریخ عصر حافظ ج1 ص 316) (حبیب السیر چ خیام ج3 ص314).

پیرشاه.

(اِخ) دهی از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو. واقع در 35هزارگزی جنوب خاوری ماکو و 1هزارگزی باختر راه ارابه رو مرگن به سیه چشمه. کوهستانی و معتدل. دارای40 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن ارابه رو است و از راه ارابه رو مرگن به سیه چشمه در تابستان میتوان اتومبیل برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرشاه مرو.

[هِ مَ] (اِخ) در شعر خاقانی اشارت به پیری است صاحب دستگاه معنوی مقیم شهر ری :
بر در پیرشاه مرو به ری
آمد الب ارسلان ندادش بار.خاقانی.

پیرشاهوردی.

[وِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان ملایر واقع در 17هزارگزی خاور ملایر و 3هزارگزی جنوب اتومبیل رو ملایر به ساوه و اراک. کوهستانی، معتدل مالاریائی، دارای 151 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات دیم. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی قالی بافی. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیر شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)(1)دیرینه سال گشتن. کلانسال گشتن. شیر شدن موی. (مجموعهء مترادفات). کافور در محاسن کشیدن. مژگان سفید کردن. (مجموعهء مترادفات). مشک را کافور کردن. (مجموعهء مترادفات). کهن سال شدن. بسالخوردگی رسیدن. تقنر. (منتهی الارب). تطبیخ. (منتهی الارب). عجوز. (دهار). شیخ. (تاج المصادر). شیخوخة. (تاج المصادر). شمط. بلاء. بلی. شیب. شیبة. مشیب. تشییخ. جلالة. تنییب. تبدین. (از منتهی الارب) :
تا پیر نشد مرد نداند خطر عمر
تا مانده نشد مرغ نداند خطر بال.کسائی.
چون پیر شدی ز کودکی دست بدار.سعدی.
مرغ پرنده اگر در قفسی پیر شود
همچنان طبع فرامش نکند پروازش.سعدی.
یارب دعای پیر و جوانت رفیق باد
تا آن زمان که پیر شوی دولتت جوان.
سعدی.
آدمی پیر چو شد حرص جوان میگردد
خواب در وقت سحرگاه گران میگردد.
صائب.
کفت الناقة کفوفاً؛ پیرشدن ناقه پس سوده و کوتاه گردیدن تمام دندانش از پیری. (منتهی الارب). رد قفاً او رد علی قفاً؛ پیر شد. (منتهی الارب). فورض؛ پیر شدن گاو. چهاردندان شدن او. (مجمل اللغة). غسو؛ نیک پیر شدن. (منتهی الارب).
- پیر شدن دست و جز آن؛ ترنجیده گشتن پوست تن بمجاورت آب حمام و آب آهک و امثال آن. چین و شکن پدید آمدن در بعضی دستها و پایها بواسطهء آب حمام و غیره.
.
(فرانسوی)
(1) - Vieillir

پیرشریف.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان ورکوه بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد. واقع در 13هزارگزی خاور چقلوندی و 2هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد به چقلوندی. کوهستانی، سردسیر، مالاریائی، دارای 6 تن سکنه. آب آن از چشمه سار، محصول آنجا غلات و تریاک و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی، سیاه چادربافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بیرالوند هستند و در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام در حوالی ییلاق و قشلاق میروند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیر ششم چرخ.

[رِ شِ شُ چَ] (اِخ) کنایه از کوکب مشتری باشد.

پیر شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)دهی از دهستان جلگه افشار بخش اسدآباد شهرستان همدان. واقع در 18هزارگزی جنوب باختر قصبهء اسدآباد و 4هزارگزی باختر شوسهء اسدآباد به کنگاور. جلگه، سردسیر، مالاریائی. دارای 240 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و لبنیات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرشهباز.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور. واقع در 20هزارگزی جنوب چکنه بالا. کوهستانی، معتدل، دارای 81 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راه آن مالرو است. کوههای اطراف این ده محل طوایف امیرانلو و توپکانلو میباشد که برای ییلاق و قشلاق می آیند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیرشهریار.

[شَ] (اِخ) پیر شالیار. در اورامان پیری روحانی از مغان زردشتی بوده است موسوم به پیر شهریار (که بزبان کردی او را پیر شالیار خوانند). ازو کتابی باقی است بنام مارفتو پیر شالیار (معرفت پیر شهریار) و نزد مردم اورامان بسیار محترمست و بدست خارجی نمی سپارند و کلماتش را در موارد بسیار بجای مثل سایر بکار می بندند. این کتاب مرکب از چند بند مسجع است که ترجیع آنها این بیت است و تکرار میشود:
گوشت بوانه پیر شالیار بو
هوشت جه کیاستهء ذانای سیمیاربو
یعنی بگفتار پیر شهریار گوش کن و بنوشتهء دانای سیمیار (زردشت) هوش خود را بسپار. از کلمات پیر شهریار این است:
داران گیان دارن جرگ و دل پرگن
گائی پر بر گن، گائی بی بر گن
کرگ جه هیلین، هیلی جه کرگن
رواس جه رواس ورگن جه ورگن
ترجمه:
درختان جان دارند جگر و دلشان ریشه و برگهاست.
گاهی پربرگ هستند گاهی بی برگند.
مرغ از تخم است و تخم از مرغ
روباه از روباه، گرگ از گرگ است.
هم از کلمات اوست:
وریوه و ارو و روه ورینه
و ریسه بریو چوار سرینه
کرگی سیاوه و هیلیش چرمینه
گوشلی ممیریو دوی برینه
ترجمه:
برفی میبارد که برف خورده است
رسن که پاره شود چهار سر پیدا میکند
ماکیان سیاه تخمش سفیدست
دیگچه که سوراخ میشود دو در پیدا میکند.
باری در سخنان پیر شهریار اشارات بسیار راجع بحفظ آئین قدیم است و اهل محل در مجوس بودنش شکی ندارند ولی معتقدند که شخص دیگری هم به این نام بوده است همعصر شیخ عبدالقادر گیلانی (اواخر قرن پنجم هجری) که با شیخ ارتباط داشته و او را پیر شهریار ثانی میگویند و معروفست که این پیر حضرت محمد (ص) را در خواب دید و اسلام آورد و نام خود را مصطفی نهاد و کتاب معرفت قدیم را تحریف کرد و هرچه با دیانت اسلامی منافات صریح داشت برگرفت. فع نسخهء محرف در دست مردم اورامانست. گویند در 842 ه . ق. شخصی بنام مولانا گشایش به اورامان سفر کرد تا مردم آنجا را قرآن تعلیم دهد این ملا چشمانی شکسته و ضعیف داشت مردم اورامان فراهم آمده از ریش سفیدان و آگاهان خود پرسیدند: «قرون قدیما یام مارفتو پیر شالیاری باد» یعنی قرآن کهن ترست یا کتاب معرفت پیر شهریار، دانایان در پاسخ گفتند: «مارفتو پیرشالیاری قدیما قرونی هیزیکه گشایشه کوری آوردنش» یعنی معرفت پیر شهریار قدیم است قرآن را دیروز گشایش کور آورده است. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص121 و ص122).

پیر شهریار ثانی.

[شَ یا رِ] (اِخ) رجوع به پیر شهریار مذکور در فوق شود.

پیرشهید.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان گلیان بخش شیروان شهرستان قوچان واقع در 2هزارگزی جنوب شیروان، سر راه مالرو عمومی شیروان به گلیان. جلگه، معتدل دارای 345 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه محصول آنجا غلات و تریاک و انگور و میوه جات و بنشن. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیرصالح دهقان.

[لِ دِ] (اِخ) ظاهراً از بزرگان دربار سامانیان بوده است به روزگار نصربن احمد سامانی و حاضر بدربار امیر ابوجعفر احمدبن محمد بن خلف بن لیث حاکم سیستان و رودکی بشعر اندر از وی یاد کند :
یک صف میران و بلعمی بنشسته
یک صف حران و پیر صالح دهقان.رودکی.
رجوع به صالح دهقان شود. (تاریخ سیستان ص 319).

پیر صحبت.

[رِ صُ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مرشد. راهنما. دلیل. پیر طریقت :
نخست موعظهء پیر صحبت این حرفست(1)
که از مصاحب ناجنس احتراز کنید.حافظ.
(1) - ن ل: ... پیر می فروش این است. متن طبق نسخهء چ قزوینی است.

پیر صدساله.

[رِ صَ لَ / لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیری که سال عمرش بصد رسیده باشد. || (اِخ) رجوع به پیر سیصدساله و رجوع به پیر صوفی شود.

پیرصفا.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان ویسهء بخش مریوان شهرستان سنندج. واقع در 13هزارگزی شمال باختری دژ شاهپور از راه کانی سازان. باختر دریاچهء زریوار. دامنه، سردسیر، مرطوب مالاریائی. دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و برنج و حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیر صفهء هفتم.

[رِ صُفْ فَ / فِ یِ هَ تُ](اِخ) مراد ستارهء زحل است :
آنکه پیر صفهء هفتم سبکدل شد ز رشک
از وقار تو بر او چندان گرانی آمده ست.
سنائی.

پیرصنعا.

[رِ صَ] (اِخ) مراد شیخ صنعان است و او زاهدی بوده است مشهور. (برهان). رجوع به شیخ صنعان شود.

پیر صوفی.

[رِ] (اِخ) پیر صدساله. پیر درویش حسین است. و پسر مولانا محمد خواجوست. و با آنکه صوفی صافی بود بصنعت طبابت اشتغال می نمود و مردم مریض را علاج میفرمود. پس بحقیقت طبیب امراض بدنی و امراض نفسانی بوده و ازالهء جمیع امراض انسانی می نموده. این رباعی از اوست:
منمای بغیر من رخ ای سیم بدن
کز غایت غیرتم رود جان از تن
خواهم که شوم مردمک دیدهء خلق
تا روی تو هیچکس نبیند جز من.
(مجالس النفائس ص274).

پیر طریقت.

[رِ طَ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (1) مراد. مرشد. شیخ. پیر. شیخِ ارشاد. قطب :
جوابش داد آن پیر طریقت
که ده چیز است در معنی حقیقت.عطار.
طاقت جور زبانها نیاورد و شکایت پیش پیر طریقت برد. (گلستان).
.
(فرانسوی)
(1) - Chef des Mystique

پیرعباس.

[عَ بْ با] (اِخ) دهی از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. واقع در 15هزارگزی شمال قلعه زراس، کنار راه مالرو بابااحمد به احمدبدل. دارای 42 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرعباس.

[عَ بْ با] (اِخ) (امیر...) والی ری. وفات بسال 541. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص 471).

پیرعبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی از دهستان جهانگیری بخش مسجد سلیمان شهرستان اهواز. واقع در 40هزارگزی شمال باختری مسجدسلیمان، کنار راه شوسهء مسجدسلیمان به لالی. کوهستانی، گرمسیر مالاریائی دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی کارگری شرکت نفت و زراعت و گله داری و راه آن شوسه است. چاه نفت دارد و ساکنین از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرعزیز.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. واقع در 38هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 56هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی، معتدل. دارای 157 تن سکنه. آب آن از چشمه سارها. محصول آنها غلات و زردآلو. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرعزیز.

[عَ] (اِخ) نام ناحیه ای است در قضای کرسون از ولایت و سنجاق طربزون مرکب از بیست پاره ده. (قاموس الاعلام ترکی).

پیرعلی.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان دول بخش حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 35هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و پانصدگزی باختر شوسهء ارومیه به مهاباد. جلگه، معتدل، مالاریائی. دارای 62 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه. محصول آنجا غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جوراب بافی و راه آن ارابه رو است. تابستان از شوسهء مهاباد میتوان اتومبیل برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرعلی.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان مایوان بخش حومهء شهرستان قوچان. واقع در 42هزارگزی باختر قوچان و 20هزارگزی جنوب باختری شوسهء قدیمی قوچان به شیروان. کوهستانی و معتدل. دارای 205 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و تریاک و میوه جات شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیرعلی.

[عَ] (اِخ) آق قوینلو. برادر بهاءالدین قراعثمان مؤسس سلسلهء آق قوینلو. (از سعدی تا جامی ص444).

پیرعلی.

[عَ] (اِخ) ابن خواجه محمد بایزید (خواجه...)، از معاصران میرزا بایسنقر. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص596).

پیرعلی.

[عَ] (اِخ) (خواجه...) از ترکمانان معاصر میرزا عمر شیخ بن امیر تیمور. وی در تبریز بقتل رسیده است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص562).

پیرعلی بادک.

[عَ دَ] (اِخ) از امرای بزرگ اطراف همدان و حاکم شوشتر از جانب شاه شجاع. ویرا با سلطان احمدبن سلطان اویس جلایر محاربه ای است که در آن بقتل رسیده است. رجوع به تاریخ گزیده ص721، 722 و حبیب السیر ج3 چ خیام ص245، 247 و تاریخ عصر حافظ ج1 ص305 و تاریخ مغول ص461 و ذیل جامع التواریخ رشیدی ص205، 208، 213، 214، 215، 216، 223، 224 شود.

پیرعلی بیک.

[عَ بَ] (اِخ) حاکم ساوه بعهد سلطان مرادمیرزا فرزند یعقوب میرزا. وی بدست این امیرزاده بقتل رسیده است. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص445 و 446).

پیرعلی تاز.

[عَ] (اِخ) وزیر معتمد خلیل سلطان فرزند میرانشاه بن امیرتیمور و کشندهء وی. بگفتهء ابن عربشاه در عجائب المقدور وی پس از مرگ تیمور بر امیرزاده پیرمحمد نیز قیام و دعوی استقلال کرده است. میرزا شاهرخ پس از استقرار بر تخت سلطنت بدفع پیرعلی تاز همت برگماشت و هنگام گریز متعاقب حملهء ببلخ پیرعلی بدست یاران خود مقتول گشت. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص503 و صص564 - 566) (تاریخ عصر حافظ ج1 ص402) (از سعدی تا جامی ص413).

پیرعلی ترکمان.

[عَ تُ کَ] (اِخ) از ترکمانان معاصر میرزا شاهرخ. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص 145).

پیرعلی ده.

[عَ دِهْ] (اِخ) دهی جزء دهستان خشکبیجار بخش خمام شهرستان رشت واقع در 10هزارگزی خمام. جلگه، مرطوب. دارای 298 تن سکنه. بدانجا از کناره اتومبیل میرود. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرعلی سلدوز.

[عَ سُ] (اِخ) از یاران و سران لشکر امیرتیمور گورکان. وی در جنگ تیمور با ایلدرم بایزید سلطان عثمانی شرکت داشته است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص507 و 510).

پیرعلی قبچاق.

[عَ قِ] (اِخ) از معاصران الملک الناصر سلطان مصر. هنگامی که حسام الدین بدر چاشنی گیر و سیف الدین سالار درصدد استقلال برآمدند و ملک ناصر از قاهره بحصار کرک رفت و معاندان بر سلطنت چاشنی گیر متفق القول شدند این پیرعلی قبچاق را بنیابت برداشتند. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص261).

پیرعلی کرت.

[عَ کَ] (اِخ) رجوع به غیاث الدین پیرعلی شود.

پیرعلیلو.

[عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر. واقع در 22هزارگزی شمال خاوری مشکین شهر و 3هزارگزی کرمی اردبیل. کوهستانی و معتدل. دارای 43 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است (نام قدیمی ده پرزلو میباشد). (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرعلی هجویری.

[عَ یِ هُ] (اِخ)صاحب کتاب کشف المحجوب، از مردم قریهء هجویر، بحدود غزنین. وفات 456 ه . ق. رجوع به هجویری شود. (قاموس الاعلام ترکی ج2 ص158).

پیرعمر.

[عُ مَ] (اِخ) موضعی بشمال شهرزور.

پیرعمر.

[عُ مَ] (اِخ) از یاران امیر قرایوسف ترکمان و نایب وی. پیرعمر در جنگ این امیر با میرزا ابوبکر کرت شرکت داشته است. و نیز از جانب قرایوسف والی ارزنجان گشته. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص 570 و 577).

پیر عمران.

[عِ] (اِخ) دهی از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز. واقع در 35هزارگزی جنوب باختری سقز و 15هزارگزی جنوب شوسهء سقز به بانه. کوهستانی، سردسیر. دارای 250 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و توتون و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرعمر نخجوانی.

[عُ مَ رِ نَ جَ] (اِخ)(مزار...) مزار و موضعی به نخجوان. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص 247) (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص224).

پیرعمر نخجیربان.

[عُ مَ رِ نَ] (اِخ)(مزار...) مزار و موضعی به صحرای مرید. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص481).

پیرغلام.

[غُ] (اِ مرکب) غلام پیر. خدمتگار سالخورده. || خطابی تواضع آمیز که کهتران سالخورده برابر پادشاهان خود را کنند. عنوانی که پیران برابر پادشاه خود را دهند.

پیرغنی.

[غَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پهلوی دژ بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در 11هزارگزی جنوب خاوری بانه. دارای 30 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرغیب.

[غَ] (اِخ) دهی از دهستان پایروند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. واقع در 20هزارگزی کرمانشاه و 1500 گزی کنشت. دامنه، سردسیر. دارای 200 تن سکنه. آب آن از سراب کنشت. محصول آنجا غلات و عدس و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

پیرغیب.

[غَ] (اِخ) دهی از دهستان آورزمان شهرستان ملایر واقع در 36هزارگزی شمال باختری ملایر و 9هزارگزی جنوب راه شوسهء ملایر به تویسرکان، کوهستانی، معتدل، مالاریائی. دارای 480 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه. محصول آنجا غلات و صیفی. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرغیب.

[غَ] (اِخ) دهی از دهستان اندوهجرد بخش شهداد شهرستان کرمان. واقع در 29هزارگزی جنوب خاوری شهداد. سر راه مالرو شهداد به کشیت. کوهستانی، گرمسیر. دارای 50 تن سکنه. آب آن از رودخانه محصول آنجا خرما و غلات و حنا. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرغیب.

[غَ] (اِخ) دهی از دهستان اربعهء پائین (سفلا) بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد. واقع در 85هزارگزی جنوب خاوری فیروزآباد. جلگه، گرمسیر. دارای 76 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و لیمو و خرما. شغل اهالی زراعت و باغداری. صنایع دستی گلیم بافی و راه آن مالرو و صعب العبور است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

پیرغیب.

[غَ] (اِخ) بیک تاش. برادر خلف بیک و حاکم استرآباد از جانب وی در اوایل قرن دهم هجری. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص395).

پیرغیب خان.

[غَ] (اِخ) از امراء و یاران حمزه میرزای صفوی. وی در محاربهء این شاهزاده با امرای تکلو و ترکمان که در دو فرسنگی سلطانیه بسال 990 ه . ق. روی داد شرکت داشته است. (سبک شناسی ج 3 ص283 نقل از عالم آرای عباسی).

پیر فرشته.

[رِ فِ رِ تَ] (اِخ) خواجه ابوالوفاء خوارزمی. از کبار اولیا. مردی فرشته سرشت و خوش خلق و بعلوم ظاهریه و حقیقیه و علوم غریبه دانا و در علم ادوار و موسیقی بی نظیر روزگار خود. این رباعی حاکی از طبع شعر و شاعری اوست:
بد کردم و اعتذار بدتر ز گناه
زانرو که درو هست سه دعوی تباه
دعوی وجود و دعوی قوة و حول
لاحول ولاقوة الا باللّه.
مرقد وی در خوارزم است.
(مجالس النفائس ص185).

پیر فلک.

[رِ فَ لَ] (اِخ) کنایه از کوکب زحل است. (برهان).

پیرقاسم.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه. واقع در 28هزارگزی باختری صحنه و 5هزارگزی باختر شوسهء کرمانشاه به سنقر. کوهستانی، سردسیر، دارای 110 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات دیمی. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرقشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان. واقع در 6هزارگزی شمال ماه نشان و 1هزارگزی راه مالرو عمومی. جلگه، معتدل، دارای 50 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قزل اوزن. محصول آنجا غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرقلی.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. واقع در 5/27هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 44هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی، معتدل، مالاریائی. آب آن از رودخانه. محصول آنجا غلات و نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرقلی بیک.

[قُ بَ] (اِخ) از اقربای یوسف بیک استاجلو. صادقی کتابدار گوید: در زمان شاه مرحوم [شاه طهماسب اول] للهء سلطان حسین میرزا (فرزند بهرام میرزا حاکم قندهار) بود. دولتمندست شعر هم میگوید و دیوانی به اتمام رسانیده است. این بیت از اوست:
خطی عکسی گور و نور دیده کرین ایچره
مور خیلی کذری تو شدی کمرقان ایچره
این بیت فارسی هم ازوست:
ز تاب می شده غرق عرق خونخواره ای دیدم
شدم حیران، میان آب آتشپاره ای دیدم.
(ترجمهء تذکرهء مجمع الخواص ص128).

پیر قوام الدین.

[قِ مُدْ دی] (اِخ)(شیخ زاده...) از صدور میرزا ابوالقاسم بابر. وی بسال 863 ه . ق. در جنگ میان امیر خلیل هندو و امیر بابا حاکم کابل شهید گردید. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص23 و 63 و 78).

پیر قوزولو.

[رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)پیر گوژپشت. سالخوردهء پشت دوتا.

پیرک.

[رَ] (اِخ) نام مردی پارسی که ابومسلم صاحب الدعوة او را پدر میخواند و در معضلات امور از وی مشورت میخواست چنانکه در بازگشت بنزد خلیفه با وی شور کرد و او گفت مصلحت می بینم به ری بازگردی تا در میان سپاه خویش باشی اگر خلیفه با تو سازگاری کرد بر جای خویش استوار مانی و اگر ناسازگاری کرد ترا آسیبی نرسد و خراسان پشتیبان تو باشد.

پیر کار.

[رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)استادکار. دانای کار :
کدو خوش بنزدیک نرگس بکار
سفارش چه حاجت تویی پیر کار.
ظهوری (از آنندراج).

پیرکاشان.

(اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع در هفت هزارگزی جنوب خاوری مرزبانی، کنار راه مرزبانی به کندوله. کوهستانی، سردسیر، دارای 470 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات آبی و دیمی توتون و لبنیات و مختصری قلمستان. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و تابستان از زرین اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرکانی.

(اِخ) دهی از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 5/57 هزارگزی باختر مهاباد و 5هزارگزی باختر شوسهء خانه به نقده. کوهستانی، سردسیر، سالم. دارای 61 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصولات آنجا غلات و توتون و حبوبات شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرک پادشاه.

[رَ دِ] (اِخ) ابن لقمان پادشاه. سومین امیر از امرای طغاتیموری (790 - 810 ه . ق.). رجوع به تاریخ مغول ص478 و حبیب السیر ج2 ص 109 شود.

پیرک پادشاه.

[رَ دِ] (اِخ) حاکم استرآباد (786 - 809 ه . ق.). وی بارویی گرد استرآباد برآورده و قلعتی برای حفاظت آن شهر ساخته است. رجوع به پیر پادشاه و رجوع به مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص72 و 164 شود.

پیرکدو.

[کَ] (اِخ) (چشمهء...) در بلوک بوانات بمسافت کمی در مشرق مزایجان واقع است. (فارسنامهء ناصری ص318).

پیر کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بسالخوردگی رساندن. فرتوت و کهنسال گردانیدن. اشابة. تشییب :
تا آن جوان تیز قوی را چو جادوان
این چرخ تیز گرد چنین کرد کند و پیر.
ناصرخسرو.
چه تدبیر از پی تدبیر کردن
نخواهم خویشتن را پیر کردن.نظامی.
داغ فرزند مرا پیر کرد، فرتوت ساخت.

پیر کشتهء غوغا.

[رِ کُ تَ / تِ یِ غَ / غُو](اِخ) کنایه از عثمان بن عفان است. (آنندراج).

پیرکفتار.

[کَ] (اِ مرکب) کفتار پیر. کفتاری بزادبرآمده: ضبعٌ عرجاء.

پیر کفتار.

[رِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)پیری بد.

پیر کلا.

[کَ] (اِخ) نام موضعی به هزارجریب مازندران. (سفرنامهء رابینو ص125 بخش انگلیسی).

پیرکلاچا.

[کُ] (اِخ) دهی جزء بخش مرکزی شهرستان رشت. واقع در 6هزارگزی خاور رشت و 2هزارگزی جنوب شوسهء رشت به لاهیجان. جلگه، مرطوب، دارای 718 تن سکنه. آب آن از خمام رود و کلاک رود. محصول آنجا ابریشم و صیفی کاری. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرکلک.

[کَلْ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش نیکشهر شهرستان چاه بهار، واقع در 9هزارگزی خاور نیکشهر، کنار راه مالرو نیکشهر به قصرقند. دارای 5 خانوار. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرکله.

[کَلْ لَ] (اِخ) محلی در گناباد. مردم بدانجا نذورات برند و مقبره ای است اما معلوم نیست که مدفن کیست.

پیر کله پز.

[رِ کَلْ لَ / لِ پَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) طباخی که سر بریان و پاچه پزد. (شرفنامه).

پیرکماج.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور. واقع در 12هزارگزی جنوب باختری نیشابور. جلگه، معتدل، دارای 371 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیرکمان.

[کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ینگجهء بخش مرکزی شهرستان سراب. واقع در 11هزارگزی شمال باختری سراب و 7هزارگزی شوسهء سراب به تبریز. جلگه، معتدل، دارای 68 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصولات آنجا غلات، شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرکنارک.

[کَ رَ] (اِخ) دهی از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. واقع در 15هزارگزی جنوب قلعه زراس. کنار راه مالرو برد چهارپیر به آب زالو. کوهستانی. معتدل و دارای 135 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان گیوه چینی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرکندی.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان اواوغلی بخش حومهء شهرستان خوی. واقع در 23هزارگزی شمال خاوری خوی و 5هزارگزی شمال شوسهء خوی به جلفا. دامنه، معتدل، مالاریائی دارای 1118 تن سکنه. آب آن از رود زارعان و قودوخ بوغان. محصولات آنجا پنبه، کرچک، انگور و زردآلو. شغل اهالی زراعت و گله درای. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است و دبستانی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیر کنعان.

[رِ کَ] (اِخ) پیر کنعانی. کنایه از یعقوب پیغمبر. (غیاث) :
شنیده ام سخنی خوش که پیر کنعان گفت
فراق یار نه آن میکند که بتوان گفت.حافظ.

پیرکنعانی.

[رِ کَ] (اِخ) پیر کنعان. یعقوب پیغمبر :
یوسف عزیزم رفت ای برادران رحمی
کز غمش عجب بینم حال پیر کنعانی.
حافظ.

پیر کوچکان.

(اِخ) دهی از دهستان لاشار بخش بمپور شهرستان ایرانشهر. واقع در 62هزارگزی جنوب بمپور و 1هزارگزی خاور شوسهء بمپور به چاه بهار. کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی. دارای 220 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و خرما و برنج و ذرت. شغل اهالی زراعت. راه فرعی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرکوه.

(اِخ) نام بلوکی است از دهستان عمارلوی بخش رودبار شهرستان رشت. این بلوک بین دهستانهای سمام و اشکور و فاراب و دیلمان واقع شده است، هوای آن سردسیر. محصول آن غلات و لبنیات است. این بلوک از 16 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمع نفوس آن حدود 3 هزار تن و قراء مهم آن عبارت است از پیرکوه، پشگلجان و جلیسه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرکوه.

(اِخ) دهی جزء دهستان عمارلوی بخش رودبار شهرستان رشت. واقع در جنوب خاوری رودبار و 14هزارگزی جنوب باختر امام. کوهستانی، سردسیر، دارای 750 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و بنشن و گردو و لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. این ده مرکب از دو آبادی است و فاصلهء آن دو در حدود سه هزار گز است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرکه بالا.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. واقع در 21هزارگزی خاور الشتر و 11هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. جلگه، سردسیر مالاریائی. دارای 180 تن سکنه. آب آن از سراب امیری. محصول آنجا غلات و تریاک و حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء یوسف وند میباشند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرکه پائین.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. واقع در 15هزارگزی باختر الشتر و 4هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. جلگه، سردسیر، مالاریائی. دارای 180 تن سکنه. آب آن از رودخانهء امیری. محصول آنجا غلات و تریاک و لبنیات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء یوسف وند میباشند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیر کهن.

[رِ کُ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)پیر کلان. پیر کلانسال. سالخورده. قنسر. قعوس. پیر کهنسال. (منتهی الارب).

پیرکهنو.

[کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 170هزارگزی جنوب کهنوج، سر راه مالرو انگهران به کهنوج. کوهستانی، گرمسیر، دارای 40 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرگ.

[رُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی قایق.
(1) - Pirogue.

پیرگاری.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان گندزلوی بخش مرکزی شهرستان شوشتر. واقع در 10هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 1هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء دزفول به شوشتر. دارای 35 تن سکنه. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرگاو.

[] (اِخ) لقب اثفیان پدر فریدون، بنا بروایتی از ابن البلخی. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 12).

پیرگاه.

(اِخ) دهی از دهستان زیلائی بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز. واقع در 28هزارگزی شمال باختری مسجدسلیمان. کنار راه مسجدسلیمان به لالی. کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی. دارای 130 تن سکنه. آب آن از چشمهء هفت شهیدان. محصول آنجا غلات. شغل اهالی کارگری شرکت نفت و زراعت. صنایع دستی قالیچه بافی و راه آن شوسه است. پاسگاه ژاندارمری دارد ساکنین از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. این آبادی را هفت شهیدان مینامند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرگبر.

[گَ] (اِ مرکب) خطابی طعن آمیز گبر کهنسال را. دشنام گونه ای زرتشتی سالخورده را.

پیر گردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب) پیر کردن. اِکماء. قنسرة. اشابة. سفال. سفول. اکویداد. (منتهی الارب) :
گَرد رنج و غم که بر مردم رسد
زودتر می پیر گردد مرد شاب.ناصرخسرو.

پیرگردو کوه.

[گِ] (اِخ) نام قلهء کوهی در جنوب استراباد واقع در چندمیلی شمال تاش. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص131).

پیرگرگ.

[گُ] (ص مرکب، اِ مرکب) گرگ بزادبرآمده. گرگ سالخورده. گرگ کهنسال. || اصطلاحی ستایش آمیز، کنایه از مردی آزموده و باتجربه و گربز و دلیر :
بیامد پس آن بی درفش سترگ
پلیدی سگی جادویی پیرگرگ.
دقیقی (از شاهنامهء فردوسی).
شنیدستی آن داستان بزرگ
که ارجاسب زد آن گو پیرگرگ.فردوسی.
بپیش سپاه اندرآمد طورگ
که خاقان ورا خواندی پیرگرگ.فردوسی.
چو رستم که بد پهلوان بزرگ
چو گودرز بینادل آن پیرگرگ.فردوسی.
|| دشنام گونه ای پیران آزموده و گربز را :
چنین گفت پس با دبیر بزرگ
که بگشای لب را تو ای پیرگرگ.فردوسی.
چنین گفت پس با دبیر بزرگ
که ای مرد بدساز چون پیرگرگ.فردوسی.
نخست اندرآمد ز سلم بزرگ
ز اسکندر کینه ور پیرگرگ.فردوسی.

پیرگرگ بغل زن.

[گُ گِ بَ غَ زَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) سقرلاط دوز. مرغ که بالها برهم زند گویند، و گرگ هم نحوی راه میرود که می گویند، پس اطلاق پیرگرگ بغل زن بر سقرلاط دوز صحیح شد زیرا که ضابط آنهاست که هرچه می بُرند در بغل میگیرند. (آنندراج) :
همه عمر سرگشته گردون دوید
چنین پیرگرگ بغل زن ندید.
وحید (در تعریف سقرلاط دوز، از آنندراج).

پیرگز.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. واقع در 15هزارگزی شمال فدیشه. جلگه، معتدل. دارای 143 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیرگس.

[گُ] (اِخ)(1) شهری از یونان در اِلید(2) دارای 19هزار تن سکنه.
(1) - Pyrgos.
(2) - elide.

پیر گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) پیر گردیدن. کهنسال شدن. سالخورده شدن :
تو روی دختر دلبند طبع من بگشای
که پیر گشت و ندادم بشوهر عنّین.سعدی.

پیر گشنسب.

[گُ نَ] (اِخ) برادرزادهء شاپور دوم. وی بدین عیسوی درآمد و نام مارسابها(1) گرفت و بدین سبب وی را شکنجه کردند و بهلاکت رسانیدند. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ2 ص 336).
(1) - Mar Sabha.

پیرگلی.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان چناورد بخش آخورهء شهرستان فریدن. واقع در 20هزارگزی جنوب خاور آخوره و 12هزارگزی راه عمومی مالرو. کوهستانی، سردسیر. دارای 413 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات و تریاک و پشم و روغن. شغل اهالی زراعت و گله داری راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

پیرگوتل.

[گُ تِ] (اِخ)(1) یکی از پیکرتراشان معروف زمان اسکندر و سازندهء مجسمهء وی. آثار دیگری نیز دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pyrgotel.

پیرل.

[رُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی رُستنی.
(1) - Pyrole.

پیرلر.

[لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. واقع در 5/29 هزارگزی شمال کلیبر و 5/29 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل. دارای 258 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی فرش و گلیم بافی. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیر لقمان برلاس.

[لُ بِ] (اِخ) رجوع به لقمان برلاس شود. (حبیب السیر چ تهران ج2 ص207). در چ خیام امیر شیخ لقمان برلاس آمده است.

پیرلو.

(اِخ) دهی از دهستان انگوت بخش کرمی شهرستان اردبیل. واقع در 24هزارگزی شمال باختری کرمی و 14هزارگزی شوسهء کرمی به اردبیل. جلگه، گرمسیر، دارای 140 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرلوجه.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز. واقع در 26هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 7هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. جلگه، سردسیر، دارای 237 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شنگل آباد. محصول آنجا غلات و درخت تبریزی. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرمازنس.

[زِ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در ساحل وین از باویر در ایالت پالاتینات دارای 43هزار سکنه.
(1) - Pirmasens.

پیرماستینا.

(اِ) یعنی جغرات. (آنندراج).

پیرماهی.

(اِخ) دهی از دهستان بابالی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد. واقع در 12هزارگزی جنوب باختری چقلوندی و 4هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به چقلوندی. دامنه، سردسیر، مالاریائی. دارای 210 تن سکنه. آب آن از سراب پیرماهی. محصول آنجا غلات و تریاک و لبنیات و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. ساکنین از طایفهء نقی میباشند. عده ای دارای ساختمان و عده ای در سیاه چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام در حوالی ییلاق و قشلاق میروند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرمتر.

[رُ مِ] (فرانسوی، اِ)(1) آلتی برای اندازه گرفتن حرارت های بسیار.
(1) - Pyrometre.

پیر مجرد.

[رِ مُ جَرْ رَ] (اِخ) خواجه ابوالولید احمد. || (مزار...)؛ موضعی بظاهر شهرات. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص639 و ج4 ص580 و 581).

پیرمحله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 9هزارگزی جنوب رودسر و 4هزارگزی شمال رحیم آباد. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 283 تن سکنه گیلکی و فارسی زبان. آب آن از نهر پلرود. محصول آنجا برنج. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. گنبدی آجری به ارتفاع 15 متر از آثار ابنیهء قدیم و دبستانی 4 کلاسه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 16هزارگزی شمال خاوری دیزگران و دو هزارگزی چنگزه. کوهستانی، سردسیر. دارای 156 تن سکنه آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات و توتون و لبنیات مختصر و قلمستان. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. صنایع دستی قالیچه و جاجیم بافی. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن امیر یادگار شاه ارلات (امیر..) عم امیر زین العابدین ارلات و از یاران و سران خاقان منصور سلطان حسین میرزا بایقرا. وی در کنار آب مرغاب بدست فوجی از امراء سلطان محمودمیرزا کشته شده است. (رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 ص138، 146، 148 و 153 شود).

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن ملک غیاث الدین پیرعلی بن ملک معزالدین حسین کرت (ملک). وی در سمرقند بسال 791 بدست میرانشاه پسر امیرتیمور گورکان کشته شده است. او دختر برادر تیمور یونیچ قتلق آغا را بزنی گرفته است (حدود سال778 ه . ق.). (کتاب رجال حبیب السیر ص66 و حبیب السیر چ خیام ج3 ص388، 431، 434، 444 و 544) (از سعدی تا جامی ص200).

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن قطب الدین خویی حنفی. وی راست: شرح فصوص صدرالدین قونوی.

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن جهانگیربن امیرتیمور گورکان (امیرزاده) نوادهء تیمور و جانشین و ولیعهد وی. (رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 صص 426 - 566 شود). و صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: پسر غیاث الدین جهانگیر و نوهء تیمور لنگ حسب الامر جد خود بهندوستان لشکرکشی و ملتان را ضبط کرد. پدرش اکبر اولاد تیمور بود و در ایام حیات جدش درگذشت. تیمور وی را به ولیعهدی تعیین کرد، اما پیرمحمد در موقع وفات جدش در قندهار بود و لذا از پادشاهی محروم شد و پسرعمویش سلطان خلیل بن امیرانشاه در سمرقند حضور داشت فرصتی را غنیمت شمرد و تخت و تاج را تصاحب کرد، پیرمحمد بطلب حق سلطنت با لشکر بسوی سمرقند آمد، اما در بلخ مغلوب گردید و بسال 809 ه . ق. بدست پیرعلی تاز یکی از امراء خود بقتل رسید.

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن عمر شیخ (امیرزاده...) نوادهء امیرتیمور گورکان. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 صص 333 - 574 شود.

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن ملک معزالدین حسین کرت (ملک) برادر ملک غیاث الدین پیرعلی حاکم سرخس. میان دو برادر کرّتی غبار کدورت درگرفت، و ملک غیاث الدین سرخس را در محاصره آورد لیکن پس از مدتی در بندان مصلحان درمیان آمدند و گرگ آشتی پدید آمد. پیرمحمد بدست میرانشاه پسر امیرتیمور در هرات کشته شده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص387 و 388 و 433 و 434 شود.

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن موسی برسوی، معروف به کول کدیسی، متوفی بسال 982 ه . ق. . او راست: بضاعة القاضی لاحتیاجه الیه فی المستقبل والماضی. نیز رجوع به رحمی برسوی شود.

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن یوسف آنقروی یا قرمانی الارکلی. او راست: ملتقط صحاح الجوهری بنام الملتحق بمختارالصحاح. و نیز او راست: ترجمان در لغت به ترکی. رجوع به ص280 و 281 ج2 فهرست کتابخانه مدرسهء سپهسالار شود.

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) متخلص به عزمی. وی مثنوی «مهر و مشتری» محمد بن احمد را بترکی نقل کرده اما به اتمام نرسانده است.

پیرمحمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) حاکم بلخ بعهد محمد همایون پادشاه تیموری هند. (تاریخ شاهی تألیف احمد یادگار ص320 و 321 و 327 و 329 و 366).

پیرمحمد اول.

[مُ حَمْ مَ دِ اَوْ وَ] (اِخ)هشتمین از امرای ازبک شیبانی بماوراءالنهر (963 - 968 ه . ق.).

پیرمحمد بهادر.

[مُ حَمْ مَ بَ دُ] (اِخ)رجوع به پیرمحمدبن... تیمور شود. (تاریخ گزیده ص752).

پیرمحمدبیک.

[مُ حَمْ مَ بَ] (اِخ) حاکم قم بروزگار الوندمیرزا و سلطان مرادمیرزا. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص445 و 446).

پیرمحمد پولاد.

[مُ حَمْ مَ دِ] (اِخ) از امیران میرزا شاهرخ پسر امیر تیمور گورکان. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص482).

پیرمحمد تیموری.

[مُ حَمْ مَ دِ تَ] (اِخ)رجوع به پیرمحمدبن جهانگیربن امیرتیمور شود.

پیرمحمد ثانی.

[مُ حَمْ مَ دِ] (اِخ)دوازدهمین از امرای ازبک شیبانی (1007 ه . ق.).

پیرمحمد داروری.

[مُ حَمْ مَ دِ رِ وُ](اِخ) (زاویهء...) نام خانقاهی بقریهء دارور منسوب به پیرمحمد داروری. (رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص 418 شود).

پیرمحمدشاه.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی از دهستان کولیوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. واقع در 30هزارگزی باختر الشتر و 18هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. جلگه. سردسیر. مالاریائی. دارای 180 تن سکنه. آب آن از نهر پیرمحمدشاه. محصول آنجا غلات و تریاک و حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء کولیوند میباشند. امامزاده ای بنام پیرمحمدشاه آنجاست اما ساختمان آن کهن نیست. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرمحمد شیرازی.

[مُ حَمْ مَ دِ] (اِخ)(میرزا...) رجوع به پیرمحمدبن عمر شیخ شود. (حبیب السیر چ تهران ج2 ص202 و 208 و 222).

پیرمحمد عاشق.

[مُ حَمْ مَ دِ شِ] (اِخ)ابن علی (یا پیر محمد بن علی عاشق) او راست ترجمهء شرح حدیث الاربعین ابن کمال پاشا بترکی و معراج الایالة و منهاج العدالة بترکی. و ترجمهء السیاسة الشرعیة فی اصلاح الراعی و الرعیة ابن تیمیه با اضافاتی بعهد سلطان سلیم عثمانی.

پیرمحمد قورچی.

[مُ حَمْ مَ دِ] (اِخ) از سران سپاه خراسان بعهد سلطان ابوسعید. وی در جنگ با ترکمانان بحدود قراباغ و اران بقتل رسیده است. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص92).

پیرمحمد کابلی.

[مُ حَمْ مَ دِ بُ] (اِخ) از نوادگان تیمور و از شاهزادگان سلسلهء تیموری. وی بعهد شاهرخ (حدود سال 832 ه . ق.) درگذشته است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص620).

پیرمحمود.

[مَ] (اِخ) دهی از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. واقع در 27هزارگزی شمال خاوری قلعه زراس. کنار راه مالرو دشت گل به حوضه. کوهستانی، معتدل. دارای 217 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان گیوه چینی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرمحمود.

[مَ] (اِخ) صدفی اورنوی. وی مفتاح کنوز استاد خود خیرالدین را بترکی ترجمه کرده است.

پیرمراد.

[مُ] (اِخ) دهی از دهستان کوه پنج بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 65هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد. سرا راه مالرو خانه سرخ پارچی (؟). کوهستانی، سردسیر. دارای 195 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزارع گودبید و کبدوزی جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرمراد.

[مُ] (اِخ) دهی از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 8هزارگزی شمال باختری ارومیه در مسیر راه ارابه رو گچین به ارومیه جلگه معتدل، مالاریائی. دارای 150تن سکنه. آب آن از روضه چای. محصول آنجا غلات و توتون و انگور و حبوبات و چغندر. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جوراب بافی. راه آن ارابه رو است. تابستان از راه ارابه رو گچین میتوان اتومبیل برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرمرادی.

[مُ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت، واقع در 11هزارگزی خاور سبزواران، سر راه فرعی سبزواران به دوساری، دارای 28 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیر مرتاض حکیم.

[رِ مُ ضِ حَ] (اِخ) نام مردی شطرنجی، معاصر میرعلیشیر نوائی. این مرد در زمان واحد با دو حریف ماهر شطرنج میباخت با یکی در حضور و با دیگری در غیاب. (ترجمهء تاریخ ادبیات براون ج3) (سعدی تا جامی ص517).

پیرمرد.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمی سردسیر بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان واقع در 8هزارگزی جنوب باختری قلعه اعلا مرکز دهستان. کوهستانی، سردسیر. دارای 100 تن سکنه. آب آن از چاه، محصول آنجا غلات و پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری. صنایع دستی قالی و قالیچه و جاجیم و پارچه بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بهمی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرمرد.

[مَ] (اِ مرکب)(1) شیخ. سالخورده. کهنسال. بپیری رسیده. مقابل پیرزن :
یکی پیرمرد است بر سان شیر
نگردد ز جنگ و ز پیکار سیر.فردوسی.
چنان شد که دینار بر سر بطشت
اگر پیرمردی ببردی بدشت
نکردی بدینار او کس نگاه
ز نیک اختر روز وز داد شاه.فردوسی.
زن و کودک و پیرمردان براه
برفتند گریان بنزدیک شاه.فردوسی.
عاشقی را، چه جوان چه پیرمرد
عشق بر هر دل که زد تأثیر کرد.عطار.
ز بنگاه حاتم یکی پیرمرد
طلب ده درم سنگ فانیذ کرد.سعدی.
جوانی فرارفت کای پیرمرد
چه در کنج حسرت نشینی بدرد.سعدی.
یکی پیرمرد اندر آن ده مقیم
ز پیران مردم شناس قدیم.سعدی.
پیرمردی لطیف در بغداد
دختر خود بکفشدوزی داد.سعدی.
ز نخوت برو التفاتی نکرد
جوان سربرآورد کای پیرمرد.سعدی.
جوانی ز ناسازگاری جفت
بر پیرمردی بنالید و گفت.سعدی.
پیرمردی ز نزع می نالید
پیرزن صندلش همی مالید.(گلستان).
پیرمردی جهان دیده در آن کاروان بود. (گلستان).
.
(فرانسوی)
(1) - Vieillard

پیر مرزبان.

[مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بزینه رود بخش قیدار شهرستان زنجان. واقع در 30هزارگزی جنوب قیدار سر راه عمومی زنجان - همدان. کوهستانی، سردسیر. دارای 499 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و بنشن و قلمستان. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی قالیچه و گلیم و جاجیم بافی راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرمزد.

[مُ] (اِخ) دهی از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه، واقع در 56هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و 1500گزی باختر شوسهء سنندج. دشت سردسیر، دارای 100 تن سکنه. آب آن از رودخانهء رازآور. محصول آنجا غلات و حبوبات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت است و از برنجان اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرمست.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز. واقع در 64هزارگزی جنوب خاوری زرقان. کنار راه فرعی بند امیر به سلطان آباد. جلگه، معتدل، مالاریائی. دارای 130 تن سکنه. آب آن از رود کر، محصول آنجا غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

پیرمستان.

[مَ] (اِخ) نام محلی کنار راه ملایر بهمدان، میان گرگان و مبارک آباد در 19500گزی ملایر.

پیر مغان.

[رِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)بزرگ مغان یعنی پیشوایان دین زرتشتی. پیشوای مجوسیان. || مالک و رهبان دیر. || ریش سفید میکده. پیر می فروش :
ای پیر مغان دل شما مرغان
آمد شد ما دگر نرنجاند.خاقانی.
می که پیر مغان ز دست نهاد
جز بپور مغان نشاید داد.نظامی.
گفتم شراب و خرقه نه آئین مذهب است
گفت این عمل بمذهب پیر مغان کنند.حافظ.
آن روز بر دلم در معنی گشاده شد
کز ساکنان درگه پیر مغان شدم.حافظ.
گرم نه پیر مغان در بروی بگشاید
کدام در بزنم چاره از کجا جویم.حافظ.
دولت پیرمغان باد که باقی سهلست
دیگری گو برو و نام من از یاد ببر.حافظ.
از آستان پیر مغان سر چرا کشم
دولت در آن سرا و گشایش در آن درست.
حافظ.
من که خواهم که ننوشم بجز از راوق می
چکنم گر سخن پیر مغان ننیوشیم.حافظ.
مشکل خویش بر پیر مغان بردم دوش
کو بتأیید نظر حل معما میکرد
گفتم این جام جهان بین بتو کی داد حکیم
گفت آن روز که این گنبد مینا میکرد.حافظ.
خادم پیر مغان شو کاتبی چون عاقبت
مرد گردد هر که از دل خدمت مردی کند.
کاتبی.
نیز رجوع به کتاب مزدیسنا ص265 و 278 شود. || رند. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی: رند).

پیرمقدار.

[مِ] (اِخ) دهی از دهستان سورسور بخش کامیاران شهرستان سنندج. واقع در 34هزارگزی شمال خاور کامیاران و 9هزارگزی شوسهء کرمانشاه - سنندج. کوهستانی، سردسیر. دارای 371 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرملو.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش اسدآباد. واقع در 5هزارگزی شمال چنار عباس خان. کوهستانی، سردسیر. دارای 308 تن سکنه. آب آن از چشمه ها. محصول آنجا غلات و لبنیات و انگور و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیرمله.

[مَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 4هزارگزی خاور مهاباد و 4هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به میاندوآب. دره، معتدل، مالاریائی. دارای 58 تن سکنه. آب آن از رودخانهء مهاباد. محصول آنجا غلات و توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرمن.

[رَ مُ] (اِ) مخفف پیرامن. پیرامون. اطراف و گرداگرد چیزی را گویند. (آنندراج). رجوع به پیرامن و پیرامون شود.

پیرمنت.

[مُ] (اِخ)(1) نام ناحیت کوچکی واقع در والدک جزء هانور امروزی آلمان دارای کرسیی هم بنام پیرمنت. صاحب 2600 سکنه، و بدآنجا آبهای گرم معدنی هست.
(1) - Pyrmont.

پیر منحنی نالان.

[رِ مُ حَ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سالخوردهء گوژپشت زاری کننده. || کنایه از چنگ خمیده است که نوازند :
آن پیر بین در انحنا، موی سرش سرخ از حنا
پیوسته از رنج و عنا نالنده جسم لاغرش.
(هدایت صاحب انجمن آرای ناصری).

پیرموسی.

[سا] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش کوچصفهان شهرستان رشت. واقع در 2هزارگزی جنوب خاور کوچصفهان و 2هزارگزی جنوب خاور راه مالرو عمومی. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 650 تن سکنه. آب آن از نهر تورود از سفیدرود. محصول آنجا برنج و ابریشم و صیفی کاری. شغل اهالی زراعت و مکاری و راه آن مالرو است. آثار ابنیهء قدیم از آجر و سوفال و غیره در نواحی این ده دیده میشود. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرموسی.

[سا] (اِخ) دهی از دهستان رودزرد بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز. واقع در 20هزارگزی باختری باغ ملک و 2هزارگزی شمال راه اتومبیل رو باغ ملک به هفتگل، کوهستانی گرمسیر دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه شیرین و چشمه تلخ. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیرمؤمن سرا.

[مُءْ مِ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن. واقع در 7هزارگزی شمال فومن. کنار راه فرعی فومن به شفت. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 198 تن سکنه. آب آن از نهر نمک. محصول آنجا برنج و ابریشم. شغل اهالی زراعت و زغال فروشی و حصیربافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیرمهر.

[مِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل. واقع در 12هزارگزی خاور کرمی و 12هزارگزی شوسهء کرمی به بیله سوار. جلگه، گرمسیر. دارای 483 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرمهلت.

[مُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان کمارج بخش خشت شهرستان کازرون. واقع در 22هزارگزی خاور کنارتخته. دامنهء جنوبی کوه مرگ. کوهستانی. گرمسیر مالاریائی. دارای 158 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات و انجیر. شغل اهالی زراعت. و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

پیر میخانه.

[رِ مَ / مِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیر میکده :
پیر میخانه همی خواند معمائی دوش
از خط جام که فرجام چه خواهد بودن.
حافظ.

پیرمیش.

(اِ مرکب) میش پیر. گوسپند بزادبرآمده. گوسپند کهنسال. هرطة. (منتهی الارب).

پیرمیشان.

(اِخ) دهی از دهستان آورزمان شهرستان ملایر. واقع در 21هزارگزی شمال شهر ملایر. کنار باختری راه شوسهء ملایر به همدان. جلگه، معتدل مالاریائی دارای 903 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و صیفی دیم. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیر می فروش.

[رِ مَ / مِ فُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سالخوردهء باده فروش. کهنسالی که شراب انگوری فروشد. پیر خمار. || پیر میکده. پیر میخانه :
من این دلق مرقع را بخواهم سوختن روزی
که پیر می فروشانش بجامی برنمی گیرد.
حافظ.
دی پیر می فروش که ذکرش بخیر باد
گفتا شراب نوش و غم دل ببر ز یاد.حافظ.

پیرمیکائیل.

(اِخ) دهی از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 5/22 هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 11هزارگزی جنوب خاور شوسهء مهاباد بسردشت. کوهستانی، معتدل. دارای 230 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیر میکائیل.

(اِخ) دهی از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد. واقع در 60هزارگزی باختر کوهدشت و 69هزارگزی باختر راه فرعی خرم آباد به کوهدشت. دامنه، گرمسیر، مالاریائی. دارای 90 تن سکنه. آب آن از چشمه ها، محصول آنجا غلات و تریاک و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی سیاه چادربافی. ساکنین از طایفهء ای تیوند هستند، عده ای در ساختمان و عده ای در سیاه چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام به قشلاق میروند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیر میکده.

[رِ مَ / مِ کَ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیر میخانه. پیر می فروش :
ما باده زیر خرقه نه امروز میخوریم
صد بار پیر میکده این ماجرا شنید.حافظ.
به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات
بخواست جام می و گفت عیب پوشیدن.
حافظ.

پیرن.

[رِ] (اِخ)(1) هانری مورخ بلژیکی (1862 - 1935 م.). متخصص در تاریخ قرون وسطی و تاریخ اقتصادی.
(1) - Henri Pirenne.

پیرن.

[رُ] (اِخ)(1) حکیم یونانی که پیشوای شکاکین بشمار آید (قرن چهارم ق . م. ). رجوع به پیرهُن و رجوع به روانشناسی تربیتی سیاسی ص 467 شود.
(1) - Pirrhon.

پیرنا.

(اِخ) نام قصبه ای است واقع در ساحل یسار نهر البه، و شانزده هزارگزی جنوب شرقی درسد. کاخی قدیم و بیمارستان و کارخانجات پارچه بافی و دباغخانه ها دارد و بدانجا آبهای معدنی باشد. (قاموس الاعلام ترکی).

پیرنج.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 18هزارگزی شمال بیرجند. سر راه شوسهء عمومی مشهد به زاهدان. دامنه، معتدل. دارای 72 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و میوه. شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیرنخود.

[نَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان مشهدریزه میانولایت باخرز. بخش طیبات شهرستان مشهد. واقع در 54هزارگزی شمال باختری طیبات. سر راه اتومبیل رو طیبات به شهرنو. جلگه - معتدل. دارای 35 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیرنداخ.

[رَ] (اِ) تیماج و سختیان. (برهان). پیرانداخ.

پیرنعیم.

[نَ] (اِخ) نام موضعی به سوادکوه مازندران. (سفرنامهء رابینو ص116 بخش انگلیسی).

پیرنق.

[نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان نیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 32هزارگزی باختر اردبیل و 7هزارگزی شوسهء تبریز به اردبیل. کوهستانی، معتدل، دارای 635 تن سکنه. آب آن از رودخانهء آغلفان. محصول آنجا غله و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرنوک.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان دلاور بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار، واقع در 27هزارگزی باختر دشتیاری، کنار راه مالرو دشتیاری به قصرقند، دارای 5 خانوار. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیرنه.

[رِ نِ] (اِخ)(1) نام سلسله جبالی میان مملکت فرانسه و اسپانیا تقریباً بطول 430 هزار گز از پرپین یان(2) تا باین(3). صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد:
پیرنه، یکی از بزرگترین سلاسل جبال اروپاست و در طرف شمال اسپانیول بین بحر سفید و اقیانوس اطلس از جهت مشرق بسوی مغرب ممتدست، و از دماغهء کرئوس واقع در بحرسفید تا دماغهء تورنیتانه واقع در انتهای شمال غربی اسپانیول و اقیانوس اطلس بطول هزاروهیجده کیلومتر کشیده شده و در بین «َ30َ55ْ0» طول شرقی و «َ50ْ11» طول غربی است و از روی خط موهوم ْ43 عرض شمالی عبور مینماید.
این سلسلهء عظیمه طو به دو قسمت منقسم گردد و قسمت اصل در امتداد برزخ واسعی واقع میان اسپانیول و فرانسه کشیده شده است و حدود مرزهای این دو دولت را مشخص میکند، و پیرنهء اصلی بهمین قسمت اطلاق میشود و نام دیگرش پیرنهء فرانسه - اسپانیول میباشد. و قسمت دوم سلسلهء نامبرده قسمتی است که در داخل خاک اسپانیول امتداد یافته و بنام سلسلهء کانتابره و یا پیرنهء اسپانیول مشهور میباشد، این قسمت نیز بنوبهء خود بسه قسمت زیر منقسم میگردد:
1 - جبال کانتابره 2 - جبال آستوریا 3 - جبال گالیچه. طول قسمت اصلی یعنی قسمتی که میان فرانسه و اسپانیول جایگیر شده است بحساب طیران مرغ به 435 هزار گز و به انضمام پستی ها و بلندیها تقریباً به 600 هزار گز میرسد و اگرچه این قسمت کوتاه تر است ولی بلندتر از دیگر قسمتها میباشد. دامنهء شمالی پیرنه اصلی واقع در اندرون فرانسه ساده و مسطح است و بالعکس دامنهء جنوبی واقع در کشور اسپانیا برجسته و پرتگاه میباشد و چند شعبه در این ناحیه احداث گردیده، و مرتفعترین قللش در خاک اسپانیول واقع است و خط تقسیم میاه که خطوط مرزی را تشکیل میکند در وسط سلسله واقع نگشته است و به اعتبار عرض از جبال پیرنه اسپانیول بشمار میرود و برعکس دامنهء شمال قسمت باقی مرتفع و پرتگاه است اما مائلهء جنوبی اش شکل سطح مائل را پدیدار و چند بازو بسوی دو خطهء قسطیله و لیون احداث مینماید و در انتهای غربی یعنی در خطهء گالیچه بچند بازو منشعب میشود و تا شمال پرتقال و مجرای نهر مینهو امتداد می یابد و مرتفعات بیش از 2700 گز آن در زمستان و تابستان با برف پوشیده میشود و بلندترین نقطه اش عبارت از کوه مالاته (یعنی ملعون) است در اواسط پیرنه که مرتفعترین قلهء آن به 3404 گز بالغ گردد، و قلل مرتفع واقع در این قسمت عبارت است از:
1 - مونت پردو 3351 گز
2 - وینیاله 3298 "
3 - تایلون 3146 "
4 - والیمار 2840 "
5 - بیگوره 2878 "
6 - اوسائو 2885 "
7 - کانیگو 2785 "
مرتفعترین نقاط پیرنه کانتابره در اواسط یعنی در خطهء آستوریا واقع گشته و قلل لوبریون و سردوی واقع در این جهت بیش از 2650 گز ارتفاع دارند و در اثر امتداد بسوی مشرق و مغرب پست تر شوند و در گالیچه قلل مرتفعتر از هزار گز بسیار کم است و ارتفاع اکثر بین 600 و 700 گز میباشد، و در طرف مشرق این قطعه قللی به ارتفاع حدود 2000 و 2500 گز دیده میشود و پاره ای از نقاط آن بسیار پست است. در سلسلهء اصلی پیرنه قریب 60 گردنه وجود دارد و همگی آنسان مرتفعند که مانع احداث خط آهن میباشند و لذا دو خط آهنی که فرانسه و اسپانیول را بهم می پیوندند از دو طرف مشرق و مغرب این سلسله عبور مینماید. در سلسلهء اصلی پیرنه مانند سلسلهء آلپ دره های یخی بسیار توان دید ولی در سلسلهء کانتابره پیرنه فقط برفهای سرمدی خودنمائی میکند و نیز پیرنهء اصلی آبشارهای بسیار دارد و مشهورتر از همه آبشار گاوارنیاست که از ارتفاع 405گزی فروریزد. در این قسمت جنگلهای بسیار هست و همچنین نهرها چه در جانب فرانسه و چه در طرف اسپانیول و اکثر انهاری که بفرانسه سرازیر میشوند بنهر گارن و بیشتر آبهائی که به اسپانیا سرازیر میشوند، بنهر ابره میریزند که بعداً اولی به اقیانوس اطلس، و دومی ببحر سفید منصب شود. اما پیرنهء کانتابره بادهای مرطوب اوقیانوس اطلس را جذب مینماید و از این رو بارانهای فراوان دارد و مخصوصاً آب مائلهء شمالی آن بسیار و هوایش معتدل و بهترین قطعه از اسپانیول است. در جبال پیرنه خرس و دیگر حیوانات شکاری بسیارست و نوع مخصوصی از اسب و سگ هم آنجاست و معادن آنجا نیز کم نیست: آهن، مس، سرب، قلع، نقره، شوره، نمک و غیره و آبهای معدنی فراوان دارد. اعراب اندلس سلسلهء پیرنه را «برنات» می نامیدند که صیغهء جمع از پیرنه میباشد.
(1) - Pyrenees.
(2) - Perpignan.
(3) - Bayonne.

پیرنه.

[رِ نِ] (اِخ) (... سفلی)(1) نام ایالتی از فرانسه متشکل از بِآرن(2) و ناوار علیا، دارای 3 آرندیسمان و 41 کانتون و 560 کمون و 415797 تن سکنه. || (... علیا)(3) نام ایالتی از فرانسه متشکل از بیگور(4) و قسمتی از گاسکُنْی(5)، دارای 3 آرندیسمان و 26 کانتون و 480 کمون و 201954 تن سکنه. || (... شرقی)(6) نام ایالتی از فرانسه، دارای 3 آرندیسمان و 18 کانتون و 234 کمون و 228776 تن سکنه. || (... آستوریک)(7)کانتابرس.
(1) - Pyrenees (des Basses).
(2) - Bearn.
(3) - Pyrenees (des Hautes).
(4) - Bigorre.
(5) - Gascogne.
(6) - Pyrenees - Orientales.
(7) - Pyrenees Asturiques.

پیرنیا.

(اِخ) نام خانوادگی میرزا حسن خان مشیرالدوله وزیر و رئیس الوزراء چندین کابینه پس از مشروطیت ایران. متوفی در 29 آبان 1314 ه . ش. مؤلف سه جلد تاریخ ایران باستان چاپ سال 1311 تا 1317 ه . ش. و برادر وی مرحوم میرزا حسین خان مؤتمن الملک نمایندهء مجلس شورای ملی ایران از دورهء اول تا دورهء ششم و رئیس آن مجلس در دورهء چهارم تقنینیه متوفی در 9 شهریور 1326 و مرحوم ابوالحسن معاضدالسلطنه نوادهء عم آن دو متوفی در 12 آذر 1318 رحمة الله علیهما.

پیرو.

[پَ / پِ رَ / رُو] (نف مرکب) تابع. پس رو. (مهذب الاسماء). مقتفی. مقتدی. مقلد. تبع. (منتهی الارب). مأموم. شیعه. تالی. زامل. (منتهی الارب). منساق. اثف. (منتهی الارب) : بیعت کردم. بسید خود... بیعت فرمانبرداری و پیرو بودن. (تاریخ بیهقی ص 315).
پیرو دل باش و مده دل بکس
خود تن تو زحمت راه تو بس.نظامی.
پیک دلی پیرو شیطان مباش
شیر امیری سگ دربان مباش.نظامی.
درود ملک بر روان تو باد
بر اصحاب و بر پیروان تو باد.سعدی.
مشو پیرو غول و وهم و خیال
به افسون خربط مشو در جوال.
نزاری قهستانی.
قوم یزدان فاذار گفتند که راه ما پیرو راه تست بفرمای تا چه مصلحت دیده ای. (ترجمهء تاریخ قم ص34).
کسی که پیرو دانا نشد زهی نادان.کاتبی.
صد شکر که ما پیرو اصحاب رسولیم
در شرع دگر راهنما را نشناسیم.
فیضی هندی.
مطراق. الشی ء. پیرو و مانند و نظیر چیزی. اجرار؛ تبعیت کردن کسی را در سرود و پیرو او گردیدن. فسکله؛ پیرو گردیدن. عقبله؛ پیرو و پس آینده. مناسقة؛ پنهان پیروی یکدیگر کردن: هوطلح نساء؛ او پیرو زنان است. (منتهی الارب).

پیرو.

(اِ) کیسه. (اوبهی). چخماخ :
زر ز پیرو سبک برون آورد
داد درویش را و خوب آورد (کذا).بهرامی.

پیرو.

(اِ)(1) گونه ای از سرو کوهی. و این نام در گرگان به این درخت دهند و نام آن در درفک و شیرکوه، اَرَبس و اَربَز باشد و در دیلمان: اَبَرسک. و در نور و کجور: ریس. و در رودسر: اَرَس. و قدما آنرا سرو جبلی و عرعر و شیزی نام میداده اند. این درختچه طالب نواحی مرتفع و مرز فوقانی جنگلهاست. و در پل زنگوله و کجور و زیارت گرگان و کتول و زرین گل از 1200 تا 2300 گز ارتفاع دیده شده است. در زیارت و علی آباد نیز ژونی پروس کمونیس را بنام پیرو میخوانند. نیز رجوع به جنگل شناسی ساعی ج2 ص 253 شود.
.(گااوبا)
(1) - Juniperus communis. Gevrier. Commun petron. Juniperus
pygmaea. Juniperus depressa.
Juniperus - henisphaerica. Juniperus
.(لاتینی) oblonga.

پیرو.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان حشون بخش بافت شهرستان سیرجان. واقع در 30هزارگزی باختر بافت و 2هزارگزی جنوب راه فرعی بافت به سیرجان. کوهستانی سردسیر. دارای 35 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

پیرو.

(اِخ) دهی از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 270هزارگزی، جنوب کهنوج، سرراه مالرو انگهران به جاسک. کوهستانی، گرمسیر. دارای 1500 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن خرما. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

پیرو.

[یِ رُ] (اِخ)(1) بازیگر بازیهای پانتمیم با لباس سفید و رخسار آردآلوده.
(1) - Pierrot.

پی رو.

[رَ وَ] (اِخ) نامی رود نیل را آنچنانکه در کتیبهء داریوش بزرگ که نزدیک کانال سوئز یافته اند آمده است. (ایران باستان ج1 ص571).

پیر و استاد.

[رُ اُ] (اِ مرکب) مرشد کامل و معلم: هرچه از پیر و استاد دانسته بودن بکار بردن؛ همگی تجربه و دانائی و علم خود بکار بردن. هرچه از پیرو استاد دانستن گفتن. گفتن آموخته ها و بکار داشتن تجربه ها بجمله.

پیروان.

[پَ / پِ رَ / رُ] (اِ) جِ پیرو. تبع. ضبنه. وشیظ. (منتهی الارب). اشیاع. تالیات. اتباع :
درود ملک بر روان تو باد
بر اصحاب و بر پیروان تو باد.سعدی.
شظی؛ پیروان قوم و ملحق شوندگان بر ایشان بسوگند. (منتهی الارب). امة، پیروان انبیاء.

پیروئی.

(اِخ) دهی از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 270هزارگزی جنوب کهنوج و 3هزارگزی باختر راه مالرو انگهران - جاسک. کوهستانی، گرمسیر. دارای 80 تن سکنه. آب آنجا از رودخانه. محصول آن خرما. شغل اهالی زراعت و مکاری و راه آن مالرو است. مزارع استوناشون- کره وان. بشز. ده قنداق. و پیر جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

پیروئی.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش سرباز شهرستان ایرانشهر، واقع در 38هزارگزی جنوب سرباز، کنار راه فرعی سرباز به فیروزآباد. دارای 25 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

پیروئی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس، واقع در 95هزارگزی شمال میناب و 4هزارگزی خاور راه مالرو گلاشکرد به احمدی. دارای 10 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

پیروئیه.

[ئی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گیکان بخش بافت شهرستان سیرجان. واقع در 8هزارگزی شمال بافت و 2هزارگزی جنوب راه فرعی بافت - قلعه عسکر. کوهستانی، دارای 40 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

پیر و پاتال.

[رُ] (اِ مرکب، از اتباع)پیرپاتال. پیرپتال.

پیر و پکر.

[رُ پَ کَ] (ص مرکب، از اتباع)رجوع به هر یک از دو کلمه در ردیف خود شود.

پیر و پیغمبر.

[رُ پَ / پِ غَ بَ] (از اتباع)رجوع بهر یک از دو کلمه در ردیف خود شود: سوگند به پیر و پیغمبر؛ قسم و سوگند مغلظ و بسیار. به پیر و پیغمبر سوگند خوردن؛ سوگندان بسیار یاد کردن.

پیروج.

(اِ)(1) مرغی است که سر و گردن او ساده و بی پر میباشد و هر ساعتی برنگی می نماید و از بالای منقار او پوستی مانند خرطوم فیل آویخته است و فیلمرغ همانست. (برهان). صاحب انجمن آرا گوید آن غیر بوقلمون است. و صاحب جهانگیری گوید: مرغی است مأکول اللحم که در جنگلهای پرتقال و مغرب زمین بهم رسد و آن را پیل مرغ نیز خوانند. (جهانگیری). اما این نام مفرس از زبان پرتقالی است چه بوقلمون را اول بار پرتقالیها پس از فتح کردن بعض از بنادر هند به هندیها دادند و خود پرتقالیها هم مرغ مذکور را از کشور پروی آمریکا به اروپا برده اند. از این جهت آنرا پرو نامیدند که به پیروج مفرس شده. مرغ مذکور را چون گوشت گلو منقارش برنگ مختلف درمی آید در ایران بوقلمون گفته اند و در زمان تألیف فرهنگ جهانگیری (عهد صفویه) در ایران نبوده است که نامی داشته باشد. و جان ملکم سفیر انگلیس که در زمان فتحعلیشاه (جلوس 1212) در ایران بوده در سفرنامهء خود می نویسد: «چون به کازرون رسیدیم شنیدیم در دو فرسخی شهر در دهی کسی یک جفت مرغ دارد که مثل مردان ریش دارند و عربی حرف میزنند. یک صاحب منصبِ همراه من با وجود خستگی حاضر شد برود و مرغها را ببیند. رفت و برگشت و خندان گفت آن دو مرغ بوقلمون است که از یک کشتی شکستهء هندیها در خلیج فارس بدست یک کازرونی افتاده و به آن ده آورده است، گوشت آویزان زیر گلوی او را ریش میدانند و غات غات خشن ویرا زبان عربی». (فرهنگ نظام).
(1) - Dindon.

پیر و جوان.

[رُ جَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) قاطبةً. شیخ و شاب. همه. همگان :
همه مرگرائیم پیر و جوان
که مرگست چون شیر و ما آهوان.فردوسی.
چنان لشکر گشن و دو پهلوان
هزیمت گرفتند پیر و جوان.فردوسی.

پیروحش.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد. واقع در 36هزارگزی شمال باختری صالح آباد. سر راه مالرو عمومی پل خاتون. کوهستانی، معتدل. دارای 165 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و پنبه، شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پی رود.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. واقع در23هزارگزی جنوب خوسف و 2هزارگزی خاور راه مالرو عمومی سرچاه. جلگه، گرمسیر. دارای 25 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیرودلو.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان پیچرانلو بخش باجگیران شهرستان قوچان. واقع در 30هزارگزی جنوب باختری باجگیران سر راه مالرو عمومی باجگیران. کوهستانی سردسیر. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و میوه جات. شغل اهالی زراعت و قالی بافی و هیزم کنی و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیروز.

(ص)(1) فیروز. مظفر. غالب. منصور. نصرت یافته. مظفار. ظفرة. فاتح. بمعنی فیروز است که غالب شدن و غالب آمدن بر اعدا باشد. (برهان) :
لب بخت پیروز را خنده ای
مرا نیز مروای فرخنده ای.رودکی.
اندی که امیر ما بازآمد پیروز
مرگ از پس دیدنش روا باشد و شاید.
رودکی.
اگر دشت کین آمد و جنگ سخت
بود یار یزدان و پیروز بخت.فردوسی.
چو ایشان گرفتند راه پلنگ
تو پیروز گشتی بر ایشان بجنگ.فردوسی.
بسر بر پسر همچنین شاد باد
جهاندار و پیروز و فرخ نهاد.فردوسی.
چو بشنید رستم بخندید سخت
بدو گفت با ماست پیروز بخت.فردوسی.
بسی رزمشان رفت با کک، یلان
نگشتند پیروز خرد و کلان.فردوسی.
چو پیروز گشتند، از آن رزمگاه
سوی زابل اندر گرفتند راه.فردوسی.
شنیدستی آن داستان مهان
که از پیش بودند شاه جهان
که چون بخت پیروز یاور بود
روا باشد ار یار کمتر بود.فردوسی.
چنین داستان آمد از موبدان
که پیروز یزدان بود جاودان.فردوسی.
خداوند تاج و خداوند تخت
جهاندار و پیروز و بیداربخت.فردوسی.
که بر هفت کشور منم پادشا
بهر جای پیروز و فرمانروا.فردوسی.
چو پیروز شد سوی ایران کشید
بر شهریار دلیران کشید.فردوسی.
به پیروزبخت جهان پهلوان
بیایم برت شاد و روشن روان.فردوسی.
جهاندار پیروز یار منست
سر اختر اندر کنار منست.فردوسی.
مرا کرد پیروز یزدان پاک
سر دشمنان اندر آمد بخاک.فردوسی.
که اویست بر پادشا پادشا
جهاندار و پیروز و فرمانروا.فردوسی.
چو داد از تن خویشتن داد مرد
چنان دان که پیروز شد در نبرد.فردوسی.
بهر کار بخت تو پیروز باد
همه روزگار تو نوروز باد.فردوسی.
چو پیروز گشتی بزرگی نمای
بهر نیکیی نیکیی برفزای.فردوسی.
شنید این سخن در زمان گرگسار
که پیروز شد نامور شهریار.فردوسی.
چنین گفت کای داور کردگار
جهاندار و پیروز و پروردگار.فردوسی.
تو پیروزی ار پیش دستی کنی.فردوسی.
که ای شاه پیروز یزدان شناس.فردوسی.
چو پیروز گردی بترس از خدای
همان از کمینها سپه را بپای.اسدی.
چو پیروز گشتند از آن رزمگاه
سوی زابل اندر گرفتند راه.اسدی.
زاغ و شکال قصد شتر کردند و پیروز شدند. (کلیله و دمنه).
تو جهان خور چو نوح و مشکن از آنک
سام بر خیل حام پیروزست.خاقانی.
شکست افتاد بر خصم جهانسوز
به فرخ فال خسرو گشت پیروز.نظامی.
هست مرد حقیقت ابن الوقت
لاجرم بر دو کون پیروزست.عطار.
چو پیروز شد دزد تیره روان
چه غم دارد از گریهء کاروان.سعدی.
نجیح، ناجح؛ مرد پیروز. (منتهی الارب). و رجوع به فیروز شود. || خوش شگون. (فرهنگ نظام). مبارک. (برهان) (آنندراج). خجسته. فرخنده. میمون :
همچنین عید بشادی بگذاراد هزار
در جهانداری و در دولت پیروز اختر.
فرخی.
چه بود فالی فرخنده تر از دیدن دوست
چه بود روزی پیروزتر از روز وصال.
فرخی.
خرم صباح آنکه تو بر وی گذر کنی
پیروز روز آنکه تو در وی نظر کنی.سعدی.
|| فائز. خوش و خرم. کامیاب. برمُراد :
ز گفتار او شاد شد شهریار
بیاورد رامشگر و می گسار
همی بود پیروز و شادان سه روز
چهارم چو بفروخت گیتی فروز.فردوسی.
نکردم زمانی بر و بوم یاد
ترا خواستم نیز پیروز و شاد.فردوسی.
ز گفتار ایشان همی گشت شاد
همی بود پیروز و دل پر ز داد.فردوسی.
سپهدار بر تخت پیروز و شاد
همی بود با سرفرازان راد.فردوسی.
شما بازگردید پیروز و شاد
مرا کار جز رزم جستن مباد.فردوسی.
اگر صد سال باشی شاد و پیروز
همیشه عمر تو باشد یکی روز.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
|| بهره مند :
بیا تا بامدادان زاول روز
شویم از گنبد پیروزه پیروز.نظامی.
|| (اِ) فتح. پیروزی :
هین که امروز اول سه روزه است
روز پیروز است نی پیروزه است.مولوی.
|| پیروزه. فیروزه. فیروزج :
عقیقین دو لبش پیروز گشته
جهان بر حال من دلسوز گشته.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
این کلمه را ترکیباتی است و اسامی خاص را بکار است چون: مهر پیروز (فردوسی). بادان پیروز (فردوسی). و جز آن.
.
(فرانسوی)
(1) - Victorieuse

پیروز.

(اِخ) نام گردی ایرانی بعهد انوشیروان پادشاه ساسانی. (مزدیسنا ص489).

پیروز.

(اِخ) پسر یزدگرد شهریار آخرین پادشاه ساسانی. (احوال و اشعار رودکی ص196 و مزدیسنا ص 13). وی پس از قتل پدر بتخارستان رفت و امپراتور چین در سال 662 م. او را بپادشاهی ایران شناخت. پیروز سپس به چین رفت و جزء مردان مستحفظ مخصوص امپراطور درآمد و در سال 677 در محلی موسوم به چانگ گان آتشکده ای ساخت و در همین سال نیز بمرد.

پیروز.

(اِخ) پادشاه ایران پسر یزدگرد و نوادهء بهرام گور. رجوع به فیروز شود :
ازین آگهی سوی پیروز رفت
هیونی برافکند پیروز تفت.فردوسی.

پیروز.

(اِخ) نام یکی از نجبای ایران معاصر با هرمز ساسانی و تابع پسر او خسروپرویز.

پیروز.

(اِخ) نام یکی از نجبای خانوادهء بهرام.

پیروز.

(اِخ) پسر طوس. از پهلوانان عهد بهمن، پسر اسفندیار. (مجمل التواریخ والقصص ص92).

پیروز.

(اِخ) ابولؤلؤ. کشندهء عمر بن الخطاب. رجوع به فیروز و ابولؤلؤ شود.

پیروز.

(اِخ) نام پسر شاپور که یکی از نجبای ایران و معاصر با یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی بود :
چو نامه به مهر اندر آمد بداد
به پیروز شاپور فرخ نژاد.فردوسی.

پیروز.

(اِخ) پسر اتشیش(1) و مادر وی مهاندخت پسر یزدادبن کسری انوشروان بود. بروایت طبری در پایان عهد ساسانیان بزرگان وی را پس از آزرمی دخت و خرداد پرویز و کسری نامی از فرزندان اردشیر بابکان بر تخت سلطنت بنشاندند و تاج بر سر نهادند. گفت نخواهم که این تاج تنگست بر سرم. مهتران گفتند این نه از تخم پادشاهانست و گفتار او را بفال بد داشتند و براندندش. (مجمل التواریخ والقصص ص83 و 84). ویرا پیروز دوم نیز گفته اند. رجوع به ایران در زمان ساسانیان چ 1 ص355 شود.
(1) - در طبری: فیروزبن مهر انجشنش یا جشنسده (جشنسفنده).

پیروز.

(اِخ) از قراء ناحیت سردرود همدان. (نزهة القلوب چ اروپا ص72).

پیروز.

(اِخ) از قراء اهواز. علی بن ابان الزنگی آنجا را غارت کرده است. (ابن اثیر ج7 ص131).

پیروزآباد.

(اِخ) از کورهء اردشیر خورهء فارس. (مجمل التواریخ والقصص ص61). رجوع به فیروزآباد شود.

پیروز آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) مظفر شدن. فاتح گشتن. فیروزی یافتن : بهر مهم که او را (شاپور را) پیش آمدی بتن خویش روی بکفایت آن نهادی تا لاجرم پیروز آمدی. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص72). خردمند چون بکوشد... اگر پیروز آید نام گیرد. (کلیله و دمنه). و هر که بدین خصال متحلی گشت شاید که بر حاجت خویش پیروز آید. (کلیله و دمنه).

پیروزاختر.

[اَ تَ] (ص مرکب)مبارک طالع. کامیاب از بخت.

پیروزان.

(اِخ) از سرداران یزدگرد ساسانی. در جنگ اعراب با ایرانیان یزدگرد این مرد سالخورده را فرماندهی کل سپاه داده، وی در نهاوند با عرب مقابل شد و جنگی سخت بکردند که بشکست ایرانیان و اسارت و قتل پیروزان منتهی گردید. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ 1 ص 360).

پیروزان.

(اِخ) لقبی النجان(1) اصفهان را. (ترجمهء محاسن اصفهان مافروخی ص61).
(1) - ظ: لنجانات. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج10). خان لنجان. (معجم البلدان).

پیروزبخت.

[بَ] (ص مرکب) دارای بخت فیروز. که اقبالی مظفر دارد. خداوند طالع فیروز. که طالعی منصور دارد. کامیاب از بخت. پیروزطالع :
چنین گفت کای شاه پیروزبخت
مبادا جز از تو بدین تاج و تخت.فردوسی.
همیشه تن آباد و با تاج و تخت
ز رنج و غم آزاد و پیروز بخت.فردوسی.
ابوالقاسم آن شاه پیروزبخت
نهاد از بر تاج خورشید تخت.فردوسی.
چو بشنید پیران غمی گشت سخت
بیامد بر شاه پیروز بخت.فردوسی.
چنین گفت کاین مرد پیروزبخت
بیابد سرانجام ازین رنج تخت.فردوسی.
کجا آن بزرگان با تاج و تخت
کجا آن نیاکان [ سواران ] پیروزبخت.
فردوسی.
بدان گفتم این ای برادر که تخت
نیابد مگر مرد پیروز بخت.فردوسی.
که فرزند ما گشت پیروزبخت
سزای مهی ازدر تاج و تخت.فردوسی.
ببلخ آمدم شاد و پیروزبخت
بفر جهاندار با تاج و تخت.فردوسی.
به پیروزبخت جهان پهلوان
بیایم برت شاد و روشن روان.فردوسی.
نزیبد بر ایشان همی تاج و تخت
بیاید یکی شاه پیروزبخت.فردوسی.
فریبرز کاوس پیروزبخت
که درخورد تاجست و زیبای تخت.
فردوسی.
که بهرام شاهست و پیروزبخت
سزاوار تاجست و زیبای تخت.فردوسی.
که گر من شوم شاد و پیروزبخت
سپارم ترا کشور و تاج و تخت.فردوسی.
چنین گفت کای شاه پیروزبخت
ندیدیم چون تو خداوند تخت.فردوسی.
بیامد یکی مرد پیروزبخت
نهاد اندر ایوان بهرام تخت.فردوسی.
به ایران بمانم بتو تاج و تخت
جهاندار باشی و پیروزبخت.فردوسی.
بفرمان یزدان پیروزبخت
نگون اندر آویزمش از درخت.فردوسی.
کسی را که او کرد پیروزبخت
بماند بدو کشور و تاج و تخت.فردوسی.
همیشه بزی شاد و پیروزبخت
بتو شادمان کشور و تاج و تخت.فردوسی.
کند بر تو آسان همه کار سخت
ازویی دل افروز و پیروزبخت.فردوسی.
چو فرزند ما برنشیند بتخت
دبیری ببایدش پیروزبخت.فردوسی.
نهادند یکسر همه پیش تخت
نگه کرد سالار پیروزبخت.فردوسی.
ز ما چون یکی گشت پیروزبخت
بدو ماند این لشکر و تاج و تخت.فردوسی.
چو دانا بود شاه پیروزبخت
بنازد بدو کشور و تاج و تخت.فردوسی.
که بیداردل باش و پیروزبخت
مگر داد ازو این کیانی درخت.فردوسی.
که پیروزنامست و پیروزبخت
همی بگذرد کلک او بر درخت.فردوسی.
بفرمود خاقان پیروزبخت
که بربند بر کوههء پیل تخت.فردوسی.
که ما را یکی کار پیشست سخت
بگوییم با شاه پیروزبخت.فردوسی.
بدانش بود شاه زیبای تخت
که داننده بادی و پیروزبخت.فردوسی.
جهانی نظاره بر آن تاج و تخت
که تا چون بود کار پیروزبخت.فردوسی.
بیاورد پس تخت شاه اردشیر
وز ایران هر آنکس که بد تیز ویر
بهم درزدند آن سزاوار تخت
بهنگام آن شاه پیروزبخت.فردوسی.
بآرام شادست و پیروزبخت
بدین خسرو آیین نوآیین درخت.فردوسی.
وزان پس خروشی برآورد سخت
کزو خیره شد شاه پیروزبخت.فردوسی.
درودی که دادی ز افراسیاب
تو گفتی که او کرد مژگان پرآب
شنیدم همان باد بر تاج و تخت
مبادا مگر شاد و پیروزبخت.فردوسی.
خداوند نام و خداوند تخت
دل افروز و هشیار و پیروزبخت.فردوسی.
جاودانه شاد باد آن خسرو پیروزبخت
دشمن او جاودانه خوار و غمگین و حزین.
فرخی.
زهی مظفر پیروزبخت روزافزون
زهی موحد پاکیزه دین یزدان دان.فرخی.
کی بود کان خسرو پیروزبخت آید ز راه
بخت و نصرت بر یسار و فتح و دولت بر یمین.
فرخی.
خسروی از خسروانی بستدی پیروزبخت
تخت و ملک از سرورانی برگرفتی نامدار.
فرخی.
خسرو پیروزبختی شهریار چیره دست
فتح و نصرت بر یمین و بخت و دولت بر یسار.
فرخی.
بر در پرده سرای خسرو پیروزبخت
از پی داغ آتشی افروخته خورشیدوار.
فرخی.
پیروزبخت مهتر کهترنواز نیک
مخدوم اهل مشرق مکسوم(1) بن جنی(2).
منوچهری.
بخواندش سپهدار پیروزبخت
فرستاده آمد سبک پیش تخت.اسدی.
دگر ره سپهدار پیروزبخت
ز ملاح پرسید کار درخت.اسدی.
اشارت کند تا رقیبان تخت
بسازند با شاه پیروزبخت.نظامی.
اگر چه ز شاهان پیروزبخت
جز او کس نیامد سزاوار تخت.نظامی
نثاری که باشد سزاوار تخت
فشاندند بر شاه پیروزبخت.نظامی.
شه از مهر فرزند پیروزبخت
در گنج بگشاد و بر شد بتخت.نظامی.
تو نیز ای جهاندار پیروزبخت
نه کز مادر آورده ای تاج و تخت.نظامی.
مخالف شکن شاه پیروزبخت
بفیروزفالی برآمد بتخت.نظامی.
(1) - ن ل: مکثوم.
(2) - ظ: کلثوم بن حیی. (دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی چ2 ص 113).

پیروزبخت.

[بَ] (اِخ) نام یکی از بیست ودو تن کنیزکان امیرتیمور گورکان. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص542).

پیروزبختی.

[بَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پیروزبخت :
به پیروزبختی فروخواندم
ز سختی برو جان برافشاندم.فردوسی.
همه فال خسرو در آن پیش تخت
به پیروزبختی برآورد بخت.نظامی.

پیروزبهر.

[بَ] (ص مرکب) مظفر. دارای پیروزی. از نصرت و ظفر بانصیب. فیروزمند. کامیاب. از ظفر بابهره. برخوردار از فیروزی :
کمر بر کمر تاجداران دهر
بپیش جهانجوی پیروزبهر.نظامی.
چو سالار ترکان ز سالار دهر
بدان خرمی گشت پیروزبهر.نظامی.

پیروزپور.

(اِخ) نام قصبتی بهندوستان. (قاموس الاعلام ترکی).

پیروزجنگ.

[جَ] (ص مرکب) در نبردها فیروز. فاتح در حرب. مظفر در رزم. که از جنگ پیروز برآید :
عنانتاب شد شاه پیروزجنگ
میان بسته بر کین بدخواه تنگ.نظامی.
همانا کزان بود پیروزجنگ
که پیروزه را فرق کردی ز سنگ.نظامی.

پیروزجنگی.

[جَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پیروزجنگ :
چو در جنگ پیروزیش دیده بود
ز پیروزجنگیش ترسیده بود.نظامی.

پیروزحال.

(ص مرکب) با حالی قرین کامیابی و ظفر :
چو پیروز بود آن نمونه ش بفال
درین هم توان بود پیروزحال.نظامی.

پیروزخسرو.

[خُ رَ] (اِخ) نام خبه کنندهء اردشیر پسر شیروی پسر پرویز ساسانی بروایتی (مجمل التواریخ والقصص ص82). در شاهنامه نیز روایت بهمین گونه آمده اما در طبری دیگرست و در نسخ مختلفهء شاهنامه فیروز خسرو نیز مذکور افتاده :
چو نیمی ز تیره شب اندر کشید
سپهبد (اردشیر) می یک منی برکشید
شده مست یاران شاه اردشیر
نماند ایچ رامشگر و یادگیر
بداندیش (پیروز خسرو) یاران او را براند
بجز شاه و پیروز خسرو نماند
جفاپیشه از پیش خانه بجست
لب شاه بگرفت ناگه بدست
همی داشت تا شد تباه اردشیر
همه کاخ شد پر ز شمشیر و تیر
همه یار پیروز خسرو بدند
اگر نو جهانجوی اگر گو بدند.
برای اطلاع بر اختلاف روایات رجوع به تاریخ طبری شود.

پیروزد.

[زَ] (اِ) پیرزد. رجوع به پیرزد شود. (فرهنگ شعوری ج1 ص257).

پیروزدخت.

[دُ] (اِخ) فیروزبخت دخت. نام دختر فیروزبن قباد ساسانی. این دختر هنگامی که فیروز در خندقی که خوشنواز پادشاه هیاطله کرده بود افتاد و کشته شد با قباد و موبد موبدان و بسیاری مهتران گرفتار دشمن گردید. (مجمل التواریخ والقصص ص 72 و 95).

پیروزرام.

(اِخ) بروایت شاهنامه نام قدیم ری است :
یکی شارسان کرد پیروزرام
بفرمود کو را نهادند نام
جهاندیده گوینده گفت این ری است
که آرام شاهان فرخ پی است.فردوسی.
|| فیروزرام، بگفتهء معجم البلدان از قراء ری بوده است.

پیروزرای.

(ص مرکب) دارای رایی با ظفر قرین. در اندیشه و رای مظفر و منصور :
خردمند بادی و پیروزرای
بپاکی بماناد مغزت بجای.فردوسی.
جوانبخت بادی و پیروزرای
توانا و دانا و کشورگشای.نظامی.
وزیر خردمند پیروزرای
بپیروزی شاه شد رهنمای.نظامی.

پیروزرزم.

[رو رَ] (ص مرکب)پیروزجنگ. رجوع به پیروزجنگ شود :
سواری شود نیک و پیروزرزم
سر انجمنها برزم و ببزم.
دقیقی (از شاهنامهء فردوسی).

پیروزروز.

(ص مرکب) با روزگاری قرین ظفر. مظفر و منصور. کامیاب و نیکبخت و باسعادت :
اقبال و بخت و دولت پیروزروز را
فرزند نازنینی پرورده در کنار.سوزنی.

پیروزشاپور.

(اِخ) نام شهری بناکردهء شاپور پسر اردشیر بابکان. (مجمل التواریخ والقصص ص64). بروایت فردوسی در شاهنامه نام شهری است بناکردهء شاپور ذوالاکتاف بشام :
یکی شارسان کرد دیگر بشام
که پیروزشاپور گفتیش نام.فردوسی.

پیروزشاه.

(اِخ) پادشاه ساسانی. رجوع به پیروز و فیروز شود :
همی خواندندیش پیروزشاه
همی بود یکچند با تاج و گاه.فردوسی.
سپاهی بیاورد پیروزشاه
که از گرد تاریک شد چرخ ماه.فردوسی.

پیروزشاه.

(اِخ) احمد بوبکر ممدوح انوری :
پیروزشاه یاد ندارد زمانه این
پیروزشاه احمد بوبکر شاه تست.انوری.

پیروز شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) غالب گشتن. مظفر گشتن. فیروزی یافتن. فاتح گردیدن. کامیاب شدن. ظفر یافتن. انجاح. نجح. (منتهی الارب). نجاح. (منتهی الارب) :
چو آگاهی آمد بنزدیک شاه
که خرّاد پیروز شد با سپاه
بجز کینهء ساوه شاهش نماند
خرد را به اندیشه اندر نشاند.فردوسی.
چو پیروز شد دزد تیره روان
چه غم دارد از گریهء کاروان.سعدی.

پیروزطالع.

[لِ] (ص مرکب) پیروزبخت.

پیروزک.

[زَ] (اِ) در عبارتی از دیوان البسه ظاهراً نام نوعی پارچه است و نیز ممکن است کلمه در معنای اصلی بکار رفته باشد: قرعهء مسواک بینداختند. رمال خشتکی از جامهء ماوی بعوض پیروزک سبز برداشت. نظام قاری (دیوان البسه ص140).

پیروز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) اِفازه. (زوزنی). مظفر ساختن. فیروزی دادن. غالب گردانیدن. فاتح ساختن :
مرا گر جهاندار پیروز کرد
شب تیره بر بخت من روز کرد.فردوسی.
شبان سیه تیره مان روز کرد
که مان بر همه کام پیروز کرد.فردوسی.
مرا گر جهاندار پیروز کرد
شب تیره بر بخت من روز کرد.فردوسی.

پیروزکوه.

(اِخ) فیروزکوه. شهرکی و ناحیتی واقع در مشال شرقی ری تابع دماوند. رجوع به فیروزکوه شود. (تاریخ گزیده 498).

پیروزگار.

(ص مرکب) عنایت کنندهء فتح و ظفر. پیروزگر.

پیروزگر.

[گَ] (اِخ) از نامهای خدای تعالی :
بدانگه تو پیروز باشی مگر
اگر یار باشدت پیروزگر.فردوسی.
که پیروزگر در جهان ایزد است
جهاندار اگر زو نترسد بد است.فردوسی.
بنیروی پیروزگر یک خدای
چون من با سپاه اندرآیم ز جای.فردوسی.
خداوند دانائی و تاج و تخت
ز پیروزگر یافته کام و بخت.فردوسی.
سپاس از خداوند پیروزگر
کزویست نیروی فر و هنر.فردوسی.
چو پیروزگر فرهی دادمان
در بخت پیروز بگشادمان.فردوسی.
که پیروزگر پشت و یار منست
کنون زخم شمشیر کار منست.فردوسی.
ز پیروزگر آفرین تو باد
سر تاجداران زمین تو باد.فردوسی.
ز پیروزگر آفرین بر تو باد
مبادی همیشه مگر شاه و شاد.فردوسی.
بدو گفت شاه این نه تیر منست
که پیروزگر دستگیر منست.فردوسی.
به پیروزگر بر تو ای پهلوان
که از من نباشی خلیده روان.فردوسی.
سپاس از جهاندار پیروزگر
که آوردمان رنج و سختی بسر.فردوسی.
چو پیروزگر دادمان فرهی
بزرگی و دیهیم و شاهنشهی.فردوسی.
بنام خداوند پیروزگر
خداوند دیهیم و فر و هنر.فردوسی.
بنیروی یزدان پیروزگر
بداد و دهش تنگ بسته کمر.فردوسی.
ز دشمن ستاند رساند بدوست
خداوند پیروزگر یار اوست.فردوسی.
|| (ص مرکب) عطاکنندهء فیروزی. دهندهء فیروزی. پیروزگرداننده. ناصر. از صفات باری تعالی :
بفرمان یزدان پیروزگر
ببندم ورا نیز راه گذر.فردوسی.
بپیش خداوند پیروزگر
کزویست مردی و بخت و هنر.فردوسی.
دو زاغ کمان را بزه برنهاد
ز یزدان پیروزگر کرد یاد.فردوسی.
بنیروی یزدان پیروزگر
ببندم بکین سیاوش کمر.فردوسی.
بنیروی یزدان پیروزگر
ببخت و بشمشیر و تیر و هنر.فردوسی.
جهاندار پیروزگر یار باد
سر بخت دشمن نگونسار باد.فردوسی.
خروشان بغلطید بر خاک بر
بپیش خداوند پیروزگر.فردوسی.
بنیروی یزدان پیروزگر
ز تور ستمگر جدا کرد سر.فردوسی.
زهر گونه ای آفرین و ثنا
........
ابر پاک یزدان پیروزگر.
که در تن روان آفرید و گهر.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| منصور. مظفر. فاتح. غالب :
من اینرا که گفتم نگفتم مگر
بفرمانت ای شاه پیروزگر.
دقیقی (از شاهنامهء فردوسی).
فرسته فرستاد هم زی پدر
که ای نامور شاه پیروزگر.
دقیقی (از شاهنامهء فردوسی).
برفتند با هدیه و با نثار
بنزدیک پیروزگر شهریار.فردوسی.
یکی نور بد [ کیخسرو ] در جهان سربسر
که بر تخت بنشست پیروزگر.فردوسی.
چو شد کار گودرز و پیران بسر
بجنگ دگر شاه پیروزگر.فردوسی.
بدین برز و بالای این پهلوان
بدین تیز گفتار و روشن روان
نباشد مگر شاد و پیروزگر
جهانی که شد بی بر آرد به بر.فردوسی.
نبینی که مائیم پیروزگر
بدین کار مشتاب تند ای پسر.فردوسی.
که ویسه بدش نام فرخ پدر
برادرش پیران پیروزگر.فردوسی.
ورایدونکه پیروزگر باشد اوی
بشاهی بسان پدر باشد اوی.فردوسی.
ازان پس بیامد بخسرو خبر
که پیران شد از رزم پیروزگر.فردوسی.
و دیگر که با من ببندی کمر
بیابی بر شاه پیروزگر.فردوسی.
سپهدار ایران و پیروزگر
نگهبان و جنبدهء بوم و بر.فردوسی.
که کین پدر بر تو آید بسر
مبادی بجز شاد و پیروزگر.فردوسی.
ببخشایدت شاه پیروزگر
که هستی چو من پهلو پیرسر.فردوسی.
همی گفت پیروزگر پادشاه
همیشه سر پهلوان با کلاه.فردوسی.
چنین گفت کای باب پیروزگر
تو بر من بسستی گمانی مبرفردوسی.
همی گفت شاهست پیروزگر
همیشه کلاهش بخورشید بر.فردوسی.
ز کردار ایشان بکهتر خبر
رساند مگر شاه پیروزگر.فردوسی.
پراکنده بر گرد گیتی خبر
ز جنبیدن شاه پیروزگر.فردوسی.
یکی سور بد در جهان سربسر
که بر تخت بنشست پیروزگر.فردوسی.
پدر بر پدر بر، پسر بر پسر
همه تاجور باد و پیروزگر.فردوسی.
به رای و بدانش، بفر و هنر
بهر کار، هر جای پیروزگر.فردوسی.
که پیروزگر باش و بیداربخت
مگرداد زرد این کیانی درخت.فردوسی.
ز کشته چنان شد در و دشت و کوه
که پیروزگر شد ز کشتن ستوه.فردوسی.
که کین پدر بر تو آید بسر
مبادی بجز شاد و پیروزگر.فردوسی.
بدو گفت پیروزگر باش زن
همیشه شکیبادل و رای زن.فردوسی.
دوان دیده بان شد بر شهرگیر
که پیروزگر گشت شاه اردشیر.فردوسی.
بگفتند کای شاه پیروزگر
بشمعون همی بدگمانی مبر.فردوسی.
نمانم که باشی تو پیروزگر
وگر یابی از اختر نیک بر.فردوسی.
و دیگر که این شاه پیروزگر
بیابد همی زاختر نیک بر.فردوسی.
برو آفرین خواند شاه یمن
که پیروزگر باش بر انجمن.فردوسی.
سرانجام ترسم که پیروزگر
نباشد جز از دشمن کینه ور.فردوسی.
که پیروزگر بود روز نبرد
بمردی ز هومان برآورده گرد.فردوسی.
که پیروزگر سوی ایران شوی
بنزدیک شاه دلیران شوی.فردوسی.
بر او آفرین کرد بس پهلوان
که پیروزگر باش و روشن روان.فردوسی.
همان به که من بازگردم بدر
ببیند مرا شاه پیروزگر.فردوسی.
یکی آنکه پیروزگر باشد اوی
ز دشمن نتابد گه جنگ روی.فردوسی.
چنین گفت مر شاهرا زال زر
انوشه بزی شاد و پیروزگر.فردوسی.
چو پیروزگر باشی ایران تراست
تن پیل و چنگال شیران تراست.فردوسی.
بپذرفت مهران ستاد از پدر
بنام شهنشاه پیروزگر.فردوسی.
نخستین در ازمن کند یادگار
بفرمان پیروزگر شهریار.فردوسی.
ز خویشان میلاد چون صد سوار
چو گرگین پیروزگر مایه دار.فردوسی.
نباشی درین جنگ پیروزگر
نیابی همان ز اختر نیک بر.فردوسی.
گر امروز گردیم پیروزگر
بیابد دل از افسر نیک بر.فردوسی.
و گر من بوم بر تو پیروزگر
دهد مر مرا اختر نیک بر.فردوسی.
جهاندار پیروزگر خوانمش
ز شاهان سرافرازتر دانمش.فردوسی.
بنیروی یزدان ببندم کمر
ببخت جهاندار پیروزگر.فردوسی.
بهر کار پیروزگر داردش
درخت بزرگی ببر داردش.فردوسی.
یکی آنکه پیروزگر باشد اوی
ز دشمن نتابد گه جنگ روی.فردوسی.
مگر زو برآساید این بوم و بر
بفرّ تو ای مرد پیروزگر.فردوسی.
ز اسکندر راد پیروزگر
خداوند شمشیر و نام و گهر.فردوسی.
چنین گفت کای شاه پیروزگر
سخنگوی و بیدار و با زور و فر.فردوسی.
که پیروزگر باد پیوسته شاه
بافزایش دانش و دستگاه.فردوسی.
خجسته شهنشاه پیروزگر
جهاندار با دانش و با گهر.فردوسی.
خواجه احمد آن رئیس عادل پیروزگر
آن فریدون فر کیخسرودل رستم براز.
منوچهری.
خداوند ما باد پیروزگر
سر و کار او با پرندین بری.منوچهری.
کجا رزمش بود پیروزگر باد
کجا بزمش بود با جاه و فر باد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
سام نریمان را پرسیدند که ای پیروزگر سالار آرایش رزم چیست. (نوروزنامه).

پیروزگرد.

[گِ] (اِخ) شهری که پیروزشاه عجم ساخته و اکنون بروجرد گردیده (اما گفتهء اخیر بر اساسی نیست).

پیروز گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)ظفر یافتن. پیروز شدن. غالب آمدن. دست یافتن. چیرگی یافتن. فاتح آمدن. پیروز گشتن :
چو پیروز گردی ز تن خون مریز
چو شد دشمن بدکنش در گریز.فردوسی.

پیروزگشت.

[گَ] (مص مرکب مرخم)گشتی مظفرانه. با گشتنی بپیروزی قرین. دارای گردشی قرین فتح و ظفر :
بهر جا که روی آری از کوه و دشت
بهی بادت از چرخ پیروزگشت.نظامی.

پیروز گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) پیروز شدن. فاتح شدن. ظفر یافتن. پیروز گردیدن. - پیروز گشتن بر کسی؛ غلبه کردن بر او :
چو پیروز گشتی تو بر ساوه شاه
بر آن برنهادند یکسر سپاه.فردوسی.
که بهرام بر ساوه پیروز گشت
برزم اندرون گیتی افروز گشت.فردوسی.

پیروزگون.

(ص مرکب) پیروزه گون. چون فیروزه. برنگ فیروزه. بسان فیروزه :
بسی رفتم پس آز اندرین پیروزگون بشکم
کم آمد عمر و نامد مایه آز و آرزو را کم.
ناصرخسرو.
تو پنداری که نسرین و گل زرد
بباریده است بر پیروزگون لاد.ناصرخسرو.

پیروز مشرقی.

[زِ مَ رِ] (اِخ) نام شاعری ایرانی بعهد باستان. در لغت نامهء اسدی قطعهء ذیل از او برای کلمهء شایورد، بمعنی هاله و طوق و خرمن ماه شاهد است :
بخط و آن دُر(1) دندانش بنگر
که همواره مرا دارند در تاب
یکی همچون پرن بر اوج(2) خورشید
یکی چون شایورد از گرد مهتاب.
(1) - اصل: لب.
(2) - شاید: برج (؟).

پیروزمند.

[مَ] (ص مرکب) فیروزمند. مظفر. با پیروزی. منصور. فاتح. برمُراد. کامیاب :
بنوعی دلم گشت پیروزمند
کزآن گونه دیوی درآمد ببند.نظامی.

پیروزنام.

(ص مرکب) دارای نامی با ظفر و کامیابی قرین :
که پیروزنامست و پیروزبخت
ازو سربلندست دیهیم و تخت.فردوسی.
که پیروزنامست و پیروزبخت
همی بگذرد کلک او بر درخت.فردوسی.

پیروزور.

[روزْ وَ] (ص مرکب) پیروزمند. مظفر :
همی گفت این سخن پیروزور شاه
دو چشمش دیده بان گشته سوی راه.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).

پیروزه.

[زَ / زِ] (اِ) فیروزه. فیروزج. سنگی معدنی گرانبها و آسمانی رنگ که انگشتری و زینت را بکار است. جوهری باشد کانی، فیروزه معرب آن است. (برهان). جوهری است که معدن آن شهر نیشابورست بخراسان و به فیروزه که معرب آن است معروف است گویند در آن نگریستن روشنایی دیده بیفزاید و از آن بر انگشتری نهند. (انجمن آرای ناصری). یکی از جواهر گرانبها. یکی از احجار کریمه. رجوع به فیروزه شود: و اندر کوههای وی (طوس) معدن پیروزه است. (حدود العالم). و از خراسان جامه بسیار خیزد و زر و سیم و پیروزه. (حدود العالم).
یکی جامهء شهریاری بزر
ز یاقوت و پیروزه تاج و کمر.فردوسی.
یکی گرز پیروزه دسته بزر
فرود آن زمان برگشاد از کمر.فردوسی.
چنان بد که یکروز بر تخت عاج
نهاده بسر بر ز پیروزه تاج.فردوسی.
نشست از بر تخت پیروزه شاه
چو سرو سهی بر سرش گرد ماه.فردوسی.
همی رفت شاه از بر ژنده پیل
بر آن تخت پیروزه بر سان نیل.فردوسی.
سدیگر فرستادن تخت عاج
برین ژنده پیلان و پیروزه تاج.فردوسی.
نهادند زیر اندرش تخت عاج
بسر بر ز یاقوت و پیروزه تاج.فردوسی.
یکی تخت بر کوههء ژنده پیل
ز پیروزه تابان بکردار نیل.فردوسی.
همان تخت [ طاقدیس ] پیروزه ده لخت بود
جهان روشن از فرّ آن تخت بود
برو نقش زرین صد و چل هزار
ز پیروزه بر زر که کرده نگار.فردوسی.
همان شاه را تخت پیروزه ساخت
همان تاج را گوهر اندر نشاخت.فردوسی.
در و دشت بر سان دیبا شدی
یکی تخت پیروزه پیدا شدی.فردوسی.
سه دختر بر او نشسته چو عاج
بسر برنهاده ز پیروزه تاج.فردوسی.
و طرازی سخت باریک و زنجیر بزرگ و کمری از هزار مثقال پیروزه ها درو نشانده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 150). امیر مسعود انگشتری پیروزه بر آن نگین، نام بر آنجا نبشته بدست خواجه داد. (تاریخ بیهقی). باده پیروزهء نگین سخت بزرگ بدست خواجه داد. (تاریخ بیهقی). بدشت شابهار آمد [ مسعود ] با تکلفی سخت عظیم از پیلان و جنیبتیان چنانکه سی اسب با ساختهای مرصع بجواهر و پیروزه و یشم. (تاریخ بیهقی ص282).
بلاله بدل کرد گردون بنفشه
بپیروزه بخْرید یاقوت اصفر(1).ناصرخسرو.
ملوک را بجز دو نگینه روا نبود داشتن یکی یاقوت... و دیگر پیروزه. (نوروزنامه).
آسمان قدر وزیری که به پیروزی بخت
ز آسمان سازد پیروزه نگین و خاتم.
سوزنی.
کمر کن قدح را ز انگشت کو خود
کمرها ز پیروزهء کان نماید.خاقانی.
بسا درجا که بینی گردفرسای
بود یاقوت یا پیروزه را جای.نظامی.
به پیروزهء بوسحاقیش(2) داد.
سخن بین که با بوسحاقان فتاد (؟).نظامی.
ز تو پیروزه بر خاتم نهادن
ز ما مهر [ دست ] سلیمانی گشادن.نظامی.
نهد لعل و پیروزه در صلب سنگ
گُلِ لعل در شاخ پیروزه رنگ.سعدی.
|| برنگ پیروزه. پیروزه رنگ. کبود. دارای رنگی چون فیروزه. پیروزه ای. فیروزجی :
بیاراستندش [ مادر سیاوش را ] بدیبای زرد
بیاقوت و پیروزه و لاجورد.فردوسی.
چو پیروزه گشته ست غمکش دل من
ز هجران آن دو لب بهرمانی.بهرامی.
مصلی نماز افکنده بودند... از دیبا و پیروزه. (تاریخ بیهقی).
بوستان شد چون بهار چینیان از رنگ و بو
کوه چون یاقوت و چون پیروزه سرو غاتفر.
قطران.
خوشست بدیدار شما عالم ازیرا
حوران نکوطلعت پیرزه قبایید.
ناصرخسرو.
بمرجان ز پیروزه بنشاند گرد
طلای زر افکند بر لاجورد.نظامی.
می نوش کن و جرعه بر این دخمه فشان زانک
دل مرده درین دخمهء پیروزه و طائی.
خاقانی.
- خیمهء پیروزه؛ سراپردهء نیلی، مجازاً آسمان :
بالای هفت خیمهء پیروزه دان ز قدر
میدانگهی که هست در آن عسکر سخاش.
خاقانی.
- طاق پیروزه؛ طاقی کبود و فیروزه رنگ، مجازاً آسمان :
خداوندا ترا گفتم که این شش طاق پیروزه
که خوانندش سپهر نیلی و گردون مینائی.
مجیر بیلقانی.
از آنگه که بردم به اندیشه راه
درین طاق پیروزه کردم نگاه.نظامی.
- گنبد پیروزه؛ از فیروزه ساخته شده، مجازاً برنگ کبود و فیروزجی و آن غالباً کنایه از آسمان باشد :
الاّ که بکام دل او کرد همه کار
این گنبد پیروزه و گردون رحائی.منوچهری.
خرد و جان سخنگوی گر از طاعت و علم
پر بیابند برین گنبد پیروزه پرند.
ناصرخسرو.
این رفیقان که بر این گنبد پیروزه درند
گرچه زیرند گهی، جمله همیشه زبرند.
ناصرخسرو.
بیا تا بامدان ز اول روز
شویم از گبند پیروزه پیروز.نظامی.
تا بتو طغرای جهان تازه گشت
گنبد پیروزه پرآوازه گشت.نظامی.
(1) - این شاهد معنای مجازی کلمه را نیز بکار است، یعنی معنای برنگ پیروزه را.
(2) - رجوع به پیروزهء بواسحاقی شود.

پیروزه ایوان.

[زَ / زِ اَ / اِ] (اِ مرکب)ایوانی از پیروزه. ایوانی برنگ پیروزه. مجازاً، آسمان :
ز عمر اینجهانی هر که حق خویش بشناسد
برون باید شدنش از زیر این پیروزه ایوانها.
ناصرخسرو.
چو ز ایوان مینای پیروزه هور
بکند آنهمه مهره های بلور.
اسدی (گرشاسب نامه).

پیروزهء بواسحاقی.

[زَ / زِ یِ اِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) فیروزهء منسوب به کان بواسحاق به نیشابور. پیروزهء آن کان را بواسحاقی گویند. (از برهان) :
راستی خاتم پیروزهء بواسحاقی
خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود.
حافظ.
اما ظاهراً این لغت مأخوذ از همین شعر حافظ و ناشی از درنیافتن مراد شاعر است در اشارهء بممدوح خود شیخ ابواسحاق اینجو پادشاه فارس که بدست امیرمبارزالدین محمد مظفری کشته شده است.

پیروزه پنگان.

[زَ / زِ پَ] (اِ مرکب) کنایه از آسمان است.

پیروزه پوش.

[زَ / زِ] (ن مف مرکب)پوشیده از پیروزه. پیروزه درو درنشانیده :
تو گفتی که بر تخت پیروزه پوش
گهر ریخت هندوی گوهرفروش.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| (نف مرکب) پوشندهء پوشش پیروزه ای. پوشندهء جامهء پیروزه رنگ.

پیروزهء پیکانی.

[زَ / زِ یِ پَ / پِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) ظاهراً نوعی پیروزه :
سپهر حلقه صفت تا بدید خاتم تو
ز بهر دست تو پیروزه ایست پیکانی.
نجیب جرفادقانی.

پیروزه پیکر.

[زَ / زِ پَ / پِ کَ] (ص مرکب) دارای پیکری از پیروزه، یا برنگ پیروزه. دارای پیکری فیروزه ای.
- گنبد پیروزه پیکر؛ مجازاً آسمان :
که کرد این گنبد پیروزه پیکر
چنین بی روزن و بی بام و بی در.
ناصرخسرو.
زود بینی چون بنات النعش کشتی سرنگون
گر روی بر باد این پیروزه پیکر بادبان.
خاقانی.

پیروزه تاج.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) تاج از پیروزه. تاج فیروزه ای یا فیروزه درو درنشانیده :
ز گستردنیها و از تخت عاج
ز دیبا و دینار و پیروزه تاج.فردوسی.

پیروزه تخت.

[زَ / زِ تَ] (اِ مرکب) تخت از پیروزه کرده. سریری از پیروزه ساخته. تخت برنگ پیروزه یا پیروزه درو درنشانیده :
بر آن پیروزه تخت از تاجداران
رها کردند می بر جرعه خواران.نظامی.

پیروزه چادر.

[زَ / زِ دَ / دُ] (اِ مرکب) کنایه از فلک باشد. (آنندراج). کنایه از آسمان و فلک است. (برهان).

پیروزه چرخ.

[زَ / زِ چَ] (اِ مرکب) چرخی از فیروزه یا برنگ فیروزه. || کنایه از آسمان است.

پیروزه چشم.

[زَ / زِ چَ] (ص مرکب)دارای چشمی برنگ فیروزه. کبود. آبی :
همه سرخ رویند و پیروزه چشم
ز شیران نترسند هنگام خشم.نظامی.

پیروزه رنگ.

[زَ / زِ رَ] (ص مرکب)برنگ پیروزه. پیروزه فام. دارای لون فیروزه ای. کبود. فیروزجی :
همه جامه ها کرده پیروزه رنگ
دو چشمان پر از خون و رخ باده رنگ.
فردوسی.
درو جرم گردون چو در قعر قلزم
یکی دیگ پیروزه رنگ مدور.خاقانی.
بسیچنده در آب پیروزه رنگ
بسیچید تا ماهی آرد بچنگ.نظامی.
نهد لعل و پیروزه در صلب سنگ
گُل لعل در شاخ پیروزه رنگ.سعدی.
- چرخ پیروزه رنگ و طاق پیروزه رنگ و -خیمهء پیروزه رنگ و گبند پیروزه رنگ، کنایه -از آسمان است:چو شد چادر چرخ پیروزه رنگ
سپاه تباک اندرآمد بجنگ.فردوسی.
نیارست شد پیششان کس بجنگ
که بد یارشان چرخ پیروزه رنگ.فردوسی.
جز بپیروزی نتابد بر همایون چتر تو
آفتاب از خیمهء پیروزه رنگ بی طناب.
سوزنی.
ز دور گنبد پیروزه رنگ تا باشد
شب سیاه بروز سپید آبستن....سوزنی.
ز پیروزی چرخ پیروزه رنگ
نبودش بسی در صفاهان درنگ.نظامی.
دگر روز کاین طاق پیروزه رنگ
برآورد یاقوت رخشان ز سنگ.نظامی.
ببالای آن طلق پیروزه رنگ
کشیده کمر کوهی از خاره سنگ.نظامی.

پیروزه سلب.

[زَ / زِ سَ لَ] (ص مرکب)دارای پوششی برنگ فیروزه :
تا عرض دهد لشکر پیروزه سلب را
بر پشته و بالای زمین راجل و راکب.
سوزنی.

پیروزه طشت.

[زَ / زِ طَ] (اِ مرکب)طشتی از فیروزه. تشت فیروزه. || مجازاً، آسمان :
مرا دل چون تنور آهنین شد
از آن طوفان همی بارم بدامن
درین پیروزه طشت از خون چشمم
همه آفاق شد بیجاده معدن
اگر نه سرنگونسارستی این طشت
لبالب بودی از خون دل من.
خاقانی (از آنندراج).

پیروزه فام.

[زَ / زِ] (ص مرکب)پیروزه رنگ. برنگ و گونهء فیروزه.

پیروزه فامی.

[زَ / زِ] (حامص مرکب)فیروزجی. فیروزه ای.

پیروزه قبا.

[زَ / زِ قَ] (اِ مرکب) قبای برنگ فیروزه. آبی. کبود. || (ص مرکب) دارای قبای فیروزه رنگ :
خوش است بدیدار شما عالم ازیرا
حوران نکوطلعت و پیروزه قبائید.
ناصرخسرو.

پیروزه گرد.

[زَ گِ] (اِخ) نام شهری بناکردهء پرویز پادشاه ایران، اکنون به بروگرد معروف است.(1) (انجمن آرای ناصری).
(1) - این قول ظاهراً بر اساسی نیست.

پیروزه گنبد.

[زَ / زِ گُمْ بَ] (اِ مرکب) گنبد پیروزه ای. گنبد از فیروزه. || کنایه از فلک و آسمان :
کوس وحدت زن در این پیروزه گنبد کاندرو
از نوای کوس وحدت بر، نوائی برنخاست.
خاقانی.

پیروزه گون.

[زَ / زِ] (ص مرکب) مانند پیروزه. پیروزه وار. || برنگ پیروزه. پیروزه رنگ. پیروزه فام :
تو گفتی گرد زنگارست بر آیینهء چینی
تو گویی موی سنجابست بر پیروزه گون دیبا.
فرخی.
فلک همچو پیروزه گون تخته نردی
ز مرجانش مهره ز لؤلؤش خصلی.
منوچهری.
بپیروزی چو بر پیروزه گون تخت
عروس صبح را پیروز شد بخت.نظامی.
شاه را شد ز عالم افروزی
جامه پیروزه گون ز پیروزی.نظامی.
چارشنبه که از شکوفهء مهر
گشت پیروزه گون سواد سپهر.نظامی.
وانکه بود از عطاردش روزی
بود پیروزه گون ز پیروزی.نظامی.
بدین طالع کزو پیروز شد بخت
ملک بنشست بر پیروزه گون تخت.نظامی.
در پیروزه گون گنبد گشادند
به پیروزی جهان را مژده دادند.نظامی.
- گنبد پیروزه گون؛ مجازاً آسمان :
گر آستان تو بالین سر کنم ز شرف
رسد بگنبد پیروزه گون بی روزن.سوزنی.
ز پیروزه گون گنبد انده مدار
که پیروز باشد سرانجام کار.نظامی.

پیروزه مغفر.

[زَ / زِ مِ فَ] (اِ مرکب) کنایه از فلک و آسمان باشد. (آنندراج).

پیروزه وار.

[زَ / زِ] (ص مرکب) مانند پیروزه. چون فیروزه. پیروزه گون :
پیروزه وار یک دم بر یک صفت نپائی
تا چند خس پذیری آخر نه کهربائی.
خاقانی.

پیروزی.

(اِخ) نام شاعری. و در ترجمان البلاغهء محمودبن عمر راذویانی از او این بیت آمده است :
مگر غیب و عیب است کایزد ندادت
دگر هرچه بایست دانی و داری.
و چون ترجمان البلاغه از قرن پنجم هجریست. علیهذا زمان زندگی این شاعر قرن پنجم یا قبل از آن خواهد بود.

پیروزی.

(حامص)(1) بر وزن و معنی فیروزی، که ظفر و نصرت یافتن بر اعدا باشد. (برهان). فرهی بر اعدا که بتازیش ظفر خوانند. (شرفنامه). فلج. رشاد. نجح. نجاح. (منتهی الارب). فوز. مفاز. ظفر. فلاح. نصرت. نصر. غلبه. فتح. کامروائی. کامیابی. توفیق. برآمدن حاجت. روائی حاجت. (شرفنامهء منیری). فیروزی :
بپیروزی اندر نیایش کنیم
جهان آفرین را ستایش کنیم.فردوسی.
چرا کشتی آن دادگر شاه را
خداوند پیروزی و گاه را.فردوسی.
سپاس از خداوند خورشید و ماه
کزویست پیروزی و دستگاه.فردوسی.
وزویست پیروزی و فرهی
همان تخت و دیهیم شاهنشهی.فردوسی.
سیاوش چو پیروز بودی بجنگ
برفتی بسان دلاور نهنگ.فردوسی.
بپیروزی بخت و از فر شاه
کنم روز بدخواه چون شب سیاه.فردوسی.
که امروز من دیدم ای سرکشان
ز پیروزی و شهریاری نشان.فردوسی.
همیشه به پیروزی و فرهی
کلاه بزرگی و تاج مهی.فردوسی.
خداوند کیهان و خورشید و ماه
خداوند پیروزی و دستگاه.فردوسی.
بپیروزی دادگر یک خدای
سر جادوان اندر آرم بپای.فردوسی.
فرامرز پیش پدر شد چو گرد
بپیروزی روزگار نبرد.فردوسی.
بپیروزی اندر ستایش کنید
جهان آفرین را نیایش کنید.فردوسی.
برای خداوند خورشید و ماه
توان یافت پیروزی و دستگاه.فردوسی.
چو پیروزی ما نیاید پدید
دل از نیکبختی بباید کشید.فردوسی.
نخستین که گفتی ز شاهان سخن
ز پیروزی رزمهای کهن.فردوسی.
بپیروزی اندر تو کشی مکن
اگر تو نوی هست گیتی کهن.فردوسی.
وزویست پیروزی و فرهی
دل و داد و دیهیم شاهنشهی.فردوسی.
خداوند کیوان و خورشید و ماه
کز اویست پیروزی و دستگاه.فردوسی.
چو پیروزی و فرهی یابد او
بسوی بدی هیچ نشتابد او.فردوسی.
چنین گفت [ خاقان چین ] با نامداران براز
که چون گردد این کار بر ما دراز
نیاید پدیدار پیروزیی
درخشیدنی با دل افروزیی.فردوسی.
ز پیروزی چین چو سر برفراخت
همه کامگاری ز یزدان شناخت.فردوسی.
خداوند پیروزی و دستگاه
خداوند کیوان و بهرام و ماه.فردوسی.
که بیژن بپیروزی آمد چو شیر
درفش سیه را سر آورده زیر.فردوسی.
خداوند پیروزی و فرهی
همان تخت و دیهیم شاهنشهی.فردوسی.
بپیروزی اندر غم آمد مرا
بسور اندرون ماتم آمد مرا.فردوسی.
که این جام پیروزی جان ماست
سر اختران زیر فرمان ماست.فردوسی.
همی خواست پیروزی و دستگاه
نبود آگه از بخش خورشید و ماه.فردوسی.
کزویست پیروزی و دستگاه
هم او آفرینندهء مهر و ماه.فردوسی.
ترا باد پیروزی و فرهی
بزرگی و دیهیم شاهنشهی.فردوسی.
ز یزدان سپاس و بدویم پناه
که او داد پیروزی و دستگاه.فردوسی.
فدای سپه کرده ای جان و تن
بپیروزی روزگار شکن.فردوسی.
فلک مر قلعه و مر باغ او را
بپیروزی درافکنده ست بنیان
یکی را سد یأجوجست دیوار
یکی را روضهء خلدست بالان.عنصری.
هزار سال همیدون بزی بپیروزی
بمردمی و به آزادگی و نیک خوی.
منوچهری.
بپیروزی و بهروزی همی زی با دل افروزی
بدولتهای ملک انگیز و بخت آویز اخترها.
منوچهری.
گه رزم پیروزی از اخترست
نه از گنج بسیار و از لشکرست.اسدی.
بجنگ ارچه رفتن ز بهروزیست
گریز بهنگام پیروزیست.اسدی.
گفتم که نفس ناطقه را چیست آرزو
گفتا بقا و شادی و پیروزی و ظفر.
ناصرخسرو.
آنچه باید همی دهی روزی
گاه حرمان و گاه پیروزی.سنائی.
ای بپیروزی گرفته ملکت افراسیاب
آفتاب ملکی و ملکت چو روی آفتاب.
سوزنی.
باد آیت پیروزی در شانت شبانروزی
فرخنده بنوروزی دیدار تو عالم را.خاقانی.
بپیروزی خود قوی دل مباش
ز ترس خدا هیچ غافل مباش.نظامی.
درِ پیروزه گون گنبد گشادند
بپیروزی جهان را مژده دادند.نظامی.
بیار ای باد نوروزی نسیم از باغ پیروزی
که بوی عنبرآمیزش ببوی یار ما ماند.
سعدی.
.
(فرانسوی)
(1) - Victoire

پیروزی بخشیدن.

[بَ دَ] (مص مرکب)اظفار. تظفیر. پیروزی دادن.

پیروزی دادن.

[دَ] (مص مرکب) اظفار. تظفیر. مظفر ساختن. ظفر دادن.

پیروزی رسان.

[رَ / رِ] (نف مرکب)رسانندهء پیروزی. مُبلّغ و مُبَشّر فتح :
رنگ جبریلست تیغش را که عقل
وحی پیروزی رسان می خواندش.خاقانی.

پیروزی مند.

[مَ] (ص مرکب) صاحب پیروزی.

پیروزی یافتن.

[تَ] (مص مرکب) مظفر شدن. فاتح شدن. ظفر یافتن. فلج. افلاح. ایراب. فوز. (تاج المصادر). رجوع به یافتن شود.

پیروس.

(اِخ)(1) پادشاه اپیر در قرن سوم و چهارم ق . م. (رجوع به ایران باستان ج 2 ص1200 و ج3 ص2048، 2060، 2070، 2162، 2163 و 2281 شود. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از سلاطین نامدار خطهء قدیم اپیریعنی جهت طوسقه لق از آرناؤدستان بود، پدرش ایاکبد هنگام کودکیش درگذشت و عمویش نئوپتولم وی را پنهان کرد اما خالش گلاو کیاس حکمران ایلیریا یعنی کیغه لق وی را رهانید و بزرگ کرد. در سال 301 ق . م. در پانزده سالگی بطرفداری شوهرخواهرش دمتریوس پولیورکیت در جنگ با ایپسوس دلیری و دلاوری فوق العاده نشان داد، بعداً از جانب وی بعنوان گروگان بمصر رفت و آنجا با دختر بطلمیوس پادشاه کشور مذکور ازدواج کرد و برای استرداد ملک موروث از پدرزن خود استمداد نمود. وی یک دستهء کوچک از کشتیهای جنگی و مقداری وجه نقد بوی داد. پیروس در سنهء 295 به اپیر داخل شد و عموی خود را در اثنای ضیافتی مقتول ساخت و تاج و تخت موروث را بازپس گرفت. در سال 291 مقدونی ها از وی استمداد کردند پیروس به این سرزمین آمد و کشور را متصرف شد، ولی بیش از هفت ماه نگهداری کردن نتوانست. در این میان تارنتین ها ازو استمداد و به ایطالیا دعوتش کردند. در سال های 280 و 279 ق . م. به پیروزی هراکل و آسکولوم نایل شد و بر رومیان غالب آمد، گویند این مظفریت را مدیون فیلهائی بود که از مصر آورده و پیشاپیش لشکر قرار داده بود چونکه از نظارهء آنها دهشت و وحشتی بزرگ برومیان دست داد و خود را باختند، پیروس بعداً روانهء سیسیل شد و این جزیره را از تصرف کارتاژیها و یکدسته ملوک الطوایف بیرون آورد و بیش از یکسال حاکم بالاستقلال آنجا شد ولی بعداً بر اثر رنجش مردم از وی مجبور بترک آن دیار گشت و به ایتالیا عودت نمود. در سنهء 275 کوریوس ونتائوس بر وی غالب آمد در این حال بدون اینکه از پیروزیهای سابق خویش استفادتی بکند بی لشکر و با دست خالی به اپیر بازگشت معهذا بعد از یکسال تمام مقدونیه را بسرزمین خویش الحاق کرد و به خیال ضبط پلوپونس یعنی شبه جزیرهء موریس افتاد و اسپارت را دربندان نمود ولی نتوانست بگیرد، اما شهر آرگوس را گرفت در این حال پیرزنی خشتی از فراز بام بر سر وی زد و کارش را بساخت. پیروس مردی بغایت جسور و ماهر در رزم آزمائی ولی حریص و بی ثبات قدم بوده و لذا چنان که باید از جسارت و مهارت خود برخوردار نشده است. به پند و اندرزهای وزیرش که حکیمی موسوم به کینیاس(2) بود گوش نمیکرده است. پولتارک که ترجمهء حال وی را نگاشته گوید: زمانی که به ایتالیا رفت و بر رومیان پیروز آمد لشکریانش بوی گفتند: مانند عقابی بدشمنان هجوم آور شدی! او در جواب گفت: ای عقابها! این شمایانید که مرا عقاب کردید. در زبان آرناؤد عقاب را اشکیپه گویند و اشکیپیتار (یعنی عقاب دار) نامی است که آرناؤدها بخود اطلاق نمایند، ظاهراً این کلمه از همان زمانها در افواه باقی مانده است و بر بیرق پیروس هم شکل عقاب نقش میکردند این نیز احتمال دیگری است بر صحت این وجه تسمیه. ظاهراً لفظ پیروس و بتلفظ اصح در یونان باستانی پوروس هم تحریفی باشد از کلمهء بور آرناؤدی که معنی دلیر و دلاور را افاده میکند. و نیز رجوع به پیرهوس شود.
(1) - Pyrrus. (2) - یا: سیبیاس.

پیروس.

(اِخ)(1) پسر آشیل. از قهرمانان مشهور دربندانِ تروا. وی در سال دهم محاصره در عنفوان شباب جویای نام آمد و روانهء میدان جنگ گردید فیلوکتت را از لیمنی پس گرفت، اوریپیل پسر تلف را برابر تروا بقتل رسانید و بنام و خاطرهء این پیروزی یک نوع رقص با اسلحه موسوم به پیریک ایجاد کرد. وی برای فریفتن و غافل گیر کردن تروائیها در اندرون اسب چوبین پنهان شد و در موقع ضبط و تسخیر شهر با کمال بی رحمی با مردم رفتار کرد، پولیت و پریگام را در پرستشگاه ذبح کرد، استیانافس را از فراز قله ای بزیر انداخت، پولیکسنه را در روی مزار پدرش قربان کرد، آندروماخ زوجهء هکتور جزو غنائم و اسراء وی بود، او را کنیز خود ساخت، با هرمیون ازدواج کرد و در حین عودت در اپیر یعنی در منطقهء طوسقه از آرناؤدستان دولت کوچکی تأسیس کرد و سرانجام بدست اورست که قبل از وی هرمیون را خواستگاری کرده بود بقتل رسید. نیز رجوع به پیرهوس شود.
(1) - Pyrrhus.

پیروس.

[یِ] (اِخ)(1) نام کوهی در خطهء قدیم پیریا از مقدونیه که در توازی ساحل غربی خلیج سلانیک واقع شده و بزعم افسانه پردازان یونانی مکان پریان موسه، از ارباب انواع فنون بوده است.
(1) - Pierus.

پیر و کور.

[رُ] (ص مرکب) سخت ناتوان و عاجز از پیری و ضعف بینائی. سخت سالخورده و ناتوان.

پیر و کور شدن.

[رُ شُ دَ] (مص مرکب)سخت ناتوان شدن از کهنسالی.

پیرولی.

[وَ] (اِخ) (امیر...) برادر امیرولی و امیرخسروشاه، از یاران سلطان محمودمیرزا فرزند سلطان ابوسعید گورکانی. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص191، 194، 294).

پیرولی باغی.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 35هزارگزی خاور مهاباد و 5/7 هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. کوهستانی، معتدل، مالاریائی. دارای 217 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرومی.

[رُ] (اِخ)(1) بزعم افسانه پردازان مصر قدیم، بزرگترین ارباب انواع است و بغیر مرئی بودن وی اعتقاد داشتند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piromi.

پیرون.

[یِ رُنْ] (اِخ)(1) پرانیکوس شاعر یونانی. (ایران باستان ج 2 ص1727). صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: پیرون از مشاهیر حکمای یونان باستانست در شهر الیس از موره تولد یافته و در سنهء 288 یا 304 ق . م. در 90سالگی درگذشته است. ابتدا برسامی و نقاشی مشغول بوده و از آناکسارخوس تحصیل فلسفه کرده و همراه اسکندر به آسیا رفته است. وی چه در علم و حکمت و چه در فضائل نفس و حسن اخلاق بشهرت کامل نایل آمده است و از جملهء فلاسفهء ریبیون میباشد که میگویند: هیچ حقیقتی در این عالم وجود ندارد، آنچه را که حقیقت می پندارند با حقیقت دیگری جرح و طرد توان کرد. پیرون رئیس ریبیون و موجد این فکر خطاست.
(1) - Pieron. Pranicus.

پیرون.

[رُنْ] (اِخ)(1) آلکسیس. شاعر فرانسوی (1689 - 1773 م.). مولد دیژون. وی بسبب قطعات منظومی که برای نمایش ساخته معروف است و از میان قطعات مزبور جنون شعر یا شاعر(2) را که آئینهء زندگانی شخصی اوست شاهکار وی دانسته اند. پیرون با آنکه همیشه بفرهنگستان فرانسه (آکادمی) بچشم بی اعتنائی مینگریست بعضویت آن بی میل نبود و عاقبت نیز فرهنگستان او را بعضویت انتخاب کرد ولی شاه بسبب رنجشی که از وی داشت با این امر موافقت ننمود و شاعر از آرزوی خود محروم ماند. مشهور است که بدستور او بر روی قبرش نوشتند: اینجاست گور کسی که در دنیا چیزی نشد تا آنجا که بعضویت فرهنگستان هم نرسید. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: پیرون یکی از شعرای فرانسه است. در سال 1689 در دیژون متولد شده و در سنهء 1773 م. درگذشته است. تا سی سالگی در میهن خود مانده و چون حسن خط داشته از این ممر روز میگذارده و نسخ لازمه را استنساخ میکرده است، سپس بپاریس رفته و بوکالت و شاعری پرداخته است. منظومه های مضحک، هجویه ها و غزلیات فراوان دارد. وی بعضویت آکادمی انتخاب شده بود ولی چون بی اعتنائی و استهزا میکرد لذا تصدیقش نکردند، پادشاه فرانسه هزار فرانک حقوق برای وی تعیین کرده بود. آثارش در مجلدات متعدد بکرات طبع و نشر شده است.
(1) - Piron. .
(فرانسوی)
(2) - Metromanie

پیرونوئیه.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. واقع در 38هزارگزی جنوب ساردوئیه و 20هزارگزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. دارای 26 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

پیروی.

[پَ / پِ رَ / رُ وی] (حامص)متابعت. اقتداء. اسوه. تأسی. تبعیت. پس روی. اقتفاء. اتباع. ظلف : آنچه شرط شده بر من [ مسعود ] در این بیعت از وفا و دوستی و نصیحت و پیروی و فرمانبرداری و همراهی و جد و جهد عهد خداست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 317). پس بجای آورد امیرالمؤمنین همهء آنچه از این قبیل بود و پیروی کرد آنها را. (تاریخ بیهقی ص308). مستقیم بردن خود را بر ستوده تر روشها در طاعت او و نیکوتر طورها در پیروی او. (تاریخ بیهقی ص314). پیروی کنم و سرنزنم و اخلاص ورزم و شک نیاورم. (تاریخ بیهقی ص 317).
ز شرع خود نبوت را نوی داد
خرد را در پناهش پیروی داد.نظامی.
سخن زین نمط هرچه دارد نوی
بدین شیوهء نو کند پیروی.نظامی.
حذر از پیروی نفس که در راه خدا
مردم افکن تر ازین غول بیابانی نیست.
سعدی.
هشدار تا نیفکندت پیروی نفس
در ورطه ای که سود ندارد شناوری.سعدی.
سالها پیروی مذهب رندان کردم
تا بفتوای خرد حرص بزندان کردم.حافظ.

پیروی.

[] (اِخ) یکی از شعرای ایران و از اهالی ساوه بوده و بساوجی معروف شده. این بیت از اوست:
بنومیدی گذشت این عید بی رخسار زیبایش
نبوسیدیم دستش را نیفتادیم در پایش.
(از قاموس الاعلام ترکی).

پیروی.

[] (اِخ) یکی از شعرای ایران و این بیت از اوست:
ز سوز آتش سودای عشق او پس از مردن
ز خاکم گر گیاهی سر برآرد دود ازو خیزد.
(از قاموس الاعلام ترکی).

پیروی.

[] (اِخ) (مصطفی چلبی) از شعرای عثمانیست، اهل تکفورطاغ و از قالیونچی ها. بسال 1150 ه . ق. درگذشته است. (قاموس الاعلام ترکی).

پیرویس آباد.

(اِخ) دهی از دهستان میاندربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. واقع در 25500گزی شمال باختری کرمانشاه و 3500گزی باختر شوسهء کردستان. دشت، سردسیر. دارای 70 تن سکنه. آب آن از چم لوچ. محصول آنجا غلات و حبوبات دیمی و لبنیات. شغل اهالی زراعت است و از طریق چشمهء خضر الیاس اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیروی کردن.

[پَ / پِ رَ / رُ وی کَ دَ](مص مرکب) متابعت کردن. اقتدار کردن. اقتفا کردن. اقتراء. اقتیاف. تمصر. تقیل. ائتمام؛ بدنبال چیزی پیوستن. اتباع. متابعت. احتذاء. تتبع. تقلید. تباعة. اثف. تأسی کردن. تسنن. تشیع. تعاقب. استقراء. تقسس. استتباع؛ پیروی کردن خواستن. استنشاء؛ تتبع اخبار کردن. قَفَو، قُفُوّ، قوف، قفر؛ پیروی کردن و در پی کسی رفتن. امتثال؛ پیروی کردن طریقهء کسی را و تجاوز نکردن از وی. (منتهی الارب).

پیروی نمودن.

[پَ / پِ رَ / رُ وی نِ / نُ / نَ دَ] (مص مرکب) پیروی کردن. تعاقم. تسدی. تقفی. قرو. تقفر، اقتفار؛ پیروی نمودن و در پی رفتن. تعقبل؛ پیروی نمودن کسی را و پس او آمدن. تعجس؛ پیروی کردن کسی را به کاری. (منتهی الارب). نیز رجوع به مجموعهء مترادفات ص 84 شود.

پیره.

[رَ / رِ] (اِ) پیر. قائم مقام و خلیفه و مرشد. خلیفه و جانشین مشایخ و ارباب طریقت و خانقاه نشین باشد. (برهان). خلیفهء مشایخ و ارباب طریقت را گویند و چون یکی از مریدان بی طریقتی کند او را چوب طریق بزند. (جهانگیری) :
از صد سخن پیره، یک حرف مرا یادست
گیتی نشود ویران تا میکده آبادست.
(از انجمن آرا) (از آنندراج).
|| (ص) پیر. مقابل جوان. (شرفنامه) :
تو دادی مرا دست بر جادوان
سر بخت پیره تو کردی جوان.
فردوسی (از شرفنامه).
امیرمسعود زمین بوسه داد و بازگشت شادکام، در وقت پیره فراش بیامد(1) و پیغام غلامان محمودی بیاورد. (تاریخ بیهقی ص16 چ ادیب).
جهان پیر برنا شد ز عشق این جوانمردان
زهی چرخ و زمین خوش که آن پیرست و این پیره.
مولوی.
- پیره گرامی؛ کنایه از حضرت نخستین خرد است یعنی عقل اول. (آنندراج).
(1) - در چ فیاض (ص 134): در وقت پیر فراش بیامد.

پیره.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان خرق بخش حومهء شهرستان قوچان. واقع در 49هزارگزی باختر قوچان، سر راه مالرو عمومی خرق به شیرخان. کوهستانی، سردسیر. دارای 132 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیره.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان گیفان بخش حومهء شهرستان بجنورد. واقع در 53هزارگزی شمال خاوری بجنورد. کوهستانی و سردسیر، دارای 79 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

پیره.

[رِ] (اِخ)(1) بندری بیونان، واقع در 7هزارگزی جنوب غربی آتن و در حکم اسکلهء پای تخت یونان دارای 290 هزار تن سکنه. لنگرگاهی استوار و قشنگ، کوچه های وسیع و مستقیم، کارخانه های ریسمان بافی، کارخانهء ابریشم و کارخانهء بلورسازی، دو سه خرابهء تآتر و پاره ای از آثار عتیقه دارد و پرازدحامترین اسکلهء تجارت یونان است، سفائن بسیار به این بندرگاه آمد و شد میکند و یکی از شهرهای باستانی است. در ازمنهء سالفه و مخصوصاً در زمان تمیستوکل و پریکلس بغایت معمور و بوسیلهء دو رشته دیوار محفوظ با شهر آتن مربوط بوده. در عصر رومیان بدست سیلا ویران شده قریب بدو هزار سال خراب مانده و سپس بدنبال استقلال یونان از نو بنا شده و روزبروز رو بتوسع و ترقی است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piree.

پیرها.

(اِخ)(1) دختر اپی مته و پاندوره زن دکالین (از اساطیر یونانی) رجوع به دکالین شود. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: بزعم افسانه پردازان یونانی نخستین زنی است که در کارخانهء خلقت بوجود آمده و دختر پاندوره و اپیمیتوس بوده و بزعم اینان با پادشاه تسالیا دوکالیون ازدواج کرده است و چنین پندارند که صاحب طوفان همین سلطان بوده است.
(1) - Pyrrha.

پیرهادی.

(اِخ) دهی از دهستان برکشلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 14هزارگزی جنوب باختری ارومیه در مسیر راه ارابه رو سلوانا به ارومیه. کوهستانی، سردسیر، سالم. دارای 41 تن سکنه. آب آن از شهرچای، محصول آنجا غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرهادیان.

(اِخ) دهی جزء دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. واقع در 14هزارگزی جنوب خاوری خداآفرین و 5/13 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی. دارای 108 تن سکنه آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و ابریشم و شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیر هافهافو.

[رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)کهنسالی دندانها از پیری ریخته. سخت پیر.

پیرهان.

(اِ) پیرهن. پیراهان. پیراهن. رجوع به پیرهن و پیراهن شود :
دریغ غربچگانی که چون غلام شدند (؟)
مزین از کله و پیرهان و دستارم.سوزنی.

پیره خر.

[رَ / رِ خَ] (اِ مرکب) پیرخر. خرپیر. خر بسیار سالخورده.

پیره خلیل.

[رَ خَ] (اِخ) دهی از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 20هزارگزی شمال خاوری گرمی و 80هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار. جلگه، گرمسیر. دارای 101 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرهرات.

[رِ هَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اسالم بخش مرکزی شهرستان خمسهء طوالش. واقع در 14هزارگزی جنوب هشت پر و 3هزارگزی باختر شوسهء بندر انزلی به آستارا. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 239 تن سکنه. آب آن از رود محلی. محصول آنجا برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیر هری.

[رِ هَ] (اِخ) پیر هرات. پیر هروی. (غزالی نامه ص100). لقب خواجه عبدالله انصاری: و از مزار اکابر اولیاء و علماء تربت شیخ عبدالله انصاری معروف به پیرهری و ... است (در هرات). (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء 3 ص152). رجوع به عبدالله انصاری شود.

پیره زکریا.

[رَ زَ کَ ری یا] (اِخ) از خلفاء شیخ صفی الدین اردبیلی. (حبیب السیر چ طهران ج 2 ص 327 و چ خیام ج4 ص421 که اینجا بغلط بیره چاپ شده است).

پیره زن.

[رَ / رِ ] (اِ مرکب) پیرزن. مقابل پیره مرد. رجوع به پیرزن شود: پوشیده مشرفان داشت از قبیل غلامان و فراشان و پیره زنان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص116). از آن پیره زن حلواها و خوردنیها آرزو کردند. (تاریخ بیهقی).
چراغ پیره زن گر خوش نسوزد
فتیله برکشد تا برفروزد.نظامی.
نبینی برق کآهن را بسوزد
چراغ پیره زن چون برفروزد.نظامی.
دام یتیمان نبود دامنت
بارکش پیره زنان گردنت.نظامی.
چون پیره زنیست کز گرانی
مرگش طلبی زرش ستانی.نظامی.
هر کنیزی که شه خریدی زود
پیره زن در گزاف دیدی سود.نظامی.
که گفت پیره زن از میوه میکند پرهیز
دروغ گفت که دستش نمیرسد به ثمار(1).
سعدی.
فرشته ای که وکیلست بر خزاین باد
چه غم خورد که بمیرد چراغ پیره زنی.
سعدی.
(1) - ن ل: به درخت.

پیره سر.

[رَ / رِ سَ] (ص مرکب) پیرسر. صاحب موی سفید. دارای موی کافورگون. سالخورده :
یکی پیره سر بود هیشوی نام
جوان مرد و بیدار و با فرّ و کام.فردوسی.
پدر پیره سر شد تو برنادلی
ز دیدار پیران چرا بگسلی.فردوسی.
پدر پیره سر بود و برنا دلیر
ببسته میان را بکردار شیر.فردوسی.
چو کاوس شد بی دل و پیره سر
بیفتاد ازو نام و فر و هنر.فردوسی.
چرا بایدم زنده با پیره سر
بخاک اندرافکنده چندین پسر.فردوسی.
|| سالخوردگی. پیری :
جهاندیده گودرز با پیره سر
نه پور و نبیره نه بوم و نه بر.فردوسی.
همان شاه لهراسپ با پیره سر
همه بلخ ازو گشت زیر و زبر.فردوسی.
چنین گفت گودرز با پیره سر
که تا من بمردی ببستم کمر.فردوسی.
ابا پیره سر تن برین رزمگاه
بکشتن دهم پیش ایران سپاه.فردوسی.

پیر هشت خلد.

[رِ هَ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از رضوان. خادم بهشت. رضوان. (آنندراج).

پیره عیوضیان.

[رَ عَ وَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. واقع در 5/39 هزارگزی شمال کلیبر و 5/39 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل، مایل بگرمی، مالاریائی. دارای 147تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است و محل قشلاق ایل چلیپانلو. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیره غلام.

[رَ / رِ غُ] (اِ مرکب) رجوع به پیرغلام شود.

پیر هفت فلک.

[رِ هَفْتْ فَ لَ] (اِخ)کنایه از زحل است، و برخی کنایه از مشتری گفته اند. (برهان).

پیره قشلاق.

[رَ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان. واقع در 6هزارگزی شمال ماه نشان و 1هزارگزی راه مالرو عمومی. جلگه، معتدل. دارای 50 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قزل اوزن. محصول آنجا غلات و برنج . شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیره لر.

[رِ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. واقع در 27هزارگزی شمال کلیبر و 27هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل، مایل بگرمی. دارای 106 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سلین و چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیره ماشان.

[رِ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. واقع در 5/22 هزارگزی شمال کلیبر و 5/22 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل. دارای 457 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء سلین، محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان گلیم و فرش بافی. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیره مرد.

[رَ / رِ مَ] (اِ مرکب) پیرمرد. مقابل پیره زن. مرد سالخورده. کهنسال. رجوع به پیرمرد شود :
گفت جوانمرد شو ای پیره مرد
کاینقدرت بود ببایست خورد.نظامی.

پیرهن.

[رَ / پیرْ هَ] (اِ) پیراهن. کرته. قمیص. جامه از پارچهء نازک که زیر دیگر جامه ها بتن پوشند :
کبک پوشیده بتن پیرهن خزّ کبود
کرده با قیر مسلسل دو بر پیرهنا.منوچهری.
پیرهن در زیر تن پوشی و پوشد هر کسی
پیرهن بر تن، تو تن پوشی همی بر پیرهن.
منوچهری.
چون تو چنین فتنهء پیراهنی
سوده شود پیرهن ار زآهنست.ناصرخسرو.
بفزای قامت خرد و فکرت
مفزای طول پیرهن و پهنا.ناصرخسرو.
مرا در پیرهن دیوی منافق بود و گردنکش
ولیکن عقل یاری داد تا کردم مسلمانش.
ناصرخسرو.
وز چه ماندی تو بهر دو چشم نابینا کنون
گر فرستادست سوی تو محمد پیرهن.
ناصرخسرو.
اینکه شد زرد و کهن پیرهن جانست
پیرهن باشد جان را و خرد را تن.
ناصرخسرو.
دوش سرمست نگارین من آن طرفه پسر
با یکی پیرهن زورقی طرفه بسر.سنائی.
بی زحمت پیرهن همه سال
از یوسف خویش باشمیمیم.خاقانی.
گر مرا پرسی و چیزی بتو آواز دهد
آن نه خاقانی باشد که بود پیرهنم.خاقانی.
گر همه مملکت و مال جهان جمع کنیم
لیک جز پیرهن گور ز دنیا نبریم.خاقانی.
دیده ای آنکه چون کند باد بگرد پیرهن
بادم و گرد بیخودی پیرهنم دریغ من.
خاقانی.
گر پیرهن بدر کنم از شخص ناتوان
بینی که زیر جامه خیالست یا تنم.سعدی.
بیا که گر بگریبان جان رسد دستم
ز شوق پاره کنم تا به پیرهن چه رسد.
سعدی.
نجس ار پیرهن شبلی و معروف بپوشد
همه دانند که از سگ نتوان شست پلیدی.
سعدی.
بر چهل مرد بود پیرهنی
بلکه چل روح بود در بدنی.اوحدی.
عاقبت تا جامه در برها شدی
گه قبا گه پیرهن گاهی ازار.
نظام قاری (دیوان البسه ص27).
چند خواهی پیرهن از بهر تن
تن رها کن تا نخواهی پیرهن.قاآنی.
- از پیرهن کسی آمدن؛ از نزدیکان و اقربای وی بودن. یک اصل داشتن :
ای شاه چه بود اینکه ترا پیش آمد
دشمنت هم از پیرهن خویش آمد
از محنتها محنت تو بیش آمد
از ملک پدر بهر تو مندیش آمد.
(علی مکی ترانه ساز. از تاریخ بیهقی ص75 چ فیاض).
- ازرق پیرهن؛ کبودجامه. صوفی. صوفی دورغین و مرائی :
یا مرو با یار ازرق پیرهن
یا بکش بر خانمان انگشت نیل.سعدی.
- از شادی در پیرهن یا در پوست نگنجیدن؛سخت شاد شدن. انبساط بسیار یافتن.
- پارساپیرهن؛ ظاهرالصلاح، آنکه باطن جز از ظاهر دارد، آنکه درون ناپاک با برون پاک پوشیده دارد؛ پارسای دورغین و مرائی :
بنزدیک من شبرو راهزن
به از فاسق پارساپیرهن.سعدی.
- پیراهنِ خون آلود بر سر چوب کردن؛دادخواهی کردن. (مجموعهء مترادفات ص339).
- در پیرهن نگنجیدن؛ انبساط بسیار داشتن :
پرده بردار و برهنه گو که من
می نگنجم با صنم در پیرهن.(1)مولوی.
- در یک پیرهن بودن؛ سخت گستاخ و صمیمی بودن :
راد با شاعر تواند بود در یک پیرهن
زفت نگذارد به پیراهن که تا گوید سلام.
سوزنی.
(1) - ن ل: می نخسبم با صنم با پیرهن.

پیرهن.

[هُ] (اِخ)(1) پیرن. اولین فیلسوف از لاادریه یا مُرتابین بزرگ یونان در سدهء چهارم ق . م. معاصر اسکندر مقدونی. وی را پیروان بسیار بود و طریقهء ارتیاب(2) میورزید یعنی منکر وصول آدمی بحق و حقیقت بود و میگفت ما را بیقین و جزم دسترس نیست چه همهء موجودات طبیعت دائماً در تغییر و پیوسته ملبس بلبس جدید است و انسان همیشه دچار خبط و خطا و تناقض نظری است و حس او نیز خطا میکند و عقل از اصلاح خطاهای حس عاجز است و هیچ قضیه و حکمی نیست که در مقابل قضیه و حکمی مخالف خود که در امکان و امتناع مساوی و همسنگ اوست نباشد از این رو جز دریافت ظواهری از امور برای ما میسر نیست، پژوهشهای ما مبتنی بر اساسی ثابت و محکم نمی باشد، و حکیم هیچ حکمی نتواند کردن، و کار او پیروی ظواهر است بی آنکه بر صحت آن حکم کند، و در اخلاقیات پیرهن سعی بوصول نوعی از سعادت منفی دارد، یعنی فرونشاندن اضطرابات درونی. نیز رجوع به پیرن شود.
(1) - Pyrrhon.
(2) - Scepticisme.

پیرهن چاک.

[رَ / پیرْ هَ] (ص مرکب) که پیراهن وی دریده باشد. || جامه بتن دریده از مستی. مستِ دریده پیراهن :
زلف آشفته و خوی کرده و خندان لب و مست
پیرهن چاک و غزل خوان و صراحی دردست
نرگسش عربده جوی و لبش افسوس کنان
نیمشب مست ببالین من آمد بنشست.
حافظ.

پیرهنچه.

[رَ / پیرْ هَ چَ / چِ] (اِ مصغر)پیراهن کوچک. صدار. (منتهی الارب).

پیرهند.

[رَ هَ] (اِ) پیرهن. (آنندراج). پیراهن. پیراهان. پیراهن را گویند که به عربی قمیص خوانند. (برهان). رجوع به پیراهن شود :
من ترا پیرهندم و زیباست
کهن من کلیچه ماندهء من.
سوزنی (از جهانگیری).

پیرهن دریدن.

[رَ / پیرْ هَ دَ دَ] (مص مرکب) پیرهن قبا کردن. پاره کردن جامه. چاک کردن قمیص :
پیرهنی گر بدرد زاشتیاق
دامن عفوش بگنه برمپوش.سعدی.
چکنم دست ندارم بگریبان اجل
تا بتن در ز غمت پیرهن جان بدرم.سعدی.
پیرهن می بدرم دمبدم از غایت شوق
که وجودم همه او گشت و من این پیرهنم.
سعدی.
دست بیچاره چون بجان نرسد
چاره جز پیرهن دریدن نیست.سعدی.
-پیرهن به نیکی دریدن؛ چندگاهی چون نیکان زیستن. یک چندگاهی نیکوئی ورزیدن :
چو خواهی صد قبا در شادکامی
بدر یک پیرهن در نیکنامی.نظامی.
چون به نیکی درید پیرهنی
شد مسخر چو مصرش انجمنی.اوحدی.

پیرهن دوز.

[رَ / پیرْ هَ] (نف مرکب) آنکه پیراهن دوزد.

پیرهن دوزی.

[رَ / پیرْ هَ] (حامص مرکب) عمل پیرهن دوز. || (اِ مرکب) جای دوختن پیراهن. دکهء پیراهن دوز.

پیرهن قبا کردن.

[رَ/ پیرْ هَ قَ کَ دَ](مص مرکب) پیراهن قبا کردن. دریدن پیرهن در خشمی یا مصیبتی. دریدن پیراهن بر تن. چاک کردن پیراهن :
خیاط روزگار ببالای هیچکس
پیراهنی ندوخت که آنرا قبا نکرد.
خاقانی.
صد پیرهن قبا کنم از خرمی اگر
بینم که دست من چو کمر بر میان اوست.
سعدی.
پیراهنی که آید ازو بوی یوسفم
ترسم برادران غیورش قبا کنند.حافظ.

پیرهوئیکو.

[رِ کُ] (اِخ)(1) دریاچه ای است در آمریکای جنوبی بین شیلی و جمهوری آرژانتین و شمال سلسلهء جبال آند. و ملحق است به ایالت والدیویا از شیلی. و نهر کاله کاله که به اقیانوس کبیر میریزد و تقریباً در 39 درجه و 45 دقیقه عرض جنوبی واقع گشته از این دریاچه جاری است. طول آن 30 هزارگز است و بجانب شمال و جنوب آن کوههای بلندیست و در عین حال با یک سلسله دریاچه های واقع در شمال و جنوب یعنی در شیلی و آرژانتین ارتباط یافته است و رویهم تشکیل نوعی تنگه میدهد که وضع طریق بحری بین اقیانوس کبیر و اقیانوس اطلس را دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pirehueico.

پیرهوس.

(اِخ)(1) نام دیگر او نِاُپتُلِم پسر اخیلس و دِای دامی. پس از تسخیر تروا آندرُ ماک بیوهء هِکتر را که اسیر گرفته بود بزنی کرد و چون بیونان بازگشت پادشاهی اپیر را اساس نهاد (از اساطیر یونانی). نیز رجوع به پیروس شود.
(1) - Pyrrhus.

پیرهوس.

(اِخ)(1) پادشاه اپیر. مولد حدود 318 ق.م. وی بعلت جنگهائی که با روم کرد مشهورست اما او برخلاف نصایح عاقلانهء وزیر مشاور خردمند خود موسوم به سیبیاس لشکری به ایطالیا بحرب روم فرستاد و در دو میدان هراکله و آسکولوم (279) پیروز شد و علت فتح او چند مربط فیل بود که در سپاه خویش داشت و رومیان تا آن روز این جانور مهیب را ندیده بودند لیکن در این دو پیروزی تلفات او به اندازه ای بود که چون تبریک فتح به او گفتند به استهزاء پاسخ داد «برای اینکه یکباره نابود شویم فقط یک فتح دیگر ضرور است». و «پیروزی پیرهوس» برای نمودن پیشرفتی اندک در برابر زیانی بسیار، مثلی سائر شدست. و در جنگ بِنَوان از رومیان شکست خورد. در هنگام تسخیر آرگز (آرگس) (272 ق.م.) پیر زالی از بام سفالی بر سر وی زد و کشته شد. فوستل دوکولانژ گوید: پادشاه اپیروس بود که چندین بار با رومیان مصاف داد و در هراکلا و آسکولوم آنان را درهم شکست سپس بیونان بازگشت و به اسپارتا حمله برد لکن در آن جنگ شکست یافت و سرانجام در آرگس بدست زنی سالخورده بهلاکت رسید (272 ق.م.). (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص468). شرح حال وی ذیل کلمهء پیروس نیز ثبت افتاده است بدانجا رجوع شود.
(1) - Pyrrhus.

پیره یوسفان.

[رَ سِ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. واقع در 5/19 هزارگزی شمال کلیبر و 5/19 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل، دارای 181 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن فرش و گلیم بافی راه آن مالرو است. محل دو قسمت است و بفاصلهء هزار گز از یکدیگر بنام پیره یوسفان بالا و پیره یوسفان پائین. سکنهء پیره یوسفان پائین 74 تن میباشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیره یوسفان.

[رَ سِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. واقع در 13هزارگزی جنوب باختری اهر. و دو هزار و پانصد گزی شوسهء تبریز به اهر. کوهستانی، معتدل، دارای 422 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان گلیم و فرش بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیری.

(حامص)(1) حالت و چگونی پیر. مقابل جوانی. سالخوردگی. کهنسالی. شیخوخیت. شیخوخت. شیب. (دهار). کبر. مشیب. (منتهی الارب). شیبة. (دهار). شعرة. مهرمة. معتصر. نذیر. ابومالک. ابن مالک. ابن ماء. (مرصع). وضح. هدّ. ذرءة. قتیر. سعسعه. (منتهی الارب) :
جوان تاش پیری نیاید بروی
جوانی بی آمرغ نزدیک اوی.ابوشکور.
همه چیز پیری پذیرد بدان
مگر دوستی کان بود جاودان.ابوشکور.
پیری آغوش باز کرده فراخ
تو همی کوش با شکافهء غوش.کسایی.
برآمد ابر پیریت از بناگوش
مکن پرواز گرد رود و بگماز.کسایی.
پیری مرا بزرگری افکند ای شگفت
بی گاه و دود زردم و همواره سرف سرف
زرگر فروفشاند کرف سیه بسیم
من باز برفشاندم سیم زده بکرف.کسائی.
ز ناگه بار پیری در من افتاد
چو بر خفته فتد ناگه کرنجو.فرالاوی.
جوانی که جانش بخواهد برید
کجا میتواند به پیری رسید.فردوسی.
چو برشصت شد سالیان قباد
نبد روز پیری هم از مرگ شاد.فردوسی.
ز جای پرستش به آوردگاه
بشد [ لهراسب ] برنهاد آن کیانی کلاه.
به پیری بغرید چون پیل مست
یکی گرزهء گاوپیکر بدست.فردوسی.
ز پیری و از تابش آفتاب
غمی گشت و بخت اندرآمد بخواب.
فردوسی.
هنوز ای پسر گاه آرایش است
نه هنگام پیری و بخشایش است.فردوسی.
جوان را بود روز پیری امید
نگردد سیه موی گشته سپید.فردوسی.
گر بجوانی و به پیریستی
پیر بمردی و جوان زیستی.عسجدی.
همچو انگور آبدار بدی
نون شدی چون سکج ز پیری خشک.
لبیبی.
نیکوست بچشم من در پیری و برنایی
خوبست بطبع من در خوابی و بیداری.
منوچهری.
گر بنزد تو بپیریست بزرگی، سوی من
جز علی نیست بنایب(2) نه حکیم و نه کبیر.
ناصرخسرو.
وین عیش چو قند کودکی را
پیری چو کبست کرد و خربق.ناصرخسرو.
پیری ای خواجه یکی خانهء تنگست که من
در او را نه همی یابم هر سو که دوم.
ناصرخسرو.
چون مرا پیری ز روز و شب رسید
نیست روز و شب همانا جز عذاب.
ناصرخسرو.
ز بیم لشکری پیری بزندان
منغص گشته بر من زندگانی.مسعودسعد.
چون به پیری رسیده می بینم
پیر اگر شیر هم بود پیرست.سنائی.
گر پیر خورد [ می را ] جوانی از سر گیرد
ور زانکه جوان خورد به پیری برسد.نظامی.
بگذر ازین پی که جهانگیری است
حکم جوانی مکن این پیری است.نظامی.
در جوانی بخویش میگفتم
شیر اگر پیر هم شود شیرست
پیری و جوانی چو شب و روز برآمد
ما شب شد و روز آمد و بیدار نگشتیم.
سعدی.
قوت سرپنجهء شیری نماند
راضیم امروز به پیری چو یوز.سعدی.
عمر بگذشت به بیحاصلی و بوالهوسی
ای پسر جام میم ده که به پیری برسی.
حافظ.
جوانی گفت با پیری چه تدبیر
که یار از من گریزد چون شوم پیر
جوابش گفت پیر نغزگفتار
که در پیری تو هم بگریزی از یار.
تخویص؛ هویدا شدن پیری در کسی. عشمة؛ پیری و خرفی. (منتهی الارب). تخییط؛ پیری در چیزی پیدا شدن.
- امثال: پیریست و هزار عیب.
از جوانی تا پیری، از پیری تا بمیری.
پیری و صد عیب چنین گفته اند.
سر پیری معرکه گیری.
پیری نداری پیری بخر.
پیری به هزار عیب آراسته است.
- روز پیری؛ گاه سالخوردگی. هنگام کهنسالی.
|| پیر بودن. مقام مرادی و رهبری و شیخوخیت داشتن.
- مقام پیری؛ شیخوخیت. رجوع به پیر و نیز رجوع به تمدن اسلام جرجی زیدان ج5 ص55 شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Vieillesse (2) - ظ: بشابی.

پیری.

(اِخ)(1) رابرت. مکتشف آمریکائی در نواحی شمالی. وی بقطب شمال بسال 1909 م. کام نزدیک شد. مولد در کرسون سپرینگ بسال 1856 و وفات 1920.
(1) - Peary, Robert.

پیری.

(اِخ) نام خواجه سرائی حاکم دارالملک دارابجرد فارس بعهد اردوان پنجم آخرین پادشاه اشکانی. اردشیر بابکان در آغاز کار دستیار و پس از مرگ وی جانشین او بوده است. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص223).

پیری.

(اِخ) دهی جزء دهستان رستم آباد بخش رودبار شهرستان رشت. واقع در 16هزارگزی شمال رودبار، متصل به کلورز. کوهستانی، معتدل، دارای 94 تن سکنه. آب آن از نهر ییلاقی. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت است. آنجا بنائی و بقعه ای قدیمی است بنام شیخ جابر انصاری. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

پیری.

(اِخ) دهی از دهستان ای تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. واقع در 30هزارگزی شمال نورآباد و 20هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. دامنه، سردسیر، مالاریائی. دارای 60 تن سکنه. آب آن از چشمه ها. محصول آنجا غلات و تریاک و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی سیاه چادربافی. ساکنین از طایفهء ای تیوند هستند. عده ای دارای ساختمان و عده ای در سیاه چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام به قشلاق میروند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

پیری آخرسالار.

[ریِ خُ] (اِخ) از سالاران سلطان مسعود غزنوی : امیر روز دیگر برنشست و بصحرا آمد و سالار و لشکر را که نامزد کرده بودند تا به آلتونتاش پیوندند دیدن گرفت و تا نماز دیگر سواران میگذشتند با ساز و سلاح تمام و پیادهء انبوه گفتند عدد ایشان پانزده هزارست چون لشکر بتعبیه بگذشت امیر آواز داد این دو سالار: بکتگین چوگانی پدری، و پیری آخورسالار مسعودی را و سرهنگان را که هشیار و بیدار بشاید. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص342). و خوارزمشاه در قلب ایستاد (در جنگ با علی تگین). و در جناح آنچه لشکر قویتر بود جانب قلب نامزد کرد تا اگر میمنه و میسره را بمردم حاجت افتد میفرستد و بکتگین چوگانی و پیری آخورسالار را بگفت تا بر میمنه بایستادند. (تاریخ بیهقی ص346). و لشکر میمنه بازگشت و بکتگین حاجب چوگانی و پیری آخورسالار با سواری پانصد می آویختند و دشمن انبوه تر روی بدیشان نهاد و بیم بود که همگان تباه شوند... (تاریخ بیهقی ص347)... خوارزمشاه بکتگین و پیری آخورسالار را و دیگر مقدمان را گفت چه گویید و چه بینید؟... نیز رجوع به ص 350، 354، 441، 452، 481، 576 و 602 همان چاپ شود).

پیریا.

(اِخ)(1) نام قدیم خطه ای واقع در جنوب مقدونیه و منطبقه با قضای قره فریهء عهد عثمانیان. این قضا میان کوه الیمپ یعنی لیمبوس و نهر قره صو یعنی هالیاکمون واقع شده و قصبه های عمده اش را دیوم، پیدنه و منومه مینامیدند. این کلمه از لفظ پیروس گرفته شده که نام کوهی است. و بزعم راویان، حامیان و ارباب انواع شعر و ادبیات و موسیقی که موسه نامیده میشوند در این کوه مقیم بودند، اهالی پیریا بی اندازه مفتون و شیفتهء شعر و موسیقی بوده اند و بیونانیان آموخته. (قاموس الاعلام ترکی).
.(املای فرانسوی)
(1) - Pierie

پیر یادگار.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان چایپارهء بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی. واقع در 20 هزارگزی شمال خاوری قره ضیاءالدین و 3 هزارگزی جنوب راه تاج خاتون به گجلر. کوهستانی، معتدل، مالاریائی. دارای 125 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیری اشغانی.

[ریِ اَ] (اِخ) پیر جودرز بزرگ است، از طبقهء سوم ملوک فرس، یعنی اشکانیان بر طبق روایات قدیم. مدت پادشاهی وی بیست سال و او هفدهم است از ملوک این سلسله. (فارسنامهء ابن البلخی ص16 و 55 و 56).

پیری افندی.

[اَ فَ] (اِخ) محمد. از متأخران شعرای عثمانی و از اهالی استانبول است و بطریق علمی منسوب. وی بمولویت دیاربکر، بغداد، قدس و اسکدار نایل گشته و در 1151 ه . ق. درگذشته است. (قاموس الاعلام ترکی).

پیری بیک.

[بَ] (اِخ) برادر میرشیخ نورالدین از معاصران امیرتیمور گورکان: امیرتیمور گورکان در اُترار به سرای وی فرود آمده است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص532).

پیری بیک تواجی.

[بَ کِ تَ] (اِخ) از بزرگان عصر سلطان اسماعیل صفوی. رجوع به حبیب السیر چ تهران جزء 4 از ج3 ص387 شود. در چ خیام (ج 4 ص600) دموری بیک تواچی آمده است.

پیری بیک دوکر.

[] (اِخ) از تراکمه است. جوانی خوش خلق و صحبت آراست، رفیق گرم اختلاط و مصاحب همه جارو مانند او کم پیدا میشود. از فن موسیقی بهره مند است و تصنیفهای بسیار دارد. اشعارش چنین است:
از وصل تو ای نگار دوری تا کی
هرچند که باشد این ضروری تا کی
گفتی که صبور باش پیری و منال
قربان سرت شوم صبوری تا کی.
ای کاش دمی کز تو جدا میگشتم
یا خود روزی که آشنا میگشتم
در پای تو جورپیشه میدادم جان
بر گرد سر تو بیوفا میگشتم.
این رباعی ترکی هم که گفته است بد نیست :
بیخواست گونگلدین بنه افغان گیلایور
گوردین داغی بی سبب بوگون قان گیلایور
و صلیغه قرانما کوپ داغی شاد اولما
اسباب غم ایت کونکل که هجران گیلایور.
رباعی ذیل را هم خوب تضمین کرده است:
رویت که مه از غیرت آن کاسته شد
آراسته از سبزهء نوخاسته شد
گلزار رخت ز خط چو پیراسته شد
«گل بود بسبزه نیز آراسته شد».
(ترجمهء تذکرهء مجمع الخواص ص120).

پیری بیک قاجار.

[بَ کِ] (اِخ) از سرداران سپاه صفوی در جنگ شرور. (ترجمهء تاریخ ادبیات ادوارد براون «از سعدی تا جامی» ج3 ص463). و رجوع به بیری بیک قجر در حبیب السیر چ خیام ج4 ص 463 و 464 شود.

پیری بیگ.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان. واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری رزن و 3هزارگزی جنوب خاور قروه. جلگه، سردسیر، مالاریائی. دارای 169 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و حبوبات و صیفی. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیری پاشا.

(اِخ) محمد. از اهالی قرمان است. در عهد دولت سلطان سلیم خان به مسند صدارت نشست. نژادش بشیخ جمال الدین آقسرائی و بروایت دیگر بداود قصری میرسد. وی در زمرهء قضاة بود در سفر چالدران دفتردار اول شد و هنگام معاودت برتبهء وزارت نایل آمد. در موقع مسافرت حضرت پادشاهی به عربستان یعنی در سنهء 922 ه . ق. نظم و انضباط امور شهر استانبول بعهدهء او واگذار گردید. در سنهء 923 هنگام عزل یونس پاشا بمسند صدارت ترفیع یافت. بعد از فوت پادشاه مذکور در عهد سلطان سلیمان خان سه بار که مجموعاً حدود 6 سال میشود در مقام صدارت بود. وی بسال 929 متقاعد شد. پسرش محمد افندی که قاضی آتن بود بمواعید خلف وی ابراهیم پاشا فریفته شد و پدر را زهر داد، و در حرم جامع شریفی که در قصبهء سلوری بنا کرده بود بخاکش سپردند. در استانبول مدرسه ای و جامعی و کاروانسرائی ساخت و برخی از ابنیهء خیریهء دیگر نیز دارد. پیری پاشا وزیری عالم و عادل و صاحب تدبیر بود و قریحهء شعری داشت و در اشعار رمزی تخلص میکرد. وی در سفر مجارستان (هنگری) بلگراد را محاصره کرد و در فتح و در بندان رودس نیز حضور داشت. (قاموس الاعلام ترکی).

پیریتوئوس.

[تُ] (اِخ)(1) بروایت افسانه نویسان پادشاه قوم لاپیت است. و این قوم در تسالیای ایتالیا اقامت داشتند، پادشاه نامبرده محب غیرمفارق تیسیوس بود و با هیپودامیه ازدواج کرد و تمام ارباب انواع را به استثنای مارس رب النوع جنگ بعروسی خواند. و مارس نیز آتش جنگ را میان لاپیت ها و سانتورها که نوعی از پریان باشند، روشن ساخت و در نتیجه عروس بخون آلوده شد. بعدها پیریتوئوس بعزم استرداد پروسپرینه و پلوتون در معیت تیسیوس بدوزخ رفت ولی به آرزوی خود نایل شدن نتوانست و وی را در همانجا کشتند و تیسیوس اسیر گشت آنچنانکه جز از هرکول قهرمان مشهور کس وی را از اسارت رهاندن نتوانست. اما بر حسب تواریخ پیریتوئوس بخطهء قدیم اپیر مسافرت کرده و همانجا بقتل رسیده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pirithous.

پیریحیی.

[یَ یا] (اِخ) الجمالی الصوفی. از خطاطان معروف قرن هشتم هجری است از جمله آثار وی قرآنی است بخط بسیار خوب ثلث مورخ بتاریخ 745 و 746 ه . ق. که بدست اساتید هنر تذهیب و تزیین شده است و آنرا در سال 777 خواجه جلال الدین تورانشاه وزیر بر مسجد عتیق شیراز وقف کرده است و از آن قرآن 24 جزء در دوازده مجلد در موزهء شیراز موجود است. و نیز کتیبه ای در جامع شیراز در قسمت موسوم به خانهء خدا هست که قسمت اعظم آن بسبب طول زمان ریخته است اما از جمله عباراتی که مانده یکی نام ابواسحاق جمال الملة والدین است و دیگر تاریخ تعمیر و عبارت «کتبه یحیی الجمالی» یعنی همین خوشنویس. (تاریخ عصر حافظ ج1 ص77 و 141 و 268).

پی ریختن.

[پَ / پِ تَ] (مص مرکب)بنیاد نهادن. پی افکندن. بنیان گذاردن.

پیریدلو.

(اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. واقع در 47هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 47هزارگزی شوسهء اهر. کوهستانی، معتدل، مایل بگرمی، مالاریائی. دارای 64 تن سکنه. آب آن از دو رشته چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی گلیم و فرش بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیریده.

[یِ ری دِ] (اِخ)(1) نظر به اساطیر یونانی دختران پیروس یکی از سلاطین مقدونیه بوده اند و در موسیقی بنای رقابت را با پریان موسوم به موسه گذارده، در نتیجه از طرف اینان بصورت مرغ عقعق تحویل و تبدیل شده اند. اقامتگاه موسه ها در کوه پیروس است و از این رو گاهی آنها را پیریده نامند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pierides.

پیری رئیس.

[ری رَ] (اِخ) ابن حاج محمد. مقتول بسال 962 ه . ق. او راست: کتاب بحریه که در آن احوال بحرالروم و جزائر و مسالک و بندرگاهها را نوشته و بسلطان سلیمان عثمانی هدیه کرده است. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: از کاپیتن های معروف و مشهور عصر سلطان سلیمانخان قانونی و خواهرزادهء کمال رئیس مشهور. در جوانی در معیت رئیس نامبرده اطراف بحر سفید را گشت و بتدریج در جنگ دریائی و کشتی رانی مهارت یافت و در 959 ه . ق. کاپیتن ایالت مصر گردید و با 31 فروند کشتی از راه سوئز به بحر احمر و بحر عمان رفت و بخلیج فارس درآمد و اموال و غنایم بی حساب بدست آورد. لیکن هنگام وصول به بصره از تعقیب فلوت (دسته کشتیهای) پرتقال مطلع شد و آزمندی ضبط غنائم را از کشتی ها دست کشید و فقط با سه کشتی حامل غنایم بشتاب بطرف سوئز برگشت اما در برابر بحرین یکی از سه کشتی مزبور غرق شد. خبر این ضایعات موجب خشم حضرت پادشاهی گشت و حکم اعدام و مصادرهء اموال او صادر گردید. حکم مذکور را در قاهره بموقع اجرا گذاردند و اموالش را بدرسعادت (استانبول) فرستادند این کاپیتن ماهر اطلس و جغرافیائی بحری مکمل بوجود آورده و در این اثر تدقیقات و تحقیقات بسیار مدققانه در باب سواحل بحر سفید و بحرالجزائر و خلیج ها و اسکله ها و لنگرگاههای مربوط بدو دریا کرده است. این اثر گرانبها در کتابخانهء نور عثمانی تحت شمارهء 3004 موجود است و مطالعهء آن درجهء معلومات مؤلف و علاقه و حذاقت عثمانیان آن زمان را در کار سیر سفائن و استفاده از فلوت بخوبی نشان میدهد.

پی ریز.

[پَ / پِ] (نف مرکب) آنکه پی ریزد. آنکه بنیان نهد. آنکه اساس و بنیاد نهد. || (ق مرکب) در تداول عامه، متصل. پیوسته. پیاپی. یک ریز. علی الاتصال.

پیری زاده.

[دَ] (اِخ) عثمان صاحب افندی. از علمای نامدار عثمانی پسر پیری زاده محمد صاحب افندی. وی بسال 1122 ه . ق. در استانبول تولد یافت و پس از تحصیل علوم رسمی و طی مراتب عالیهء علمی در زمان شیخ الاسلامی پدرش یعنی در سنهء 1158 قاضی استانبول و در تاریخ 1165 قاضی عسکر آناطولی و در سنهء 1169 قاضی عسکر روم ایلی گردید و بسال 1170 معزول و به اقامت چندساله در بروسه مأمور گردید و در سال 1175 بار دوم، و در سنهء 1179 بار سوم بصدارت روم ایلی نایل گشت و در سال 1182 در عهد سلطان مصطفی خان ثالث بمنصب جلیل شیخ الاسلامی رسید و قریب 17 ماه مرجع انام بود و در اثنای سفر روسیه معزول گشت و بسال 1183 ه . ق. درگذشت و در محوطهء جامع شریف مرادپاشا در آقسرای بخاکش سپردند. مردی ادیب و شاعر و بذله گوی و سخی بود. در اشعار تخلص صاحب دارد. (قاموس الاعلام ترکی). || پیری زاده محمد صاحب افندی، پدر صاحب ترجمهء مذکور در فوقست. (قاموس الاعلام ترکی).

پی ریز گفتن.

[پَ / پِ گُ تَ] (مص مرکب) گفتن بردَوام. پیاپی گفتن. بلاانقطاع سخن راندن.

پی ریزی.

[پَ / پِ] (حامص مرکب) عمل پی ریز. بنیان گذاری. پی افکنی. اساس افکنی.

پی ریزی شدن.

[پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب) اساس گرفتن. بنیاد یافتن. تأسیس شدن. بنیان گذارده شدن.

پی ریزی کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب) تأسیس کردن. بنیاد نهادن. پی افکندن. اساس نهادن.

پیری سلطان.

[سُ] (اِخ) داروغهء ولایت فوشنج بعهد شاه اسماعیل صفوی. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص537 و 579).

پیریشاته.

[تِ] (اِخ) نام سرداری ایرانی، امیر و پادشاه ناحیهء مسو و گزل بندو که ظاهراً اطراف رودخانهء جغتو (زرینه رود) بوده است، بعهد پادشاه آشور. شمشی اداد پنجم (812 - 825 ق. م.). (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص51).

پیریعقوب باغستانی.

[یَعْ بِ غِ] (اِخ)از شیادان تبریز بعهد غازان خان. وی گروهی از تبریزیان را گرد خود جمع کرد و مردم را بسلطنت آلافرنگ پسر ارشد گیخاتو بشارت داد و یکی از مریدان خویش را به اردو فرستاد تا ملازمان رکاب غازان را نیز بسلطنت دعوت نماید. خواجه سعدالدین ساوجی صاحبدیوان این پیش آمد را بعرض خان رسانید و غازان بشتاب جانی اختاجی را روانهء تبریز کرد و او پیریعقوب و آلافرنگ و جمعی دیگر از وجهای همدست این دو را دستگیر ساخت و به اردوی سلطان که در کنار قزل اوزن بود آورد و ایلخان خود بمحاکمهء آن گروه پرداخت و معلوم شد که پیریعقوب و مریدان او ببعض از عقاید مزدکی اعتقاد دارند و بهمین جهت جز آلافرنگ همگی را کشت. (تاریخ مغول ص279 و 280) و نیز رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص157 شود.

پیریکاس.

(اِخ) کلمه در وندیداد معنی جاودان از جنود اهرمن (انگره مینیو = خرد خبیث) دارد. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ 1 ص17). و رجوع شود به ترجمهء ایران چ2 ص48.

پیری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) براه پیران و سالخوردگان رفتن. چون پیران و کهنسالان رفتار کردن. پیری نمودن :
وای زآن طفلان که پیری میکنند
لنگ مورانند و میری میکنند.مولوی.

پیری گوری.

(اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. واقع در 5/28 هزارگزی شمال کلیبر و 5/28 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل، دارای 81 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی گلیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیرین.

(اِخ) دهی از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. واقع در 43هزارگزی شمال باختر فهلیان و شمال خاور کوه انار. کوهستانی، معتدل، مالاریائی. دارای 278 تن سکنه. آب آن از رودخانهء تنک شیب و چشمه. محصول آنجا غلات و برنج و تریاک. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

پیرین.

(اِ) آب بدبو. (فرهنگ شعوری ج1 ص261).

پیری نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تشیّخ. (تاج المصادر بیهقی). پیری کردن.

پیریوسف.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان جلگه افشار دوم بخش اسدآباد شهرستان همدان. واقع در 23هزارگزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد و 4هزارگزی جنوب باختر راه فرعی اسدآباد به لک لک. کوهستانی، سردسیر، دارای 170 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیریوسفان.

[سِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین واقع در 12هزارگزی جنوب قزوین. سردسیر. دارای 876 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و انگور و پیاز. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). (تلفظ نام ده نزد عامه و مردم شهر قزوین پرصوفیان است بضم اول که ظاهراً صورتی از پیرصوفیان باشد).

پیری و کمازان.

[وَ کِ] (اِخ) کمازان نام دهستانی از شهرستان ملایر و هم نام دهی از آن دهستان. و پیری نیز چنانکه از کتاب مجمل التواریخ گلستان برمی آید نام دهی بوده است مقارن کمازان و بهمان نواحی. و در آن کتاب همه جا این دو نام مقارن و متوالی آمده است. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه صص 127 - 247 شود.

پیریونس.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان فرورق بخش حومهء شهرستان خوی. واقع در 5/6 هزارگزی باختر خوی در مسیر شوسهء خوی به سیه چشمه. جلگه، معتدل، مالاریائی. دارای 444 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و پنبه و حبوبات، کدو، زردآلو و توتون و کرچک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن شوسه است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

پیریونس.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان گل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 20هزارگزی شمال خاوری سقز و 5هزارگزی خاور آق تپه. کوهستانی، سردسیر، دارای 170 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آنجا غلات و لبنیات و توتون و تنباکو. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

پیز.

[] (فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح فیزیک) واحد فشار است در سلسلهء اِم. تِ. اِس. (MTS) برابر 10000 باری، و آن فشاری است که قوهء یک اِستن بر سطح یک متر مربع وارد می آورد.
(1) - Pise.

پیز.

(اِخ)(1) نام شهری از ناحیهء توسکانی به ایتالیا کنار نهر آرنو، دارای 77هزار تن سکنه. رجوع به پیزه شود. || نام شهری از ناحیهء قدیم پلوپونز (الید). رجوع به پیزه شود.
(1) - Pise.

پیزادان.

(اِخ) دهی از دهستان کرارج بخش حومهء شهرستان اصفهان. جلگه، معتدل. دارای 180 تن سکنه. آب آن از زاینده رود و چاه. محصول آنجا غلات و ذرت و صیفی و پنبه و تریاک. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن ماشین رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

پیزار.

(اِ) لگام. || موسم سرما. (آنندراج).

پیزار.

(اِخ)(1) فرانسوا. از حادثه جویان اسپانیولی و سیاستمدار اسپانیا. مولد بارسلن (1901 - 1821 م.). صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از ژنرالهائی است که امریکا را ضبط کرده اند. وی اهل اسپانیاست. در سال 1475 در قصبهء تروکزیلو از خطهء استرمادوره تولد یافت. پدرش از اعیان و اشراف و مادرش از زنهای هرجائی و خود فرزندی نامشروع بود وی در جوانی شکار خوک بچگان میکرد سپس به آمریکا رفت و بجستجو و کشف معادن طلا پرداخت و به این نیت در معیت آلماگرو در جهات جنوبی و مجهول الحال پاناما سیاحت کرد و بعد از نیل بمقصد به اسپانیا بازگردید. در سال 1538 از جانب شارل کن بحکومت اقطار مجهوله ای که کشف آنها را در نظر گرفته بود مأمور شد. هنگام برگشت به آمریکا نقشهء ضبط قطعهء پرو را در مخیلهء خود می پروراند. در سنهء 1531 ببهانهء طرفداری از هوئسکار پادشاه اینکه و قیام بر آتاهوآلپا برادر پادشاه نامبرده بپرو درآمد و پس از آنکه بحیل و دسائس گوناگون مبالغ گزافی از چنگ آتاهوآلپا درآورده بود خائنانه وی را بقتل رسانید. کوزکو و کیتو را بچنگ آورد و ضمناً بتمام قطعهء پرو استیلا یافت و شهر لیما را بنا کرد. از آنسوی یار وی آلماگرو مشغول ضبط شیلی بود و در این حال بومیان پرو در لیمابلواو شورش راه انداختند و وی را در بندان کردند اما سودی نبخشید چه پیزار از معرکه روگردان نبود و موفقیت حاصل کرد و با دوست خویش آلماگرو نیز از در ناسازگاری درآمد و کار را بمحاربه کشانید و در نتیجه سر وی را بباد داد و با کمال استبداد مشغول فرمانفرمائی و حکمرانی شد. اما طولی نکشید که بجزای مظالم خود گرفتار گشت. هردا، که بنام پسر آلماگرو یاغی و طاغی شده بود، در 1541 ویرا در کاخش بقتل رسانید. گونزالس برادر او که یاری و همکاری بسیار با وی کرده بود پس از قتل وی 3 سال پرو را اداره کرد و در این حال گواسکه از جانب دولت اسپانیا به والیگری و حکومت پرو مأمور گشت و پس از ورود گونزالس را گرفت و اعدام کرد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pizarre.

پیزان.

(اِخ)(1) از منجمان قرن 14 م. است که به استخراجات رملیهء خود اشتهار یافته است. وی در بولونی متولد شد و بفرانسه رفت و بدریافت عطایا و احسان بسیار از طرف شارل پنجم نایل آمد ولی پس از گذشته شدن این پادشاه کوکب بخت و اقبالش رو به افول گذارد و از درجهء عزت و اعتبار بدرکهء سفالت و ادبار افتاد و درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pisan.

پیزان.

(اِخ) کویستینه. دختر منجم معروف قرن 14 م. پیزان مذکور در فوق و از شاعره های معروفست. منظومه ها و اشعار بسیار از وی بیادگار مانده است. وی در سال 1363 م. در وندیک متولد شد و در سنهء 1431 م. در پاریس درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

پی زاندروس.

[رُسْ] (اِخ)(1) از نمایندگان سامس که برای تشکیل حکومت جمهوری و برانداختن حکومت ملی و وارد ساختن آلکبیادس به آتن، بدین شهر رفته بود. وی معاصر با داریوش دوم پادشاه هخامنشی است. رجوع به ایران باستان ج2 ص972 و 973 و 976 و رجوع به پیساندر شود.
(1) - Pisandros.

پیزانو.

[نُ] (اِخ)(1) آندراس. آرشیتکت و معمار و پیکرتراش ایتالیائی. مولد پیز (تولد حدود 1300 و وفات حدود 1350 م.). || آنتونی (مشهور به ویتور پیزانلو)؛ نقاش و مدال ساز ایتالیائی، مولد حدود 1380 و وفات حدود 1456 م. || نیکولا پیکرتراش ایتالیائی، مولد پیز در آغاز قرن سیزدهم و وفات 1278 م.
(1) - Pisano.

پیزانی.

(اِخ)(1) از کاپیتن های جمهوری وندیک. وی با پاگانینودور یا کاپیتن ژن (جنوا) چند بار کارزار دریائی کرد ولی عاقبت با دستهء کشتیهای خود گرفتار گشت و در سال 1354 م. بعنوان اسیر به جنوه رفت.
(1) - Pisani.

پیزانی.

(اِخ) پسر یا برادرزادهء کاپیتن وندیکی معروف. جنوه ئیها را مغلوب و از آدریاتیک اخراج کرد و بتسکین دالماچی ها کوشید و چند اسکله از مجارها ضبط کرد بعد از طرف پوله ده لوسیان دوریا مغلوب و محبوس گشت اما پس از خلاصی از اسارت در سال 1380 م. جنوه ئیها را مغلوب و بتسلیم شدن مجبور گردانید. (قاموس الاعلام ترکی).

پی زدن.

[پَ / پِ زَ دَ] (مص مرکب)لنگیدن ستور از پی. از پی لنگیدن. عقر. (منتهی الارب). لنگیدن ستور از مفصل میان سم و ساق. لنگیدن ستور از شتالنگ. لنگیدن ستور از درد پی: این یابو پی میزند؛ یعنی از رسغ می لنگد. از ناحیت شتالنگ می لنگد. || تُپُق زدن اسب و غیره. || پی بریدن. (آنندراج). سبّ. سبیبی. (منتهی الارب) :
تأمل کن از بهر رفتار مرد
که چند استخوان پی زد و وصل کرد.
سعدی.
ز بسکه اسب هوا را نرفته ایم از پی
چو روبرو شده با خصم اسپ پی زده ایم.
مسیح کاشی (از آنندراج).
|| عصب بستن. (آنندراج) :
میان غصه و ما الفت است پنداری
کمان قامت خود را بغصه پی زده ام.
مسیح کاشی (از آنندراج).
|| از نشان و علامات چیزی پی به آن بردن. (فرهنگ نظام). || قدم زدن. (آنندراج) :
بسوی صیدگاه یار پی زن
حباب دیده را بر جوش می زن.
زلالی خونساری (از فرهنگ نظام).

پی زده.

[پَ / پِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)نعت مفعولی از پی زدن. پی بریده :
خران گور گریزان تیر هجو منند
به داس پی زده و در کمند مانده قفا.
سوزنی.
معقور؛ ستور پی زده که بر پای آن صدمه ای یا جراحتی وارد آمده باشد. خیل عقاری؛ اسپان پی زده. عقیر؛ ستور پی زده. عقیرة؛ پی زده از ساق... (منتهی الارب).

پیزر.

[زُ] (اِ) پاپی روس(1). دُخ. دوخ. حلفاء. فیلکون. فافیر. بردی. بابورس. حفا. تک. لخ. اباء. برس. لوخ. نوعی جگن که در آب روید. کاغذ معروف به قرطاس مصری یا طومار مصری که یونانیان پاپورس می نامیدند از این گیاه کنند و پاپیروس بمعنی سیگارت (روسی) از این کلمه است. و از آن غلاف قرابه و جز آن کنند و آن غلاف را پیزری نامند. و پنبهء پیزر معروفست به لوئی که در صاروج کنند و عرب پنبه را بِرس و بُرس خواند. رستنی سست بی دوام که هر چیز سست بی دوام را به آن تشبیه میکنند و پر کردن پالان حیوانات را بکار است. رستنی بسیار باریک و ناتوان که بادزن از آن سازند :
بادزن گاهی تواند دست او را بوسه داد
کاش ما هم اعتبار پیزری میداشتیم.
حمیدی طهرانی.
|| مطلق حشو از پیزر و غیر آن.
- پیزر در جوال گذاشتن؛ در حقه بازی و فریب دادن مهارت و تردستی داشتن. (از فرهنگ نظام).
- پیزر لای پالان یا در پالان کسی گذاشتن؛بدروغ و برای فریفتن او، او را ستودن. باد در آستین او کردن. هنداونه زیر بغل او نهادن. او را برای فریفتن تبجیل کردن و ستودن. بمزاح و تقریع، حرمت و بزرگ داشتن او.
(1) - Papyrus.

پی زرد.

[پَ / پِ یِ زَ] (اِ مرکب) عصب. (دهار) (مهذب الاسماء). عصبة.

پیزری.

[زُ] (ص نسبی) منسوب به پیزر. || پیزرفروش. (فرهنگ نظام). || شیشهء به پیزرگرفته. شیشه های بزرگ از قبیل قرابه و برنی و غیره که آنرا بپوشش از حصیر پیزر پوشیده اند تا از شکستن مصون ماند. غلاف که شیشه را کنند از گیاه پیزر. || (اِ) سبد بافته از جگن. سبد مدور دیواره داری چون تغار، بافته از گیاه بردی و پیزر و آن حمل نان لواش را بکارست. || رستنی بسیار باریک که از آن بادزن سازند. پیزر. (آنندراج) :
آنقدر باد بروتی که بسر داشت رقیب
بادزن وار همه پیزری آمد بیرون.(؟).
|| هیچکاره. سست. زبون. ضعیف. سخت. ناتوان و ازکارافتاده. سخت پفیوز. مردی سخت سست و ابله و بیکاره و ناتوان در کارها. مردی ناچیز و بی ارز. سخت ناچیز.

پی زن.

[پَ / پِ زَ] (نف مرکب) قایف. آنکه از اثر پای پیماینده را شناسد : بعد از دیدن آن غار و سنگلاخ در خصوص ابی کرز پی زن شبهه کردم که گفت این اثر قدم ابن ابی قحافه و این اثر قدم محمد بن عبدالله است. (سفرنامهء مکهء فرهادمیرزا). || اسب و دیگر ستور.

پیزن.

[] (اِ) پیزنه. غریب. (آنندراج).

پیزو.

[پیزْ زُ] (اِخ)(1) نام بندری در ایتالیا کنار دریای مدیترانه، دارای 8000 تن سکنه.
(1) - Pizzo.

پیزو.

[زُ] (اِخ)(1) نام والی سوریه بعهد اردوان سوم پادشاه اشکانی. (ایران باستان ج 3 ص2397).
(1) - Piso.

پیزون.

[زُنْ] (اِخ)(1) کنئوس کالپورنیوس. سیاستمدار مشهور رومی. وی علیه نرون اتحادیه ای تشکیل داد اما چون توطئهء وی کشف شد در حمام شریان خویش بگشاد و درگذشت (65 م.). رجوع به پیسون و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Pison.

پیزون.

[زُنْ] (اِخ)(1) کئوس کالپورنیوس. کنسول روم بسال 67 ق.م. رجوع به پیسون در قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Pison.

پیزون.

[زُنْ] (اِخ)(1) پیسون. از خانوادهء پیزون مورخ روم بود. و در کنسول تاریخ 58 ق.م. و والی مقدونیه در سنهء 57. وی در سال 48 ق.م. بر اثر نفی سیسرون مشهور باکلودیوس اتحاد کرد و بیاری داماد خود قیصر از مجازات محکومیتی رهایی یافت. نطقی که سیسرون علیه او کرده باقیست. رجوع به کلمهء پیسون در قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Pison.

پیزون.

[زُنْ] (اِخ)(1) پسر پیزونی است که در 58 ق.م. کنسول بود. وی در 15 ق.م. کنسول بود و در عصر اوگوستوس امین شهر روم شد. رجوع به کلمهء پیسون در قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Pison.

پیزون.

[زُنْ] (اِخ)(1) از خانوادهء پیزون در زمان اوگوستوس کنسول و در عهد تیبر والی سوریه گردید. مردی بیدادگر بود و سرانجام بقصد فرار از مجازات اتهامی که بر او وارد شده بود خودکشی کرد. رجوع به کلمهء پیسون در قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Pison.

پیزون.

[زُ] (اِخ)(1) مردی صاحب اقتدار و با حسن اخلاق بود. گالبه وی را بمعاونی برگزید و سپس به امپراطوری رسید ولی فقط پنج روز از این مقام برخوردار شد، پرتوریانها بتحریک اوتو ویرا با گالبه از میان برداشتند. رجوع به کلمهء پیسون در قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Pison.

پیزون.

[زُ] (اِخ)(1) از مورخان رومی. وی در علم حقوق دست داشت و بفصاحت و بلاغت اشتهار پیدا کرده بود. بعض از قوانین و نظامات مفیده را وضع کرده و در سنهء 133 م. کنسول بوده است. رجوع به کلمهء پیسون در قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Pison.

پیزون.

[زُنْ] (اِخ) کوییوم. از علمای مشهور طبیعی هلند در قرن 17 م. وی مدتی در لیدن و آمستردام بپزشکی اشتغال ورزید سپس در معیت پرنس باسو به برزیل رفت، بعد از گذشته شدن پرنس بخدمت مارگراف فردریک کوییوم داخل شد و هر دو در برزیل مشغول اکتشافات علمیه در زمینهء تاریخ طبیعی شدند و نتیجهء عمل را در کتابی بزرگ نشر کردند. کاشف علاج اپیکه کو آنه نیز این دو شخص بودند. رجوع به کلمهء پیسون در قاموس الاعلام ترکی شود.

پیزه.

[زِ] (اِخ)(1) پیز. نام شهری در ناحیهء قدیم پلوپونز کنار آلپه نزدیک قلهء المپ. صاحب قاموس الاعلام ذیل کلمهء پیسه آرد: نام یکی از شهرهای قدیمی یونان که در خطهء الیده واقع گشته و بشکل حکومت مستقلی اداره میشده است. اولمپیا در قلمرو این حکومت واقع شده بود و از این رو ریاست بازیهای مشهور اولمپیا هم بحکومت پیزه تعلق داشت اما حکومت الیده خیال استرداد این ریاست را در مغز خود می پروراند و با اسپارت هم اتفاقی در این باره منعقد ساخته بود، در جنگ سوم از جنگهای مسینه بسال 465 ق.م. شهر پیزه به یک ویرانه مبدل شد تا آنجا که در زمان استرابون اثری از آن نمانده بود. امروزه محل ویرا میراکه نامند. گویند بعد از محاربهء تروا چند نفر از اهالی این شهر به ایتالیا منتقل گشته شهر پیزه را تأسیس و بنام میهن اصلی خویش کردند. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Pise.

پیزه.

[زِ] (اِخ)(1) پیز. شهر مرکزی ایالتی بهمین اسم در خطهء توسکانه از ایتالیا. کنار نهر آرنز و 11 هزار گز بالاتر از مصب همین رودخانه و در 80هزارگزی مغرب شهر فلورانس واقع شده است. دارالفنون آن مشهور آفاق است و رصدخانه و کتابخانه و باغ نباتات و موزهء تاریخ طبیعی و موزه های دیگر، مدارس کوران و کران و مدارس متوسطهء داخلی و خارجی بسیار و آکادمی صنایع نفیسه دارد. این شهر در قرون وسطی بسی بزرگتر از این بود و 150000 تن سکنه داشت. پیزه یکی از بلاد بسیار قشنگ ایتالیاست کلیساها و کاخها و ابنیهء بسیار مشهور و رصیفهای زیبا و دلکش دارد. برجی 59گزی در این شهر دیده میشود که گالیله تجارب قوهء ثقل را در اینجا بموقع اجرا گذارده است. این شهر به وسیلهء خط آهن با فلورانس مربوط میباشد و در جوار آن حمامهای آب معدنی گوگرددار موجودست. آنجا مسقط رأس گالیلهء نامبرده و بسیاری از مردمان مشهور بوده است. شهر بسیار قدیم است بعد از رومیان بدست گوتها ویران گشت، سپس ترمیم شد و در سال 888 م. بشکل یک جمهوری جداگانه درآمد، مدتی مدید یکی از پررونق ترین نقاط ایتالیا از لحاظ تجارت بود و با جنوه (ژن) رقابت میکرد. در آن زمان جزیرهء کورس و جزیرهء ساردنی و بسیاری از جزائر و اراضی دیگر تحت تصرف جمهوری پیزه بود، سپس از تصرف آن بیرون آمد و مدت مدیدی مشغول زد و خورد با سایر دول ایتالیا گردید و بدفعات تابع دول نیرومند گشت و پس از استرداد استقلال خود نیز زمانی سرگرم منازعات داخلی شد. در ابتدای قرن 15 میلادی تابع حکومت فلورانس گردید و از آن زمان باز از توسکانه مجزا نگشته است. در سال 1409 م. یک محفل روحانی در پیزه انعقاد یافته است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pise.

پیزه.

[زِ] (اِخ)(1) نام ایالتی به ایتالیا و آن از طرف شمال به ایالت لوکه و از طرف مشرق به ایالت فلورانس و سیانه و از جانب جنوب به ایالت گروستو و از سوی مغرب بدریای لیگوریا محدود و محاط میباشد. شهر لیوورنو با نقاط همجوارش در این ساحل واقع شده لیکن اداره اش مجزاست. مساحت آن 3123هزارگز مربع میباشد و نقاط داخلیش کوهستانی است و در سواحلش جلگه ها امتداد دارند. دو نهر آرنو و سرکو در این سرزمین جریان دارند. خاکش حاصلخیز و منبت میباشد محصولاتش عبارتست از: حبوبات متنوعه، انگور، توت، سبزه و غیره. در مصب نهرها مردابهائی دیده میشود و بهمین لحاظ هوایش سنگین است. مرغزارها و چمنزارهای بسیار دارد. از نظر صنایع عقب مانده است فقط دارای چند کارخانهء کرباس بافی و ابریشم بافی است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pise.

پیزه.

[زَ / زِ] (ص) مهمل ریزه، چنانکه میزه: ریزه پیزه؛ ریزه میزه.

پیزی.

(اِ) دبر. اِست. کون در تداول عوام. مقعد. مغاکچهء سرین و سوراخ پائین هر جاندار. نشین :
تو خواه راضی باش ای رفیق و خواه مباش
قضاست آن کِت وارونه می کند پیزی.
قائم مقام (از انجمن آرا).
- پیزی کسی را جا کردن؛ کارهای او را که بعلت نادانی یا کاهلی نتواند کرد بجای او کردن.
- کون و پیزی کاری داشتن یا نداشتن؛ قوهء اقدام و هم پشت کار و تعقیب آن کار داشتن یا نداشتن. همت انجام و حوصلهء اتمام آن داشتن یا نداشتن. عاطل و بیکاره بودن یا نبودن.
|| (تعبیری مثلی) شجاعت. دلاوری؛ رستم صولت و افندی پیزی؛ با صورتی حاکی از دلاوری و سیرتی جبان و ترسنده. افندی پیزی؛ سخت جبان؛ آنکه بصورت شجاع و دلیر نماید لیکن گاه جنگ بددل و جبان باشد. و از افندی اینجا مراد سربازهای ترکست که بقول اسدی :
که ترکان بصورت پریچهره اند
بجنگ اندرون پاک بی بهره اند.
|| تکمهء بواسیر.

پیزیدیه.

[دیِ] (اِخ)(1) نام قدیم ناحیتی به آسیای صغیر، واقع در جنوب فریژی (فریجیه). رجوع به پیسدیه شود.
(1) - Pisidie.

پیزیسترات.

(اِخ)(1) نام جبار آتن. رجوع به پیزیستراتوس و رجوع به ایران باستان ج1 ص274، 637، 639، 668، 670، 704، 803، 816 شود.
(1) - Pisistrate.

پیزیستراتوس.

(اِخ) یکی از جباران آتن است که معاصر و خویشاوند سلن بود و چندی در آتن بحکومت جباری نائل شد و با آنکه طرفداران کیلورگوس او را از آتن برون راندند مجدداً بدستیاری مردم بلاد تبا و آرگس و ناکسس بر آتن حکمروا شد و تا پایان عمر (528 ق.م.) بر آن شهر حکومت کرد. پیزیستراتوس صنعت و زراعت را مشوق آمد و در آتن معابد و ابنیهء بسیار بنا نهاد. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص 468).

پیزیستراتیدس.

[دِ] (اِخ) این نام بر اخلاف پیزیستراتوس اطلاق میشده است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص468). صاحب قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء پیسیسترات آرد: یکی از جبابرهء آتن باستانی است و از خویشاوندان سولون مقنن مشهور بود در سایهء ثروت و جسارت و به نیروی فصاحت و طلاقت توجه عامه را جلب کرد و بدستیاری 6000 تن از مقربان در سنهء 561 ق.م. حکومت را علی رغم ممانعت سولون بچنگ آورد و پس از یک سال مگاکلیس ویرا طرد و باز جلب کرد، و در سال 552 دوباره طرد شد به اوبیا (یعنی اگریبوز) فرار کرد در سنهء 538 باز زمام حکومت را بدست آورد و با رفتاری عادلانه و عاقلانه محافظت میکرد تا در سال 528 ق.م. درگذشت. پسرانش هیپارک و هیپباس جانشین وی شدند پیسیسترات حامی زراعت و راغب بنشر علم بود و جمع آوری اشعار هومر به امر و اهتمام وی شده است. (قاموس الاعلام ترکی).

پیزی شل.

[شُ] (ص مرکب) سخت کاهل و بیکاره. پیزی گشاد. گَلِ گیوه گشاد.

پیزی گشاد.

[گُ] (ص مرکب) سخت کاهل و بیکاره. پیزی شل. گَل گیوه گشاد.

پیژاما.

(از انگلیسی، اِ) پیجامه: پیژامای راه راه قرمز رنگی بر تن داشت.

پیژده.

[دِهْ] (اِخ) دهی جزء بخش مرکزی شهرستان فومن. واقع در 3هزارگزی خاور فومن، کنار راه فرعی فومن به شفت. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 192 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شاخ رز. محصول آنجا برنج و توتون سیگار و چای و جالیزکاری. شغل اهالی زراعت و مکاری و راه آن اتومبیل رو است. در حدود 10 باب دکان دارد و سابقاً روزهای پنجشنبه بازار عمومی داشته است ولی فع ندارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

پیس.

(اِ)(1) پیست. پیسی. (زمخشری). لکها که بر بدن افتد. برص. (خلاص). علتی که آنرا بعربی برص خوانند. (برهان). برصاء. ابرص. (بحر الجواهر) (تاج المصادر). بیاض یظهر فی ظاهرالبدن و یغور و یکون فی سایرالاعضاء حتی یصیرلون البدن کله ابیض و یقال لهذاالنوع المنتشر. (بحر الجواهر ذیل برص). || (ص) مبروص(2)؛ یعنی کسی که بر اندامش داغهای سپید پیدا شده باشد. (غیاث) :
تو بر نصیحت آن پیس جاهل پیشین
شدستی از شرف مردمی بسوی پسی.
ناصرخسرو.
در ملک تو بسنده نکردند بندگی
نمرود پشه خورده و فرعون پیس لنگ.
سوزنی.
از بار هجو من خر خمخانه گشت لنگ
آن همچو شیر گنده دهان، پیس چون پلنگ.
سوزنی.
ماخولیا گرفته و مصروع و گنده مغز
زرداب خورده چون عسلی پیس چون زنار.
سوزنی.
چه قدر آورد بندهء حوردیس
که زیر قبا دارد اندام پیس.سعدی.
|| پیس مرد. بد مرد. (آنندراج) : و بسیار خلق پیش او گرد شدند چیزی لنگان و چیزی پیسان. (دیاتسارون ص 124).
ای آنکه صفات تو بود تابع ذات
بر پیسی ذات تو گواه است صفات
فرمود نبی که آل من نبود پیس
ای سید پیس بر محمد صلوات.
باقر کاشی (آنندراج).
|| ابلق و دورنگ. خالدار و دورنگ و سیاه و سفید که ابلق و ابلک باشد. (آنندراج). خلنگ. پیسه: گاو پیس؛ که نشان سفید دارد :
اینهمه سرها مثال گاو پیس
دوک نطق اندر ملل باریک ریس.مولوی.
|| سفید که نقیض سیاه باشد. || کنایه از مردم خسیس و رذل. (برهان). || (اِ) خرمای ابوجهل و آن نباتی است که از پوست آن رسن تابند. پیش.
.
(فرانسوی)
(1) - Lepre .
(فرانسوی)
(2) - Lepreux

پیسا.

(اِخ)(1) نام نهری از شعب رودخانهء پرکل در ایالت پروس شرقی و آن از دریاچهء ویزاینی واقع در لهستان سرچشمه میگیرد و پس از تشکیل دادن دریاچهء ویستیتر رو بشمال غربی جریان پیدا کند و پس از طی حدود یکصد هزار گز و اخذ پاره ای از انهار در طرف فوقانی اینستربورگ با نهر رومنیته یکی گردد و رودخانهء پرکل را تشکیل دهد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pissa.

پی ساتی وا.

(اِخ) موضعی به یونان در 18هزارگزی دریا، محل موسوم به الم پی که از امکنهء مقدسهء یونانیان بود و هر چهار سال یکبار یونانیان آنجا گرد می آمدند و مسابقه هائی در همه گونه ورزشها ترتیب میدادند بدانجا بوده است. (ایران باستان ج 1 ص 112).

پیسارو.

[رُ] (اِخ)(1) کامیل. نقاش دورنماساز فرانسوی. مولد جزیرهء سنت توماس (از جزائر آنتیل) [ 1831 - 1903 م. ] .
(1) - Pissaro.

پیساندر.

(اِخ)(1) پیزاندروس. یکی از ژنرال های باستانی آتن و از جمله کسانی است که در تاریخ 401 ق.م. جمهوری آن شهر را لغو و یک هیأت حاکمه مرکب از 400 تن تشکیل کرد. (قاموس الاعلام ترکی). نیز رجوع به پیزاندروس شود.
(1) - Pisandre.

پیساندر اسپارتی.

[رِ اِ] (اِخ) فرمانده بحریهء لاسدمون در جنگ با اردشیر دوم پادشاه هخامنشی. وی در جنگ دریائی میان ایرانیان بسرداری فرناباذوکنن کشته شده است. (ایران باستان ج 2 ص 1112).

پیساوروم.

(اِخ)(1) یکی از شهرهای باستانی ایتالیاست و در مصب نهری موسوم بهمین نام و نزدیکی شهر آرمیبوم واقع شده بود. توتیلا این شهر را ویران ساخت و بلیزار بعمران و آبادی وی پرداخت. حالیه قریهء بزرگ موسم به پزارو موجود است. و نام نهر آن نیز امروز مبدل به فولیا شده است.
(1) - Pisaurum.

پیس اندام.

[اَ] (ص مرکب) ابرص. (منتهی الارب). || مبروص. دارای پیسی. که اندامی مبتلی به برص دارد.

پی سبق.

[پَ / پِ سَ بَ] (اِ مرکب) در تداول مردم گناباد خراسان، درس پیش و دوره را گویند و در مدارس و مکاتب روزهای پنجشنبه آنرا از بر کردندی.

پی سپار.

[پَ / پِ سِ] (نف مرکب) رونده و راهرو. (برهان) :
باد بهار بین که چو فراش خانگی
در دشت و کوه شد به گه صبح پی سپار.
ابن یمین.
|| (ن مف مرکب) پی سپر. لگدکوب و پایمال. (برهان).

پی سپارکردن.

[پَ / پِ سِ کَ دَ] (مص مرکب) عبور کردن. گذشتن. رفتن.
|| لگدمال کردن. بپای کوفتن. پی سپر کردن.

پی سپر.

[پَ / پِ سِ پَ] (نف مرکب)رونده. (برهان). سالک. پی سپار :
دوستان همچو آب پی سپرند
کآبها پایهای یکدگرند.سنائی.
|| بپای سپرنده. بزیر پای گیرنده. پایمال کننده. || (ن مف مرکب) لگدکوب. پی سپار. پاسپار. (شرفنامه). پیخسته. پایمال. پای کوب. لگدمال. بپا کوفته و مالیده. زیر پای کوفته و لگدکوب. (برهان) (جهانگیری) :
ازو شهر توران شود پی سپر
بکین تو آید همان کینه ور.فردوسی.
گردون که پی وهم مهندس نسپردش
اندیشهء تأیید ترا پی سپر آمد.انوری.
و آنکس که راه خدمت و طوع تو نسپرد
جان و تنش به تیر بلا پی سپر شود.
مسعودسعد.
نکنم زر طلب که طالب زر
همچو زر نثار پی سپرست.خاقانی.
ناچار شود چهرهء تو پی سپر خاک
گر چهرهء خاکست کنون پی سپر تو.خاقانی.
خشت گل زیر سر و پی سپر آئید بمرگ
گر بخشت و سپر میر و کیائید همه.خاقانی.
در عرفات بختیان بادیه کرده پی سپر
ما و تو بسپریم همه بادیهء قلندری.خاقانی.
جرعه چینان مجلس همه ایم
چه عجب خاک پی سپر مائیم.خاقانی.
تشنه لب بر در دریا چو صدف
سر و تن پی سپری خواهم داشت.خاقانی.
پی سپر کس مکن این کشته را
بازمده سر بکس این رشته را.نظامی.
پی سپر جرعهء میخوارگان
دستخوش بازی سیارگان.نظامی.
زین غم به اگر غمین نباشی
تا پی سپر زمین نباشی.نظامی.
تنی چند را پی سپر کرد باز
نشد پیش او هیچکس رزمساز.نظامی.
گل هر مرغزار پی سپرست
مرغزار قرنفل آن دگرست.نظامی.
بلندی داده خاک پی سپر را
چو فرزند خلف نام پدر را.؟ (از آنندراج).
ماه و اختر گهر سلک تو باد
لوح خور پی سپر کلک تو باد.
؟ (از فرهنگ ضیاء).

پی سپران.

[پَ / پِ سِ پَ] (نف مرکب، اِ مرکب) جِ پی سپر. روندگان و مسافران. || (ن مف مرکب، اِ مرکب) پایمال کردگان. (غیاث). پایمال شدگان. نیز رجوع به مجموعهء مترادفات ص331 شود.

پی سپردگی.

[پَ / پِ سِ پَ دَ / دِ](حامص مرکب) حالت و چگونگی پی سپرده. عمل پی سپرده. (غیاث).

پی سپردن.

[پَ / پِ سِ پَ دَ] (مص مرکب) پایمال کردن. (آنندراج). || رفتن :
چه چاره ست تا این(1) ز من بگذرد
پی ام اختر بد مگر نسپرد.فردوسی.
به شخّی که کرگس بدو نگذرد
برو گور و نخچیر پی نسپرد.فردوسی.
کافر کشته بهم برنهی و تابه تبت
بسم باره بکافور همی پی سپری.فرخی.
(1) - بلا.

پی سپرده.

[پَ / پِ سِ پَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مکدود. لگدمال شده. پایمال گردیده. || رفته.

پی سپر شدن.

[پَ / پِ سِ پَ شُ دَ](مص مرکب) (... راهی)؛ محل عبور واقع گردیدن. پیموده شدن :
حافظ سر از لحد بدرآرد بپایبوس
گر خاک او بپای شما پی سپر شود.
حافظ (از آنندراج).

پی سپر کردن.

[پَ / پِ سِ پَ کَ دَ](مص مرکب) پی سپار کردن. با پای رفتن. از روی آن گذشتن: پی سپر کردن راهی را؛ پا سپر کردن. پیمودن آنرا. رفتن بر آن. وَط ء. || لگدمال کردن. پایمال کردن. پیخستن. لگدکوب کردن. پایکوب کردن.

پی سپید.

[پَ / پِ سَ / سِ] (ص مرکب)شوم قدم. (غیاث). عقب. (حبیش) (مهذب الاسماء).

پیست.

(ص) پیس. ابرص. شخصی که علت برص و جذام داشته باشد. (آنندراج) (برهان). || مبروص.

پیست.

(فرانسوی، اِ)(1) محوطه یا میدانی برای دو یا اسب دوانی یا بازی. || فضا و محلی مسطح اعم از مسقف یا غیرمسقف برای رقص.
(1) - Piste.

پیستک.

[تَ] (ن مف) پیسه. در پهلوی بمعنی نقش و نگار بسته و زینت شده و در فارسی بمعنی پیسه و ابلق و دورنگ سپید و سیاه. (فرهنگ ایران باستان ج 1 ص113). رجوع به پیسه شود.

پیستله.

[تُ لِ] (فرانسوی، اِ)(1) پیستوله. از سلاحهای ناریهء دستی. طپانچه. و این نام بدانجهت آنرا داده اند که گویند نخست بار در شهر پیستوای ایتالیا ساخته شده است.
(1) - Pistolet.

پیستن.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) پیستون. سیلندر و آلتی متحرک گلوله شکل یا استوانه ای که با فشار درون محفظهء تلمبه گردد و یا داخل سیلندر ماشین بخار شود و حرکت را بوسیلهء دستهء شاتون یا پیستون به میل لنگ منتقل سازد.
.
(فرانسوی و انگلیسی)
(1) - Piston

پیستوا.

(اِخ)(1) شهری به ایتالیا (ناحیهء توسکانی)، دارای 76000 تن سکنه. صاحب قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء پیستویه آرد: قصبه ای است در خطهء توسکانه از ایتالیا کنار نهر برونیه و در 30هزارگزی شمال غربی فلورانس. دارای مدرسهء جراحی و کتابخانه و موزهء تاریخ طبیعی و باغ نباتات. برخی ابنیهء مصنع. کارخانه های منسوجات پنبهء چیت سازی، توپ ریزی، تفنگ سازی، و ارغنون سازی. و نیز بلور الماس مانندی دارد. گویند اولین طپانچه در این قصبه ساخته شده و لذا پیستوله و یا پیستول بدان نام داده اند. پیستویه از بلاد باستانی است و مدت مدیدی بشکل جمهوری مستقلی اداره میشده است و زمانی با جمهوری پیزه جنگیده و مدتی نیز تابع وی بوده است.
(1) - Pistoie.

پیستوله.

[تُ لِ] (فرانسوی، اِ) پیستله. رجوع به پیستله شود.

پیستون.

[تُنْ] (فرانسوی، اِ) پیستن. رجوع به پیستن شود.

پیستی.

(ص نسبی) منسوب به پیست. پیسی برص : بر پهلوی چپ وی یک درم سپیدی است که بجز از پیستی است. (کشف المحجوب هجویری). رجوع به پیسی شود.

پیستیچی.

(اِخ)(1) قصبه ای است در ایالت باسیلیکاته از ایتالیا، واقع در 31هزارگزی جنوب غربی ماتره، کنار خط آهن ناپل، دارای تجارت شراب و انجیر و گورستانی باستانی است.
(1) - Pisticci.

پیستیر.

(اِخ) نام شهری به تراکیه بنا بگفتهء هرودت. (ایران باستان ج 1 ص748).

پی سر.

[پَ / پِ سَ] (اِ مرکب) (از: پی، پشت + سر بمعنی رأس پشت گردن) قفا. قذال. || پشت گردنی. لت. سیلی که بپشت گردن زنند. زدن به پشت گردن و این در لهجهء آذری متداول است.

پی سر زدن.

[پَ / پِ سَ زَ دَ] (مص مرکب) پشت گردنی زدن. قفا زدن. سیلی زدن بپشت گردن کسی. لت زدن.

پیسرک.

[سُ رَ] (اِ) ابابیل که پرنده ای است سیاه بقدر گنجشک و در سقف عمارات آشیانه کند. و شاید لفظ مذکور محرف پرستوک باشد. (فرهنگ نظام).

پی سر کردن.

[پَ / پِ سَ کَ دَ] (مص مرکب) دست بسر کردن. از سر باز کردن.

پیس شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) دورنگ شدن. ابلق گشتن. خلنگ گردیدن. || به بیماری برص مبتلی گشتن.

پی سفید.

[پَ / پِ سَ / سِ] (ص مرکب)(1)عقب. (مهذب الاسماء) (السامی). پی سپید. شوم. نامبارک. سفیدپی. سبزپا. سبزقدم. (مجموعهء مترادفات ص 230). || بدبخت و بی طالع. کسی که پی هر کاری که رود سرانجام نیابد. (آنندراج) :
شد کار سخت بر ما هرچند پی سفیدیم
ماندیم در کشاکش، از شق کمانی خویش.
مخلص کاشی.
دل از سفید گشتن مو ناامید شد
عالم سیه بچشم ازین پی سفید شد.صائب.
امشب شب امید بجانان رسیدنست
ای صبح پی سفید چه وقت دمیدن است.
معصوم کاشی.
پیک بشارتی شده اشک سفیدپی
سهم سعادت آمده آه سیه زبان.میرالهی همدانی.
در راه منع باده افتادنش مفیدست
زاهد که از برودت چون برف پی سفیدست.
سالک قزوینی.
ای خواجهء پی سفید انگشت نما
سوداگر هیچ و پوچ با روی و ریا.(؟).
.
(فرانسوی)
(1) - Lymphe

پیسک.

[سِ] (اِخ)(1) قصبهء مرکز قضا در چکسلواکی کنار نهر ووتاوه واقع در 100هزارگزی جنوب غربی پراگ. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pisek.

پیس کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) خلنگ کردن. دورنگ و ابلق ساختن. || ابراص. (تاج المصادر بیهقی).

پیسکو.

[کُ] (اِخ)(1) قصبه ای است در ایالت ایکا از پرو، مرکز سنجاق شینشا در خلیج پیسکو، واقع در مصب نهر شونشانگه و در ابتدای خط آهن ایکا. دارای لنگرگاه. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pisco.

پیسکوبامبه.

[کُ بَ] (اِخ)(1) قصبه ای است در جهت شمالی پرو، از امریکای جنوبی، در ایالت آنکاس، واقع در 12هزارگزی مشرق پومابامبه در ارتفاع 3405گزی. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piscobamba.

پیسکوبامبه.

[کُ بَ] (اِخ)(1) نام وادئی است در ایالت لویه از جمهوری اکوادر، به امریکای جنوبی. بنابر مشهور این وادی مدفن خزائنی است که طایفهء اینکه برای نجات دادن کویبماره تهیه کرده و بجنرال اسپانیولی، پیزار، میخواستند تقدیم کنند ولی خبر قتل وی را شنیدند و آن را در اعماق زمین پنهان ساختند بعدها زرپرستان هرچه بیشتر آن دفینه را جستجو کردند کمتر یافتند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piscobamba.

پیسگی.

[سَ / سِ] (حامص) حالت پیسه. پیسی. برص. لغثه. بلقه. بلق: مجوف؛ ستوری که پیسگی تا شکم وی رسیده باشد. (منتهی الارب).

پیسله.

[پَ لِ] (اِخ)(1) پِیْزلی. شهری باسکاتلند در قلمرو کنت (رنفریو)، دارای 84800 تن سکنه. آنجا بافتن شال و پارچه های پشمی رائج و دارای معدن آهن است.
(1) - Paisley.

پی سنج.

[پَ / پِ سَ] (نف مرکب)عصب سنج. || (اِ مرکب) چکش گونه ای که طبیبان دارند و بر فرود زانوی بیمار زنند و اندازهء عصبانیت بیمار بدان دریابند.

پیسوئرگوآ.

[ءِ] (اِخ)(1) نام نهری به اسپانیا، که از شمال خط پالنیا سرچشمه گیرد و بسوی جنوب غربی جریان یابد و ایالات پالنیا، بورگوس، و والادولید را سیراب میسازد و پس از طی یک مسافت 250 هزارگزی برودخانهء دوئرو پیوندد. رودهای اسگوا، آرلانزون و کاریون از توابع عمدهء این نهرند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pisuergua.

پیسوتنس.

[نِ] (اِخ)(1) نام والی لیدیه بعهد اردشیر اول هخامنشی. وی در زمان داریوش دوم هخامنشی بخیال استقلال افتاد و لیکون نام آتنی را با سپاهیان یونانی بخدمت خود اجیر کرد. داریوش تیسافرن را با دو تن دیگر برای دفع پیسوتنس فرستاد و این سردار پس از ورود به آسیای صغیر لیکون را بطرف خود جلب کرد و بسپاهیان اجیر یونانی پول داد و آنان را از دور پیسوتنس پراکند در این حال والی یاغی مجبور شد با تیسافرن وارد مذاکره شود و بشرط در امان بودن جان تسلیم وی شود. تیسافرن پذیرفت و او را نزد داریوش فرستاد و داریوش امر کرد وی را در خاکستر خفه کردند (414 - 424 ق. م.). (ایران باستان ج2 ص939، 940، 959، 960 و 965).
(1) - Pissuthnes.

پی سودن.

[پَ / پِ دَ] (مص مرکب)لگدکوب کردن. پایمال کردن. || میل نمودن اراده کردن بطرفی. (آنندراج). مشتاق بودن. رغبت کردن. آهنگ کردن بسوئی. قصد کردن بطرفی.

پی سوده.

[پَ / پِ دَ / دِ] (ن مف مرکب)لگدکوب شده. پایمال :
بس مور کو ببردن نان ریزه ای ز راه
پی سودهء کسان شود و جان زیان کند.
خاقانی.

پی سوری.

(اِخ)(1) نام طایفه ای از مردم داهی از سکاها بگفتهء استرابون. (ایران باستان ج 3 ص 2256).
(1) - Pissuri.

پی سوز.

(نف مرکب) سوزندهء پی (پیه). || (اِ مرکب) پیه سوز. چراغی که در آن چربی (پیه) و فتیله بکار برند. قسمی چراغ. جنسی از شمع که در آن پیه سوزند :
عدوی تو پیوسته دلسوز باد
چو پی سوز اندر دلش سوز باد.
(از شرفنامه).
رجوع به پیه سوز شود.

پی سوم.

[یِ سِوْ وُ](اِخ)(1) پاپ مسیحی در 1503 م. میلادی. مولد زین(2). وی 27 روز در مقام پاپی بیش نبوده است.
(1) - Pie lll.
(2) - Sienne.

پیسونل.

[پِ سُ نِ] (اِخ)(1) نام منشی اول سفارت فرانسه در استانبول بسال 1740 م. وی بعدها کنسول ازمیر شد و به این مناسبت آناطولی را گشت و برخی از آثار عتیقه را کشف نمود و سیاحت نامه ای محتوی بر حقایقی بسیار دربارهء این سرزمین نگاشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Peyssonel.

پیسونل.

[پِ سُ نِ] (اِخ)(1) پسر پیسونل کنسول فرانسه در ازمیر. وی جانشین پدر گردید و دربارهء اقوام و طوایف ساکن سواحل دانوب و دریای سیاه کتابی محتوی بر تحقیقاتی عمیق نگاشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Peyssonel.

پیسه.

[سَ / سِ] (ص)(1) سیاه و سپید بهم آمیخته که بتازی ابلق خوانند. و نیز گویند هر رنگ که با سپید آمیخته باشد. (برهان). پیستک. (پهلوی). دورنگ. ابلق. (برهان). دورنگ و پلنگ و یوز را نیز به این مناسبت دورنگی [ پیسه ] گفته اند. (از انجمن آرا). ارقط. مولع. بلقاء. ملمع. ابقع. بقعاء. مجزع. (منتهی الارب).! خلنگ :
وآن بادریسه هفتهء دیگر غضاره شد
و اکنون غضاره همچو یکی غنج پیسه گشت.
لبیبی.
همه جانور در جهان گونه گون
درون پیسه باشند و مردم برون.اسدی.
زلف مشک افشان او بر ماه چون زنجیر بود
ریش سک سک کرد و زلفش پیسه چون زنار شد.
سوزنی.
نواری پیسه در گرد میان بسته ست و می لافد
که از انطاکیه قیصر فرستاده ست زنارم.
سوزنی.
عدل تو سایه ای ست که خورشید را ز عجز
امکان پیسه کردن آن نیست در شمار.
انوری.
فطرة الله چیست رنگ خم هو
پیسه ها یکرنگ گردند اندرو.مولوی.
هرپیسه گمان مبر نهالی است
شاید که پلنگ خفته باشد.سعدی.
تمیمه؛ مهرهء پیسه که در رشته کرده در گردن اندازند برای دفع چشم بد. تدعر؛ زشتگون و پیسه گردیدن روی کسی. المز؛ ستور پیسه. نوی مجزع؛ دانهء خرما که بسبب سوده شدن بعض جا پیسه گردد. جزع؛ شبه پیسهء یمانی که چشم را در سپیدی و سیاهی بوی تشبیه دهند. (منتهی الارب).
- ابر پیسه؛ ابر سیاه و سفید، دورنگ.
- پیسه چرم؛ چرم دورنگ. پوست ابلق ستور :
دم گرگ چون پیسه چرم ستوری
مجره همیدون چو سیمین سطبلی.منوچهری.
- پیسه رسن؛ رسن پیسه. طناب دورنگ :
دهر گردنده بدین پیسه رسن پورا!
خیمه خواهدت همی کرد خبرداری؟
ناصرخسرو.
روز و شب را دهر حبلی ساخته ست
کشت خواهدمان بدین پیسه رسن.
ناصرخسرو.
چهارم قوت وهم است... چون آن قوتی که بزغاله فرق کند میان مادر خویش و گرگ، کودک فرق کند میان رسن پیسه و مار. (چهارمقاله).
باد سحری چو بردمم ز دهن
مار پیسه کنم ز پیسه رسن.نظامی.
- دلهء پیسه؛ دلهء سیاه و سفید :
روز و شب از قاقم و قندز جداست
این دلهء پیسه پلنگ اژدهاست.نظامی.
- سیه پیسه؛ که یک رنگ آن سیاه است :
این باز سیه پیسه نگر بی پر و چنگال
کو هیچ نه آرام همی یابد و نه هال.
ناصرخسرو.
- غنچ پیسه؛ جوال دو رنگ :
وآن باد ریسه هفتهء دیگر غضاره شد
واکنون غضاره همچو یکی غنج پیسه گشت.
لبیبی.
- کلاپیسه؛ مخفف کلاغ پیسه. و آن گردان شدن چشم باشد از جای خود چنانکه سیاهی آن پنهان شود بسبب لذت بسیار و یا بسبب ضعف و سستی یا بسبب خشم و قهر :
گفت چون چشمش کلاپیسه شود
فهم کن کان وقت انزالش بود.مولوی.
- کلاغ پیسه؛ کلاغ سیاه و سفید رنگ.
- گاوپیسه؛ گاو ابلق. گاوی با نشانهای سفید :
سپهدار توران ازآن بدتر است
کنون گاو پیسه بچرم اندر است.فردوسی.
دگر گفت آن گاو پیسه کدام
که هستش جهان سربسر چارگام.اسدی.
روز و شب دیده دو گاوپیسه در قربانگهش
صبح را تیغ و شفق را خون قربان دیده اند.
خاقانی.
کعبه روغنخانه دان و روز و شب گاو خراس
گاوپیسه گرد روغنخانه گردان آمده.خاقانی.
- مارپیسه؛ مار دورنگ. ارقم.
|| (اِ) پیس. مرضی که تن از نشانهای سیاه و سپید دورنگ گردد. ابرص. || (ص) مبروص. (غیاث). || (اِ) زر نقد و بدین معنی مشترک است در هندی و فارسی. (غیاث) :
کله پز را پیسه دادم کله ده، او پاچه داد
هر که با کم مایه سودا میکند پا میخورد.
وحید.
- پیسه بودن کسی؛ با او نفاق و دوروئی و دورنگی ورزیدن :
چنین داد پاسخ بدو [ هومان ] پهلوان [ رستم ]
که ای نامور گرد روشن روان
بزرگان که از تخمهء ویسه اند
دورویند و با هر کسی پیسه اند.فردوسی.
.
(فرانسوی)
(1) - Panache

پیسه شدن.

[سَ / سِ شُ دَ] (مص مرکب)اَبلق و دورنگ شدن. ابلق گردیدن. پیس شدن.

پیسه کردن.

[سَ / سِ کَ دَ] (مص مرکب)ابلق کردن. دورنگ ساختن. بدو رنگ کردن. پیس کردن :
رایت دولت چنان فراخت که ابری
پیسه ندانست کرد سایهء آنرا.ابوالفرج رومی.
عدل تو سایه ای ست که خورشید را ز عجز
امکان پیسه کردن آن نیست در شمار.انوری.

پیسه گاه.

[سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گسگرات بخش صومعه سرای شهرستان فومن. واقع در 23هزارگزی شمال باختری صومعه سرا. کنار شوسهء صومعه سرا به سیدشرفشاه. جلگه، معتدل، مرطوب. دارای 263 تن سکنه. گیلکی زبان. آب آن از رودخانهء شاندرمن. محصول آن برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت و مکاری. راه آن مالرو است و به وسیلهء قایق به قراء کناره و بندر انزلی توان رفت. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیسه موی.

[سَ / سِ] (ص مرکب)دوموی. دارای موی سپید و سیاه. جوگندمی. اشمط. شمطاء. (زمخشری).

پیسی.

[ ] (ص نسبی) منسوب به پیس. || (حامص) پیس بودن. || (اِ) بیماریی که بر اثر آن لکه های سپید در بدن پدید آید و آن را خلنگ و ابلق و خالدار کند. برص. بهق. وضح. (منتهی الارب) :
ریشش رداء ثعلب ریزیده جای جای
چون یوز گشته از ره پیسی، نه از شکار.
سوزنی.
بر جای موی ریخته پیسی شده پدید
وز آب غازه کرده چو گلبرگ کامکار.
سوزنی.
سوء؛ پیسی اندام از فساد مزاج. (منتهی الارب). || در بیت ذیل از ناصرخسرو، کلمهء پیسی مرادف خیانت آمده است :
یکی سخنت بپرسم به رمز بی تلبیس
که آن برون برد از دل خیانت و پیسی.
(مرحوم دهخدا در حواشی دیوان ناصرخسرو ص686 نوشته اند ظ: خباثت و لبسی).

پیسی.

(حامص) منسوب به پیس ترکی به معنی بد. معاملهء سوء. رفتار سخت بد :
ای آنکه صفات تو بود تابع ذات
بر پیسی تو گواه...(1) است صفات.باقر کاشی.
- پیسی بسر کسی آوردن؛ یا پیسی بسر کسی درآوردن؛ نهایت او را رنج و عذاب دادن و بیشتر بگفتارهای زشت. با او رفتاری سخت خشن کردن. آزار رساندن وی را: پیسیی سر او آورده که مگو و مپرس؛ رفتاری سخت زشت و ناهنجار با او کرده چنانکه بگفتن نیاید. پیسیی بر سرش آوردم که اگر بالای ماست بگذاری سگ نمیخورد؛ یعنی بلایی عظیم بر سرش آوردم و سخت خفیف کردمش. (از آنندراج).
(1) - ظ. در اینجا کلمه ای ساقط شده است.

پیسیار.

(اِ) بیسیار. سرشک. قاروره. تفسره. آب. دلیل. پیشیار :
بر روی پزشک زن میندیش
چون گشت درست پیسیارت(1).
(1) - ن ل: پیشیارت. رجوع بکلمهء پیشیار و پیشاب شود.

پی سی اوود.

[او، وَ دَ] (اِخ) نام محلی که بنا بر سنگ نبشتهء بیستون و آنچنان که داریوش بزرگ گوید گئوماتای مغ از آنجا برخاسته است. (ایران باستان ج1 ص532).

پیسیدیان.

(اِخ)(1) نام مردم ساکن پیسیدیه، محلی در آسیای صغیر. (رجوع به مجلدات سه گانهء ایران باستان شود).
(1) - Pisidiens.

پیسیدیه.

[دیَ] (اِخ)(1) یکی از توابع آسیای صغیر واقع در شمال پمفیلیه و از شهرهای آن یکی انطاکیه است. و برای تمیز میان این انطاکیه و انطاکیهء سوریه این را انطاکیهء پیسیدیه گفتندی. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به ایران باستان شود. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: پیسیدیا، نام خطهء قدیم به آناطولی که از سوی شرق بخطهء ایسوریا و کیلیکیا، و از جانب جنوب بخطهء پامفیلیا و از طرف مغرب بخطهء لیکیا و از جهت شمال بخطهء فریجیا محاط و محدود میباشد. اراضی آن کوهستانی و اهالیش جسور و سلحشور بوده اند و نه ایرانیان و نه مقدونیان هیچکدام تسلط کامل بر اینان پیدا نکرده بودند اما بالاخره زیر دست رومیان شدند و در این دوره ابتدا جزو پامفیلیا بود و سپس به شکل یک ایالت جداگانه درآمد و آق شهر که به آنطیوخیا معروفیت داشته است مرکز وی شد. (منتهی الارب).
(1) - Pisidie.

پیش.

(اِ) ضمه و تلفظ آن «اُ» باشد. ضمّ (حرکت). رفع (اِعراب). یکی از سه حرکت حروف، دو حرکت دیگر زبر یا فتح و زیر یا کسر است. نیز رجوع به تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ج3 ص55 فصل تاریخ حرکات حروف شود.
- پیش دادن؛ مضموم خواندن. رجوع به پیش دادن شود.

پیش.

(اِ) برگ درخت خرما. (جهانگیری). برگ خرما (لغت بلوچ در چاه بهار و نیک شهر). شاخ درخت خرما. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). بگفتهء رشیدی لیف خرما، اما در اکثر نسخ پیشن و پیشند است. (انجمن آرا). عباب. || پیس. (برهان). خرمای ابوجهل. (برهان).

پیش.

(اِ) نام هر یک از چهار دندان که دو بر بالا و دو به زیر است در پیش دهان و آنرا به تازی ثنیه و جمع آنرا ثنایا گویند.

پیش.

(پسوند) مزید مؤخر امکنه: آسیاب پیش. بیه پیش و بیه پس (از کلمهء «بیا» فعل امر آمدن و «پیش»)، نام دو قسمت گیلان. رجوع به بیه پیش و بیه پس شود.

پیش.

(ص) عاقل و خردمند. (برهان).

پیش.

(اِ) قُبُل. مقابل پس، دُبُر. مقابل پشت. || بخش قدامی. مقابل قسمت خلفی از چیزی :
بدرد همی پیش پیراهنش
درخشان شود آتش اندر تنش.فردوسی.
عقوة، ساحة؛ پیش در. کاثبة؛ پیش شانه جای اسب. هجنع؛ موی پیش سر رفته. وصید؛ پیش آستانهء در. حوزمة؛ پیش بینی. کنثرة الحمار؛ پیش بینی خر. قادمة؛ پیش پالان. خطم؛ پیش بینی و دهن ستور. جؤشوش؛ پیش سینه. (منتهی الارب).

پیش.

(اِ) ساحل. کنار :
بیامد تهمتن به توران زمین
خرامید تا پیش دریای چین.فردوسی.
ز خرگاه تا پیش دریای چین
ترا بخشم و گنج ایران زمین.فردوسی.
ز کشمیر تا پیش دریای چین
برو شهریاران کنند آفرین.فردوسی.
به گستهم نوذر سپرد آن زمین
ز قچقار تا پیش دریای چین.فردوسی.
ز هیتال تا پیش رود ترک
به بهرام بخشید و بنوشت چک.فردوسی.
یکی باغ خرم بد از پیش جوی
در او دختر شاه فرهنگ جوی.فردوسی.
ازین مرز آباد ما بگذریم
سپه را همی پیش دریا بریم.فردوسی.
دگر گفت کای نامور رای هند
ز دریای قنوج تا پیش سند.فردوسی.
ز کشمیر تا پیش دریای شهد
درفش و سپاهست و پیلان و مهد.فردوسی.
همی تاخت تا پیش دریا رسید
به تاریکی آن اژدها را بدید.فردوسی.
|| کنار. پایِ. بُنِ. پیشِ کوه؛ پای کوه:
نیاسود تیره شب و پاک روز
همی راند تا پیش کوه اسپروز.فردوسی.
- پیش دشت؛ کنار :
چو یک پاس از تیره شب درگذشت
خروش چلب آمد از پیش دشت.فردوسی.
|| یکی از نهایتهای طول را پیش نام است و دیگری پس. (التفهیم بیرونی). || زیر. پایین. فرود :
بماندند سر پیش [ بزرگان ] بر پای بر
چو دیوانه گشتند بر جای بر.فردوسی.
خجل گشتشان دل ز کردار خویش
فکندند یکسر سر از شرم پیش.فردوسی.
چون خواجه از من بشنود سر اندر پیش افکند و زمانی اندیشید. (تاریخ بیهقی).
سران سپه سر کشیدند پیش
که ریزیم در پای تو خون خویش.نظامی.
کمربندد قلم کردار سر در پیش و لب برهم
به هرحرفی که پیش آید به تارک چون قلم گردد.
سعدی.
بنفشه وار نشستن چه سود سر در پیش
دریغ بیهده خوردن بدان دو نرگس مست.
سعدی.
دل منه بر جهان که دور بقا
می رود همچو سیل سر در پیش.سعدی.
مباش غره و غافل چو میش سر در پیش
که در طبیعت این گرگ گله بانی نیست.
سعدی.
رجوع به پیش افکندن (سر) و پیش کشیدن (سر) شود. || بر. بالا. از حد طبیعی تجاوز کرده و به مجاور درآمده :
پستانکتان شیر بچه دار گرفته
آورده شکم پیش و ز گونه شده رخسار.
منوچهری.
چو آبستنان اشکم آورده پیش
چو خرما بنان پهن فرق سری.منوچهری.
و رجوع به پیش آوردن شود.

پیش.

(ق) جلو. نزدیک. قریب. نزدیکتر. به فاصلهء کمتر از کسی یا چیزی :
سر دست بگرفت و پیشش کشید
از آنجایگه پیش خویشش کشید.فردوسی.
گرفتند بازوش با بند تنگ
کشیدند از جای پیش نهنگ.فردوسی.
امیر فرمود، غلامان را تا پیشتر رفتند. (تاریخ بیهقی) . پیش تخت رفت و عقدی گوهر بدست امیرداد. (تاریخ بیهقی). بونصر پیش دست امیر بود و دیگر حشم در پیشتر. (تاریخ بیهقی). رقعه بنمودم... چون بخواند مرا پیش تخت روان خواندند. (تاریخ بیهقی) . گفت پیش میا می افتی، آنقدر رفت که از آنطرف (از آنسو) افتاد. || (به اضافت و بی اضافت) نزد. نزدیک. مقابل غیاب و غیبت. پهلویِ. عند. بَرِ. برابر. در بر. حضور. در حضور. در خدمت :
گفت فردا بکشم او را(1) پیش تو
خود بیاهنجم ستیم از ریش تو.رودکی.
مرد مزدور اندر آغازید کار
پیش او دستان همی زد بی کیار.رودکی.
لعل می را ز سرخ خم برکش
در کدو نیمه کن به پیش من آر.رودکی.
پیشم آمد بامدادان آن نگارین از کروخ
با دو رخ از باده لعل و با دو چشم از سحر شوخ.
رودکی.
بتا روزگاری برآید براین
کنم پیش هر کس ترا آفرین.ابوشکور.
فغفور بودم و فغ پیش من
فغ رفت و من بماندم فغواره.ابوشکور.
یکی زردشت وارم آرزو خاست(2)
که پیشت زند را برخوانم از بر.دقیقی.
همان پرگناهان که پیش تواند
نه تیماردار و نه خویش تواند.فردوسی.
ز بازار پیش سپاه آمدند
دلاور به درگاه شاه آمدند.فردوسی.
فرستاده گویازبان بر گشاد
همه دیده ها پیش او کرد یاد.فردوسی.
بدین داوری پیش داور شویم
به جائی که هر دو برابر شویم.فردوسی.
که از بیم اسپهبد نامور
چگونه گشائیم پیش تو در.فردوسی.
چه نیکوتر از نرّه شیر ژیان
به پیش پدر بر، کمر بر میان.فردوسی.
برفتند یکسر گروها گروه
به پیش سپهدار بر برز کوه.فردوسی.
سیاوش بیامد به پیش پدر
یکی خود زرین نهاده بسر.فردوسی.
نه نیکو بود دست آورده پیش
تهی بازگردانی از پیش خویش.فردوسی.
چنین گفت پس شاه با اردشیر
به پیش بزرگان و پیش دبیر.فردوسی.
زمانی به نخجیر تازیم اسب
زمانی نوان پیش آذر گشسب.فردوسی.
به پیش تو با جان بکوشم به جنگ
چو یابم رهائی ز زندان تنگ.فردوسی.
مگر هفتصد مرد آتش پرست
همه پیش آذر برآورده دست.فردوسی.
به پیش آیدم زود نیزه به دست
که در پیششان نرّه شیر آمده ست.فردوسی.
ترا زین سخن شاد باید شدن
به پیش جهاندار باید شدن.فردوسی.
بفرمود تا پیش آزادگان
ببستند گردان لشکر میان.فردوسی.
چو ایرانیان را دل آمد بجای
ببودند در پیش یزدان بپای.فردوسی.
ز دادار نیکو دهش یاد کن
به پیش کس اندر مگو این سخن.فردوسی.
که رو پیش طلحند و او را بگوی
که بیداد جنگ برادر مجوی.فردوسی.
به پیش پدر شد پر از خون جگر
پراندیشه دل، پر ز گفتار سر.فردوسی.
بیامد به پیش سیاوش زمین
ببوسید و بر شاه کرد آفرین.فردوسی.
بفرمود تا پیش او آورند
سلیح و ستام و کمر بشمرند.فردوسی.
کزآن پس که من پیش خسرو شدم
به مشکوی زرین او نو شدم.فردوسی.
ز درگاه یکسر به پیش قباد
از آن کار بیداد کردند یاد.فردوسی.
پس اندر نوشتند چینی حریر
ببردند با مهر پیش وزیر.فردوسی.
نشست از بر تخت زر شهریار
بشد پیش او فرخ اسفندیار.فردوسی.
ز پیش پشنگ آمد افراسیاب
دلی پر ز کینه، سری پر شتاب.فردوسی.
چو از دشت بنشست آوای کوس
بفرمود تا پیش او رفت طوس.فردوسی.
سپهبد بدو گفت لختی شتاب
بیاوردش از پیش افراسیاب.فردوسی.
همه مهتران پیش موبد شدند
ز هر گونه ای داستانها زدند.فردوسی.
ز پیش جهاندار بیرون شدند
جهاندیدگان دل پر از خون شدند.فردوسی.
بدو گفت قارن که ای شهریار
که آید به پیش تو در کارزار.فردوسی.
چرا تازیان آمدی پیش من
در آن جنگ دیدی کم و بیش من.فردوسی.
قلون گفت شاها پیامست و بس
نخواهم که گویم سخن پیش کس.فردوسی.
بزرگان ایرانیان را بخواند
شنیده همه پیش ایشان براند.فردوسی.
همه گنج بی رنج در پیش تست
همه شادمان بی کم و بیش تست.فردوسی.
ستمگر چرا گشتی ای ماهروی
همه رازها پیش مادر بگوی.فردوسی.
به پیشم بدینسان سخنها مگوی
نبینم کسی کایدم روبروی.فردوسی.
همه گنج من سر به سر پیش تست
تو جاوید شادان دل و تندرست.فردوسی.
بگفت این و برخاست پس پیلتن
دژم گشته در پیش آن انجمن.فردوسی.
بفرمود تا شد برادرش پیش
سخن گفت با او ز اندازه بیش.فردوسی.
پس آن نامهء رای پیروز بخت
بیاورد و بنهاد در پیش تخت.فردوسی.
به سودابه فرمود تا رفت پیش
ستاره شمر گفت گفتار خویش.فردوسی.
ز پیشش بشد پهلوان شادمان
همه نیک بودش به دل در گمان.فردوسی.
که از بهر من بر نخیزی ز گاه
به پیشم پذیره نیایی به راه.فردوسی.
نبشت و نهاد از برش مهر خویش
چو شد خشک همسایه را خواند پیش.
فردوسی.
ده و دو هزار آنکه خویش منند
همیشه کمر بسته پیش منند.فردوسی.
ببستند بر پیش خسرو میان
که ما جنگجوئیم از ایرانیان.فردوسی.
نشسته شبی شاه در طیسفون
خردمند موبد به پیش اندرون.فردوسی.
که در پیش قیصر بیارم نشست
چنین نامه ای شاه ایران به دست.فردوسی.
وزآن پس بباشم به پیشش به پای
ز خشم و ز کین آرمش باز جای.فردوسی.
به هر سو همی رفت با رهنمای
منادی گری پیش او در بپای.فردوسی.
پیشت بشمند و بی روان گردند
شیران عرین چو شیر شادروان.منجیک.
خربزه پیش او نهاد اشن
وز بر او بگشت حالی شاد.غضائری.
به پیشش بغلتید وامق به خاک
ز خون دلش خاک همرنگ لاک.عنصری.
خیز تا گل چنیم و لاله چنیم
پیش خسرو بریم و توده کنیم.فرخی.
دی چو دیوانه برآشفت و به زه کرد کمان
پیش او باز شدن جز به مدارا نتوان.فرخی.
چه هنر دارم من یا چه شرف دارم من
که چو معشوق نشانده ست مرا پیش مقیم.
فرخی.
پیش من یک بار او شعر یکی دوست بخواند(3)
زآن زمان باز هنوز این دل من پرهسر است.
لبیبی.
چون ملک با ملکان مجلس می کرده بود
پیش او بیست هزاران بت نو برده بود.
منوچهری.
هر کجا یابی ازین تازه بنفشهء خودروی
همه را دسته کن و بسته کن و پیش من آر.
منوچهری.
هرهء نرم پیش من بنهاد
هم به سان یکی تله مسکه.حکاک.
آغاز کرد تا پیش خواجه رود گفت به جان و سر سلطان که پهلوی من روی. (تاریخ بیهقی). و اکنون به عاجل العال فرزند حاجب را... نواختی تمام ارزانی داشتیم و حاجبی یافت و پیش ما عزیز باشد. (تاریخ بیهقی) . بوسهل گفت چندان بود که پیش ملک کس نبود، چون تو خداوند آمدی مر او مانند مرا چه زهره و یارای آن بود. (تاریخ بیهقی). تو پیش ما به کاری با ندیمان ما پیش باید آمد تا چون وقت باشد ترا نشانده آید. (تاریخ بیهقی). چون به در سرای افشین رسیدم جملهء حجاب و مرتبه داران پیش من دویدند. (تاریخ بیهقی).
سزاوار جان بداندیش تو
ببینی چه آرم کنون پیش تو.اسدی.
ز ما پیشتان نیست بنده کسی
و هست از شما بنده ما را بسی.اسدی.
تا به پیش یکی دگر فاسق
پیش بهتر رودت فسق و فجور.ناصرخسرو.
آنچه نخواهی که من به پیش تو آرم
پیش من از قول و فعل خویش میاور.
ناصرخسرو.
به پیکان سخن بر پیش دانا
زبانت تیری و لبهات سوفار.ناصرخسرو.
چاکران تو همه فرماندهان عالمند
ای همه فرماندهان پیش تو در فرمانبری.
سوزنی.
به پیلان گردنکش و گاومیش
سپه را همی توشه بردند پیش.نظامی.
گر از راز پوشیده آگاه نیست
جز از راستی پیش او راه نیست.نظامی.
پیش تو از نور موافق ترند
در پست از سایه منافق ترند.نظامی.
پیش همه نیکنامی اندوز.نظامی.
هر که دل پیش دلبری دارد
ریش در دست دیگری دارد.سعدی.
هر آن کس که عیبش نگویند پیش
هنر داند از جاهلی عیب خویش.سعدی.
باز آی و مرا بکش که پیشت مردن
خوشتر که پس از تو زندگانی کردن.سعدی.
گرم عیب گوید بداندیش من
بیا گو ببر نسخه از پیش من.سعدی.
واجب است آنکه پیش میر و وزیر
پشت را خم کنند و بالا راست.سعدی.
خار است و گل در بوستان هرچ او کند نیکوست آن
سهل است پیش دوستان از دوستان بردن ستم.
سعدی.
پیش یکی از مشایخ گله کردم که فلان به فساد در حق من گواهی داد. (گلستان). یکی از رفیقان شکایت روزگار مخالف پیش من آورد. (گلستان).
-امثال: چونکه صد آمد نود هم پیش ماست.
مولوی.
آدم حسابش را پیش خودش می کند.
حساب خودت را پیش خودت بکن.
- از پیش؛ از حضور. از نزد :
فرستادگان سپهدار چین
ز پیش جهاندار شاه زمین...فردوسی.
- پیش او رنگی ندارد؛ یعنی با او برابری نمی تواند کرد. (آنندراج).
- پیش خودت بماند؛ یعنی به کسی باز مگوی.
|| زی. سوی. جانب. عند :
گر از راز پوشیده آگاه نیست
جز از راستی پیش او راه نیست.نظامی.
|| به قیاس، در مقام مقایسه؛ پیش فلان. قیاس به فلان :
پیش تیغ تو روز صف دشمن
هست چون پیش داس نوکرپا.رودکی.
ای بر سر خوبان جهان بر سرجیک
پیش دهنت ذره نماید خرجیک.عنصری.
در همه گیتی نگاه کردم و باز آمدم
صورت کس خوب نیست پیش تصاویر او.
سعدی.
|| پیشِ؛ به عقیدهء. در نظر. نزد :
سراسر جهان پیش او خوار بود.فردوسی.
گر خوار شدم پیش بت خویش روا باد
اندی که بر مهتر خود خوار نیم خوار.
عماره.
این عن فلان و قال چنان دان که پیش من
آرایش کراسه و تمثال دفترست.طیان.
پیشت هنری و دانا گرامی و درم خوار. (از آفرین موبد موبدان شاهان ساسانی را) (از نوروزنامه منسوب به خیام).
که پیش اهل دل آب حیات در ظلمات
دعای زنده دلان است در شب تاری.سعدی.
شکم بنده بسیار بینی خجل
شکم پیش من تنگ بهتر که دل.سعدی.
چون که آب خوش ندید آن مرغ کور
پیش او کوثر نماید آب شور.مولوی.
بی تفکر پیش هر داننده هست
آنکه با گردنده گرداننده هست.مولوی.
دمی پیش دانا به از عالمیست.؟
|| مجازاً، مذاق :
گفت جوع از صبر چون دو تا شود
نان جو در پیش من حلوا شود.مولوی.
|| غالب. (انجمن آرا).
- پیش از کسی یا چیزی بودن، یا از کسی -پیش بودن؛ بر او مقدم بودن. بر او برتری داشتن.
|| مقدم. برتر :
ای نهان گشته در بزرگی خویش
وز بزرگان به کبریا در، پیش.انوری.
|| مقابل. در مقابل. در جلو. مواجه. برابر. در برابر. روبروی. پیش روی. مقابل و پشت سر. برابر چشم :
چون جامهء اشن به تن اندر کند کسی
خواهد ز کردگار به حاجت مراد خویش
گر هست باشگونه مرا جام ای بزرگ
بنهاده ام دعای ترا بنده وار پیش.رودکی.
صف دشمن ترا ناستد پیش
گر همه آهنین ترا باشد.شهید.
می سوری بخواه کآمد رش
مطربان پیش دار و باده بکش.خسروی.
زیبا نهاده مجلس و خالی گزیده جای
ساز و شراب پیش نهاده رده رده.
شاکر بخاری.
چو خوان نهاد نهاری فرو نهد پیشت
چو طبع خویش به خامی چویشمه بی چربو.
منجیک.
دگر گور بنهاد در پیش خویش
که هر باره گوری نهادی به پیش.فردوسی.
بدان مرد داننده اندرز کرد
همی خواسته پیش او ارز کرد.فردوسی.
سخن نیز نشنید و نامه نخواند
مرا پیش تختش به پایان نشاند.فردوسی.
همی گشت در پیش گردان چین
به سان یکی کوه بر پشت زین.فردوسی.
نباید نهادن دل اندر فریب
که پیش فراز اندر آید نشیب.فردوسی.
چنان شد که گفتی طراز نخ است
و یا پیش آتش نهاده یخ است.فردوسی.
کمر بست و بنهاد بر سر کلاه
ز کینه جهان پیش چشمش سیاه.فردوسی.
بد آمد بر ایشان ز گفتار بد
بد آید به پیش بد از کار بد.فردوسی.
سپاهش همه خواندند آفرین
همه پیش دادار سر بر زمین.فردوسی.
از ایران سواران پرخاشجوی
همه خسته بودند در پیش اوی.فردوسی.
بسر برش تاج و کمر بر میان
سپه پیش و در دست تیر و کمان.فردوسی.
چرا سرکشی می کنی پیش من
مگر می ندانی کم و بیش من.فردوسی.
به زاری چنین کشته در پیش من
به کینه به کام بداندیش من.فردوسی.
مگر هفتصد مرد آتش پرست
همه پیش آذر برآورده دست.فردوسی.
زمانی شود بر سوی میمنه
گهی بر چپ و گاه پیش بنه.فردوسی.
پذیره بیامد به پیشش به جنگ
خروشان و جوشان به سان پلنگ.فردوسی.
مرا خود به گیتی نکوهش بود
همان پیش یزدان پژوهش بود. فردوسی.
همی بود بر پیش یزدان بپای
همی گفت کای داور رهنمای.فردوسی.
چو رستم شنید این سخن خیره گشت
جهان پیش چشم اندرش تیره گشت.
فردوسی.
فرسته چو از پیش ایوان رسید
زمین بوسه داد آفرین گسترید.فردوسی.
چو در پیش او انجمن شد سپاه
ز نام آوران و ز گردان شاه.فردوسی.
گنهکار بهرام خود با سپاه
بیاراست بر پیش ما رزمگاه.فردوسی.
نهادند دینار و گوهرش پیش
بپرسید رودابه از کم و بیش.فردوسی.
ازو دیو سیر آید اندر نبرد
چه یک مرد پیشش، چه یک دشت مرد.
فردوسی.
بدو گفت هفتاد فرسنگ بیش
شما را بیابان و کوهست پیش.فردوسی.
چو گفتار فرزند بشنید شاه
جهان گشت در پیش چشمش سیاه.
فردوسی.
بفروز و بسوز پیش خویش امشب
چندان که توان ز عود و از چندن.عسجدی.
مکن ای دوست به ما بد نتوان کرد چنین
به حدیثی مرو از پیش و به کنجی منشین.
فرخی.
هیچ سائل نکند از تو سؤالی که نه زود
سوی او سیمی تازان نشود پیش سؤال.
فرخی.
به کوه درشد و اندر نهالگه بنشست
فیلک پیش و به زه کرده نیم لنگ و کمان.
فرخی.
برجاس او به سربر گه باز و گه فراز
چون خادمی که سجده برد پیش شاه ری.
منوچهری.
آمدن امیر مؤید به سیستان و شارستان حصار گرفتن بهاءالدوله پیش وی. (تاریخ سیستان). خالد... نام بدر از خطبه برافکند و خویشتن را خطبه کرد و سپاه بدر پیش وی آمد و حربی سخت بکردند. (تاریخ سیستان). زنبیل سپه آورد اندر پیش وی و با عبیدالله سپاهی بزرگ بود، حربی سخت بکردند. (تاریخ سیستان). پیش امیرمسعود زمین بوسه داد. (تاریخ بیهقی). پیش شیر تنها رفتی و نگذاشتی که کس از غلامان... وی را یاری دادی. (تاریخ بیهقی). و هرچند می براندیم ولایتهای با نام بود در پیش ما. (تاریخ بیهقی).
پیش جان تو سپر کرده ست ایزد تنْت را
تو چرا جان را همی داری به پیش تن سپر.
ناصرخسرو.
شیران ز بیم خنجر او حیران
دریا به پیش خاطر او فرغر.ناصرخسرو.
به پیش تیغ دنیا مرد دینی
جز از حکمت نپوشد جوشن و خود.
ناصرخسرو.
همی بینم که روز و شب همی گردی به ناکامی
به پیش حادثات من چو گویی پیش چوگانها.
ناصرخسرو.
چو تو سالار دین و علم گشتی
شود دنیادهی پیش تو ناچار.ناصرخسرو.
بفرمود تا تخت او را بر بالای آن کوشک نهادند و پیش کوشک میدانی چهار فرسنگ خالی کردند. (قصص الانبیاء). پیش خویش زنبورخانه ای دید. (کلیله و دمنه). همهء نقود خانه پیش چشم من ظاهر آمدی. (کلیله و دمنه). و هر گاه متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند هر آینه مفاتیح آن را به نظر بصیرت بیند و عواقب عزیمت پیش چشم دارد. (کلیله و دمنه).
به پیش کس از بهر یک خندهء خوش
قد خویش چون ماه نو خم ندارم.خاقانی.
شناسا کن به حکمتهای خویشم
برافکن برقع فکرت ز پیشم.نظامی.
چون که شد از پیش دیده روی یار
نایبی باید ازومان یادگار.مولوی.
مرا همچو تو خواب خوش در سرست
ولیکن بیابان به پیش اندرست.سعدی.
ور نبود دلبر همخوابه پیش
دست توان کرد در آغوش خویش.سعدی.
نبیند مدعی جز خویشتن را
که دارد پردهء پندار در پیش.سعدی.
مرهمی بر ریشش نهی و معلومی در پیشش.
سعدی.
پیش آفتاب ذره کجا در حساب آید.
سعدی.
به پیش آینهء دل هر آنچه می دارم
بجز خیال جمالت نمی نماید باز.حافظ.
آن شاه تندحمله که خورشید شیرگیر
پیشش به روز معرکه کمتر غزاله بود.حافظ.
|| در برابر. در مقابل (از لحاط زمان). در آینده :
یکی کار پیش است با درد و رنج
به آغاز رنج و به فرجام گنج.فردوسی.
که امروز روزی بزرگ است پیش
پدید آید اندازهء گرگ و میش.فردوسی.
شما را همه رنج پیش است و ناز
زمانی نشیب و زمانی فراز.فردوسی.
چنین است و کاری بزرگ است پیش
همی سیر گردد دل از جان خویش.
فردوسی.
دیگران رفتند و ما هم می رویم
کیست کو را منزلی در پیش نیست.
احمد ژنده پیل.
دست از این حرکت کوتاه کن که واقعه ها در پیش است و دشمن از پس. (سعدی). || جلو. مقدمه. قدام. اَمام. (منتهی الارب). مقدم. (لغت ابوالفضل بیهقی). مقابل پس و دنبال و خلف و وراء(4). (منتهی الارب) (دهار) :
به دم لشکرش ناهید و هرمز
به پیش لشکرش بهرام و کیوان.دقیقی.
همی تاختند از پس اردشیر
به پیش اندرون اردوان با وزیر.فردوسی.
به پیش اندرون بود همدان گشسب
که در نی زدی آتش از نعل اسب.فردوسی.
برآمد خروشیدن نای و کوس
به پیش اندر آمد سپهدار طوس.فردوسی.
نیابند مر یکدگر را به تگ
دوان همچو نخجیر از پیش سگ.فردوسی.
همی رفت با ناله و درد شاه
سپهبد به پیش اندرون با سپاه.فردوسی.
که ما ده تنیم این سپاهی بزرگ
به پیش اندرون پهلوانی سترگ.فردوسی.
به پیش سپاه اندرآمد دلیر
بغرید برسان غرنده شیر.فردوسی.
خرد باد جان ترا رهنمون
که راهی دراز است پیش اندرون.فردوسی.
نشستند بر زین به فرمان شاه
سپهدار گودرز پیش سپاه.فردوسی.
چو ارجاسب آن دید آمد به پیش
ابا نامداران و مردان خویش.فردوسی.
به برگشتنت پیش در چاه باد
پست باد و بارانت همراه باد.فردوسی.
سر نامدارن جنگیش کرد
که پیش صف آید [یلان سینه] به روز نبرد.
فردوسی.
سپهبد نشست از بر اسب گیو
همی رفت پیش اندرون گیو نیو.فردوسی.
چو بشنید ازو تیز بنهاد روی
پیاده دوان پیش او راه جوی.فردوسی.
سواران جنگ از پس و پیل پیش
همه برگرفته دل از جان خویش.فردوسی.
همی گشت، بر لب برآورده کف
همی تاخت، از قلب تا پیش صف.فردوسی.
نشست از بر اسب سالار نیو
پیاده همی رفت از پیش گیو.فردوسی.
شتر بود پیش اندرون پنجصد
همه کرده آن رسم را نامزد.فردوسی.
چو بشنید کآمد پس او سپاه
تهمتن به پیش اندرون کینه خواه.فردوسی.
ز گرد اندرآمد درفش سیاه
سپهدار ترکان بپیش سپاه.فردوسی.
پسر با برادرش پیش اندرون
ابا هر یکی موبدی رهنمون.فردوسی.
به راه رایت او پیشتر بود هر روز
چو پیش رایت کاوس رایت رستم.فرخی.
برکرده پیش جوزا و زپس بنات نعش
این همچو بادبیزن و آن همچو بابزن.
عسجدی.
حاجیان... می رفتند پیش و اعیان بر اثر ایشان آمدن گرفتند. (تاریخ بیهقی).
طلایه به پیش اندر ایرانیان
بنه از پس و لشکر اندر میان.اسدی.
و هر وقتی خواهر را از پس ستاره بنشاندی و خود پیش ساره با جعفر بنشستی. (تاریخ برامکه). سنبک؛ پیش و مقدم هر چیزی. (منتهی الارب).
- به پیش؛ (اصطلاح نظامی) فرمانی دسته ای از سپاهیان را که به طرف مقابل خویش در حرکت آیند. دستور فرمانده سپاه یا دسته ای از سپاهیان که به سوی جلو گام بردارند.
|| (ص، اِ) قائد. پیشرو :
بدو گفت گودرز، پرمایه شاه
ترا پیش کرد او بدین بر سپاه.فردوسی.
رجوع به پیشرو و رجوع به پیش کردن شود. || (اِ) مقدمه را نیز گویند چنانکه گویند پیش را دانستی. ارادهء آن باشد که این مقدمه را دانستی. (آنندراج). || (ق) قبل. پیش از. پیش که. مقدم بر. پیش از آنکه. قبل از آنکه(5). زودتر از آنکه. جلوتر از آنکه :
توشهء خویش زود ازو بربای(6)
پیش کآیدْت مرگ پای آگیش.رودکی.
پیش کاین گیتی ما را بزند یا بخورد
ما ملک وار مر او را بزنیم و بخوریم.
منوچهری.
پیش از آنکه بر تخت ملک نشسته آید روزی سیرکرد و قصد هرات داشت. (تاریخ بیهقی). پیش از آنکه نامهء ما (مسعود) بدو (به آلتونتاش) رسد، حرکت کرده بود و روی به خدمت نهاده. (تاریخ بیهقی). زود پیش باید گرفت تا پیش از آنکه از هرات برویم این دو نامه گسیل کرده آید. (تاریخ بیهقی). اسکندر مردی بود محتال و گربز، پیش از آنکه در پیش فور آید حیلتی ساخت. (تاریخ بیهقی). امیر پیش از آنکه حرکت کرده بود ابوالحسن خلف را... استمالت کرده بود. (تاریخ بیهقی). بوسهل پیش، تا از غزنین حرکت کردیم، وی فسادی کرده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص319).
زآن پیش که در پیش طعام آرم گفتا
کو باده که او در دو جهان تاجور آمد.
سوزنی.
بسیار چو توروند و بسیار آیند
بربای نصیب پیش کت بربایند.خاقانی.
پیش کز بختم خزان غم رسید
هم به باغ دل بهاری داشتم.خاقانی.
پیش کآن گوهر تابنده به تابوت کنید
تاب دیده به دو یاقوت و درر باز دهید.
خاقانی.
پیش کز آسیب روز بر دو یک افتد صبوح
دیودلی کن بدزد از فلک این یک دو دم.خاقانی.
پیش که یاوه شوند خرد وشاقان چرخ
بر بر گل عارضان ساغر گلگون بیار.خاقانی.
من آن قاصد خود فرستاده ام
کزآن پیش کافکندی افتاده ام.نظامی.
ازآن پیش بس کن که گویند بس.سعدی.
ترک سر گفتم از آن پیش که بنهادم پای
نه به زرق آمده ام تا به ملامت بروم.سعدی.
خوردن بیش از رزق مقسوم و مردن پیش از وقت معلوم.(گلستان باب8).
خنک هوشیاران فرخنده بخت
که پیش از دهل زن ببندندرخت.سعدی.
|| فجر. سحر. پیش از سپیده دم. (دهار). ثمل؛ طعام خوردن پیش از نوشیدن شراب. (منتهی الارب). || قبل(7). (منتهی الارب). سابق. درگذشته. به روزگار گذشته. به عهد ماضی. به عهد متقدم. مقابل بعد. دون. (منتهی الارب). سابقاً. قب. پیشتر. از پیش؛ از زمان سابق. پیش از کسی یا چیزی؛ مقدم بر او. سابق بر او. روزگاری جلوتر از او. قبل از او یا آن :
دریغ فرّ جوانی و عزّ اوی دریغ
عزیز بودم ازین پیش همچنان سپریغ.
شهید بلخی.
که او پیش با شاه ایران چه کرد
ز گردان ایران برآورد گرد.فردوسی.
پدر مر ترا پیش ما را سپرد
و زآن پس شد و نام نیکی ببرد.فردوسی.
یکی کاروان شد که کس پیش از آن
ندید و نبد خواسته بیش از آن.فردوسی.
گناهی که باشد کم و بیش ازین
نه بدتر بود آنکه بُد پیش ازین.فردوسی.
یکی سور فرمود کاندر جهان
کسی پیش از آن خود نکرد از مهان.
فردوسی.
نه تا چند ماه و نه تا چند روز
که پیش از تو اندیشه شد کینه توز.
فردوسی.
جم از پیش دانسته بدکار اوی
خوش آمدش دیدار و گفتار اوی. فردوسی.
راست چون بهر صید خواهی کرد
باز را مسته داد باید پیش.بونصر طالقان.
هر چه تو اندیشه کردی ای ملک از پیش
آنهمه ایزد ترا بداد و ازآن بیش.منوچهری.
وزیران دگر بودند زین پیش
همه دیوان به دیوان رسائل.منوچهری.
همان که بود ازین پیش شاد گونهء من
کنون شده ست دواج تو، ای بدولی فاش.
عسجدی.
بسی خسرو نامور پیش ازو
شدستند زی بندر شاریان(8).دیباجی.
و حرب کردند از پیش نماز دیگر تا وقت برآمدن... (زین الاخبار). تاریخها دیده ام بسیار که پیش از من کرده اند. (تاریخ بیهقی). پیش ازین در تاریخ گذشته بیاورده ام دو باب در آن از حدیث این پادشاه بزرگ (تاریخ بیهقی). چنان نمود که وی امروز ناصحتر و مشفقتر بندگان است و پیش کس نبود از پیران دولت که کاری برگذاردی یا تدبیری راست کردی. (تاریخ بیهقی). امیر به بلخ رفت و آن حالها که پیش ازین راندم تمام گشت. (تاریخ بیهقی). تعدیها رفت از وی که در تاریخ پیش از این بیاورده ام. (تاریخ بیهقی) .
مگرت وقت رفتن است چنانک
پیش ازین گفت آن بشیر و نذیر.
ناصرخسرو.
پانصد سال پیش ازین بودم
پانصد سال بعد ازین باشم.خاقانی.
زمین داد بوسه به آیین پیش
فزود از زمین بوس او قدر خویش.نظامی.
حکم این طومار ضد حکم آن
پیش ازین کردیم این ضد را بیان.مولوی.
همین نقش برخوان پس از عهد خویش
که دیدی پس از عهد شاهان پیش. سعدی.
پیش ازین طایفه ای بودند به صورت پراکنده و به معنی جمع. (سعدی).
- از پیش؛ در قدیم. درسابق :
به گردوی من نامه ای کرده ام
هم از پیش تیمار او خورده ام.فردوسی.
از آن گشت شادان دل شهریار
که دشمن شد ازپیش بی کارزار.فردوسی.
شنیدستی آن داستان مهان
که از پیش بودند شاه جهان.فردوسی.
هم از پیش، نان با می آراستی
هم از در برون جام می خواستی.اسدی.
- از پیشِ (به اضافت)؛ از قبلِ. مقدم بر. (زپیش مخفف آن):
زپیش عاشقی بودم توانا
به کار خویشتن بینا و دانا.(ویس و رامین).
احمد ایشان را فرود آورد و آنچه از پیش مرگ خوارزمشاه ساخته بود... به او گفت. (تاریخ بیهقی) .
|| قبلا. ابتداءَ : پیش قصهء این تضریب بشرح بگویم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص319). || اول. نخست :
همی باش نزدیک یاران خویش
وی اکنون بیاید همی رو تو پیش.فردوسی.
که گر او نشستی بخون دست پیش
نگه داشتی دین و آئین و کیش
نکردی بخون سرخ ریش سپید
نگشتی ز بوم و ز بر ناامید.فردوسی.
همان طوس نوذر از آن بستهید
کجا پیش اسب من اینجا رسید.فردوسی.
|| (ص) آنکه حق تقدم دارد در بازی، قبل از پی پیش. سردو [ بفتح دال ] (در تداول مردم قزوین. و پی پیش را در آن شهر «پشتِ سر دو» گویند). || (ق) مقدم. بر. برتر به مقدار و مرتبت. سابق به قدر و مکانت. متقدم :
ای بار خدای ملکان همه گیتی
ای از ملکان پیش چو از سال محرم.فرخی.
گویی محمود بود پیش ز مسعود
نی نی مسعود هست پیش ز محمود.
منوچهری.
جوابش داد کز کسهای شاهم
به درگاهش ز پیشان سپاهم.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
|| (ص) سابق. سبقت گرفته. مقابل متأخر. مقابل لاحق. جلوتر :
ز مهدی گرچه روزی چند پیشی
بکش دجال خود مهدی خویشی.
پوریای ولی.
|| (ق) قبل. زمانی زودتر از زمان معهود. زودتر از موعد مقرر :
حاسدم بر من همی پیشی کند وین زو خطاست
بفسرد چون بشکفد گل پیش ماه فرودین.
منوچهری.
وینک بیامده ست به پنجاه روز پیش
جشن سده طلایهء نوروز و نوبهار.
منوچهری.
کم گوی و جز از مصلحت خویش مگوی
چیزی که نپرسند تو از پیش مگوی.
بابا افضل.
صراف سخن باش و سخن بیش مگو
چیزی که نپرسند تو از پیش مگو.سعدی.
-پس و پیش (از لحاظ مکان)؛ جلو و عقب. مقدم و مؤخر. برابر و دنبال. دم و دم. اَمام و وراء قدّام و خلف. روبرو و پشت سر. قیدوم. قیدام. (منتهی الارب) :
گشاده نباید که دارید راه
دورویه پس و پیش آن رزمگاه.فردوسی.
به ره کنده پیش و پس اندر سپاه
پس کنده با لشکر و پیل شاه.فردوسی.
چو پیروز خسرو چنان نامه دید
همه پیش و پس رای خود کامه دید.
فردوسی.
در رز بست به زنجیر و به قفل از پس و پیش...
منوچهری
تا به پیش و به پس زین براقش ماند
اول و آخر هر ماه از آن گیرد خم.سوزنی.
|| کلمهء پیش مؤخر بر حرف اضافهء «از» آید مستق، در حالت اضافه و افادهء معانی خاص کند چون:
- از پیش؛ در پیش. در مقابل. در زمان آینده :
گر آزار بابت نبودی ز پیش
ترا دادمی چیز از اندازه بیش.فردوسی.
- از پیشِ؛ در پیشِ. در برابرِ. برابرِ. روبروی :
شکفت لاله تو زیفال بشکفان که همی
ز پیش لاله به کف برنهاده به زیفال.رودکی.
- || از پیشِ؛ در مقدمهء. در جلو :
ورا دید از پیش آن لشکرش
به گردون برآورده جنگی سرش.فردوسی.
به لشکرگه آوردش از پیشِ صف
کشان و ز خون بر لب آورده کف.فردوسی.
-از پیش خویش؛ برابر روی خویش. مقابل شخص خود : شمشیرها از میانهء نی بیرون کردند و قصد او کردند بالشی از پیش خویش سپر کرد و او را جراحات بسیار کردند. (تاریخ سیستان).
-امثال: پیش آتش است و پس دریا؛ در حق کسی گویند که او را کاری سخت و دشوار افتد و او را هیچ چاره و گزیر نماند. (از آنندراج). || (ص) مؤخر و مقدم. سابق و لاحق (از لحاظ زمان) :
همه را زاد به یک دفعه نه پیشی نه پسی.
منوچهری.
پیش و پسی ساخت صف کبریا
پس شعرا آمد و پیش انبیا.نظامی.
|| و نیز کلمهء پیش و حرف اضافهء از با کلمات و مصادری ترکیب شوند و افادهء معانی خاص کنند چون:
- از پیش برداشتن؛ از مقابل و پیش روی برگرفتن :
چو آب آمد تیمم نیست در کار
چو روز آمد چراغ از پیش بردار.
پوریای ولی.
- || گریزاندن. منهزم کردن: به یک حمله صف دشمن را از پیش برداشت.
- || از بن برکندن.
- از پیش بردن چیزی؛ کامیاب گشتن و غالب آمدن و پیروز بگشتن :
دگر به یار جفاکار دل مده سعدی
نمی دهیم و به شوخی همی برند ازپیش.
سعدی.
هر آنک استعانت به درویش برد
اگر بر فریدون زد، از پیش برد.سعدی.
او اناالحق گفت و کار از پیش برد.؟
- از پیش بشدن؛عف. شجو. عتق؛ از پیش بشدن اسب. (تاج المصادر بیهقی).
- از پیش بشدن؛ عف. شجو. عتق؛ از پش بشدن است. (تاج المصادر بیهقی).
- از پیش پای کسی برخاستن؛ به تعظیم او برخاستن. (غیاث) :
ما خویش را سبک پی دنیا نکرده ایم
از پیش پای باد نخیزد غبار ما.
تأثیر (از آنندراج).
- از پیش پیش؛ ترجمهء قدام است، یعنی پیش پیش. قبل :
آنرا که پیر و دل روشن زبان بود
از پیش پیش مشعل دولت روان بود.
تأثیر (از آنندراج).
- از پیش چیزی رفتن؛ ترک آن کردن. از آن شانه خالی کردن. پهلو تهی کردن آنرا :
چون هوادار قدیمم بدهم جان عزیز
نواِرادت نه که از پیش غرامت بروم.سعدی.
بوص؛ از پیش کسی برفتن. (از منتهی الارب).
- از پیش خود؛ بی اشارت غیر. بخودی خود. از پیش خود گرفتن چیزی. پرداختن و مشغول شدن به آن بی اشارت دیگری :
از چه خاکی ای دل ویران که از روز ازل
هیچکس از پیش خود نگرفت تعمیر ترا.
قدسی (از آنندراج).
- از پیش داشتن؛ راهنما و پیشرو ساختن :
کسی کو خرد را ندارد ز پیش
دلش گردد از کردهء خویش ریش.فردوسی.
-از پیش رفتن؛ میسور بودن. کفایت شدن. روا گشتن :
ترا که هر چه مراد است می رود از پیش
ز بیمرادی امثال ما چه غم دارد.سعدی.
- از پیش کسی نرفتن یا از پیش نرفتن کاری -کسی را؛ قادر بر آن نبودن یا نشدن :
چون خدا می خواست از من صدق زفت
خواستش چه سود چون پیشش نرفت.
مولوی.
من ازین باز نیایم که گرفتم در پیش
اگرم می رود از پیش وگر می نرود.سعدی.
دلا مباش چنین هرزه گرد و هرجائی
که هیچ کار ز پیشت بدین هنر نرود.حافظ.
گر من از سرزنش مدعیان اندیشم
شیوهء رندی و مستی نرود از پیشم.حافظ.
- از پیش رفتن حرف؛ کنایه از سبز شدن حرف. بر کرسی نشستن حرف :
ره بی دلیل کم نکند کاروان عقل
در وادیی که حرف من از پیش می رود.
تأثیر (از آنندراج).
- از پیش کسی بودن؛ از آنِ او بودن. برای او بودن. او را بودن :
اگر باز بینم ترا شادمان
پر از درد گردد دل بدگمان
از آن پس جز از پیش یزدان پاک
نباشم کز اوی ست امید و باک.فردوسی.
- از پیش کسی و از بر کسی؛ از طرف او بی تحریک و تعلیم غیر :
دل ما این همه بیداد ز تو چشم نداشت
نیست از پیش خود البته به ایمای کسی.
عالی (از آنندراج).
|| و نیز کلمهء پیش و حرف اضافهء «در» با کلمات مصادری ترکیب شود و افادهء معنی خاص کند چون: در پیش داشتن؛ عرضه کردن. اظهار داشتن. در معرض قرار دادن :
هزار افسانه از بر بیش دارد
به طنازی یکی در پیش دارد.نظامی.
- در پیش داشتن مهمی یا کاری؛ با آن مواجه بودن :
مهمی که در پیش دارم برآر
و گرنه بخواهم ز پروردگار.سعدی.
بگفتا نیارم شد اینجا مقیم
که درپیش دارم مهمی عظیم.سعدی.
-در پیش شدن؛ تقدم. (زوزنی). اسناف. (منتهی الارب).
- در پیش کردن؛ تقدیم. تقدمه. (زوزنی).
-در پیش گرفتن (چیزی)؛ بدان پرداختن. وجههء همت ساختن :
من ازین باز نیایم که گرفتم در پیش
اگرم می رود از پیش و گر می نرود.سعدی.
-در پیش نهادن؛ عرضه کردن :
آن همه عشوه که در پیش نهادند و غرور
عاقبت روز جدائی پس پشت افکندند.
سعدی.
|| و همچنین کلمهء پیش و پیشاوند «فرا» با مصادری ترکیب شود چون:
- فرا پیش داشتن؛ برابر آوردن. در عرضه گه قرار دادن :
متاعی که در سلّهء خویش داشت
بیاورد و یک یک فرا پیش داشت.نظامی.
|| و نیز کلمه پیش مؤخر بر کلمات دیگر آید و به تنهائی یا با مصادری به کار رود چون:
- دست پیش داشتن کسی را؛ ممانعت او کردن :
گفت خاموش هر آنکس که جمالی دارد
هر کجا پای نهد، دست ندارندش پیش.
سعدی.
(1) - ن ل: گفت فردا نشتر آرم.
(2) - ن ل: آرزویست.
(3) - ن ل: پیش من شعر یکی بار یکی دوست بخواند.
.
(فرانسوی)
(4) - Devant .
(فرانسوی)
(5) - Avant que (6) - ن ل: توشهء جان خود ازو بردار.
.
(فرانسوی)
(7) - Precedemment (8) - ن ل: شدستند تا ساری و ساریان.

پیش آب.

(اِخ) نام بلوکی در شرق دریاچهء زره به سیستان. به روزگار قدیم آنرا پیش زره میخواندند. (تاریخ سیستان ص297 ح و 378 ح). و رجوع به پیش زره شود.

پیش آخور.

[خُرْ] (اِخ) دهی از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه واقع در 32 هزارگزی شمال خاوری کدکن. سر راه مالرو عمومی کدکن. دامنه - معتدل، دارای 119 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و بنشن و تریاک است. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی و راه آن مالرو می باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیش آگهی.

[گَ] (اِ مرکب)(1) در اصطلاح بانکداری، اطلاعیهء مختصری که پیش از سررسید پرداخت بدهی مندرج در سندی از طرف طلبکاری یا بانکی برای بدهکار فرستاده شود. || (اصطلاح مالیه) نامه ای متضمن ارقام درآمد و میزان مالیات یکسالهء هر فرد مشمول مالیات که پس از فرا رسیدن موعد پرداخت ادارهء دارائی برای اطلاع او و به منظور پرداختن مبلغ مالیات مندرج در آن نامه فرستد، خواه مؤدی آن مالیات برآوردی را پذیرد و خواه نپذیرد و در مقام اعتراض برآید. اخطاریه. برگ اخطار.
.
(فرانسوی)
(1) - Preavis

پیش آمد.

[مَ] (ن مف مرکب) پیش آمده. || (اِ مرکب)(1) واقعه. حادثه. قضیه. رویداد. سانحه. عارضه. رویداد. وقعه. نازله. اتفاق. || سلوک و رعایت. (غیاث).
.
(فرانسوی)
(1) - evenement

پیش آمدگی.

[مَ دَ / دِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی پیش آمده. آنچه از دیوار و چیزی مانند آن از خط و امتداد مقرر و عادی تجاوز کند. آنچه از امتداد یا جای مقرر بگذرد در زمین یا در فضا و به مجاور خود درآید، چون پیش آمدگی دیواری یا بنائی و یا چون پیش آمدگی آب در خشکی که خلیج باشد و پیش آمدگی خاک در آب که دماغه باشد. عنان. (منتهی الارب). قبل؛ پیش آمدگی سیاههء چشم بر بینی. (منتهی الارب). || برجسته ترشدگی از سابق چون ورم کردگی یا کلانی شکم از آبستنی و فربهی.

پیش آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) نزدیک آمدن. نزدیک شدن. تقدم. (منتهی الارب). به حضور درآمدن. پیش روی آمدن. مقابل آمدن. اقبال. استقبال. (منتهی الارب). جلو آمدن کسی یا چیزی را. به کسی یا چیزی نزدیک گشتن. نزدیک آمدن از جانب مقابل: عرض. (منتهی الارب) (تاج المصادر). تعرض. (دهار) (تاج المصادر). تلقی. (منتهی الارب). انبراء. اعترار. اعتنان. (تاج المصادر). انکباب. طری. مضواء. انکلاث تصدد. قبول. اقادة. اکباب. تکلی. دعسقة. (منتهی الارب) :
میلاو منی ای فغ و استاد توام من
پیش آی و سه بوسه ده و میلاویه می لاو(1).
رودکی.
سفر خوش است کسی را که با مراد بود
اگر سراسر کوه و پژ آید اندر پیش.
خسروانی.
پیاده همی رفت جویان شکار
به پیش اندرآمد یکی مرغزار.فردوسی.
و زآن پس همه پیش مرگ آمدند
زره دار با خود و ترگ آمدند.فردوسی.
چو ارجاسپ آن دید آمد به پیش
ابا نامداران و مردان خویش.فردوسی.
به پیش آیدم زود نیزه بدست
که در پیشتان نرّه شیر آمده ست.فردوسی.
به پیش افکند تازیان اسب خویش
به خاک افکند هر که آیدش پیش.فردوسی.
بگفت این و بنشست بر جای خویش
خراسان سپهدارش آمد به پیش.فردوسی.
بدیدند و با خنده پیش آمدند
که دو دشمن از بخت، خویش آمدند.
فردوسی.
یکی پهلوان بود نامش گرزم
ز توران سپه پیشش آمد برزم.فردوسی.
بپرسید چون بگذریم از درخت
شگفتی چه پیش آید ای نیکبخت.فردوسی.
نیاید ز شاهان کسی پیش تو
جز این بد گهر بی پدر خویش تو.فردوسی.
خدایگانا غزوی بزرگ آمد پیش
ترا فریضه ترست این ز غزو کردن پار.
فرخی.
روزگاری پیشمان آمد بدین صنعت همی
هم خزینه هم فسیله، هم ولایت، هم لوی.
منوچهری.
علامت و چتر سلطان پیش آمد و امیر بر اسب بود. (تاریخ بیهقی). پیش آمد (آلتونتاش) و خدمت کرد و امیر وی را در بر گرفت. (تاریخ بیهقی). چندانکه رایت ما پیدا آید همگان بندگی را میان بسته پیش آیند. (تاریخ بیهقی). چاکری از خواص خواجه پیش آمدشان سواره و راه تنگ بود. (تاریخ بیهقی) . و مردم از بطالت پیش آمدند و دولت عالی را بندگی نمودند. (تاریخ بیهقی). آنگاه کس بتازیم که از راه مخالفان درآید از طلیعه گاه تا گویند خصمان به جنگ پیش نخواهند آمد که رسول می آید. (تاریخ بیهقی) .
بیگنهی تات کار پیش نیاید
وآنگه کت تب گلو گرفت گنهکار.
ناصرخسرو.
هر که پیش آیدت از خلق بیوبارد
گر صغار آید یا نیز کبار آید.ناصرخسرو.
روزی پیش آیدت به آخر کان روز
ایزد باشد ترا به حشر نگهدار.ناصرخسرو.
چه داری جواب محمد (ص) به محشر
چو پیش آیدت هان و هین محمد.
ناصرخسرو.
رسولی فرستاد سوی شاه هند و گفت به طاعت پیش آئید. (قصص الانبیاء ص193). سپس قصد صین کرد و ملک صین بی جنگ پیش آمد و مالهای بسیار آورد. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص94).
کوش تا آن نفس که آید پیش
نشود فوت از تو ای درویش.سنائی.
نه هر آبی که پیش آید توان خورد
نه هرچ از دست برخیزد توان کرد.نظامی.
ترک دنیا هر که کرد از زهد خویش
پیش آید پیش او دنیا و بیش.مولوی.
به کم خوردن چو عادت شد کسی را
چو سختی پیشش آید سهل گیرد.سعدی.
در آن حال پیش آمدم دوستی...سعدی.
آنکس که مرا بکشت بازآمد پیش
مانا که دلش بسوخت بر کشتهء خویش.
سعدی.
اگر سرپنجه بگشاید که عاشق می کشم شاید
هزارش صید پیش آید به خون خویش مستعجل.
سعدی.
چو پیش آمدش بنده ای رفته باز
ز لقمانش آمد نهیبی فراز.سعدی.
یکی دیدم از عرصهء رودبار
که پیش آمدم بر پلنگی سوار.سعدی.
رحیل آمدش هم در آن هفته پیش
دل افکار و سربسته و روی ریش.سعدی.
چو بیرون شد از کاروان یک دو میل
به پیش آمدش سنگلاخی مهیل.سعدی.
کمربندد قلم کردار سر در پیش و لب برهم
به هر حرفی که پیش آید به تارک چون قلم گردد.
سعدی.
هر دیوار قدیمش که پیش آمدی به قوت بازو بیفکندی. (گلستان). اما اگر دره هولناک پیش آید... زمام از کفش درگسلاند. (گلستان). مشغله بردارند و پیش آمدن نیارند. (گلستان).
قنعت الابل قنوعاً؛ پیش آمد شتر اهل خود را. تکول، انکیال؛ پیش آمدن کسی را به دشنام و ضرب. مخرت السفینة مخراً و مخوراً؛ پیش آمدن کشتی به ادرا درعین روانگی. اسجهرار؛ پیش آمدن باد. اعتراض بسهم؛ پیش آمد او را به تیری. فروق؛ پیش آمدن کسی را دو راهه. عتوک؛ پیش آمدن کسی را به خیر یا شر. تهکم؛ پیش آمدن کسی را به بدی. جنوح؛ پیش آمدن شب به تاریکی. جنش؛ پیش آمدن گروهی سوی گروهی. دغنجة؛ پیش آمدن و پس رفتن. سقط الحر؛ پیش آمدن گرما. قبلت اللیلة قبلا؛ پیش آمدن شب. تقیأت المرأة تقیوءً؛ پیش آمد زن شوی را و انداخت ذات خود را بر شوی. تمهل، مهل؛ پیش آمدن در خیر و نیکوئی. تأرض؛ پیش آمدن چیزی را. کهر، پیش آمدن به ترشروئی کسی را به جهت حقارت و تهاون وی. استقبال. الباب؛ پیش آمدن چیزی. تمطر؛ پیش آمدن باران را. تصدی، پیش آمدن کسی را. اعنان، عنّ، عنن، عنون؛ پیش آمدن چیزی را. (منتهی الارب).
- پیش آمدن کسی را؛ او را رسیدن :
از این پس تو ایمن مخسب از بدی
که پاداش پیش آیدت ایزدی.فردوسی.
|| حدوث(2). وقوع. اتفاق. روی دادن. اتفاق افتادن. واقع شدن. بظهور آمدن. دست دادن. افتادن. حادث شدن. رخ کردن. واقع گشتن. روی نمودن :
به پیش آمد اکنون یکی تیره کار
که آنرا نشاید که داریم خوار.فردوسی.
چنین داد پاسخ که گر زین سخن
که پیش آمد از روزگار کهن.فردوسی.
همان دختر آگه بد از کم و بیش
که جم را چه آمد ز ضحاک پیش.فردوسی.
هر آنکس که او گم کند راه خویش
بد آید بداندیش را کار پیش.فردوسی.
که خیره به بدخواه منمای پشت
چو پیش آیدت روزگاردرشت.فردوسی.
کنون چون مرا آمد امروز پیش
نمایم ز بازو ورا کم و بیش.فردوسی.
مرا سال افزون شد از چارصد
که روزی نیامد مرا پیش بد.فردوسی.
کنون جنگ خاقان و هیتال گیر
چو رزم آیدت پیش کوپال گیر.فردوسی.
زآن پیش که پیش آیدت آن روز پر از هول
بنشین و تن اندرده و انگاره به پیش آر.
لبیبی.
میرابوحمد محمد خسرو ایران زمین
آنکه پیش آرد در شادی چو پیش آید کفا.
قصار امی.
چه خوبست این مثل مر بخردان را
بدی یکروز پیش آید بدان را.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
مکن بد با کسی و بد میندیش
کجا چون بد کنی بد آیدت پیش.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ای شاه چه بود اینکه ترا پیش آمد
دشمنت هم از پیرهن خویش آمد
از محنتها محنت تو بیش آمد
از ملک پدر بهر تو مندیش آمد.
علی مکی(3) (از تاریخ بیهقی).
احمد و امیرک را بخواند و گفت مرا چنین حالی پیش آمد و به خود مشغول شدم. (تاریخ بیهقی). غلامان سرائی چنان بی فرمانی کردند تا حالی بدین صعبی پیش آمد. (تاریخ بیهقی ص642 چ ادیب). گفتند ای حکیم اگر بینی آن معجون ما را بیاموز تا اگر کسی از ما را و یاران ما را کاری افتد و چنین حالی پیش آید آنرا پیش داشته آید. (تاریخ بیهقی) در این اندیشه بود که در جهان هیچکس بدین نوع نبوده است که مرا پیش آمده است. (قصص الانبیاء ص204).
قضای بد نگر کامد مرا پیش
خسک بر خستگی و خار بر ریش.نظامی.
ببینم کز آنجا چه پیش آیدم
مگر کار بر کام خویش آیدم.نظامی.
نپندارمت مال مردم خوری
چه پیش آمدت تا به زندان دری.سعدی.
چو آید بکوشیدنت خیر پیش
به توفیق حق دان نه از سعی خویش.
سعدی.
درویشی را ضرورتی پیش آمد گلیمی از خانهء یاری بدزدید. (سعدی).
رحیل آمدش هم در آن هفته پیش
دل افکار و سربسته و روی ریش.
ازین به نصیحتگری بایدت
ندانم پس از من چه پیش آیدت.سعدی.
چو پرورده باشد پسر در کنار
بترسد چو پیش آیدش کارزار.سعدی.
سعدی قلم به سختی، رفته ست و شوربختی
پس هر چه پیشت آید گردن بنه قضا را.
سعدی.
ضمیر مصلحت اندیش هرچه پیش آید
به تجربت بزند بر محک دانائی.سعدی.
ملامتها که بر من رفت و سختیها که پیش آمد
گر از هر نوبتی فصلی بگویم داستان آید.
سعدی.
نیکویی کن که مردم نیک اندیش
از دولت و بختش همه نیک آید پیش.
سعدی.
فرق شاهی و بندگی برخاست
چون قضای نوشته آمد پیش.سعدی.
چه درماندگی پیشت آمد بگوی.سعدی.
اگر بوسه بر خاک مردان زنی
به مردی که پیش آیدت روشنی.سعدی.
عرض؛ پیش آمدن ناخوشی. (منتهی الارب).
-امثال: هرچه پیش آید خوش آید.
|| ترقی کردن؛ رو بکمال نهادن؛ بهتر شدن: خطش پیش آمده است؛ زیباتر و کامل تر و با اصول خطاطی موافقتر شده است. || از خط امتداد یا حدّ معین تجاوز کردن و به مجاور درآمدن؛ شکم دادن جلو آمدن : این قسمت دیوار پیش آمده است؛ شکم داده است. || برجسته تر شدن از سابق. آماسیدن، ورم کردن چنانکه گلوی بیمار یا شکم زن آبستن از آبستنی مشهود: اندلاع؛ پیش آمدن شکم. (ازمنتهی الارب).
- پیش آمدن الفغده؛ به جزای عمل خود رسیدن :
شیر غژم آورد و جست از جای خویش
و آمد این خرگوش را الفغده پیش.رودکی.
(1) - ن ل: بستان.
.
(فرانسوی)
(2) - Arriver. Survenir (3) - به تصحیح مرحوم دهخدا.

پیش آورد.

[وَ] (ن مف مرکب) پیش آورده. || (اِ مرکب) آنچه پیش از غذای اصلی بر سر سفره آرند از خوردنیهای سبک. پیش آورده(1). پیشپار. رجوع به پیش آورده شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Hors d´auvre

پیش آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب) پیش آوریدن. رجوع به پیش آوریدن شود. || به حضور آوردن. به نزدیک آوردن. به خدمت آوردن. بردن نزد... :
دگر روز بنشست بر تخت خویش
چو دیوان لشکر بیاورد پیش.فردوسی.
هر که را شعری بری یا مدحتی پیش آوری
گوید این یکسر دروغست ابتدا تا انتهی.
منوچهری.
خوردنیها بصحرا مغافصة پیش آوردندی و نیز میزبانیهای بزرگ کردی. (تاریخ بیهقی). متظلمان و ارباب رجوع را بخوانید، چند تن پیش آوردند. (تاریخ بیهقی). آچارهای بسیار از دسترشت زنان پارسا پیش آورد. (تاریخ بیهقی). در پیش آوردن (فضل ربیع) فرمان چیست... مثال داد که وی را پیش آرند. عبدالله طاهر حاجبی را فرمود تا فضل ربیع را پیش آورد. (تاریخ بیهقی). هدیه و سلاح از آن غوریان که پذیرفته بودند تا قصد ایشان کرده نیاید در پیش آوردند. (تاریخ بیهقی). سلاح آنچه یافته اند پیش باید آوردن. (تاریخ بیهقی ص114).
دفتر پیش آرو بخوان حال آنک
شهره ازو شد بجهان کربلاش.ناصرخسرو.
|| عرض کردن :
آنکه را کاین سخن شنید ازش
باز پیش آر تا کند پژهش.رودکی.
|| عرضه کردن :
چو پیش آرند کردارت به محشر
فرومانی چو خر به میان شلکا.رودکی.
چنین است آئین گردنده دهر
گهی نوش پیش آورد گاه زهر.فردوسی.
هم اندر زمان چون گشاید سخن
به پیش آرد آن لافهای کهن.فردوسی.
به کار خویش خود نیکو نگه کن
اگر می دادخواهی، داد پیش آر.ناصرخسرو.
زرق پیش آر چو زراق شود با تو
سربه سر باش و همی دار به مقدارش.
ناصرخسرو.
طاعت آن نیست که بر خاک نهی پیشانی
صدق پیش آر که اخلاص به پیشانی نیست.
سعدی.
خواهی از دشمن نادان که گزندت نرسد
رفق پیش آر و مدارا و تواضع کن و جود.
سعدی.
کسی آزار درویشان تواند جست لاوالله
که گر خود زهر پیش آری بود حلوای درویشان.
سعدی.
|| نزدیک آوردن. هِوی تفجیل. (منتهی الارب) :
خیز و پیش آر از آن می خوشبوی
زود بگشای خیک را استیم.خسروی.
چنین است کردار گردان سپهر
گهی درد پیش آورد، گاه مهر.فردوسی.
برخیز و فراآی و قدح پرکن و پیش آر
زان باده که تابنده شود زو شب تاری.
فرخی.
ای حجت بسیار سخن، دفتر پیش آر
وز نوک قلم دُرّ سخنهات فروبار.
ناصرخسرو.
چون در بگشادند قرص نان جوی و نمک پیش آوردند. (قصص الانبیاء ص99). || آغاز کردن. مبادرت ورزیدن. شروع کردن :
نفرمود کس را ز یاران خویش
که آرد یکی پای در جنگ پیش.فردوسی.
کنون رزم کاموس پیش آوریم
ز دفتر به گفتار خویش آوریم.فردوسی.
طلیعهء لشکر دمادم کنید تا لشکر گاه مخالفان اگر جنگ پیش آرد برنشینیم و کار پیش گیریم. (تاریخ بیهقی).
نه دانش باشد آن کس را نه فرهنگ
که وقت آشتی پیش آورد جنگ.نظامی.
|| از حد معمول جلوتر آوردن چیزی چنانکه به مجاور درآید.
- پیش آوردن شکم؛ کلان ساختن آن بسبب آبستنی یا فربهی. رجوع به کلمهء پیش در معنی برو بالا شود.
|| حاصل آوردن. محصول دادن. نتیجه دادن:
چه چیز است کآن ننگ پیش آورد
همان بد ز گفتار خویش آورد.فردوسی.
یکی شادی آنگه رساند بمرد
که پیش آورد ده غم و رنج و درد.اسدی.
جز پشیمانی نباشد ریع او
جز خسارت پیش نارد بیع او.مولوی.
|| ایجاد کردن :
میر ابواحمد محمد خسرو ایران زمین
آنکه پیش آرد در شادی چو پیش آید کفا.
قصار امی.
- پیش آوردن پاسخ یا سخن و جز آن؛ اظهار کردن آن. ابراز کردن آن :
چنین پاسخ آورد سودابه پیش
که من راست گویم به گفتار خویش.
فردوسی.
ز گرشاسب آزادی آورد پیش
همان نیز خاتون از اندازه بیش.
اسدی (گرشاسب نامه).
یکی بندی ام شکوه آورد پیش.سعدی.
-پیش آوردن چیزی را؛ مقدم آوردن. زودتر آوردن آنرا :
که نام بزرگی که آورد پیش
کرا بود ازآن برترآن پایه بیش.فردوسی.
- پیش آوردن عذر (پوزش) و جز آن؛ تمهید کردن عذر (پوزش) و غیره :
بدین کار پوزش چه پیش آورم
که دلشان به گفتار خویش آورم.فردوسی.
زیان کسان از پی سود خویش
بجویند و دین اندر آرند پیش.فردوسی.
جنگی که تو آغازی، صلحی که تو پیوندی
شوری که تو انگیزی، عذری که تو پیش آری.
منوچهری.
سبیط سالی بخراج خواستن آمد و مهتر غسانیان را نام ثعلبه بود. از وی مهلت خواست و تنگدستی پیش آورد... (مجمل التواریخ و القصص).
چه عذر آرم از ننگ تردامنی
مگر عجز پیش آورم کای غنی.سعدی.
-پیش آوردن کسی را؛ بر سر او آوردن :
دلش پر ز اندیشهء شهریار
بدان تا چه پیش آردش روزگار.فردوسی.
چه آورد پیشش بد روزگار
که چون بود با او مرا کارزار.فردوسی.
صد بار ز من شنیده بودی کم و بیش
کایزد همه را آنچه کنند آرد پیش.فرخی.
پس از چند سال آن نکوهیده کیش
قضا حالتی صعب آورد پیش.سعدی.
افراث؛ پیش آوردن کسی را تا هدف ملامت مردم گردد. بکع؛ پیش آوردن کسی را چیزی که ناخوش آید او را. (منتهی الارب).
|| نصیب ساختن :
ز گنج جهان رنج پیش آورد
از آن رنج او دیگری برخورد.فردوسی.
گر بگذرد از تو یک بدش فردا
ناچار از آن بترت پیش آرد.ناصرخسرو.
گهی راحت کند قسمت، گهی رنج
گهی افلاس پیش آرد، گهی گنج.نظامی.
غریبی که رنج آردش دهر پیش
به دارو دهند آبش از شهر خویش.سعدی.
گرت چو من غم عشقی زمانه پیش آرد
دگر غم همه عالم به هیچ نشماری.سعدی.
|| در نظر گرفتن. توجه یافتن :
ورت آرزوی لذت حسی بشتابد
پیش آر ز فرقان سخن آدم و حوا.
ناصرخسرو.

پیش آورده.

[وَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)پیش آوریده. || (اِ مرکب) پیش آورد. پیشپار(1). رجوع به پیش آوردن شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Hors d´auvre

پیش آوریدن.

[وَ دَ] (مص مرکب) پیش آوردن. برابر آوردن. نزدیک آوردن. به حضور آوردن :
یک آهوست خوان را که ناریش پیش
چو پیش آوریدی صد آهوش بیش.
ابوشکور.
یکی شاره سربند پیش آورید
شده تار و پود اندرو ناپدید.فردوسی.
رجوع به پیش آوردن شود. || اظهار کردن :
نبایستی تو گفتاری شنیدن
چو بشنیدی به پیشم آوریدن.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).

پیش آوریده.

[وَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)پیش آورده. رجوع به پیش آورده شود.

پیش آوند.

[وَ] (اِ مرکب)(1) پیشاوند. مقابل پس آوند.(2) لاحقه. مزید مقدم؛ مزید مقدمی که پیش از کلمه درآید و معنی آن کلمه را دگرگون سازد و آن جز از حرف اضافه باشد چون بر. در. اندر. فرا. فراز. فرو. و جز آن. نیز رجوع به پیشاوند شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Prefixe .
(فرانسوی)
(2) - Suffixe

پیش آونگ.

[وَ] (اِ مرکب) پیش آهنگ. رجوع به پیش آهنگ و رجوع به فرهنگ شعوری ج1 ص329 شود.

پیش آهنگ.

[هَ] (اِ مرکب)(1) پیشاهنگ. (از: پیش و آهنگ، بمعنی کش و کشنده) پیشرو قافله و کاروان و لشکر. آنکه پیش پیش لشکر و قافله رود. (غیاث). مقدمة. (دهار). آنکه زودتر از دیگر کاروانیان یا لشکریان روی به راه نهد و آن اعم است از آدمی یاستور و جز آن. آن استر یا اشتر یا چهار پای بارکش که پیشاپیش رود و هر حیوانی که سرگروه و پیشرو نوع خود باشد. (برهان) :
الا یا خیمگی خیمه فروهل
که پیش آهنگ بیرون شد ز منزل.
منوچهری.
برفتن باز می کوشم چه سود است
نیابم ره که پیش آهنگ دود است.نظامی.
دگر ره بود پیشین رفته شاپور
به پیش آهنگ آن بکران چون حور.نظامی.
چونکه گله باز گردد از ورود
پس فتد آن بز که پیش آهنگ بود.مولوی.
محمول پیش آهنگ را از من بگو ای ساربان
تو خواب میکن بر شتر تا بانگ میدارد جرس.
سعدی.
ره خوابیده در دامان این صحرا نمی ماند
مرا گر کاروان سالار پیش آهنگ گرداند.
صائب.
شانی! از فرهاد و مجنون واپسی دون همتی ست
در قطار بُختیان عشق پیش آهنگ باش.
شانی.
نخراز؛ بز پیشرو گله و رمهء گوسفندان و عرب کراز گویند. (برهان). نهاز؛ پیش آهنگ رمه. مئم؛ پیش آهنگ شتران قافله. (منتهی الارب). || پیشاهنگ. نام دسته ای از جوانان که به تربیتی خاص و مرامی مخصوص پرورش یافته باشند. الکشافه(2). رجوع به پیش آهنگی شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Eclaireur. Chef de file .(انگلیسی)
(2) - Boy Scout

پیش آهنگ.

[هَ] (اِخ) نام موضعی به استرآباد رستاق. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص127 بخش انگلیسی).

پیش آهنگی.

[هَ] (حامص مرکب) عمل پیش آهنگ. || عمل گروهی از جوانان نیکوکار دارای تعلیمات و عملیات مخصوص و شعارهای مفید.
سازمان پیشاهنگان - خلاصهء تاریخچهء تأسیس پیش آهنگی در جهان: این تشکیلات ابتدا در انگلستان برای یک قسم تربیت اخلاقی و اجتماعی و تمرین صفات و ملکات حمیده مابین جوانانی که تحصیلات ابتدائی خود را طی کرده اند تأسیس گردید و عبارت بود از اردوهای کوچک نظامی که بر اساس اصول نظامی تشکیل شده بود. و علاوه بر مشق نظامی و ورزش و بازی های تفریحی، تعلیمات شدیدی نیز مؤثر در کار و تربیت فوق بودند. قدیمترین مؤسسه ای که از این نوع تشکیل شد در سال1883م. در شهر گلاسکو بود که بریگاد جوانان(1) نامیده می شد، از آن تاریخ به بعد چندین مؤسسهء دیگر ملی به اختلاف در سالهای 1891 و 1899 و بعد از جنگهای ترانسوال در آن مملکت به ظهور رسیدند که بیشتر جنبهء نظامی داشتند. تازه تر از همهء این مؤسسات تشکیلات «جوانان پیش آهنگ بای اسکوت» بود که بدون مشق نظامی برای تربیت جوانان و آشنا کردن آنان به اصول سعی و عمل و اعتماد به نفس و تعاون و معاضدت با یکدیگر تأسیس شد و در حقیقت یک اردوی روحانی و اخلاقی بود همراه اردوهای جنگی و نظامی. مؤسس این اردو یکی از ژنرالهای مهم انگلیسی است به نام سر بادن پاول(2). شعار هر یک از این جمعیتها این است: «وظیفهء خود را نسبت به خدا و وطن خود به جا خواهم آورد. دستگیری و مساعدت با دیگران را به هر قیمتی باشد فروگذار نخواهم کرد. قانون جمعیت را اطاعت خواهم نمود (منظور مواد منش است)». چنانکه گفتیم نخستین بار در سال 1884 بادن پاول به این فکر افتاد که افراد رژیمان خود را اضافه بر فراگرفتن فنون نظامی وادار به یاد گرفتن طریقهء پیش آهنگی نیز بنماید یعنی ابتدا غرائز اخلاقی را در آنان تقویت دهد و بعد به اجرای اصول نظامی بپردازد. وی در سال 1902 کتابی تحت عنوان «راهنمای پیش آهنگی» به رشتهء تحریر درآورد ولی چون این کتاب برای افراد قشونی تألیف گردیده بود برای پسران مناسب نبود، معهذا در مدارس و بعضی مؤسسات مربوط به ترقی پسران این کتاب را در تعلیم بکار میبردند. او در سال 1907 اردوی کوچکی از پسران تشکیل داد و تجاربی از طرز ادارهء پیش آهنگی در آن اردو کسب کرد. ضمناً در سال 1908م. کتاب راهنمای پیش آهنگی را با تجدید نظر کلی برای پسران نوشت و به طبع رسانید و البته در ابتدا نظر این نبود که پیشآهنگی رشتهء مستقلی را تشکیل دهد بلکه منظور این بود که مؤسساتی که برای تربیت پسران وجود داشت از قبیل بریگاد پسران، طبقهء دوم مجمع جوانان مسیحی Y.M.E.A. و مجمع C.L.B. و غیره. این نظریات را در مؤسسات خویش بکار برند و از آن استفاده کنند ولی استقبالی که عدهء کثیری از مردان و پسران از آن نمودند او را مجبور ساخت تا آنرا تمرکز دهد و برای اداره کردن و مراقبت آن نظاماتی وضع نماید. ابتدا سه نفر به اسامی ماژور مکلارن و خانم ماکدونالد و بادن پاول ارکان اداری آنرا تشکیل می دادند و محل آن اطاقی بود که آرتور پیرسن در اختیار آنها گذاشته بود ولارداستراتکونا مبلغ پانصد لیره باین مؤسسه هدیه کرد ولی این نهضت با چنان سرعتی پیشرفت کرد که در سال 1910 پادن پاول مجبور شد خدمت ارتش را ترک گوید و شخصاً ریاست و قیادت این مؤسسه را بعهده گیرد. در سال 1910 در شورائی که تشکیل گردید، پادشاه این مؤسسه را حمایت و ولیعهد نیز ریاست پیش آهنگی ولز(3) را قبول فرمود. پس از آن قائدین بزرگ مذهبی و مصادر امور معارفی و مملکتی همه به حمایت پیش آهنگی برخاستند و آنرا تقویت کردند. نهضت پیش آهنگی علاوه بر مقاصد عالیه که عبارت از تهیهء افراد خوب بود با تمام مؤسسات تربیتی نیز یک منظور و هدف مشترک داشت. پیش آهنگی در سال 1908 در کانادا تأسیس شد و بعد از انگلستان و ممالک تابعهء آن مملکت شیلی اولین کشوری بود که در 1907 آنرا قبول کرد. در سال 1909م. ممالک آلمان و سوئد و فرانسه و نروژ و هنگری و مکزیک و شیلی و آرژانتین و هندوستان و شهر سنگاپور دارای تشکیلات پیشآهنگی بوده اند.
خلاصهء تاریخچهء تأسیس پیشآهنگی در ایران. در ایران پیشآهنگی در اول سلطنت سلسلهء پهلوی در زمان کفالت وزارت معارف آقای نظام الدین خان حکمت (مشارالدوله) از طرف وزارت معارف تشکیل شد و ریاست آن بعهدهء آقای میرزا احمدخان امین معروف به امین زاده که از فضلا و جوانان حساس و وطن پرست بوده است واگذار گردید و در 12 آذر 1304ه . ش. ابلاغیهء رسمی مبنی بر واگذاری ریاست پیشاهنگی به ایشان از طرف وزارت معارف صادر شد و در 11 اسفند همان سال متحد المآلی از طرف وزارت معارف حاوی دستور تأسیس پیشآهنگی بهداری صادر و ابلاغ گردید و در ادارهء تفتیش وزارت معارف شعبه ای به نام پیشاهنگی دائر گردید و مجمعی نیز به نام انجمن پیشاهنگی بریاست آقای میرزا علی اصغرخان حکمت برای نظارت و قیادت پیش آهنگی تأسیس شد. انجمن مزبور اساسنامه ای تحت چهارده ماده برای تشکیلات پیش آهنگی ایران تهیه و تدوین کرد. در این اوان در بعضی ولایات نیز پیش آهنگی دائر شد و پیش آهنگی ایران رسماً به مجمع بین المللی پیش آهنگی در لندن بوسیلهء تلگراف معرفی شد و در دنیا به رسمیت شناخته گردید. اما پیشاهنگی عمری دراز نیافت و سبب آن کمبود وسائل و مساعد نبودن زمان زمینهء پیشرفت و نداشتن معلم و مربی و عدم آشنائی اولیاء اطفال با فکر و منظور پیش آهنگی بود تقریباً از نه ماه پس از تأسیس یعنی از تیرماه سال 1305 ه . ش. به بعد دچار بحران گردید و از سال دوم تأسیس به بعد وزارت معارف نیز دیگر هیچگونه مداخله ای در امر پیشاهنگی نکرد و محل ادارهء پیش آهنگی هم از وزارت معارف مجزا شد و تا اواسط سال 1313 این تشکیلات منحصر گشت به عمارتی با ماهی یکهزار ریال اجاره و حقوق مستخدم و مخارج روشنائی که از بودجهء وزارت معارف پرداخته می شد. در سال 1314 ترویج پیش آهنگی مورد توجه مخصوص واقع گشت و وزارت معارف مأموریت یافت که بار دیگر این فکر عالی را اشاعه و بسط دهد. انجمنی به نام انجمن تربیت بدنی و پیشاهنگی در تاریخ 28 فروردین 1313 تشکیل شد و اساسنامه ای برای آن تدوین گردید و مرام انجمن را ترویج پیش آهنگی و ورزش و قیادت و سرپرستی از مؤسسات ورزشی و پیش آهنگی قرار داد. و نیز شعب این انجمن را در ولایات تحت ریاست والی یا حاکم هر محل بمنظور ترویج و تقویت و حمایت از پیش آهنگی و مؤسسات ورزشی تشکیل دادند. انجمن مرکزی در مهرماه 1313 مستر توماس گیبسون(4) آمریکائی متخصص پیش آهنگی و تربیت بدنی را از آمریکا استخدام و به ایران دعوت کرد. از دی ماه سال 1313 مقدمات احیا و تأسیس پیشاهنگی جدید ایران تحت ریاست عالیهء ولیعهد، به اقدام وزارت معارف فراهم و شروع گردید. این انجمن نظر به احتیاج اولیهء تهیه و تربیت معلم پیش آهنگی اردویی تابستانی در منظریهء تهران تشکیل داد. این کلاس از اول تا پانزدهم خرداد سال 1314 به شکل اردویی شبانه روزی دایر گردید و مخارج آن از صندوق انجمن تأدیه شد و هشتاد و چهار نفر از آموزگاران دبستانها و دبیران دبیرستانهای مرکز و ولایات در مدت مذکور تعلیمات لازم فراگرفتند. در تاریخ 19 مهر1314 متحدالمآلی مبسوط و مشروح حاوی دستورهای کافی در جزئیات امور و طریقهء تأسیس پیش آهنگی مدارس و طرز ادارهء آن از طرف وزارت معارف صادر و به مدارس مرکز و ولایات ابلاغ شد. نیز از مهرماه 1314 اداره ای جداگانه در وزارت معارف بنام ادارهء پیش آهنگی و تربیت بدنی دائر شد و امور پیشآهنگی را تحت اداره گرفت. همچنین پیشاهنگی دختران که در ایران سابقه نداشت تشکیل شد و تحت نظامات و قواعد خاص منتهی زیر نظر و دستور ادارهء پیشآهنگی و تربیت بدنی بکار پرداخت. تشکیلات پیش آهنگی هر روز توسعه می یافت و بر تعداد افراد و داوطلبان آن در مرکز و شهرستانها افزوده میشد و حال بدین منوال بود تا شهریور ماه 1320 که به سبب بروز جنگ جهانی دوم و اشغال ایران از طرف متفقین فعالیت این سازمان موقتاً متوقف ماند. برای اطلاع بیشتر و اطلاع بر مرام پیش آهنگی رجوع کنید به کتاب «پیشآهنگی تألیف آقای بهاءالدین پازارگاد». و نیز بیفایدت نیست که گفته شود در هشتادوهفتمین جلسهء عمومی فرهنگستان ایران برابرهای ذیل برای اصطلاحات پیشاهنگی که همه به زبان انگلیسی بود پذیرفته شده است:
رسد پیشاهنگیScout troop
سررسدScout master
رسدیارAsst scout master
جوخهPatrol
سرجوخهPatrol leader
جوخه یارAsst. patrol leader
کارپردازQuarter master
نویسندهScribe
شیپورزنBugler
سرپرستان رسدTroop committee
پایوران پیشاهنگیTroop officer
پیوستگانScouters
رئیس پیشاهنگیChief scout executive
معاون پیشاهنگیAsst. scout executive
نشانهء هنرMerit badge
Provincial scout executive -
سرپیشاهنگDistrict commissioner
سر پیشاهنگیLocal headquarter
انجمن پیشاهنگیLocal council
شورای رسدTroop council
نوآموزTender foot
دیوان پاداشCourt of honor
رهبر پیشاهنگیScout commissioner
رهبریار پیشاهنگی
Asst. scout = commissioner
انجمن پیشاهنگی ایرانNational council
(1) - Boys Brigade.
(2) - Sir Baden Powell.
(3) - Wales.
(4) - Thomas R. Gibson.

پیش آینده.

[آ یَ دَ / دِ] (نف مرکب)مقبل. مقدم. نزدیک آینده. متصدی. (منتهی الارب). مترقی. متجاوز. رخ دهنده: متکلف؛ پیش آینده بکاری که افزون باشد از حاجت. مستمیت؛ پیش آینده به جنگ. کابح؛ پیش آینده از آن چیز که فال بد می گیری از وی. میتاح؛ پیش آینده مردم را به بدی. (منتهی الارب). رجوع به پیش آمدن شود.

پیشاب.

(اِ مرکب) بول. شاش. زهراب. شاش کوچک. پیشیار. گمیز. (برهان). || مقابل پس آب.

پیشاب راه.

(اِ مرکب) مجرای بول. (از لغات موضوعهء فرهنگستان).

پیشاب ریختن.

[تَ] (مص مرکب) بول کردن. شاشیدن. آب تاختن. در تداول اطفال جیش کردن. در تداول عوام ادرار کردن. پیشاب کردن. زهراب ریختن.

پیشاب کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) بول کردن. شاشیدن. رجوع به پیشاب ریختن شود.

پیشاپیش.

(اِ مرکب، ق مرکب) (از: پیش و الف واسطه (وقایه) و پیش) پیش پیش. مقدم بر همه. از پیش همه. جلوتر از دیگران. منا. (منتهی الارب). مبدأ. لقاط. (منتهی الارب) :
گرچه ما را نیست پیشاپیش دود مشعلی
نیست دود آه مظلومی هم از دنبال ما.
واعظ قزوینی.
هر کجا روی آورم بخت سیه همره بود
گاه دوشادوش من گاهی به پیشاپیش من.
(از فرهنگ ضیاء).
دلا دلدار می آید به سروقت اسیرانش
گر از خود می روی تأثیر پیشاپیش می افتد.
تأثیر (از آنندراج).

پیشادست.

[دَ] (اِ مرکب) مقابل پسادست و نسیه به معنی نقد. (از برهان). زری که گاه خریدن چیزی فروشنده را دهند :
ستدوداد مکن هرگز جز پیشادست(1)
که پسادست خلاف آرد و الفت(2) ببرد.
ابوشکور(3).
ستدوداد جز به پیشادست
داوری باشد و زیان و شکست.لبیبی.
|| اجرت پیشی. (برهان). مزد پیش. اجرت پیش. برابر دستادست بمعنی نقد و پسادست بمعنی نسیه. مزد پیشی که قبل از انجام کار بفروشنده یا کننده دهند. بیعانه. سلم. || پیشدست و مقدم و غالب. (فرهنگ نظام). || پیشدستی. (برهان).
(1) - ن ل: دستادست (بمعنی نقد).
(2) - ن ل: صحبت.
(3) - محتمل است که پیشادست بهمان معنی بیع سلم است که ازین پس بیاید نه بمعنی نقد، و در بیت ابوشکور «دستادست» صحیح مینماید.

پیشار.

(اِ مرکب) بمعنی پیشاب آدمی است عموماً و قارورهء بیمار خصوصاً که پیش طبیب آرند. (آنندراج). ادرار. بول. قاروره. پیشیار. تفسره :
پزشک آمد و دید پیشار شاه
سوی تندرستی نبد کار شاه.فردوسی.
رجوع به پیشیار شود.

پیشاره.

[رَ / رِ] (اِ)(1) آن دست برنجن که سردست باشد و دیگر پیرایه ها از پس او بود. (آنندراج).
(1) - شاید مخفف یا مصحف پیشیاره باشد، مرکب از «پیش» و «یاره».

پیشان.

(اِ مرکب، ق مرکب) مقابل پایان. پیش پیش. که از آن پیشتر چیزی دیگر نباشد یعنی انتها. (برهان). پیش پیش بود. که از آن هیچ چیز پیشتر نباشد. (جهانگیری) :
هرچه می بینی که در پایان بود
آن نه در پایان که در پیشان بود.عطار.
پیشگاه عشق را پیشان که یافت
پایگاه فقر را پایان که یافت.عطار.
ای مرد گرم رو چه روی بیش ازین به پیش
چندان مرو به پیش که پیشان پدید نیست.
عطار.
یکی اول که پیشانی ندارد
یکی آخر که پایانی ندارد.عطار.
کارسازست او ز پیش و پس ولیک
هم ز پیشان هم ز پایان می بسم.عطار.
نه کس خبری میدهد از پیشانم
نه یک نفس آگهی است از پایانم.عطار.
نه ز اول لحظه ای پیشان بدید
نه ز آخر ذره ای پایان بدید.عطار.
گر ز پیشان آب روشن می رود
تیره می گردد چو بر من می رود.عطار.
سر او درتافت در پیشان کار
دوستان را درربود از نور نار.عطار.
نه کم از یک قطره از پیشانشان
نه کم از یک ذره از پایانشان.عطار.
تا به پیشان دیده ره را گام گام
تا به پایان رفته در در، بام بام.عطار.
گر به پایان رفت پیشان شد درست
ور به پیشان رفت پایان شد درست.عطار.
رو به پیشان بردنش امکان نداشت
زآنکه هیچ این را سر پایان نداشت.عطار.
کار از پیشان اگر بگشایدت
هر دمی صد گونه در بگشایدت.عطار.
نقطهء فقر است پیشان همه
فقر جانسوز است درمان همه.عطار.
درین وادی بسی در پیش رفتم
ولی یک ذره از پیشان ندیدم
کنون از پس شدم عمری و لیکن
سر یک موی از پایان ندیدم.عطار.
چون ندارد منتهی پیشان عشق
پس چگونه منتهائی پی برم
ور ز پیشانم بقائی روی نیست
بو که در پایان فنائی پی برم.عطار
که چون خوددان شوی حق دان شوی تو
از آن پس روی در پیشان شوی تو.عطار.
نه هرگز هیچکس پیشانش یابد
نه هرگز غایت و پایانش یابد.عطار.
ز پیشان گر نظر بر تو نبودی
ز پیش تو سفر بر تو نبودی
ولی چون نور پیشان رهبر تست
چرا این کاهلی در گوهر تست.
عطار.
در کوچهء عشق تو همه عمر برفتیم
آمد بسر این عمر و به پیشان نرسیدم.
اسیر لاهیجی.
|| صدر خانه. مقابل صف نعال، پای ماچان. پیشانه. پیشخانه. پیش مکان. || جِ پیش. مقدمان. سابقان. آنان که در پیش هستند.

پیشانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) پیشان. پیشخانه. پیش مکان. صدر مجلس. بالای خانه. مقابل پای ماچان و صف نعال :
نیست مستی که مرا جانب میخانه برد
جانب ساقی گلچهرهء دردانه برد
نیست دستی که کشد دست مرا یارانه
وز چنین صف نعالم سوی پیشانه برد.
مولوی.

پیشانها.

[نَ] (ص مرکب، اِ مرکب) مولوی گوید :
آنهمه اندیشهء پیشانها
می شناسد از بدایت جانها.
(مثنوی چ نیکلسن دفتر اول ص103؛ چ خاور ص35).
در شرح مثنوی چ علاءالدوله کلمه را بمعنی پیشینیان گرفته اند. نیکلسن در ترجمهء خود ص92 به معنی «افکار مربوط به اشیاء سابقه» گرفته است و احتمال هم میرود که پیشان خود جمع پیش باشد، به معنی سابقین و آنان که سابق براین بودند.

پیشانی.

(اِ مرکب)(1) جزء فوقانی رخسار میان رستنگاه موی و ابروان. بنچه. ناصیه. جبهه. (دهار) (منتهی الارب). جبین. (زمخشری). پیچه. چماچم. (برهان). چکاد. صلایه. کشه. ذؤابه. لطاة. مقدمه. مسجد. رمة. (منتهی الارب). صاحب آنندراج آرد: این کلمه مرکب است از پیش و آنی که کلمهء نسبت است... و فارسیان بدین معنی جبهه و جبین و سیما و ناصیه نیز استعمال کنند و سحرخند و شکفته و گشاده و واکرده و گرفته و پرچین و عرق آلود و شرمسار و سجده ریز و عالم آرای از صفات و آینه و لوح محفوظ و لوح صفحهء صبح و آفتاب و ماه و زهره و مشتری و سهیل و پروین و کف الخضیب از تشبیهات اوست، و با لفظ سودن و نهادن و شکستن و خاریدن مستعمل :
آی از آن چون چراغ پیشانی
آی از آن زلفک شکست و مکست.رودکی.
زود بینی شکسته پیشانی
تو که بازی بسر کنی با قوچ.سعدی.
اگر خود بشکند پیشانی پیل
نه مرد است آنکه در وی مردمی نیست.
سعدی.
بنویسد ز چه رو ماه بر آن سورهء نور
لوح پیشانی دریاست زرافشان امشب.ثابت.
صلد؛ پیشانی روشن. (دهار). شکائر؛ پیشانیها. ذئبة؛ موی پیشانی. سائله؛ سپیدی پیشانی. ناصیة؛ ناصاة؛ موی پیشانی. لصاء؛ پیشانی تنگ. نزعة؛ یکسوی پیشانی. جبین؛ یکسوی پیشانی. جبه [ جَ بَ ]؛ گشادگی پیشانی. جله؛ بلند کردن دستار از پیشانی. تل؛ خوی بر آوردن پیشانی کسی. سبیب الطاة؛ پیشانی اسب. صلت؛ پیشانی گشاد. صدمتان؛ دوسوی پیشانی یا هر دو کرانهء آن. غفر، غفار؛ موی پیشانی زن. (منتهی الارب). || بخت (در تداول عامه). دولت. (برهان). طالع. قسمت و نصیب (غیاث) :
مطلب روان نشد به در دوستان مرا
پیشانیی نبود در آن آستان مرا.
اسماعیل ایما.
-امثال: پیشانی! ای پیشانی! مرا کجا می نشانی به تخت زر می نشانی یا به خاکستر می نشانی.
|| لیاقت و شایستگی. (غیاث). گویند فلان پیشانی این کار ندارد؛ شایستگی و لیاقت آنرا ندارد. (آنندراج) :
از کاهش جان درم ندارد جگرت
از گریه به کوی نم ندارد جگرت
دل سوختگان فروکری می دارند
پیشانی داغ غم ندارد جگرت.ظهوری.
ز فرّش به دلها همه نقش بست
که پیشانی ملک گیریش هست. ظهوری.
مشکل که گشاید گره از رشتهء کارم
ابروی تو پیشانی این کار ندارد.صائب.
|| مقابل و موجه و برابر. (برهان). روبرو. پیشانی کردن؛ مواجهه کردن :
سپر از غمزهء مست تو بیندازد چرخ
با دو ابروی تو خود کس نکند پیشانی.
نزاری قهستانی.
|| قوت و صلابت. (برهان). || تکبر و نخوت :
گر خدا را بنده ای بگذار نام خواجگی
پیش او چون سر نهادی باز پیشانی چه سود.
مولوی.
|| شوخی و گستاخی. (آنندراج) بیشرمی. وقاحت. بی حیائی. پرروئی. سماجت. ستیزه. لجاج. شوخی و سخت روئی. (برهان) :
رستم من از خوف و رجا، عشق از کجا شرم از کجا
ای خاک بر شرم و حیا هنگام پیشانیست این.
مولوی.
طاعت آن نیست که بر خاک نهی پیشانی
صدق پیش آر که اخلاص به پیشانی نیست.سعدی.
نتاند برد سعدی جان ازین کار
مسافر تشنه و جلاب مسموم
چو آهن تاب آتش می نیارد
چرا باید که پیشانی کند موم.سعدی.
نگارا چند ازین پیمان شکستن
به پیشانی دل سندان شکستن.
کمال اسماعیل.
عمارتی که لبت کرد در ممالک دل
خراب می کند ابروی تو به پیشانی.
سلطان ابوسعید [در مغازلهء با بغداد خاتون].
که چه شوخی است این و پیشانی
تو بنه عذر این پریشانی.اوحدی.
روی وعظی که در پریشانی است
عین شوخی و محض پیشانی است.اوحدی.
جگرم خون شد از پریشانی
آه ازین جان سخت پیشانی.اوحدی.
هر که از روی تواضع ننهد پیشانی
پیش روی تو زهی روی و زهی پیشانی.
سلمان ساوجی.
سر خود را نمیدانم سزای سجدهء این در
ولیکن میکنم حاصل من این منصب به پیشانی.
سلمان ساوجی.
غمزهء چشم تو شوخند ولی آمده اند
ابروان تو به پیشانی ازیشان برتر.سلمان.
دل ز ناوک چشمت گوش داشتم لیکن
ابروی کماندارت می برد به پیشانی.حافظ(2)
|| وسعت و فراخی. (غیاث). || (اصطلاح بنّایان) پیشانیِ بنا. قسمت وسط و فوقانی نمای بنا خاصه در وسط سردر و ایوان مساجد و مدارس قدیم، قسمت فوقانی نمایِ آن و وسط.
- پیشانی از قفا کردن؛ هزیمت دادن و گریزانیدن. (آنندراج) :
آن سروری که پیش ظفرپیشه رایتش
پیشانی عدو ز قفا کرد روزگار.انوری.
-پیشانی بر خاک نهادن؛ سجده کردن. نماز بردن :
در مسجد جای سجده را بنگر
تا برننهی بخاک پیشانی.ناصرخسرو.
طاعت آن نیست که بر خاک نهی پیشانی
صدق پیش آر که اخلاص به پیشانی نیست.
سعدی.
خرد از روی تو انگشت نهد بر دیده
عقل در کوی تو بر خاک نهد پیشانی.
نزاری.
- پیشانی بکار بازنهادن؛ با گستاخی اقدام کردن. قدم اجتراء پیش نهادن : رای و طمع خام و فرط وقاحت او را بر آن داشت که پیشانی بکار بازنهاد و روی ببخارا آورد تا بر سبیل تحکیم و تقلب ملک نوح را با دست گیرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- پیشانی درهم کشیدن؛ ابرو در هم کشیدن. اخم کردن. روی ترش کردن.
- پیشانی سخت داشتن؛ سخت روی بودن. کنایه از بی شرم بودن است :
کسی را روبرو از خلق بخت است
که چون آیینه پیشانیش سخت است.نظامی.
- پیشانی شیر خاریدن و پیشانی پلنگ -خاریدن؛ تعبیری مثلی از کاری خطرناک کردن :
خواهی که کینش جوئی از بهر آزمون
پیشانی پلنگ و کف اژدها مخار.قطران.
قوت پشه نداری، چنگ با پیلان مزن
همدل موری نه ای، پیشانی شیران مخار.
جمال الدین عبدالرزاق.
شیردلانند در این مرغزار
بگذر و پیشانی شیران مخار.خواجو.
-پیشانی گشاده؛ پیشانی بی چین که مردم خوش خلق را میباشد. (آنندراج). گشاده پیشانی :
بحاجتی که روی تازه روی و خندان باش
فرو نبندد کار گشاده پیشانی.سعدی.
مهمان چراغ کلبهء ویرانهء من است
پیشانی گشاده در خانهء من است.دانشی.
-ستاره پیشانی؛ بلندطالع. بختور. بلند اختر :
اگر ببام بر آید ستاره پیشانی
چو ماه عید به انگشتهاش بنماید.سعدی.
-گره پیشانی؛ اخمو. ترش روی :
کبر یکسو نه اگر شاهد درویشانی
دیو خوش طبع به از حور گره پیشانی.
سعدی.
- ماه پیشانی:رشتهء آن دستهء گل باشد از تاب کمر
هالهء آن ماه پیشانی هم از چین خود است.
تأثیر.
(1) - Front. (2) - رجوع به دیوان حافظ چ قزوینی ص335 ح3 شود.

پیشانی بلند.

[بُ لَ] (ص مرکب) که فاصلهء رستنگاه موی سر تا ابروان وی بسیار باشد. که جبهتی گشاده دارد. || خوش اقبال. بخت ور. نیک بخت. نیک طالع. نیک اختر. پیشانی دار.

پیشانی بند.

[بَ] (اِ مرکب) عصابه. پنجه بند. سربند مرصع زنان و آنرا استفان نیز گویند. رجوع به استفان شود. (شعوری ج1 ص257).

پیشانی دار.

(نف مرکب) دارندهء پیشانی. || کنایه است از دولتمند. بادولت. مقبل. دولتی. سعید. خوشبخت. خوش اقبال. نیکوطالع. بخت ور. || کسی که کاری را بشکفتگی از پیش برد. (برهان).

پیشانی داری.

(حامص مرکب) حالت و چگونگی پیشانی دار. نیکوطالعی. داشتن بخت. بختوری.

پیشانی داشتن.

[تَ] (مص مرکب)خوشبخت بودن. اقبال نیکو داشتن. بختور بودن.

پیشانی سفید.

[سِ] (ص مرکب) دارای پیشانی سفیدرنگ.
- مثل گاو پیشانی سفید؛ آنکه همه او را شناسند. مشهور میان خاص و عام.

پیشانی سودن.

[دَ] (مص مرکب) سر بر خاک نهادن. || تعظیم کردن. سجده کردن :
براه او نخستین گام ما را سجده پیش آمد
تو ای حسرت قدم میزن که ما سودیم پیشانی.
میرزا بیدل.

پیشانی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)گستاخی کردن. بیشرمی نمودن :
سپر از غمزهء مست تو بیندازد چرخ
با دو ابروی تو خود کس نکند پیشانی.
نزاری.

پیشانی نهادن.

[نی نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تواضع کردن. سر فرود آوردن :
هر که از روی تواضع ننهد پیشانی
پیش روی تو، زهی روی و زهی پیشانی.
سلمان ساوجی.

پیشاور.

[وَ / وُ] (اِخ)(1) پشاور. پیشاوور. شهر معروف ناحیت پنجاب به پاکستان. شهری است از پاکستان غربی واقع در ایالت شمال غربی در سرحد افغان و دارای موقع نظامی مهم و 125 هزار سکنه. رجوع به کلمهء برشاور در جهانگشای جوینی ج2 ص140 و حاشیهء آن و کلمهء پور و شاپور در کتاب رودکی تألیف نفیسی ج1 ص168 شود. شهری بر سر شاهراه فلات ایران بجلگهء هند شمالی و از مراکز مهم نشر زبان و ادبیات فارسی در دوره های بعد از اسلام. شهری در منتهای شمال شرقی خطهء پنجاب نزدیک سرحد افغانستان، روی نهر کابل و در 220 هزارگزی شهر کابل. این شهر مدت مدیدی جزء افغانستان و مرکز ایالت نیمه مستقلی بوده است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pechawer, Peichawer.

پیشاوران.

[وَ] (اِخ) نام ناحیتی در جنوب شرقی جوین افغانستان.

پیشاوور.

(اِخ) پیشاور. پشاور. رجوع به پشاور و پیشاور شود.

پیش استاد.

[اُ] (اِخ) دهی از دهستان میمند بخش شهربابک شهرستان یزد واقع در 47 هزارگزی شمال خاوری شهر بابک و 16 هزارگزی راه فرعی نجف آباد به فیض آباد شهر بابک. کوهستانی، معتدل مالاریائی دارای 223 تن سکنه. آب آنجا از قنات. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان آنجا قالی و کرباس بافی و راه آن مالروست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

پیش افتاد.

[اُ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)پیش افتاده. || کنایه از قسمت و نصیب :
هر ساعت از مژگان خود، خون دلم پیش اوفتد
این راز مانده بخت بد، اینست پیش افتاد من.
امیرخسرو (از آنندراج).
تا پیش او افتد مگر اشکی ز چشم درفشان
درها ذخیره میکنم از بهر پیش افتاد را.
میر حسن (از آنندراج).
|| پیشاهنگ. || سرگذشت و اتفاق و حادثه و سانحه. (ناظم الاطباء).

پیش افتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب)(1) پیش اوفتادن. تقدم یافتن. مقدم شدن. جلو افتادن. تقدم پیدا کردن. پیشی جستن. سبقت گرفتن. || تفوق یافتن. برتری یافتن(2). || حادث شدن. روی نمودن. رخ دادن: که از آنچه نهاده باشد خبری ندهد که داند که چون ما بازگشتیم مهمات بسیار پیش افتد و تا روزگار دراز نپردازیم. (تاریخ بیهقی ص15 چ فیاض) و بیرون این کارهای دیگر پیش افتد و همه فرایض است. (تاریخ بیهقی ص285).
.
(فرانسوی)
(1) - Surpasser .
(فرانسوی)
(2) - L'emporter sur

پیش افتاده.

[اُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)سبقت گرفته. جلو افتاده. تقدم جسته. || که مهم نباشد، پیش پا افتاده. مبتذل. که درخور اهمیت نبود. که آسان و سهل باشد. || معلوم. روشن. که هر کس تواند دانستن.

پیش افطاری.

[اِ] (اِ مرکب) آنچه از خوردنیهای سبک که روزه دار در اول افطار خورد پیش از شام. آنچه که از حلوا و خرما و نان خشک در اول افطار خورند پیش از شام.

پیش افکندن.

[اَ کَ دَ] (مص مرکب)پیش انداختن. || پایین افکندن. فرود آوردن سر و جز آن :
خجل گشتتان دل ز کردار خویش
فکندید یکسر سر از شرم پیش.فردوسی.
رجوع به پیش (در معنی فرود و زیر) شود.

پیش الوار.

[اَ] (اِخ) نام موضعی به کلا رستاق مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص108).

پیش امام.

[اِ] (اِ مرکب) پیش نماز. (آنندراج).

پیش انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)تقدم دادن. مقدم داشتن. جلو انداختن. سبقت دادن. پیش افکندن. زودتر از موعد مقرر داشتن. پیش از هنگام موعود مقرر داشتن چنانکه بیمار نوبت تب را و زن روزهای ناپاکی را.

پیش انداز.

[اَ] (نف مرکب) آنکه پیش اندازد. آنکه سبقت دهد. آنکه بجلو راند. || (اِ مرکب) دستار خوان. (آنندراج). پارچه ای که در وقت طعام خوردن به روی زانو گسترانند. (ناظم الاطباء). || آنچه از مرصع و مروارید سازند و زنان از گردن آویزند و در پیش سینه قرار دهند. (از آنندراج).

پیش اندیش.

[اَ] (نف مرکب) پیش بین. آنکه از قبل اندیشد چیزی را.

پیش اندیشی.

[اَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پیش اندیش. عمل پیش اندیش. پیش بینی. پیشگوئی. تقدمة المعرفة: اندیشه را مقدم گفتار خویش دار... که پیش اندیشی دوم کفایتست. (منتخب قابوس نامه ص51).

پیش اوفتادن.

[دَ] (مص مرکب) رجوع به پیش افتادن شود :
هر ساعت از مژگان خود خون دلم پیش اوفتد
این راز مانده بخت بد، اینست پیش افتاد من.
امیرخسرو.

پیش ایستادن.

[دَ] (مص مرکب) برابر ایستادن. مقابل قرار گرفتن. در پیشگاه قرار گرفتن :
نه پیش جز خدای جهان ایستاده ام
زآن پس نه نیز هیچکسی را دوتا شدم.
ناصرخسرو.

پیش ایوان.

[اَ / اِ] (اِ مرکب) فضای مرتفع و مهتابی جلو ایوان که سقف ندارد. صحن خانه. (آنندراج) :
ای در روش شهنشهی جفت بطاق
گردون به درت ز کهکشان بسته نطاق
هنگام سلام پیش ایوان تو عرش
نازد بجواب ابروی گوشهء طاق.ظهوری.
مجلسش را عرش پیش ایوان و کرسی صندلی
مطبخش را آسمانها دود و کوکبها شرار.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).

پیشباره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) پیش پاره. حلوای بریده. شفارج، فیشفارج؛ نوعی حلوا. رجوع به پیشیاره و پیشپاره شود.

پیشباز.

(اِ مرکب) استقبال. پیشواز. پیش و برابر کسی رفتن قبل از آنکه او ورود کند خواه مسافر باشد یا میهمان. مسافتی رفتن بجانب مسافری یا مهمانی یا زائری پیش از درآمدن وی بشهر یا خانه. صاحب آنندراج گوید: این تسمیه برای آن است که چون کسی می شنود که دوستش می آید او بمجرد شنیدن خبر از خانه دست و بغل گشاده به مقابل میرود تا وی را در آغوش کشد، پس از این جهت استقبال کننده را به پیش باز تسمیه کرده اند :
مهین کوس و بالا و پیلان و ساز
فرستاد با سرکشان پیشباز.اسدی.
|| (ص مرکب) که از قسمت قدامی گشوده باشد: جامهء پیش باز؛ جامهء جلوباز. نوعی جامهء پوشیدنی. (برهان). نوعی جامهء پوشیدنی که جلوش باز باشد. پیشواز. رجوع به پیشواز شود. || قبول کننده. (آنندراج). || بر زبان جای دهنده. (آنندراج).

پیشباز آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب)استقبال کردن. تصدی. پذیره شدن :حکم بن العاص برادر عثمان بن العاص روی بشیراز نهاد و شهرک پیشباز آمد، از توج، با سپاهی بسیار از عجم، همه با سلاح تمام. (ترجمهء طبری بلعمی).
شبستان همه پیشباز آمدند
بدیدار او بزمساز آمدند.فردوسی.
به آذر گشسب آمدم با سپاه
دوان پیشباز آمدم کینه خواه.فردوسی.
همه سیستان پیشباز آمدند
به رنج و بدرد و گداز آمدند.فردوسی.
پیاده همه پیشباز آمدند
بر پیلتن در نماز آمدند.فردوسی.
ز جنگاوران لشکر سرفراز
مر او را نیامد کسی پیشباز.فردوسی.
به آیین همه پیشباز آمدند
گشاده دل و بی نیاز آمدند.فردوسی.
شاه کید با جملهء بزرگان پیشباز آمدند. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی). اهل مدینه پیشباز آمدند و هر کسی میگفت بخانهء من فرود می آید. (قصص الانبیاء 219). چون قوم خبر یافتند که یونس می آید پیشباز آمدند و شادیها کردند. (قصص الانبیا ص136). برخاست و در بوستان رفت و سه درخت بنشاند و بیرون آمد و او را بر تخت بنشاند. (قصص الانبیاء ص69). گفت چرا اهل مکه پیشباز نیامدند. (قصص الانبیاء ص187).
من از بهر آن آمدم پیشباز
که گرداندم از شهر خود این نیاز.نظامی.
بسی پیشباز آمدش جانور
هم از آدمی، هم ز جنس دگر.نظامی.
چو شه دید در پیشباز آمدش
عروسی چنان دلنواز آمدش.نظامی.
چو زینگونه تدبیرساز آمدی
دو اسبه ش غرض پیشباز آمدی.نظامی.
جوانی به ره پیشباز آمدی
کزو بوی انسی فرازآمدی.سعدی.
بتاریکی از وی فرازآمدش
ز راه دگر پیشبازآمدش.سعدی.
کنونت بمهر آمدم پیشباز
نمیدانیم از بداندیش باز.سعدی.

پیش باز رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) به استقبال شدن. استقبال کردن. استقبال کردن مسافری که درآید: تلقی؛ اقبال. (از منتهی الارب) : پیشباز حادثهء این سال باید رفت که جفت واری زمین بخرند و پس از آن به دویست درم بفروشند. (تاریخ بیهقی ص622 چ ادیب). نصر پیشباز رفت و راهها نگه داشت تا بر حیله و حال او کس را وقوف نیفتد. (ترجمهء تاریخ یمینی). بعزمی ثابت و یقینی صادق پیش باز رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی). حبیب خجل زده و غمگین روی به خانه نهاد چون به در خانه رسید بوی نان و دیگ می آمد، زن حبیب پیش باز رفت و رویش پاک کرد و لطف کرد. (تذکرة الاولیاء).

پیشباز شدن.

[بازْ شُ دَ] (مص مرکب)پیشباز رفتن :
فرود آمد از تخت و شد پیشباز
بپرسیدش از رنج راه دراز.فردوسی.
و مردم سیستان اندر حرب پیشباز او شدند. (تاریخ سیستان).
چو فغفور را دید شد پیشباز
نشاند از بر تخت و بردش نماز.اسدی.
چون بدر کوشک آمدند زلیخا پیش باز ایشان شد. (قصص الانبیاء ص74).
مشو ناپسندیده را پیشباز
که در پردهء کژ نسازند ساز.نظامی.
مجنون ز پیام دلنوازش
در رقص شدی به پیشبازش.نظامی.
مصلحان را نظرنواز شوم
مصلحت را به پیشباز شوم.نظامی.

پیشباز فرستادن.

[فِ رِ دَ] (مص مرکب)به استقبال فرستادن. بمقابلهء کسی فرستادن :
درفش و سپه دادش و پیل و ساز
فرستادش از بهر کین پیشباز.فردوسی.
از بهر مجاملت مرا پیشباز رسول فرستاد تا نیمهء بیابان. (تاریخ بیهقی ص683).

پیش باز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)استقبال کردن.

پیش باغان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان مزرج بخش حومهء شهرستان قوچان. واقع در 7 هزارگزی شمال خاوری قوچان. کوهستانی. معتدل. دارای 17 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیش بال.

(اِ مرکب) قادمه. شهپر.

پیش بخاری.

[بُ] (اِ مرکب)(1)تجیرمانندی که برابر بخاری نهند تا مانع گردد که چیزی در آتش افتد. یا شراره ها بر فرش و سطح اطاق جهد. و قسمی از آن بصورت دیگر که بر زمین نهند متصل بخاری تا شراره ها بر فرش نریزد. || پارچه ای مربع مستطیل که از بالای بخاری دیواری فرو آویزند زینت اطاق را.
(1) - Garde - feu. Garde - cendre .
(فرانسوی)

پیش بر.

[بَ] (نف مرکب) آنکه پیش برد. آنکه قبل از دیگران ببرد. || آنکه پیشتر بعدهء معینه برد و بر حریف غلبه کند در قمار. آنکه عدهء دست های برده اش پیش از حریف خاتمه یابد. سه دست پیش بر (در نرد و غیره)، یعنی سه دست بازی را از حریف زودتر ببرد. آنکه پیش از دیگران برد (در نرد و غیره). || (اصطلاح اسبدوانی) اسبی که جایزهء نخستین را میبرد و برندهء نخستین است. (از لغات فرهنگستان).

پیش بر.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان زهان بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 97 هزارگزی جنوب خاوری قاین و12 هزارگزی خاور اتومبیل رو اسفدان به اسفج. دامنه، معتدل، دارای 321 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و زعفران و تریاک وشغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی و راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

پیش برد.

[ ] (اِخ) (مدرسهء...) نام مدرسه ای در جانب جنوب مسجد جامع هرات از آثار مولانا جلال الدین محمد قائنی. (رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص13 شود).

پیش بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) فایق شدن. غالب آمدن. غالب شدن. توفیق یافتن به اجراء قصد. نائل شدن بر... کامیاب شدن. بمقصود رسیدن :
بنزد جهان داور خویش برد
جهان داوری بین که چون پیش برد.نظامی.
|| بکرسی نشاندن. مسلم ساختن. پیش بردن حرفی یا کاری. مدلل و مسجل ساختن و استوار گردانیدن آن. بمقصود و هدف رسانیدن آن. انجام دادن آن : اکنون چون فارغ شدم از رفتن لشکرها به هرات و فرو گرفتن حاجب علی قریب و از کارهای دیگر پیش بردن. (تاریخ بیهقی). لشکر بی پادشاه کار را پیش نتوانند برد. (فارسنامهء ابن البلخی ص67). و هر دو تن این سخن با پرویز بگفتند و او را پیش بردند که صلاح در آن است که هرمز را بکشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص100).
پیک سخن ره بسر خویش برد
کس نبرد آنچه سخن پیش برد.نظامی.
نشاید در آن داوری پی فشرد
که دعوی نشاید درو پیش برد.نظامی.
تغیر دهیمش به انکار خویش
به انکار نتوان سخن برد پیش.نظامی.
او اناالحق گفت و کار از پیش برد.مولوی.
نفس و شیطان خواهش خود پیش برد
وآن عنایت قهر گشت و خرد و مرد.مولوی.
کار را بی کارفرما پیش بردن مشکل است
کارفرمائی بمن از غیرت همکار ده.صائب.
|| بحضور بردن. بنزدیک بردن :
وزآن پس بیامد منوشان گرد
خرد یافته جهن را پیش برد.فردوسی.
از میکائیل بزاز... درخواست (مانک) تا آن را (قدید را) پیش برد. (تاریخ بیهقی). نامه ها نبشته آمد و نسخت پیش برد، [استاد عبدالغفار] (تاریخ بیهقی). || جلو بردن.
- از پیش بردن؛ قب بردن. از جلو بردن :
شتر دو هزار آنکه از پیش برد
همه بردگان از بزرگان و خرد.فردوسی.
|| بردن قبل از دیگری. سابق آمدن و سبقت گرفتن در بردن چیزی یا بازیی و جز آن.

پیش برگ.

[بَ] (اِ مرکب) (در اصطلاح قمار) آنکه ورق اول بازی او را باشد. آنکه در قمار برگ اول را بدو دهند. سربرگ. || پوسته ای که پیش از پیدایش برگ ظاهر شود(1). (از لغات موضوعهء فرهنگستان).
.
(فرانسوی)
(1) - Prefeuille

پیش بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب) جلو گرفتن. در برابر مانع و سد پدید آوردن. راه گرفتن بر :
بکوشش توان دجله را پیش بست
نشاید زبان بداندیش بست.سعدی.
تو اول نبستی که سرچشمه بود
چو سیلاب شد پیش بستن چه سود.سعدی.
|| بستن و مسدود کردن قبل از دیگری. تقدم و سبقت در انسداد.

پیش بند.

[بَ] (نف مرکب) آنکه پیش بندد. آنکه جلو گیرد. آنکه سدّ و مانع سازد برابر چیزی. || (اِ مرکب)(1) پیش سینه. پیش دامن. پارچه ای مربع مستطیل که از زیر گلو بپائین یا از کمر بپائین فرو آویزند و طرفین آنرا با بندی بگرد کمر بندند گاه طباخی یا خیاطی یا آرایش و جز آن پاکیزه ماندن جامه را. فوطه ای که آشپز و پیشخدمت بر جلوی دامن بندد. فوطه ای غالباً سپید که از کمر بپائین در جلو آویزند آشپزان و خدمتکاران و کودکان تا جامه شوخگن نگردد. لنگ جلو. لنگ فوطه که کارگران از پیش بندند از کمر تا قوزک پا :
شد گونه گونه تاک رز چون پیش بند رنگرز(2)
اکنونْت باید خز و بز گرد آوری و اوعیه.
منوچهری.
ار پوشیم بتاب و ببندم ز پیش بند
تا آن ز بقچهء که و این از میان کیست.
نظام قاری (دیوان البسه ص45).
صدار؛ جامه ای است که سرش مانند مقنعه است و دامن آن می پوشد هر دو دوش و سینه را و بفارسی پیرهنچه گویند. (منتهی الارب). || بند مقدم بر بندهای دیگر در زین و برگ اسب و پالان خر و جز آن. رحل یا رسن که بر سینه بند شتر بسته پیش آورده پس سپل بی خم برند و محکم کنند تا سینه بند از آن جای نرود. لبب؛ پیش بند پالان. صدار؛ پیش بند ستور. غرض، غرضة؛پیش بند شتر مانند تنگ زین را. (منتهی الارب).
.
(فرانسوی)
(1) - Tablier (2) - ن ل: پیرهان رنگرز؛ آستین رنگرز. (در این صورت اینجا شاهد نیست).

پیش بندر.

[بَ دَ] (اِ مرکب)(1) محلهائی در ساحل رود و امثال آن که اثقال را بر کرجی یا کشتی های خرد بار کنند و در بندر دریا بکشتی های بزرگ تحویل کنند.
.
(فرانسوی)
(1) - Prevention

پیش بندی.

[بَ] (حامص مرکب)جلوگیری. دفع. پیشگیری. || تمهید مقدمهء مطلب. تهیه و حاضر کردن وسایل برای کاری: فلان برای مرافعهء خود پیش بندی خوبی کرده بود، یعنی مقدماتی نیکو آماده ساخته بود.

پیش بندی کردن.

[بَ کَ دَ] (مص مرکب) پیشگیری کردن. جلوگیری کردن.

پیش بودن.

[دَ] (مص مرکب) مقدم بودن. جلو بودن. اقدم بودن. تقدم داشتن. سابق بودن. برتری داشتن. || وجههء کسی یا چیزی بودن. مقابل و برابر او بودن. منظور نظر او بودن :
نیا را همین بود آیین و کیش
پرستیدن ایزدی بود پیش.فردوسی.
رجوع به پیش در معانی مختلفهء آن شود.

پیش بها.

[بَ] (اِ مرکب)(1) بیعانه. سلم. چیزی که پیش از دریافت کالا بفروشنده دهند. پیشادست.
.
(فرانسوی)
(1) - Arrhes

پیش بیجار.

(اِخ) دهی جزء دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 5 هزارگزی جنوب باختر رودسر و 6 هزارگزی خاور املش. جلگه، معتدل، مرطوب، دارای200 تن سکنه. آب از نهر پل رود، محصول آن برنج و چای. شغل اهالی آن زراعت و حصیربافی است و راه آنجا مالرو میباشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

پیش بین.

(نف مرکب) آنکه پیش بیند. پیش بیننده. آخربین. عاقبت اندیش. مقابل اول بین. انجام اندیش. طرماح. (منتهی الارب). با حزم. دوربین. احتیاط کار :
گرفتند یکسر بر او آفرین
که ای شاه نیک اختر پیش بین.فردوسی.
سخنگوی و روشن دل و پاکدین
بکاری که پیش آیدش پیش بین...فردوسی.
چو کاموس جنگی چو خاقان چین
چو منشور و چون شنگل پیش بین.
فردوسی.
چه گوید کنون موبد پیش بین
چه بینند فرزانگان اندرین.فردوسی.
یکی نامش ارمایل پاکدین
دگر نام کرمایل پیش بین.فردوسی.
چو بشنید گرسیوز پیش بین
زمین را ببوسید و کرد آفرین.فردوسی.
چو شب تیره شد پهلو پیش بین
برآراست با شاه ایران زمین.فردوسی.
چو بشنید شاپور کرد آفرین
بر آن پرهنر دختر پیش بین.فردوسی.
مردی گزیده کرد، خردمند و پیش بین
با رای و با کفایت و با سنگ و با وقار.
فرخی.
گفتگوی تو بر زبان رانند
پیش بینان زیرک و هشیار.فرخی.
حرمت نگهداری همی، حری بجای آری همی
واجب چنین بینی همی، ای پیشوای پیش بین.
فرخی.
ایا ستوده بمردی چو پیش بین به خرد
ایا زدوده ز آهو چو پارسا ز گناه.فرخی.
تا بود بود و از پس این تا بود بود
منصور و نیکبخت و قوی رای و پیش بین.
فرخی.
پسر که دانا باشد بر از پدر بخورد
بخاصه از پدر پیش بین دولت یار.فرخی.
پدر پیش بین تو، به تو شاه
بس قوی کرد ملک را بنیاد.فرخی.
بکار اندرون داهیی پیش بینی
بخشم اندرون صابری بردباری.فرخی.
شادی بخدمت تو کند پیش بین
خدمت بدرگه تو کند هوشیار.فرخی.
پادشاهی بزرگ و شایسته و... و پیش بین. (منتخب قابوسنامه ص44).
دلم دید میری که بنمود ز اول
بحیدر دل پیش بین محمد.ناصرخسرو.
چو رسم جهان جهان را ببینی
حذر کن ز بدهاش گر پیش بینی.
ناصرخسرو.
جهل نموده ست ترا این خیال
جز که چنین گفت یکی پیش بین.
ناصرخسرو.
جز زاد و ساختن را از بهر راه عقبی
هشیار و پیش بین را هرگز به کار نائی.
ناصرخسرو.
ز پند تو ای بانوی پیش بین
زدم سکهء زر چو زر برزمین.نظامی.
چون مشعله پیش بین موافق
چون صبح پسین منیر و صادق.نظامی.
بزرگ امید گفت ای پیش بین شاه
دل پاکت ز هر نیک و بد آگاه.نظامی.
مخالف پس اندیش و او پیش بین
بداندیش کم مهر و او بیش کین.نظامی
چه خوش گفت فرزانه ای پیش بین
زبان گوشتین است و تیغ آهنین.نظامی.
خانهء زنبور پر از انگبین
از پی آن است که شد پیش بین.نظامی.
پسر پیش بین بود و کار آزمای
پدر را ثنا گفت کای نیک رای.سعدی.
اسیر عشق شدن چارهء خلاصی نیست
ضمیر عاقبت اندیش پیش بینان بین.حافظ.
ره میخانه بنما تا بپرسم
مآل خویش را از پیش بینی.حافظ.
|| دانا. (غیاث). عاقل. || غیب گو. که قبل از وقوع گوید. که قبل از حدوث بیند :
کجا گفته بودش یکی پیش بین
که پردخته ماند ز تو این زمین.فردوسی.
چوابش چنان آمد از پیش بین
که شه گنج پنهان کند در زمین.فردوسی.

پیش بیننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب)پیش بین. مقابل اول بین. آخربین. احتیاط کار. محتاط. دوربین. مآل اندیش :
ببخشید یک بدره دینار زرد
بدان پرهنر پیش بیننده مرد.فردوسی.

پیش بینی.

(حامص مرکب)(1) عمل پیش بین. دوراندیشی. احتیاط. دوربینی. احتیاط کاری. آخربینی. مآل اندیشی. عاقبت اندیشی. (انجمن آرا). عاقبت بینی :
به پیش بینی آن بیند او که دیده نیند
منجمان سطرلاب آسمان پیمای.فرخی.
آنجا که پیش بینی باید موفقی
آنجا که پیشدستی باید مظفری.
معروفی بلخی.
سلیمان را از حزم و بیداری و احتیاط و هشیاری و پیش بینی برمک عجب آمد و دل بر وی خوش کرد. (تاریخ برامکه).
صواب آن شد ز روی پیش بینی
که امروزی درین منظر نشینی.نظامی.
مزن بی پیش بینی بر کس انگشت
چنان کان نر کبوتر ماده را کشت.نظامی.
در آن پیش بینی خرد پیشه کرد
که لختی ز چشم بد اندیشه کرد.نظامی.
حسابی که فرمود رای بلند
کس از پیش بینی نیابد گزند.نظامی.
پیش بینی خرد تا گور بود
و آن صاحبدل به نفخ صور بود.مولوی.
|| دانائی. (آنندراج).
.
(فرانسوی)
(1) - Prevoyance

پیش بینی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)مآل اندیشی کردن. عاقبت اندیشی کردن. احتیاط بکار بردن. آخربینی کردن. آخر دیدن. رجوع به پیش بینی شود :
خردمندی و پیش بینی کنی
توانایی و پاک دینی کنی.فردوسی.

پیش پا.

(نف مرکب) که از قبل پاید و پاس دارد. که از پیش پاید. پیش پاینده.

پیش پا.

(اِ مرکب) فرش و گلیمی که در دهلیز و یا برابر در اطاق گسترانند.

پیش پا.

[شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)جلوی پا. برابر پا. پیش پای :
گر من از باغ تو یک میوه بچینم چه شود
پیش پائی بچراغ تو ببینم چه شود.حافظ.
|| قسمت مقدم پا. قسمت قدامی پا. روی پا :
از سیاهی دل به تقصیرات خود بینا نشد
مستی طاوس کم از عیب پیش پا نشد.
صائب (از آنندراج).
|| در تداول عوام، پیش پای کسی، لحظهء قبل از آمدن او: پیش پای شما رفت، اندک زمانی قبل از آمدن شما رفت.

پیش پاافتاده.

[شِ اُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)برابر پای ساقط شده و افکنده. || در اصطلاح، ذلیل و حقیر. که درخور توجه و اعتنا نیست. || مبتذل. || معلوم همه کس. آسان. که همه کس داند. که همه جا هست. صاحب آنندراج گوید کنایه از بسیار نزدیک و آشکار است:
درز نبود معنی درپیش پاافتاده را
از سواد سایهء پای چراغ این روشن است.
ملامفید بلخی.
زلف او را رشتهء جان گفتم و گشتم خجل
ز آنکه این معنی چو زلفش پیش پاافتاده است.
ملا شیدای هندی.

پیش پائی.

[شِ] (حامص مرکب)پیش افتادگی و تقدم. || (ص نسبی) آنچه منسوب به پیش پاست و کنایه از حقیر.

پیش پا خوردن.

[شِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) شکوخیدن. پای لغز خوردن. لغزیدن. پیش پا خوردن اسب؛ سکندری خوردن. بسر درآمدن. سرسم رفتن.

پیشپار.

(اِ مرکب)(1) حلوائی که برابر مهمان واجب التعظیم نهند: الفیشفارج، پیش پاره. رجوع به پیشپاره شود. || که قسمت قدامی وی دریده باشد. پیشپاره.
.
(فرانسوی)
(1) - Hors d'auvre

پیشپاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) نوعی از حلوا که از آرد و روغن و دوشاب پزند و بعربی سفارج خوانند. (انجمن آرا). نوعی از حلوا باشد بسیار نرم و نازک و آنرا از آرد و روغن و دوشاب پزند و بعربی شفارج خوانند. (آنندراج) (برهان). فیشفارج. || غذای مختصری که قبل از دیگر ماحضر صرف میشده است. الفیشفارج. بوارد. پیشپاره. || قسمت قدامی دریده.

پیش پا نشستن.

[شِ نِ شَ تَ] (مص مرکب) مطلع شدن. دست از کار سابق برداشتن. (نظام).

پیش پای.

[شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پیش پا. اَمام. رجوع به پیش پا شود. || قدم: اجرذ؛ آنکه در رفتار پیش پایها نزدیک گذارد و پاشنه ها دور. قعثلة؛ پیش پای نزدیک گذاشتن و پاشنه ها دور در رفتار. (منتهی الارب).
-پیش پای خود نشاندن؛ بلافاصله فروتر از خود قرار دادن کسی را. از خود پائین تر جای دادن کسی را.
- پیش پای خود نشستن؛ تجاوز نکردن.
- پیش پای کسی برخاستن؛ بقصد تعظیم وی بر پا ایستادن:
سپیده دم مه من چون ز خواب برخیزد
به پیش پای رخش آفتاب برخیزد.
تأثیر (از آنندراج).
- پیش پای کسی گذاشتن راهی را؛ هدایت کردن وی را بدان طریق. بدان طریق وی را رهنمائی کردن. متوجه ساختن وی را.
|| (اِخ) نام ستاره ای که بر پای مقدم دوپیکر است.

پیش پر.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 43 هزارگزی جنوب الیگودرز کنار راه مالرو چشمه ویران به قلعه هومه. کوهستانی و معتدل، دارای 109 تن سکنه. آب آنجا از چاه و قنات. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و راه آن مالروست. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

پیش پرداخت.

[پی پَ] (اِ مرکب)مساعده. پولی که قبل از موعد مقرر بعنوان مساعده دهند کارگران یا حقوق بگیران را.

پیش پیرا.

(نف مرکب) پیراینده از قبل. کنایه از آرایش دهندهء زمان پیش. و در شعر نظامی مراد فردوسی طوسی است. (آنندراج) :
کجا پیش پیرای پیر کهن
غلط رانده بود از درستی سخن.نظامی.

پیش پیش.

(اِ صوت) آوازی که بدان گربه را خوانند. کلمه ای که بدان گربه را خوانند. صوتی است خواندن گربه را، مقابل پیشْتْ [ شْ تْ ] که برای راندن گربه است.

پیش پیش.

(ق مرکب) جلوجلو. پیشا پیش. تقدم. ترجمهء قدام. و گاهی «از» بر آن داخل کنند و از پیش پیش گویند :
زانکه هر مرغی بسوی جنس خویش
میپرد او در پس جان پیش پیش.مولوی.
شیر را چون دید محو ظلم خویش
سوی قوم خود دوید او پیش پیش.مولوی.
آنرا که پیر و دل روشن روان بود
از پیش پیش مشعل دولت روان بود.تأثیر.
گذشتن از جهان گر خسروی نیست
علم پس پیش پیش مردگان چیست.تأثیر.

پیشت.

(اِ صوت) آوازی برای راندن گربه. مقابل پیش پیش که خواندن گربه را است. لفظ راندن گربه را. پخ. بانگ و آوازی زجر و راندن گربه را. پیشت پیشت.

پیشتاب.

(نف مرکب) که از پیش تابد.

پیشتاب.

(اِ) پیشتو. صورتی از کلمهء پیستوله(1). رجوع به پیستوله شود. طپانچه. آلتی آتشی کوچک. رولور یا رولوهء لوله بلند. تپانچه. قسمی شش لول.
(1) - Pistolet.

پیش تاختن.

[تَ] (مص مرکب) بجلو تاختن. برابر رفتن بشتاب. تاختن قبل از دیگران.

پیش تاز.

(نف مرکب) آنکه قبل از دیگران برابر رود. آنکه بجلو تازد. طلایه. ج، پیش تازان؛ پیش تاز عرصهء بلاغت یا شجاعت.

پیش تازی.

(حامص مرکب) عمل پیش تاز.

پیش تخت.

[تَ] (اِ مرکب) تخت پیشین. تخت مقدم بر دیگر تختها. || پیشکار: و این چند فصل را در جواب آن پیش تخت املاء فرمودیم تا بواجبی آنرا تأمل کند و عرض آن واجب دارد. (عتبة الکتبة).

پیش تخت.

[شِ تَ] (اِ مرکب) برابر تخت. مقابل تخت. برابر سریر.

پیش تخته.

[تَ تَ / تِ] (اِ مرکب) تخته ای که جلو دکان دکانداران است و بر آن ترازو و غیره باشد. پیشخوان. طبله. جلوخوان. || صندوق پول کسبه و دکانداران. || جزوه کش و رحل. (ناظم الاطباء). || صندوق مانندی مکعب مستطیل شکل با دیوارهء بسیار کوتاه، قدامی مرتفعتر از خلف، و آنرا گاه جهش از خرک بزیر پای نهند چون زیرپایی.

پیش تختی.

[تَ تی] (اِ مرکب) پله مانندی از چوب که برابر تخت مرتفع نهند تا بر شدن بر تخت آسان باشد. || میز کوچک که کنار یا نزدیک تخت نهند. پاتختی. رجوع به پاتختی شود.

پیشتر.

[تَ] (ص تفضیلی، ق) (از: پیش + تر، علامت تفضیل) سابق. سابقاً. از پیش. قب. مقابل پس تر. از پیش پیش. اسبق. اقدم :
چنان بد که یک روز پرویز شاه
همی آرزو کرد نخجیرگاه
بیاراست بر سان شاهنشهان
که بودند ازو پیشتر در جهان.فردوسی.
هنرها ز زن مرد را بیشتر
ز زن مرد بد در جهان پیشتر.فردوسی.
زمین کهستان ورا داد شاه [کاوس]
که بود از سزاوار تخت و کلاه
چنین خواندندش همی پیشتر
که خوانی کنون ماوراءالنهر.فردوسی.
یاد نکنی چون همی آن روزگار پیشتر
تو تبوراکی بدست و من یکی بربط بچنگ.
حکیم غمناک (از فرهنگ اسدی).
همچو سلیمان که پیش بود ز داود
پیشتر از زال بود رستم بن زال.منوچهری.
در کف من نه نبید پیشتر از آفتاب
نیز چه سوزم بخور، نیز چه بویم گلاب.
منوچهری.
گفت اگر پیشتر مقرر گشتی چه کردی؟ گفت هر دو را از دیوان دور کردمی. (تاریخ بیهقی).
پیشتر از ما دگران بوده اند
کز طلب جاه نیاسوده اند.نظامی.
نبودیم ازین پیشتر سست کوش
کنون گرمتر زان بر آریم جوش.
نظامی.
پیشتر از پیشتران وجود
کآب بخوردند ز دریای جود.
نظامی.
وانگه که به تیرم زنی اول خبرم کن
تا پیشترت بوسه دهم دست و کمان را.
سعدی.
|| جلوتر :
بدو گفت ازیدر مرو پیشتر
بمن دار گوش از یلان بیشتر.فردوسی.
تو زآن نامداران نه ای بیشتر
ازین در که رفتی مشو پیشتر.فردوسی.
گفت چرا نام خویش پیشتر از نام من نبشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص106).
پیشتر آ، تا بگویم قصه ای
بو که یابی از بیانم حصه ای.مولوی.
قدم من بسعی پیشتر است
پس چرا حرمت تو بیشتر است.سعدی.
هیت لک؛ پیشتر آی. رجوع به شواهد کلمهء پیش در معانی مختلفهء آن شود.
- پیشتر شدن؛ جلوتر شدن. رفتن پیش از دیگران.
- || جلو افتادن. سابق آمدن : همه اسبان بدوانیدند تا کدام اسب پیشتر دود، اسپی بود آنِ منذر... او پیشتر شد. (ترجمهء طبری بلعمی).

پیشترک.

[تَ رَ] (ص تفضیلی مصغر، ق مرکب) مصغر پیشتر. کمی پیش. اندکی قبل :
پیشترک زین که کسی داشتم
شمع شب افروز بسی داشتم.نظامی.
|| اندکی جلوتر :
زینگونه که شمع می فروزم
گر پیشترک روم بسوزم.نظامی.
من که درین منزلشان مانده ام
مرحله ای پیشترک رانده ام.نظامی.

پیشترین.

[تَ] (ص عالی) صفت عالی مرکب از پیش و ترین. مقدم بر همه. سابق ترین (از لحاظ زمان) :
باز پسین طفل پریزادگان
پیشترینِ بشری زادگان.نظامی.
|| مقدمترین و سابقترین (از لحاظ مکان).

پیشتو.

[تَ / تُو] (اِ)(1) پیشتاب. پیستوله. رولور. طپانچه. رجوع به پیستوله و پیشتاب شود.
(1) - Pistolet.

پیش جنگ.

[جَ] (ص مرکب) آنکه پیش از دیگران با حریف جنگ کند و منتظر امداد و اعانت نباشد. (آنندراج). آنکه در جنگ پیشی کند. آنکه در رزم پیشی گیرد و تقدم جوید. سابق در حرب بر دیگران :
نگه کرد هوشنگ باهوش و سنگ
گرفتش یکی سنگ و شد پیش جنگ.
فردوسی.
در آن سپه که چو تو میر پیش جنگ بود
اگر ز پیل بترسد برو بود تاوان.فرخی.
باری بس است طاقت ما را، ترا که گفت
سر خیل فتنه کن مژهء پیش جنگ را.
سالک قزوینی (از آنندراج).
|| آن حصه از لشکر که در مقدمهء لشکری بزرگ است سواران پیش جنگ، که در صف پیشین نبرد واقعند.

پیش جنگ بودن.

[جَ دَ] (مص مرکب)پیشی کردن در رزم بر دیگران. پیش جنگی. سابق بودن در جنگ بر دیگران.

پیش جنگی.

[جَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پیش جنگ. عمل پیش جنگ. پیش جنگ بودن.

پیش چرمه.

[چَ مَ / مِ] (اِ مرکب)پیش آهنگ؟ یا اسپ سپیدزیور پیش آهنگ؟ :
دم گرگ چون پیش چرمه(1) ستوری
مجره همیدون چون سیمین سطبلی.
منوچهری.
(1) - شاید: پیس چرمه؟ پیسه چرمه؟.

پیش چشم.

[شِ چَ / چِ] (اِ مرکب) قسمت مقدم چشم. مؤق. (منتهی الارب).

پیش چشم.

[شِ چَ /چِ] (ق مرکب) در منظر. در مرأی. برابر دیده.

پیش چشم آوردن.

[شِ چَ / چِ وَ دَ](مص مرکب) نصب العین ساختن. در نظر آوردن : باز در عواقب کارهای عالم تفکری کردم و مؤنات آنرا پیش چشم آوردم. (کلیله و دمنه).

پیش چشم داشتن.

[شِ چَ / چِ تَ](مص مرکب) برابر دیده قرار دادن. نصب العین کردن.
- پیش چشم نداشتن؛ واقف نبودن : بخدمت پادشاه نبوده است و عادت و اخلاق ایشان پیش چشم نمیدارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص396).

پیش چشم کردن.

[شِ چَ / چِ کَ دَ](مص مرکب) در منظر قرار دادن. برابر دیده نهادن : آنچه نسخت کردند از خزانه ها بیاوردند و پیش چشم کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص217).

پیش چین.

(اِ مرکب) مقابل پس چین. چیدن قبل از موعد. || (نف مرکب) که پیش چیند. که از قبل بچیدن مبادرت ورزد. که زودتر از دیگران بکار چیدن پردازد.

پیش چین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)چیدن پیش از وقت مقرر.

پیش حرف.

[حَ] (ص مرکب) آنکه سخنش مقدم و غالب باشد. کسی که سخنش غالب باشد :
شبلی آن پیش حرف صاحب حال
وآن مربع نشین صدر کمال.
طالب آملی (از آنندراج).

پیش حصار.

[حِ] (اِخ) دهی جزء بخش مرکزی شهرستان فومن. واقع در 3 هزارگزی باختر فومن. کنار راه فرعی فومن به ماسوله. جلگه، معتدل، مرطوب، دارای 208 تن سکنه. آب آنجا از چشمهء پیشه حصار و رودخانهء ماسوله. محصول آنجا برنج و توتون سیگار و جالیز کاری و شغل اهالی زراعت و زغال فروشی. و راه آن اتومبیل رو است و 3 باب دکان دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

پیشخان.

(اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرا شهرستان فومن واقع در 3 هزار گز شمال صومعه سرا، کنار راه اتومبیل رو فرعی صومعه سرا به ترکستان. جلگه، معتدل، مرطوب، دارای1340 تن سکنه. آب آن از رودخانهء ترکستان. محصول آنجا برنج و توتون سیگار و ابریشم و شغل اهالی آن زراعت و مکاری و راه آنجا اتومبیل روست و بوسیلهء رودخانهء ترکستان از این ده به قراء کنار مرداب و بندر پهلوی قایق میرود. این ده چند باب دکان دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

پیش خان.

(اِ مرکب) پیش تخته. پیش خوان. جلو خوان. صندوق گونه ای که دکانداران چون عطار و سقط فروش در پشت آن نشینند و بر بالای آن ترازو آویخته است.

پیش خانه.

[پیشْ / شِ نَ / نِ] (اِ مرکب)(باضافت و بی اضافت) مقابل پس خانه. رحبه. وصید. روق. (منتهی الارب). مقدم البیت. (اقرب الموارد). رواق [ رُ / رَ ] . (منتهی الارب). صدر بیت. رواق که پیشگاه خانه باشد. (برهان). || ایوانی که در مرتبهء دوم باشد. (برهان). || مقابل پس خانه، بار و چادر و اسباب سفر سلاطین که از پیش برند. (انجمن آرا). آنچه پیش از کاروان برند چون چادر و دیگخانه و جز آن که چون بمنزل رسند جای و طعام آماده باشد. آنچه از بنهء شاهی یا بزرگی که قبل از ورود او بمنزلی بدان منزل فرستند. آنچه حکام و سلاطین از پیش فرستند در منازل از اسباب و ادوات. اسباب و آلات سفر شاه یا امیری که از پیش فرستند.

پیش خدمت.

[خِ مَ] (اِ مرکب) نوکری که چیزها بمجلس آرد و برد. خدمتکاری که خدمات حضوری سپردهء وی باشد. مرادف پیشکار. (آنندراج). خدمتگزار :
این آهوی رمیده ز مردم نگاه کیست
این فتنه پیش خدمت چشم سیاه کیست.
صائب (از آنندراج).

پیشخدمت باشی.

[خِ مَ] (اِ مرکب)رئیس پیشخدمتان. مهتر خدمتکاران.

پیشخدمتی.

[خِ مَ] (حامص مرکب) عمل پیش خدمت. شغل پیشخدمت. خدمتگزاری.

پیش خر.

[خَ] (نف مرکب) که پیش خرد. که قبل از فرا رسیدن موعد بخریدن متاعی پردازد. || (مص مرخم،اِ مرکب) پیش خریدن. خریدن چیزی قبل از آنکه موعد فروش فرا رسد. پیش خرید. خریدن چیزی پیش از مهیا شدن آن چیز.

پیش خر کردن.

[خَ کَ دَ] (مص مرکب)خریدن پیش از موعد. ابتیاع کردن قبل از فرارسیدن هنگام معهود آن.

پیش خری.

[خَ] (حامص مرکب) عمل پیش خر. || خریدن پیش از موعد.

پیش خرید.

[خَ] (مص مرکب مرخم، اِ مص مرکب) پیش خریدن. خریداری کردن قبل از وقت. هر چیز که پیشکی خرند یعنی وجه آنرا از پیش دهند. بیع سلم. خریدی پیش از تغییر قیمت :
هرچه بینی همگی پیش خرید عدم است
در قفای همه تحصیل نکوحالی کن.
واله هروی (از آنندراج).

پیش خرید داشتن.

[خَ تَ] (مص مرکب) آنکه از پیش چیزی را خریداری کرده باشند. خریده داشتن قبل از موعد مقرر و تغییر بها.

پیش خرید کردن.

[خَ کَ دَ] (مص مرکب) پیش خر کردن. خرید پیش از موعد مقرر و تغییر بها.

پیش خواستن.

[خوا / خا تَ] (مص مرکب) بحضور خواستن. گفتن که نزدیک آید :
ز اندیشه شد شاه را پشت راست
فرستاده و درج را پیش خواست.فردوسی.
رجوع به پیش شود.

پیش خوان.

[خوا / خا] (اِ مرکب)پیشخان. پیش تخته. صندوق مانندی که جلو دکان عطاران و قصابان هست که بر اولی پول شمارند و متاع فروخته را نزد بایع نهند و بر دیگری گوشت خرد کنند. صندوق مانندی چوبین که عطار و دیگر کسبه در پیش دکان دارند و خود در پس آن ایستند یا نشینند و بر آن کالا وزن کنند و دخل در آن ریزند و ترازو بالای آن جای دهند. || تختهء زیر ترازو. || در روضه خوانی یا تعزیه، پامنبری اطفالی که پیش از اقامهء روضه یا تعزیه بجماعت خواندندی. چند پسر و دختر مقابل هم صف بسته که با هم چون براعت استهلالی بشعر، در برابر مستمعین و بینندگان خواندندی :
چون شود هنگامهء گل گرم در طرف چمن
پیشتر از مرغ بستان پیش خوانی میکنم.
علی ترکمان (از آنندراج).
|| (نف مرکب) آنکه چون کسی در مجلس وارد شود بیان حسب و نسب او کند، تا اهل مجلس درخور آن تعظیم و مراعات او کنند. (آنندراج) :
در خلاصم رستمیها کرد عشق
پیشخوان قصهء من بیژن است.
ظهوری (از آنندراج).

پیش خواندن.

[خوا / خا دَ] (مص مرکب) دعوت کردن که نزدیک آید. بحضور طلبیدن. پیش خواستن. بنزدیک خود خواستن. گفتن که نزدیک آید پیش. طلبیدن. احضار کردن. نزدیک طلبیدن :
پر اندیشه دل گیو را پیش خواند
وزآن خواب چندی سخنها براند.فردوسی.
نهاد از بر نامه بر مهر خویش
همانگه فرستاده را خواند پیش.فردوسی.
فرستادهء زال را پیش خواند
ز هر گونه با او سخنها براند.فردوسی.
نویسندهء خامه را خواند پیش
ز خاقان فراوان سخن راند پیش.فردوسی.
که را گویم این درد و تیمار خویش
که را خوانم اکنون بجای تو پیش.فردوسی.
فرستادهء شاه را پیش خواند
فراوان سخن ها بخوبی براند.فردوسی.
جهاندیده جاماسب را پیش خواند
وز اختر فراوان سخنها براند.فردوسی.
گسی کرد و بر گاه تنها بماند
سیاوش و سودابه را پیش خواند.فردوسی.
سپهدار پس گیو را پیش خواند
همه گفتهء شاه با او براند.فردوسی.
سبک مرد بهرام را پیش خواند
وزآن نامدارانش برتر نشاند.فردوسی.
دبیر نویسنده را پیش خواند
ز هر در سخنها فراوان براند.فردوسی.
تهمتن زمانی به ره بر بماند
زواره، فرامرز را پیش خواند.فردوسی.
ازین کار او در شگفتی بماند
جهاندیدگان را همه پیش خواند.فردوسی.
ببست و نوشت از برش نام خویش
فرستادگان را بخواندند پیش.فردوسی.
بگفت این و بهرام را پیش خواند
بسی داستان دلیران براند.فردوسی.
ازآن جادویی در شگفتی بماند
فرستاد و گستهم را پیش خواند.فردوسی.
چو خسرو چنان دید بر پل بماند
جهاندیده گستهم را پیش خواند.فردوسی.
گرانمایه سیندخت را پیش خواند
بسی خوب گفتار با وی براند.فردوسی.
مرا هر زمان پیش خوانی و هر گه
که پیش تو آیم ز پیشم برانی.منوچهری.
این نامه چون نبشته آمد خیلتاش را پیش بخواند. (تاریخ بیهقی). چون پیش ابراهیم شدند برخاست و ایشان را پیش خود خواند و با همدیگر بنشستند. (قصص الانبیاء ص57).
سپاه آرمیدند بر جای خویش
همان شب مهان را بخواندند پیش.اسدی.
چون سلطان فرود آمد پسرک را پیش خواند. (نوروزنامه).
نوازش کنانش ملک پیش خواند
ملک وار بر کرسی زر نشاند.نظامی.

پیش خوانی.

[خوا / خا] (حامص مرکب) عمل پیش خوان. || عمل بحضور خواهنده. || در موسیقی و روضه خوانی یا تعزیه گردانی، خواندن دسته جمعی چند پسر یا دختر با هم بشعر چون براعت استهلالی برابر مستمعین. پامنبری.

پیش خود.

[شِ خَودْ / خُدْ] (اِ مرکب) از تلقاء نفس. || پیش خود برپا و خود برپا: خودسر و خودرأی. گویند اینهمه پیش خود برپا مباش بسر خواهی افتاد. (آنندراج) :
یار باید پند ناصح نشنود
سرو بالا پیش خود بر پای باش.
نعیمی گیلانی.
خودستا و خودپسند و خودسر و خودرا مشو
نیستی گر بندهء خود پیش خود برپا مشو.
تأثیر.
بگذر از آئینه محو آن قد رعنا مباش
التفاتی هم بما کن پیش خود برپا مباش.
محمدسعید اشرف.

پیش خور.

[خُرْ] (اِخ) حوزهء میان همدان و ساوه. از بلوکات همدان. عدهء قری 34. مساحت 21 فرسنگ، دارای 3904 تن سکنه. مرکز رزن. حد شمالی آن درجزین و حد شرقی وفس و عاشقلو و حد جنوبی قره چای و غربی بلوک درجزین است.
نام یکی از دهستانهای بخش رزن شهرستان همدان. این دهستان در جنوب خاوری بخش و شمال رودخانهء قره چای واقع شده و محدودست: از شمال بدهستان درجزین. از جنوب برودخانهء قره چای. از خاور به بخش نوبران شهرستان ساوه و از باختر بدهستان درجزین. قسمت شمال دهستان کوهستانی است و جنوب آن به رودخانهء قره چای میرسد و دشت است. هوای دهستان معتدل و آب آن از چشمه و محصول عمدهء آن غلات دیم و لبنیات است. معاش سکنه بیشتر از محصولات دامی تأمین میگردد. راه فرعی کاروانسرای معروف به راه اصفهان از رزن به نوبران از شمال دهستان و راه عمومی فامینین به نوبران تقریباً از جنوب آن میگذرد و خط تلفنی همدان به ساوه نیز کنار راه عمومی فامینین کشیده شده است. این دهستان از 28 آبادی کوچک تشکیل شده سکنهء آن در حدود 4000 نفر و قراء مهم آن بشرح زیر است: ده روان، زرق، پاوان، قمیشانه، صادقلو، چپقلو. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

پیش خور.

[خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) که پیش خورد. || (اِ مرکب) پیش خورد. رجوع به پیشخورد شود.

پیشخورد.

[خوَرْدْ / خُرْدْ] (اِ مرکب)عجالة. (منتهی الارب). طعامی که اول بار بر سفره خورند. طعامی اندک باشد که بر سبیل چاشنی بخورند. (برهان). چاشنی طعام. طعام اندک که بدان نهار شکنند. (غیاث). پیش دندان. (مجموعهء مترادفات ص84) :
جهان پیش خورد جوانیت باد
فزون از همه زندگانیت باد.نظامی.
|| (ن مف مرکب) آن پاره از اجری که پیش از رسیدن وقت گرفته و صرف کرده باشی. قسمتی از مزد یا اجرت یا سهم محصول که پیش از موعد ستده باشند و صرف کرده. || پیشکی و سلم فروخته یعنی غلهء نارسیده و میوهء ناپخته و امثال آن که پیشتر فروشند. (برهان). فروختن غله و میوهء نارسیده قبل از وقت و پول آنرا خوردن :
گفتا [گفت که] فردا دهمت من سه بوس
فرخی امید به از پیشخورد.فرخی.
چو امید دادی نباشم بدرد
که امید نیکو به از پیشخورد.اسدی.
دست رادش داده در اطلاق رزق
مهلتی مر آزرا از (در) پیش خورد.انوری.
آن عمر شده که پیشخورد است.
پندار هنوز در نورد است.نظامی.

پیشخورد کردن.

[خوَرْدْ / خُرْدْ کَ دَ](مص مرکب) پیش خوردن. رجوع به پیشخور کردن و رجوع به پیشخور شود.

پیش خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) خوردن قبل از موعد مقرر. || پیشخور کردن.
-امثال: امید به از پیش خوردن است.

پیشخور کردن.

[خوَرْ / خُرْ کَ دَ] (مص مرکب) پیش خوردن. پیشخورد کردن. رجوع به پیشخورد شود.

پیش خیز.

(نف مرکب) که پیش خیزد. که از قبل خیزد. || (اِ مرکب) خدمتکار. چالاک. (غیاث). خادم و شاگرد و آنکه پیش از دیگران برخیزد :
منم که جوش فغان بر لب خموش من است
خروش محشریان پیش خیز جوش من است.
طالب آملی (از آنندراج).
اجل دنباله دار غمزه های چشم بی باکش
قیامت پیش خیز جلوه های قد چالاکش.
علی نقی کمره ای (از آنندراج).
بهر اثبات قیامت حجتی در کار نیست
پیش خیز شور محشر آن قدو بالا بس است.
صائب.
|| نشید و آهنگ سرود. (غیاث). || به اصطلاح کشتی گیران، نوچه، که کشتی گیر اول با او کشتی میگیرد و پس خیز، آنکه بعد از کشتی حریفان با او کشتی میگیرد:
چه می پرسی از فتنهء آن عزیز
که او را قیامت بود پیش خیز.
وحید (در تعریف معشوق کشتی گیر).

پیشداد.

(ن مف مرکب) ازپیش داده. دادهء از قبل. || سابق در عدل. عادل. (برهان). کسی که در پیش قانون گذارد و دادگری کرد. || اول کس را نیز گویند که تظلم بر حاکمی کند. (برهان). || حاکمی که اول به غور مظلوم برسد. (برهان). دادگر نخست. رجوع به پیشداد در معنی لقب هوشنگ شود. || مزدی که پیش از کار بمزدور و کارگر دهند و آنرا بعربی تقدمه خوانند. (برهان). سلم. تسلیف. مزد پیش از کار و پول پیش از خریدن. بیعانه. پیش مزد. دستارا. مساعده:
ز بس حرص بخشش، نکرده سؤال
بسائل دهد حرص او پیشداد.عسجدی.

پیشداد.

(اِخ) لقب هوشنگ پسر سیامک پادشاه داستانی ایران: بدانکه پادشاهان عجم را اگرچه همه نسل ایشان بهوشنگ و کیومرث باز شود برین طبقه اند [ و نسق ] برین سان: طبقهء پیشدادیان.. طبقهء کیانیان... طبقهء اشکانیان.. و طبقهء ساسانیان، و اول نام پیشداد بر هوشنگ افتاد از جهت آنک نخست داد او کرد و میانجی مردم... (مجمل التواریخ و القصص ص24). در اوستا پرذاته(1) عنوان نخستین سلسلهء پادشاهان داستانی ایران است. در هرجای اوستا که از هوشنگ نام برده شده با صفت پرذاته آمده است. پرذاته مرکب است از پر بمعنی پیش و ذاته بمعنی داد و رویهم یعنی کسی که در پیش قانون وضع کرد و دادگری نمود یا نخستین واضع. حمزهء اصفهانی نیز این کلمه را درست معنی کرده است و نویسد: فیشداد اول حاکم باشد چه او شهنج اول حاکم ممالک بشمارست. ثعالبی گوید در غرر اخبار ملوک الفرس در پادشاهی هوشنگ: و وضع قوانین و رسوم و برقراری عدل بدو منسوبست و بهمین مناسبت به پیشداد ملقب شد که بفارسی نخستین واضع مبانی عدالت است. حمدالله مستوفی گوید: پادشاهان پیشدادیان یازده تن و مدت ملکشان دو هزار و چهارصد و پنجاه سال است. (تاریخ گزیده چ اروپا ص11). ابن البلخی در فارسنامه (چ تهران ص8) مدت ملک این سلسله را دو هزار و پانصد و پنجاه و شش سال گوید. اما داستان پیشدادیان مشترک است میان ایرانیان و هندیان و برخی از نامهای سلاطین این سلسله در وید، نامهء دینی برهمنان آمده است :
ز کاوس و کیخسرو و کیقباد
تویی پیش داد ای به از پیشداد.نظامی.
نیز رجوع به حبیب السیر ج1 ص175 و 177 چ خیام و قاموس الاعلام ترکی ذیل پیشدادیان شود.
(1) - Paradhata.

پیش دادن.

[دَ] (مص مرکب) حرکت پیش یعنی ضمه به حرف دادن. مضموم خواندن. ضمه دادن حرفی را. مضموم کردن حرفی. مضموم نوشتن. || درس را بمعلم پس دادن. درس را روان کرده بر استاد خواندن. پس دادن شاگرد درس خوانده را به استاد. || دادن از قبل.

پیشدادی.

(ص نسبی) منسوب به پیشداد. رجوع به پیشدادیان شود.

پیشدادیان.

(اِخ) سلسلهء اول از سلاطین ایران طبق روایات. طبقهء نخست از پادشاهان داستانی ایران و آن از کلمهء پیشداد، لقب هوشنگ پادشاه داستانی مأخوذ است.

پیشدار.

(نف مرکب) دارای پیش. || دارای ضمه. || ماما. قابله. (زمخشری). مام ناف. پیش نشین. || (اِ مرکب) حربه ای باشد بسیار بزرگ که از آهن و فولاد سازند و بر آن حلقه های چهار گوشه هم از فولاد تعبیه کنند و بدان خوک و گراز کُشند. (برهان). نیزهء دسته ستبر و کوتاه که بدان خوک و گراز کشند. حربه ای باشد که از آهن و فولاد بسازند بر صورت نیزه و کوتاه تر از آن و چون بشکار خوک و گراز روند خوک بر ایشان حمله کند آنرا بر پیشانی گراز فرو کنند چنانکه نتواند پیش آمدن. و سپس او را با شمشیر و دشنه کشند. (آنندراج).

پیشداری.

(حامص مرکب) دارای ضمه بودن. مضموم بودن حرف. || دارای پیش بودن. || مامائی. (زمخشری). قابلگی. مام نافی. پیش نشینی.

پیش داری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)قابلگی کردن. بچه را گرفتن (ماما).

پیش داشت.

(مص مرکب مرخم، اِ مص مرکب) تقدیم کردن، پیش کش کردن.

پیش داشتن.

[تَ] (مص مرکب) تقدیم کردن. بحضور بردن. عرض کردن : حاجب بلکاتکین رقعه پیش داشت که خواجه به شبگیر این رقعت فرستاده است. (تاریخ بیهقی). میکائیل نسخت قصه پیش داشت امیر گفت بستان و بخوان. (تاریخ بیهقی). گفتند این حکیم اگر بینی آن معجون ما را بیاموز تا اگر کسی از یاران ما را کاری افتد، آنرا پیش داشته آید... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص341)... بر جملگی ولایت پدر از دست خلیفت، و تاج و طوق و اسب سواری پیش داشتند. (تاریخ بیهقی ص44). رکابدار پیاده شد و زمین بوسه داد و آن نامهء بزرگ از بر قبا بیرون کرد و پیش داشت. (تاریخ بیهقی). رسول گفت که علی تکین میگوید مرا خداوند سلطان ماضی فرزند خواند و این سلطان چون قصد برادر کرد و غزنین، من لشکر و فرزند پیش داشتم مکافات من این بود. (تاریخ بیهقی). آن سوگندنامه پیش داشتند. خواجه آنرا بزبان راند. (تاریخ بیهقی). عرض؛ پیش داشتن نامه و نبشته را. (منتهی الارب). || برابر داشتن. در حضور داشتن. در مجلس و بارگاه داشتن :
می سوری بخواه کامد رش
مطربان پیش دار و باده بکش.خسروی.
|| مقدم داشتن : گفت ای خداوند من در همسایگی خود بنا کن مرا خانه ای، اول همسایگی پیش داشت آنگاه خانه. (قصص الانبیا ص105).
چو تو دل بر مراد خویش داری
مراد دیگران کی پیش داری.نظامی.
|| جلو آوردن. برجسته ساختن. از حد طبیعی برتر و آماسیده تر نمودن، چنانکه عضوی بسبب ورم یا شکمی بسبب آبستنی یا پرخوری :
جملهء آن زر که بر خویش داشت
بذل شکم کرد و شکم پیش داشت.نظامی.
-در پیش چشم داشتن؛ در نظر داشتن. برابر دیده داشتن: و عاقل باید که از فاتحت کارها نهایت اغراض خویش پیش چشم دارد و پیش از آنکه قدم در راه نهد مقصود معین گرداند. (کلیله و دمنه).
- در پیش داشتن شغلی یا کاری؛ در برابر داشتن :
همانا عشقی اندر پیش دارد
بلائی خواهد آوردن بمن بر.فرخی.
و شغلی در پیش داریم چنانکه سخت پیداست سخت زود فیصل خواهد شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص36). در مهمات ملکی که در پیش داریم بارای روشن وی رجوع کنیم. (تاریخ بیهقی).

پیش داکوه.

(اِخ) پیش داکوه و پس داکوه، موضعی ییلاقی به مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص25 و 102).

پیشدامن.

[مَ] (اِ مرکب) پیش بند. لُنگ یا حوله و امثال آن که بعضی کارگران بر جلوی دامن از کمر به زیر آویزند. پیش گیر. پیش بند کارگران. چرمی که آهنگران بر زانو گسترند و کار کنند تا جامه شان نسوزد :
از آن درفش فریدون گرفت عالم را
که پیشدامن آهنگر صفاهانست.
سراجا نقاش (از آنندراج).
|| هر یک از دو قسمت از دامن جلو لباس. مقابل پس دامن. قسمت قدامی دامن جامه. || آنچه فراترک از دامن باشد. (آنندراج). || خادم. پیشکار. (آنندراج).

پیش دان.

(نف مرکب) پیش داننده. که از پیش داند. پیش بین.

پیش درآمد.

[دَ مَ] (ن مف مرکب) مقدمه. || (مص مرکب مرخم، اِ مص مرکب) پیش درآمدن. اقدام. (منتهی الارب). || اصطلاح موسیقی) قطعه ای که در آغاز دستگاهی خوانند یا نوازند. برداشت.

پیش درآمدن.

[دَ مَ دَ] (مص مرکب)درآمدن مقدم بر... صری. زلجان. استقدام. تقدیم. هداء. فروط. انکلاس. ادرنفاق. ازرف الرجل؛ پیش درآمد. زلیف؛ پیش درآمدن در کارزار. اندراع؛ پیش درآمدن مرد. تغون؛ پیش درآمدن و شجاعت نمودن در جنگ. (منتهی الارب).
- از پیش کسی درآمدن؛ بحمایت او برخاستن.

پیش درد.

[دَ] (اِ مرکب) (در زاهو) درد و الم قبل از تولد بچه. درد ابتدائی زن باردار قبل از شدت آن و قبل از تولد بچه.

پیش در کردن.

[دَ کَ دَ] (مص مرکب)پیش کردن. در پیش کردن. جلو انداختن :
او چو خاشاک سایه پرورده
سیلش از کوه پیش در کرده.نظامی.

پیش دره.

[دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد. واقع در 102 هزارگزی شمال باختر اسفراین و پنجهزار گزی جنوب شوسهء عمومی بیرجند به شقاق. جلگه. سردسیر دارای 97 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی آن زراعت و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج9).

پیش دست.

[دَ] (ص مرکب) سابق. (شرفنامه). سبقت گیر. متبادر. مقدم. بادی. سابق در پیشدستی کردن و غالب شدن. (از برهان). سابق و قوی. (انجمن آرا). سابق و غالب بر چیزی. (آنندراج). ج، پیش دستان :
بدانید کوشد به بد پیشدست
مکافات این بد نشاید نشست.فردوسی.
تو خواهی بدین جنگ شد پیشدست
دگر شیردل ترک خاقان پرست.فردوسی.
از بزرگان و ز تدبیرگران
پیشدست است بتدبیر و به رای.فرخی.
بجلدی زن چابک پیشدست
کیانی کمر بر میانش ببست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
همیشه خدای جهان را بُدست
که درمانده را افکند پیشدست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
عزیز همایون شه پیشدست
همی بود با جفت خویشش نشست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
هر آنکو بود نیک و نیکان پرست
بود در همه کار او پیشدست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
پیشی آن تن را رسد کز علم باشد پیشدست
سروری آنرا رسد کز عقل باشد پایدار.
سنائی.
بر دشمنان خود بخرد پیشدست گشت
آبای خویش را بهنر نیکنام کرد.مختاری.
چو در داد بیشی و پیشیت هست
سزد گر شود بر کیان پیشدست.نظامی.
پیشدستان که پیش ازین بودند
یکدم از دردسر نیاسودند.اوحدی.
|| مبارز. || مددکار. (برهان). معاون. نائب و پیشکار. (غیاث) (آنندراج) :
خرابم کرده چشم نیم مستی
که دارد همچو مژگان پیشدستی.صائب.
|| (اِمص مرکب) پیشدستی :
کنون کینه را کوس بر پیل بست
همی جنگ ما را کند پیشدست.فردوسی.
منوچهر کردی بدین پیشدست
نکردی بدین همت خویش پست.فردوسی.
نه لشکر پسندد نه یزدان پرست
که تو جنگ او را کنی پیشدست.فردوسی.
|| (اِ مرکب) پیشادست. (جهانگیری). پیشادست که اجرت پیش دادن باشد. (برهان). بیعانه. (شرفنامه). پول پیشکی که قبل از کار بکارگر دهند. پیش مزد. || نقد. مقابل نسیه. (برهان) (آنندراج). || صدر مجلس. (برهان). صف اول. جای اول گیرنده. ابتدا.

پیش دست.

[شِ دَ] (ق مرکب) مقابل. روبرو. نزدیک. برابر: خواجه بر راست امیر بود و بونصر پیش دست امیر بود. (تاریخ بیهقی).

پیشدستی.

[دَ] (حامص مرکب)سبقت جویی بر کسی در کاری. پیشی گرفتن بر کسی یا چیزی. زودتر اقدام کردن در کاری از دیگری. سبقت. تبادر. مبادرت. مسابقه. (زمخشری) (دهار). سبقت نمودن. (غیاث). فرط. (دهار) :
چنین داد پاسخ که دانی درست
که از ما نبد پیشدستی نخست.فردوسی.
اگر جنگ با نادرستی کنید
بکار اندرون پیشدستی کنید.فردوسی.
تو پیروزی از پیشدستی کنی
سرت پست گردد چو سستی کنی.فردوسی.
بکاری که تو پیشدستی کنی
بد آید که کندی و سستی کنی.فردوسی.
بدین کار او پیشدستی کند
ز برنایی و تندرستی کند.فردوسی.
بسالار گفتی که سستی مکن
همان تیزی و پیشدستی مکن.فردوسی.
بما بر همه پیشدستی تراست
همه نیستانیم و هستی تراست.فردوسی.
مبیناد هرگز کس آن روزگار
که او پیشدستی نماید بکار.فردوسی.
که گر داد بودی بدلت اندرون
ترا پیشدستی نبودی بخون.فردوسی.
مگر مانده گردند و سستی کنند
بجنگ اندرون پیشدستی کنند.فردوسی.
مکن پیشدستی که در جنگ ما
کنند این دلیران خود آهنگ ما.فردوسی.
بپرسش یکی پیشدستی کنم
از آن به که در جنگ سستی کنم.فردوسی.
شما را بدین پیشدستی بجنگ
ندیدیم با طوس جای درنگ.فردوسی.
که از ما نبد پیشدستی نخست
از افراسیاب آمد این کین درست.فردوسی.
که هرگز خود افراسیاب این نکرد
کند پیشدستی بجوید نبرد.فردوسی.
آنجا که پیش بینی باید موفقی
آنجا که پیشدستی باید مظفری.معروفی.
بجای پیشدستی پیش دستی
بجای بردباری برد باری.عنصری.
بکین هر زمان پیشدستی کنم
بیک دست با پیل کستی کنم.اسدی.
پس بضرورت اندر چنین احوالها از پیش دستی آفت ایمن نتوان بود. و هر سه تدبیر بکار باید داشت هم بیرون کردن خون و هم کم کردن غذا و هم بدل کردن مزاج. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دیگران با یکدیگر پیشدستی میکردند. (کلیله و دمنه).
برین ختم شد رخصت رهنمون
که شه پیشدستی نیارد بخون.نظامی.
امیرالمؤمنین المسترشد بالله خواست تا برو پیشدستی نماید. (جهانگشای جوینی).مفارطة، پیشدستی نمودن. (منتهی الارب). || نیابت. (غیاث) (آنندراج). || (ص نسبی، اِ مرکب) بشقاب. ظرفی که بهنگام غذا خوردن برابر هریک از خورندگان غذا نهند تا از ظرف کلان تر برای وی در آن غذا نهند.

پیشدستی کردن.

[دَ کَ دَ] (مص مرکب)تبادر. مبادرت کردن. سبقت جستن. پیشی گرفتن. سبقت گرفتن. تقدم جستن. بوص. اقدام. (از منتهی الارب) : سپاه اسلام از پیلان فرار همی کردند و کسی پیشدستی همی نکرد، چون مهلب چنان دید پیشدستی کرد و پیش زنده پیل اندر شد. (تاریخ سیستان). این زن بر ما شناعت کند، ما را خود پیشدستی باید کردن. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). اما فردا و پس فردا باید کردن تا آن لشکر بجنگ پیشدستی کند. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی).
گر او پیشدستی کند غم مدار
ور افراسیاب است مغزش برآر.سعدی.
مصلحت ما در آن که پیشدستی کنیم و او را بمکر و حیلت بگیریم. (تاریخ غازانی ص114). و در آنوقت سلطان از جانب ختای مستشعر بود که نباید که پیشدستی کند. (جهانگشای جوینی). فرط؛ پیشدستی کردن و از حد درگذشتن در گفتار. (منتهی الارب). رجوع به امثلهء ذیل لغت پیشدستی شود.

پی شدن.

[پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب)قلم شدن. بریده شدن رگ عرقوب اسب یا چهارپای دیگر. رجوع به پی شود.

پیش دندان.

[دَ] (اِ مرکب) دندان پیش. دندان مقدم بر دیگر دندانها. || طعام اندک که قبل از خوراک خورند. چیزی که نهار بدان شکنند. (غیاث) :
هزار توبره بنگ و هزار قاص افیون
کم است بهر یکی لمحه پیش دندانش.
شفائی (از فرهنگ نظام).
|| پیشخورد. (مجموعهء مترادفات ص8).

پیش دوزی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) دوختن در روی جامه. مقابل پس دوزی کردن که دوختن کرانه های پارچه است در محل درزها از داخل.

پیش دویدن.

[دَ دَ] (مص مرکب) دویدن به حضور. به شتاب رفتن. برابر کسی یا به سوی مقابل شتافتن.

پیش دهنی کردن.

[دَ هَ کَ دَ] (مص مرکب) بی سؤال سخن گفتن و میان سخن کسی دویدن (اصطلاح مردم جنوب خراسان).

پیش دید.

(اِ مرکب) عزم و اراده. (آنندراج). || (مص مرکب مرخم، اِ مص مرکب) پیش بینی. دیدنی از پیش.

پیش دیدن.

[دی دَ] (مص مرکب) دیدن از قبل. || پیش بینی کردن.

پیش دین.

(ص مرکب) پیشوای دین. (آنندراج). || سابق در دین.

پیش راندن.

[دَ] (مص مرکب) بجلو راندن. حرکت دادن بسوی مقابل. بجانب مقابل روان ساختن. هدایت کردن چیزی یا کسی بسوی مقابل :
تو مرا بگذار زین پس پیش ران
حد من این بود ای سلطان جان.مولوی.

پیشرس.

[رَ / رِ] (نف مرکب) آنکه از همگان زودتر رسد. زودرس. آنکه جلوتر از دیگران درآید. آنکه قبل از همه واصل گردد :
بمنزل رسد از همه پیشتر
بود عزت پیشرس بیشتر.هاتفی.
|| جوان. || (میوهء...)(1)؛ که زودتر از دیگران پخته گردد. میوه ای که پیش از دیگر میوه های موسم خود پخته گردد. (غیاث). که جلوتر از دیگران از کالی و ناپختگی برآید. زودرس. سرده. میوه و بری که قبل از نوع خود پزد و رسد و بدست آید. روچه. میوه و گل که در نوع خود پیش از همه برسد. (آنندراج). نوبر. میوهء تازه. مقابل دیررس :
سخن بوسه که جنگست گل پیشرسش
بچه امید من غنچه دهان عرض کنم.صائب.
همطالع بیدیم درین باغ که باشد
سر پیش فکندن ثمر پیشرس ما.صائب.
بمیدان رسید از هزارش یکی
بود باغ را پیشرس اندکی.هاتفی.
من بفرمان گلستان خیالی که بود
خار خشک سر دیوار گل پیشرسم.
غیاثای حلوائی (از آنندراج).
سر جوش حیا گلبن باغ هوس ماست
سر پیش فکندن ثمر پیشرس ماست.
محسن تأثیر (از آنندراج).
.
(فرانسوی)
(1) - Precoce. Premature

پیشرسی.

[رَ / رِ] (حامص مرکب) عمل پیش رس. رجل. (منتهی الارب). رجوع به پیش رسیدن شود. || حالت و چگونگی پیش رس. مقابل دیررسی.

پیش رسیدن.

[رَ / رِ دَ] (مص مرکب)پیش از دیگری واصل شدن. ملحق گشتن قبل از دیگری. سبقت در وصول داشتن. || از کالی برآمدن و پخته شدن میوه ای زودتر از دیگر میوه های هم صنف خود.

پیشرفت.

[رَ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) رجوع به پیش رفتن شود. || ترقی.

پیشرفت داشتن.

[رَ تَ] (مص مرکب)ترقی داشتن. پیشروی داشتن.
- پیشرفت داشتن کاری یا مقصودی؛ میسر بودن آن.
- پیشرفت نداشتن کاری یا مقصودی؛ میسر نبودن آن.

پیشرفت کردن.

[رَ کَ دَ] (مص مرکب)پیشروی کردن. جلو رفتن. || ترقی کردن. || میسر بودن.

پیش رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) جلو رفتن. مقابل پس رفتن. حرکت کردن بسوی مقابل. سلوف. زم. (منتهی الارب) :
درفش و پس لشکر و جای خویش
برادرش را داد و خود رفت پیش.فردوسی.
از آن پس بجنبید از جای خویش
بنزدیک پرده سرا رفت پیش.فردوسی.
اینهمه نیش میخورد سعدی و پیش میرود
خون برود درین میان گر تو تویی و من منم.
سعدی.
|| ترقی کردن. || بحضور رفتن کسی را. برابر رفتن کسی را. بخدمت او شدن: تو خداوند را از آمدن آگاه کن اگر راه باشد بفرماید تا پیش روم. (تاریخ بیهقی).
- پیش رفتن کسی را؛ استقبال او کردن :چون برمک بدمشق رسید همهء بزرگان دولت و امرای حضرت او را پیش رفتند و او را بتعظیمی و جلالتی هرچه تمامتر در شهر آوردند. (تاریخ برامکه). امیر گوزکانان... از جیحون بگذشت و بنزدیک امیر اسماعیل آمد ببخارا. امیر شاد شد و وی را پیش رفت با سپاه و به اعزاز و اکرام ببخارا در آورد. (تاریخ بخارای نرشخی ص102).
|| سبقت بردن. (آنندراج). سابق آمدن. انصلات. (منتهی الارب) :
زآن دو قدم کز دو جهان بیش رفت
گر چه پس آمد ز همه پیش رفت.
امیرخسرو.
- پیش چیزی رفتن؛ نزدیک او شدن: چون روز شد امیر پیش کار رفت. (تاریخ بیهقی).
- پیش رفتن حرف؛ سبز شدن آن. (آنندراج). مورد قبول واقع شدن سخن :
تأثیر پیش یار دگر آبرو مریز
میرفت پیش حرف تو، اکنون نمیرود.تأثیر.
-پیش رفتن کاری و پیش بردن کاری؛ سر انجام خوب یافتن و سرانجام خوب دادن آنرا. (آنندراج) : آنجا حشمتی باید هر چه تمامتر. به آن کار پیش رود. (تاریخ بیهقی ص394 چ ادیب).
|| غلبه داشتن. تفوق و برتری داشتن. چیره بودن :
روزت ار پیش میرود با ما
با خداوند غیب دان نرود.سعدی.
|| پیش رفتن کاری یا امر و فرمانی را؛ مقدم شدن در آن. اقدام کردن در آن. کار کردن بر حسب آن. انجام دادن طبق آن. تمهل. قدم. تقدم. (از منتهی الارب) : فرمان را بمسارعت پیش روید، هم چوب خورید و هم مال بدهید. (تاریخ بیهقی). فرمان مسعود را بمسارعت پیش رفتند. (تاریخ بیهقی). فرمانها داد (محمدبن محمود غزنوی) در هر بابی... و حاضرانی که بودند از هر دستی، برتر و فروتر، آن فرمانها را بطاعت و انقیاد پیش رفتند و شروط فرمانبرداری اندر آن نگاهداشتند. (تاریخ بیهقی). ما شفاعت امیرالمؤمنین بسمع و طاعت پیش رفتیم که از خداوندان بندگانرا فرمان باشد نه شفاعت. (تاریخ بیهقی). سلطان گفت به امیرالمؤمنین باید نامه نبشت... و به قدر خان هم بباید نبشت... پس زود پیش باید رفت که رفتن ما نزدیک است. (تاریخ بیهقی). چون خداوند بلفظ عالی خویش امیدهای خوب کرد. بنده فرمان عالی را پیش رفت. (تاریخ بیهقی). گفت یا قوم چون ملکی بشما رسید فرمانی آمد از خدا به غزا شوید مبادا که عاصی گردید و بغزا نروید. گفتند عاصی نشویم و هرچه فرمائی پیش رویم. (قصص الانبیاء ص142). عادت ملوک عجم چنان بودی که از سر گناهان در گذشتندی الا از سه گناه: یکی آنکه راز ایشان آشکار کردی و دیگر آن کس که یزدان را ناسزا گفتی و دیگر کسی که فرمان را در وقت پیش نرفتی و خوار داشتی. (نوروزنامه).

پیشرفته.

[رَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)مسبوق. مقدم. سلیف. سالف. || بجانب پیش روان شده. گذشته. || ترقی کرده. || تجاوزکرده. از حد طبیعی درگذشته و بمجاور درآمده.

پیشرو.

[رَ / رُو] (نف مرکب) پیش رونده :
ابا لشکر و جنگسازان نو
طلایه به پیش اندرون پیشرو.فردوسی.
|| مقدم. سابق. (دهار). که نخست رفتن گیرد. که قبل از دیگران رود. پیشقدم. مقابل پس رو. کسی که پیشاپیش کسان رود خاصه پیشرو سپاهیان و آنرا مقدمه و مقدمة الجیش گویند. (انجمن آرا). پیش آهنگ. سرآهنگ. سرهنگ. مقدمه. قراول. طلیعه. پیش هنگ(1) :
ز لشکر بر پهلوان پیشرو
بمژده بیامد همی نو به نو.فردوسی.
هیونی که بود اندرآن کاروان
کجا پیشرو داشتی ساروان.فردوسی.
بدو باغبان گفت کای پرهنر
نخست آن خورد می که پرمایه تر
تو باید که باشی برین پیشرو
که پیری بفرهنگ و در سال نو.فردوسی.
سپه بود چندانکه بر کوه و دشت
همی ده شبانروز لشکر گذشت
چو دیدار برداشتی، پیشرو
بمنزل رسیدی همی نو بنو.فردوسی.
یکی پیشرو بود [دستهء کرگدن را] مهتر ز پیل
بسر بر سرون داشت همرنگ نیل.فردوسی.
سپهرم پس و بارمان پیش رو
خبر شد بدیشان ز سالار نو.فردوسی.
براه رایت او پیشرو بود هر روز
چو پیش رایت کاوس رایت رستم.فرخی.
آن پیشرو پیشروان همه عالم
چون پیشرو نیزهء خطی که سنانست.
منوچهری.
رایت منصور او را فتح باشد پیشرو
طالع مسعود او را بخت باشد پیشکار.
منوچهری.
رسید پیشرو کاروان ماه خزان
طناب راحله بربست روزگار خزی(2).منوچهری.
غو پیشرو خاست اندر زمان
که آمد به ره چار ببر دمان.اسدی.
بدو پیشرو گفت: فرمود شاه
که تا بی عنان تکاور ز راه.اسدی.
تو پیشرو این رمهء بزرگی
جان و دل من زین رمه رمانست.
ناصرخسرو.
نیستی چون سخن یار موافق خوش
گر نه او پیشرو باد بهارستی.ناصرخسرو.
اشتری اندر نمازگاه مراو را
پیشرو و جبرئیل غاشیه دارست.ناصرخسرو.
شاه علاءالدول داور اعظم که هست
هم ازلش پیشرو هم ابدش پیشکار.خاقانی.
خاقانیست پیشرو کاروان شعر
همچون حباب پیشرو کاروان آب.خاقانی.
چو شاپور آمد آنجا سبزه نو بود
ریاحین را شقایق پیشرو بود.نظامی.
در سفری کان ره آزادی است
شحنهء غم پیشرو شادی است.نظامی.
همچنان میشدند در تک و تاب
پس رو آهسته، پیشرو بشتاب.نظامی.
گرچه پس رو ز پیشرو می ماند
پیشرو بازمانده را میخواند.نظامی.
وگر زانکه در رهگذرهای نو
کسی بایدت پس رو و پیشرو.نظامی.
چو آید گه بازگشتن ز راه
بود مادیان پیشرو در سپاه.نظامی.
گفت بسم الله بیا تا او کجاست
پیشرو شو گر همی گویی تو راست.مولوی.
غطوس؛ بسیار پیشرو و اقدام کننده در سختی و جنگها. اهتداء؛ پیشرو شدن. مقدمة الجیش؛ پیشرو لشکر. فرانق؛ پیشرو لشکر. بغایا؛ پیشروان لشکر. (منتهی الارب). || خدمتکار که پیش اسب میرود و این مجازست. (آنندراج) :
حیات ابد خنده را پیشرو
صفای گهر پیش دندان گرو.
ظهوری (از آنندراج).
دل شادست ترا پیشرو و خدمتکار
پیشخیز گل و گلشن که بود غیر بهار.
میر نجات (از آنندراج).
|| متقدم. قدام. (از منتهی الارب). امام. قدوه. مقتدی. قائد. مقدام. (زمخشری). سر. قائد سپاه. پیشوا. راید. (دهار). هادی. اسوة. (از منتهی الارب). رهبر. سردار. سالار :
کنون پیشرو باش و بیدار باش
سپه را ز دشمن نگهدار باش.فردوسی.
دلت خیره بینم همی سوی گو
بر آنی که او را کنی پیشرو.فردوسی.
از ایشان فغانیش بد پیشرو
سپاهی پسش جنگسازان نو.فردوسی.
بشد تیز لشکر بفرمان گو
سه ترک سرافرازشان پیشرو.فردوسی.
چو طلحند بشنید پیغام گو
ز لشکر هر آنکس که بد پیشرو.فردوسی.
مرا گر محمد بود پیشرو
ز دین کهن گیرم این دین نو.فردوسی.
چنین گفت کای رزمسازان نو
کرا خوانم اندر شما پیشرو.فردوسی.
چو پور سیاوش بدیدش ببام
منم پیشرو گفت بهرام نام.فردوسی.
فریبرز کاوس را ده سپاه
که او پیشرو باشد و کینه خواه.فردوسی.
سپاهی بد از روم و بربرستان
یکی پیشرو نام کشورستان.فردوسی.
سرمایه و پیشروشان زهیر
که آهو ربودی ز چنگال شیر.فردوسی.
زواره بد این جنگ را پیشرو
سپاهی همه جنگسازان نو.فردوسی.
بدان جنگ هرمز بدش پیشرو
همی رفت با کارسازان نو.فردوسی.
منم پیشرو گر بمن بد رسد
بدین کهتران بد نباید سزد.فردوسی.
گوی پیشرو نام او خانگی
که همتا نبودش بفرزانگی.فردوسی.
چنین گفت بیژن منم پیشرو
که از من یکی کینه سازید نو.فردوسی.
نگه کن که برخیزد از دشت غو
فرخ زاد پیروزشان پیشرو.فردوسی.
گرانمایه گستهم بد پیشرو
پس او چو بالوی و شاپور گو.فردوسی.
ز لشکر هر آنکس که بد پیشرو
بر انگیختند اسب و برخاست غو.فردوسی.
ولیکن ازین گفته پاسخ شنو
خرد یار کن بخت را پیشرو.فردوسی.
ترا بود باید همی پیشرو
که من رفتنی ام تو سالار نو.فردوسی.
سپهدار پیران بود پیشرو
که جنگ آورد هر زمان نو بنو.فردوسی.
بزد گوی و از دشت برخاست غو
همی رفت پیش سپه پیشرو.فردوسی.
چنین گفت کاموس جنگی بمن
که تو پیشرو باش از این انجمن.فردوسی.
چو اشتاد و خراد برزین گو
شنیدند پیغام آن پیشرو.فردوسی.
ز ترکان هر آنکس که بد پیشرو
ز ناکار دیده سواران گو.فردوسی.
ز درگاه کاموس برخاست غو
که او بود مرد افکن و پیشرو.فردوسی.
بگفتند کامد ز ایران سپاه
یکی پیشرو با درفشی سیاه.فردوسی.
ز لشکر هر آنکس که بد پیشرو
ورا خواندی شاه گشتاسب گو.فردوسی.
به آموی شد پهلوان پیشرو
ابا لشکر و جنگسازان نو.فردوسی.
که هر چند بیژن جوانست و نو
به هر کار دارد خرد پیشرو.فردوسی.
گر ایدونکه رستم بود پیشرو
نماند برین بوم برخار و خو.فردوسی.
ز گودرزیان هر که بد پیشرو
یکی (آفرین) گستریدند بر شاه نو.فردوسی.
که او باشد اندر جهان پیشرو
جهاندار و سالار و بیدار و گو.فردوسی.
نخستین فریبرز بد پیشرو
گذر کرد پیش جهاندار نو.فردوسی.
سپه را فرامرز بد پیشرو
که فرزند او بود و سالار نو.فردوسی.
که بودست این جنگ را پیشرو
که کردست این کینه را باز نو.فردوسی.
چه گفت اندرین موبد پیشرو
که هرگز نگردد کهن گشته نو.فردوسی.
سخن گفت گویندهء پیشرو
که ای شاه، قیصر جوانست و نو.فردوسی.
جهان پهلوان بایدش پیشرو
چو برخیزد از دشت آوای غو.فردوسی.
سپه را تو باش این زمان پیشرو
تویی نامدار و سپهدار نو.فردوسی.
جهانجوی کاوس شان پیشرو
ز لشکر بسی رزمسازان نو.فردوسی.
چو مهراس داننده شان پیشرو
گوی در خرد پیر و در سال نو.فردوسی.
یکی از بزرگان مازندران
کجا او بدی پیشرو بر سران.فردوسی.
سپه را بدان شارسان جای کرد
یکی پیشرو جست و بر پای کرد.فردوسی.
غمی گشت و با لشکر خویش گفت
که این پیشرو را هزبر است جفت.فردوسی.
چو پاسخ بنزد سکندر رسید
هم آنگه ز لشکر سران بر گزید
که باشند شایسته و پیشرو
بدانش کهن گشته در سال نو.فردوسی.
سواران و اسبان پرمایه اند
ز گردنکشان برترین پایه اند
سلاحست و بهرام شان پیشرو
که گردد سنان پیش او خار و خو.فردوسی.
بدانگه کجا مادرت را ز چین
فرستاد خاقان به ایران زمین
بخواهندگی من بدم پیشرو
صدو شصت مرد از دلیران گو.فردوسی.
ز دشت سواران نیزه گذار
سپاهی بیامد فزون از شمار
چو عباس و چون عمروشان پیشرو
سواران و گردنفرازان نو.فردوسی.
دمنده سپه، دیوشان پیشرو
همی به آسمان برکشیدند غو.فردوسی.
ز سی نیز بهرام بد پیشرو
که هم تاجور بود و هم شاه نو.فردوسی.
ز ایران زمین هر که بد پیشرو
کهن گو اگر از دلیران نو.فردوسی.
رده بر کشیدند و برخاست غو
بیامد دمان یانس پیشرو.فردوسی.
شما را بویم اندرین پیشرو
نشانیم برگاه او شاه نو.فردوسی.
بدو گفت گودرز پرمایه شاه
ترا پیشرو کرد بر این سپاه.فردوسی.
سپه را تو باش این زمان پیشرو
تو کین خواه نو، او جهاندار نو.فردوسی.
زرسب گرانمایه بد پیشرو
که از لشکر او بد جهانجوی نو.فردوسی.
سپه را بدان شارسان جای کرد
یکی پیشرو جست و بر پای کرد.فردوسی.
دلت چفته بینم همی سوی گو
بر آنی که او را کنی پیشرو.فردوسی.
گزین کرد مرد سخنگوی گو
کز آن مهتران او بدی پیشرو.فردوسی.
سواران بهر سو برافکند گو
بجایی که بد موبدی پیشرو.فردوسی.
بفرزانهء خویش فرمود گو
که گوید به آواز با پیشرو.فردوسی.
کسی را کجا پیشرو شد هوا
چنان دان که رایش نگیرد نوا.فردوسی.
تویی پیشرو کو پناه منست
نمایندهء آب و راه منست.فردوسی.
چنین پاسخش داد بیژن که شو
دلت چاه باد اهرمن پیشرو.فردوسی.
هنوز پیشرو هندوان [روسیان] بطبع نکرد
رکاب او را نیکو بدست خویش بشار.
فرخی.
دان و آگه باش ای پیشرو گوهر خویش
دان و آگه باش ای محتشم مجلس شاه.
فرخی.
بتی به دست کنم من ازین بتان بهار
بحسن پیشرو نیکوان ترکستان.فرخی.
سه کار به یکبار همی ساخته داری
احسنت و زه ای پیشرو زیرک و هشیار.
فرخی.
شاه ملکان پیشرو بار خدایان
ز ایزد ملکی یافته و بار خدائی.منوچهری.
آن پیشرو پیشروان همه عالم
چون پیشرو نیزهء خطی که سنان ست.
منوچهری.
و سرهنگان طاهر همه نزدیک لیث [ بن علی ]آمدند پیشرو ایشان علی حسن درهمی بود. (تاریخ سیستان). امیر وی را بنواخت و بسیار نیکوئیها گفت و امیدها کرد و همچنان پیشروان هندوان را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص503). اگر بطرفی خدمتی باشد و مرا فرموده آید تا سالار و پیشرو باشم آن خدمت بسر برم. (تاریخ بیهقی).
پیشروم عقل بود تا بجهان
کرد بحکمت چنین مشار مرا.ناصرخسرو.
سام نریمان کو، رستم کجاست
پیشرو لشکر مازندران.ناصرخسرو.
نگیرم پیشرو مر جاهلی را
که نشناسد نگاری از نکالی.ناصرخسرو.
پیشرو خلق پس از مصطفی
کز پس او فخر بود رفتنم.ناصرخسرو.
نروم جز ز پس پیشرو رحمان
گر درستست که من بندهء رحمانم.
ناصرخسرو.
آل پیمبر است ترا پیشرو کنون
از آل او متاب و نگه دار حرمتش.
ناصرخسرو.
پیغمبرست پیشرو خلق یکسره
کز قاف تا به قاف رسیده است دعوتش.
ناصرخسرو.
چو خواهی سپه را سوی رزم برد
مکن پیشرو جز دلیران گرد.اسدی.
که این زاولی پیشروتان کجاست
سپهبد چو بشنید زود اسب خواست.اسدی.
شاه را بگوئید تا دیدار باز نماید که خاقان چین لشکر فرستاده است و از فرزندان خویش یکی را پیشرو کرده. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی).
قضا ز وهمش پیوسته پیشرو گیرد
قدر ز رایش پیوسته راهبر دارد.
مسعودسعد.
ای پیشرو هر چه نکوئیست جمالت
ای دور شده آفت نقصان ز کمالت.سنائی.
احمد مرسل که هست پیشرو انبیا
بود پس از انبیا دولت او برمدار.خاقانی.
پیشروان پرده برانداختند
پردهء ترکیب درانداختند.نظامی.
ای پیشرو سپاه صحرا
خرگاه نشین کوه خضرا.نظامی.
هر کجا عقل پیشرو باشد
بد بدگو ز بدشنو باشد.نظامی.
بساطی کشیدم بترتیب نو
بر او کردم اندیشه را پیشرو.نظامی.
چو افزایش و کاهش نو بنو
بنا بود پیشینه شد پیشرو.نظامی.
چنان داد فرمان در آن راه نو
که خضر پیمبر بود پیشرو.نظامی.
گر گدا پیشرو لشکر اسلام بود
کافر از بیم توقع برود تا در چین.سعدی.
سپه را مکن پیشرو جز کسی
که در جنگها بوده باشد بسی.سعدی.
نماند بمحشر کسی در(3) گرو
که دارد چنین سیدی پیشرو.سعدی.
زعیم؛ پیشرو قوم. قدّام؛ پیشروان. (منتهی الارب).
- پیشرو کوکب انبیاء؛ حضرت رسالت مآب (ص). (آنندراج).
- پیشرو لشکر صحرا؛ گورخر. (برهان).
|| خادم. (غیاث). || نشید و آهنگ سرود. (غیاث). نشیدی که پیش از نقش خوانند. (آنندراج). مقدمهء آهنگ ساز :
بهر آواز صد تصنیف نو داشت
پس هر پرده چندین پیشرو داشت.
تأثیر (از آنندراج)
مغنی بشنود گر پیشروهای فغانم را
پس از مردن به پی پیوند سازد استخوانم را.
ملاطغرا.
.
(فرانسوی)
(1) - eclaireur. Avant - garde (2) - شاید: حزی (مخفف حزیران).
(3) - ن ل: نماند کسی در قیامت. نماند به عصیان...

پیش رو.

[شِ] (ق مرکب) مقابل پشت سر. مقابل غیاب و غیبت و قفا. امام. در حضور. خلاف پشت سر. برابر. بنزد. نزدیک. برابر چشم. قدام. پیش روی :
بجنبید بر بارگی شاه نو
ز قلب سپه رفت تا پیش رو.فردوسی.
ازین هر سه کهتر بود پیش رو
مهین باز پس، در میان ماه نو
نشیند کهین نزد مهتر پسر
مهین را بنزد کهین تاجور.فردوسی.
بوستان افروز پیش ضیمران
چون نزاری پیشِ روی فربهی.منوچهری.
-پیش رویش گفتن: در چشمش گفتن.؛

پیشروی.

[رَ] (حامص مرکب) عمل پیشرو. بجلو رفتن و پیشرفت کردن. || امامت. دلهثة. (منتهی الارب). قیادت :
آلت خسروی و پیشروی
همه داده ست مر ترا یزدان.فرخی.
|| تجاوز از حد طبیعی. رجوع به پیشروی کردن شود. || ترقی.

پیش روی.

[شِ] (ق مرکب) مقابل پشت سر. در حضور. پیش رو. جلو :
گردان در پیش روی بابزن و گردنا
ساغرت اندر یسار باده ات اندر یمین.
منوچهری.
و ارتفاع این دکه مقدار سی گز همانا باشد و از پیش روی دو نردبان بر آن ساخته ست که سواران بر آن روند. (فارسنامهء ابن البلخی ص126).

پیشروی کردن.

[رَ کَ دَ] (مص مرکب)درآمدن در مجاور. گذشتن از حد طبیعی و بمجاور درآمدن چنانکه لشکری از مرز. || پیش رفتن. از آنجا که هست فراتر رفتن. || ترقی کردن. کمال یافتن.

پیش رویه.

[یَ / یِ] (ق مرکب) مقابل سپس رویه: قبیل؛ آنچه پیش رویه فرود آرد ریسنده از ریسمان، و دبیر، آنچه سپس رویه آرد وقت رشتن. (منتهی الارب)(1).
(1) - القَبیل؛ ما اقبلت به المرأة من غزلها حین تفتله. (اقرب الموارد).

پیش زاد.

(ن مف مرکب) زاده از پیش. که قب متولد شده باشد.

پیش زاده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) در گناباد خراسان ناپسری را گویند. در کرمانشاه اَنَزاده گویند. در کردستان نیز هَنَه زا گویند.

پیش زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) پیش کردن. ریختن گندم و جو و برنج و جز آن را در طبق و حرکت دادن تا سنگ و شن و کاه آن از دانه ها جدا گردد. باد دادن. افشاندن برنج یا ماش و حبوبات دیگر را در ظرفی تا چیزهای سبک تر چون کاه و غیره در پیش ظرف گرد آیند. نوعی پاک کردن حبوب. افشاندن دانه های ماش و برنج و امثال آن در ظرفی تا قسمت های سبک و فضول چون ساقه و کاه پیش آید و جدا شود و فرو ریزد. گرفتن کاه و آشخال دانه ها. الچه مک (ترکی). || جلو زدن. سبقت بردن. سبقت گرفتن. || کشیدن چیزی را بطرف خود با دست و غیر آن. (فرهنگ نظام).

پیش زره.

[زِ رِهْ] (اِخ) نام بلوکی در شرق دریاچهء سیستان که امروز نام پیش آب دارد. رجوع به تاریخ سیستان صص297- 298 و 326، 336 - 355، 373، 377، 390، 401، 403، 415 شود.

پیش ستدن.

[سِ تَ دَ] (مص مرکب)ستدن قبل از فرارسیدن موعد. قبل از زمان مقرر دریافت کردن. گرفتن پیش از فرارسیدن زمان مقرر چون بیعانه و اجرت کار و بهای چیزی را.

پیش سلام.

[سَ] (ص مرکب) کسی که از راه خاکساری یا خوشخوئی در سلام گفتن سبقت کند. گویند مرد افتادهء پیش سلامیست. (آنندراج) :
هرجا غمی است پیش سلام دل منست
مشهور ملک فتنه بود روشناس من.
شفائی (از آنندراج).

پیش سینه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) قسمت قدامی پیراهن جدا آهارزده. پارچهء آهاردار ضخیمی که جدا بر پیراهن گذارند. قسمتی از پارچه که پیش پیراهن را سازد. || قطعهء پارچه ای که اطفال روی سینه قرار دهند، از زیر گلو بپائین فروهشته تا جامه از آلودگی بر کنار ماند. پیشبند. || قسمتی از گوشت جلوی سینهء گوسفند و گاو و غیره.

پیش شاخ.

(اِ مرکب) جامه ای بود مانند فرجی که پیش آن باز باشد و اکثر و اغلب زنان پوشند. (جهانگیری). جامهء پیش گشوده. جامهء پیش بازی چون نیم تنه. فرجی و جامهء پیش باز را گویند که بیشتر زنان پوشند. (برهان). جامه که پیش دامن آن باز باشد. (انجمن آرا) :
آن پیش شاخ شرب (؟) چه شوخست در نظر
گویند کان درخت گل از گلستان کیست.
نظام قاری (دیوان البسه).
در پیش شاخ آمدم از دگمه ها به یاد
چون غنچه جلوه داد بر اطراف جویبار.
نظام قاری (دیوان البسه چ استانبول ص46).

پیش شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) پیش رفتن. جلو رفتن. بحضور رفتن. تبکیر. تبکر (منتهی الارب). برابر رفتن :
بفرمود تا موبد موبدان
بشد پیش با نامور بخردان.فردوسی.
این دل مسکین من اسیر هوا شد
پیش هزاران هزار گونه بلا شد.معروفی.
رقعتی نبشتم بشرح تمام و پیش شدم. (تاریخ بیهقی). اندلاق؛ پیش شدن و بیرون آمدن از جای خود. اسنفت الناقة الابل؛ پیش شد شتر ماده شتران را. سنفت الناقة سنفاً؛ پیش شد شتر ماده از شتران. (منتهی الارب). || سبقت گرفتن. جلوتر رفتن. سابق آمدن. رفتن قبل از کسی. زم؛ پیش شدن در رفتن. (منتهی الارب).
- پیش شدن منصوبه؛ برقیاس پیش شدن کار. (آنندراج).
- پیش کسی یا چیزی شدن؛ استقبال او کردن.
|| پیشرفت کردن. منتج به نتیجه شدن. پیشرفت داشتن. بحصول پیوستن. این دولتی است شده (رفته) و ممکن نیست که این کار پیش شود. (تاریخ سیستان). پیش نشدن، پیشرفت نکردن، منتج به نتیجه ای نشدن: سالار بکتغدی گفت این هر دو هیچ نیست و پیش نشود آب ما ریخته گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص221).

پی ششم.

[یِ شِ شُ] (اِخ)(1) پاپ مسیحی از سال 1775 تا سال 1799 م. وی نخست دست باصلاحاتی زد، اما بر اثر اختلافی که با امپراطور آلمان و جمهوری فرانسه یافت و استقامتی که در برابر دیرکتوار کرد بدست ژنرال برتیه توقیف شد. و بناپارت قسمتی از کشور وی و شهر رم را ضبط کرد و او سرگردان به فرانسه رفت و آنجا بمرد.
(1) - Pie VI.

پیش طاق.

(اِ مرکب) صحن خانه. صحن پیش دروازه. || دروازهء بلند قصر امراء و ملوک. (غیاث).

پیش طلبیدن.

[طَ لَ دَ] (مص مرکب)بحضور طلبیدن. بحضور خواستن. خواستن که بخدمت آید. || خواستن قبل از موعد مقرر.

پیش عهد.

[عَ] (ص مرکب) متقدم. سابق زمانی. پیشین. ج، پیش عهدان :
گزارندهء داستانهای پیش
چنین گوید از پیش عهدان خویش.نظامی.

پیش فتادن.

[فُ / فِ دَ] (مص مرکب)پیش افتادن. رجوع به پیش افتادن شود.

پیش فراشدن.

[فَ شُ دَ] (مص مرکب)استقبال. پیشباز رفتن. فراپیش شدن.

پیش فرستادن.

[فِ رِ دَ] (مص مرکب)ارسال داشتن قبل از موعد. فرستادن قبل از زمان معهود و مقرر. دلف، دلیف. (منتهی الارب). تسلیف. (تاج المصادر). تقدیم. (منتهی الارب). || بجلو فرستادن. بمقابله فرستادن. برابر آوردن :
که قیصر سپاهی فرستاد پیش
از آن نامداران و گردان خویش.فردوسی.
برگ عیشی بگور خویش فرست
کس نیارد ز پس تو پیش فرست.سعدی.

پیش فروختن.

[فُ تَ] (مص مرکب)فروختن قبل از موعد مقرر. فروختن پیش از فرا رسیدن زمان مقرر. بها ستدن قبل از تحویل و بدست آمدن جنس. پیش فروش کردن.

پیش فروش.

[فُ] (اِخ) دهی از دهستان زبرخان بخش قدمگاه شهرستان نیشابور. واقع در 8 هزارگزی شمال قدمگاه. کوهستانی، معتدل، دارای407 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آنجا مالرو و کوهستانی صعب العبور است. اسد آباد زبرخان جزو همین ده احصاء شده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیش فروش.

[فُ] (نف مرکب) که پیش فروشد. که قبل از موعد مقرر و تهیه شدن جنس بها ستاند. || (اِمص مرکب) مال یا غله را قبل از مهیا شدن و حاضر بودن فروختن. فروش قبل از بدست آمدن جنس. بها ستدن پیش از تحویل مال یا غله. پیش فروشی.

پیش فروش کردن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب) پیش فروختن. فروختن پیش از مهیا شدن و حاضر آمدن مال یا غله. بها ستدن قبل از فرا رسیدن و آماده شدن جنس.

پیش فروشی.

[فُ] (حامص مرکب) عمل پیش فروش.

پیش فکندن.

[فَ / فِ کَ دَ] (مص مرکب) پیش افکندن. رجوع به پیش افکندن شود.

پیش فنگ.

[فَ] (اِ مرکب) در مشق سربازان بجلوی رو آوردن تفنگ بطور عمودی. تفنگ راست ایستانیده را از جانب راست بدن با دو حرکت مقابل صورت آوردن. تفنگ مماس با جانب راست بدن را با حرکتی اندکی ببالا سپس با حرکتی دیگر بپیش روی آوردن. روبروی صورت و موازی قامت آوردن تفنگی که مماس پهلوی راست است با دو حرکت.

پیش قاب.

(اِ) بشقاب (لغت محلی شوشتر).

پیش قبض.

[قَ] (اِ مرکب) نوعی از اسلحه. (غیاث). نام فنی از کشتی و آن دست بر دست حریف کرده به اوضاع مختلف بزور زدن است. در هندی آنرا لیکی نامند. (غیاث) در اصطلاح زورخانه محلی از قسمت جلو کمر و نواحی مجاور آن که طرف با دست آنرا گرفتن تواند :
در کشتی بگل و سرو سمن بستهء اوست
پیش قبض همه در پنجهء شایستهء اوست.
میر نجات.

پیش قدم.

[قَ دَ] (ص مرکب) مقدم. سابق. که پیش قدمی کند. که نخست بکاری درآید. که در کارها مقدم باشد. || آنکه بر دیگران سابقهء دوستی و خدمتگزاری دارد. || در اصطلاح علم فتوت از علوم تصوف، در فارسی مترادف کبیر که او را شیخ و پدر نیز گویند. بزرگ قوم. رأس الحزب.

پیشقدمی.

[قَ دَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پیشقدم. عمل پیشقدم. سبقت و چُستی. صاحب آنندراج آرد: تصمیم در کاری و جلو رفتن با جسارت و با لفظ کردن و نمودن و شدن و بودن استعمال شود.

پیش قراول.

[قَ وُ] (اِ مرکب)(1) پیشرو لشکر. مقدمة الجیش. آن حصه از لشکر پیاده یا سواره که جلو حرکت میکند. طلیعه. چرخچی. مقدمه. پیشرو.
.
(فرانسوی)
(1) - eclaireur. Avant - garde

پیش قراولی.

[قَ وُ] (حامص مرکب)عمل پیش قراول.

پیش قسط.

[قِ] (اِ مرکب) مساعده. || قسمت نخست از چند قسمت وجهی که بعاجل دهند و اقساط دیگر را به آجل. یک حصه از چند حصهء پرداخت پولی. || بیعانه.

پیش قطار.

[قَ] (اِ مرکب، ص مرکب)شتریکه پیش از دیگران بقطار رود. (آنندراج). نخستین شتر از شتران قطار کرده :
هر سر مو کوکب خورشیدچهر
ناقه مگو پیش قطار سپهر.
وحید (در تعریف ناقه).
بقادری که بدریای بیکران سخن
مرا بر اشترک موج کرد پیش قطار.زلالی.

پیش قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) مرکز دهستان مانهء بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع در 20 هزارگزی شمال باختری بجنورد و 2 هزار گز جنوب مالرو عمومی محمد آباد به دشتک. جلگه، گرمسیر، دارای 1105 تن سکنه. آب آن از رودخانهء اترک محصول آنجا غلات و تریاک و میوه جات. شغل اهالی آن زراعت و قالیچه بافی، راه آنجا مالروست و 3 باب دکان و دبستان دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیشک.

[شَ] (اِ مصغر، ق) مصغر پیش. اندکی پیش. || از اشعار نظام قاری بر می آید که ظاهراً نام نوعی پارچه یا جامه است:
پیشک آفتاب و بارانی است
بقچه دان است و جامه و ابزار.
نظام قاری (دیوان البسه چ استانبول ص34).
ز پیشک کلهء جبه او یکی ناچخ
بزد بر او که بخاکش فکند چون میزر.
نظام قاری (دیوان البسه ص18).
ز دیبای چینی حلل را محلی
به اعلام پیشک صدور مناکب.
نظام قاری (دیوان البسه ص27).
از پیشک طلا و در دگمه های جیب
محبوب صوف در زر و زیور گرفته ایم.
نظامی قاری (دیوان البسه ص99).
و... کنگره زنان تو بی جبه و پیشک و کشتی گیران نمد... (نظام قاری دیوان البسه ص154). || سَحر. پیشک از صبح. سحری.

پیشکار.

(اِ مرکب، ص مرکب) شاگرد و مزدور. (برهان). || خادم. خادمه. سرپائی. پیشخدمت. خدمتکار. پرستنده. فرمانی. فرمانبرداری. مطیع. بزرگترین چاکر و نوکر هر مرد بزرگ و صاحب دستگاه که نیابت کارهای او کند. مقابل پیشگاه :
نه ماه سیامی نه ماه فلک [سپهر]
که اینت غلامست و آن پیشکار.رودکی.
بخت و دولت چو پیشکار تواند
نصرت و فتح پیشیار تو باد.رودکی.
بسر برنهاده یکی پیشکار
که بودی خورش نزد او استوار.فردوسی.
همه گرزدارانش زرین کمر
همه پیشکارانش با زیب و فر.فردوسی.
بیامد رسن بستد از پیشکار
شد آن دلو دشوار بر شهریار.فردوسی.
من از بیم آن نامور شهریار
چنین آبکش گشتم و پیشکار.فردوسی.
اگر شهریاری و گر پیشکار
تو اندر گذاری [تو ناپایداری] و او پایدار.
فردوسی.
چنویی بدست یکی پیشکار
تبه شد تو تیمار بیشی مدار.فردوسی.
به پیش براهام شد پیشکار
بگفت آنچه بشنید از آن نامدار.فردوسی.
چنین داد پاسخ ورا پیشکار
که مهمان ابا گرزهء گاوسار...فردوسی.
کجا پیشکار شبانان ماست
بر آوردهء دشتبانان ماست.فردوسی.
چنین داد پاسخ ورا [ضحاک را] پیشکار
که ایدون گمانم من ای شهریار...فردوسی.
چنین داد پاسخ ورا پیشکار
که هست این یکی نامهء شهریار.فردوسی.
نمک خورده هر گوشت چون چل هزار
ز هر سو به دریا کشد پیشکار.فردوسی.
بشد نیز بدمهر دو پیشکار
کشیدند بر خون، تن شهریار.فردوسی.
ورا گفت گشتاسب کای شهریار
منم بر درت چون یکی پیشکار.فردوسی.
بفرمود رستم که تا پیشکار
یکی جامه آرد برش پر نگار.فردوسی.
مبادا که از کارداران من
گر از لشکرو پیشکاران من...فردوسی.
چو بشنید پویان بشد پیشکار
بنزد براهام شد کاین سوار.فردوسی.
به پیش براهام شد پیشکار
بگفت آنچه بشنید از آن نامدار.فردوسی.
چهارم چنین گفت با پیشکار
که پیغام بگذار و پاسخ بیار.فردوسی.
مرا با پری راست کردی بخوبی
پری مر مرا پیشکارست و چاکر.فرخی.
میان بسته بر گونهء پیشکاری.فرخی.
این جهان از دست آن شاهان برون کردی که بود
هر یکی را چون فریدون ملک صد پیشکار.
فرخی.
همیشه چنین بخت یار تو باد
جهان پیش کار تو چون پیشکار.فرخی.
مریخ روز معرکه شاهاغلام تست
چونانکه زهره روز میزد تو پیشکار.فرخی.
تو آن پادشاهی که بر درگه تو
ملوک جهان پیشکارند و چاکر.فرخی.
ایزد او را یار و دولت پیشکار
او بکام دل مکین اندر مکان.فرخی.
سرایی بد سعادت پیشکارش
زمانه چاکر و دولت کدیور.لبیبی.
رایت منصور او را فتح باشد پیشرو
طالع مسعود او را بخت باشد پیشکار.
منوچهری.
بخوبی بتان پیشکار منند
بمردی سواران شکار منند.اسدی.
گرفته خورشها همه کوه و دشت
کشان پیشکار آب و دستار و تشت.اسدی.
سراپرده و خیمه و پیشکار
عماری و پیل و کت شاهوار.اسدی.
عالمش زیر رکاب است و فلک زیر نگین
آفتابش زیر دست است و زمانه پیشکار.
قطران.
بر جهان پیشکاران فخر دارد جاودان
آنکه روز بار تو یک روز دربانی کند.
قطران.
ز جهل تو اکنون همی جان دانا
کند پیشکار ترا پیشکاری.ناصرخسرو.
به دانه تخمها در پیشکارانند مردم را
که هر یک زآن یکی کار و یکی پیشه دگر دارد.
ناصرخسرو.
ور اندر یافتن مر پیشکاران را چو درماند
بر آن کو برتر است از عقل خیره وهم بگمارد.
ناصرخسرو.
جهان پیشکاری ست از[زی] مرد دانا
که بر سر یکی نامبردار دارد.ناصرخسرو.
کار خداوندگار خود نکند
بلکه همی کار پیشکار کند.ناصرخسرو.
خورشید پیشکار و قمر ساقی
لاله سماک و نرگس پروینم.ناصرخسرو.
چاکر قبچاق شد شریف و ز دل
حرهء او پیشکار خاتون شد.ناصرخسرو.
وآن بندها که که بست فلاطون به پیش من
مومی است سست پیش کهین پیشکار من.
ناصرخسرو.
چو گشت آشفته گردد پیشگاهی
رهی و بنده پیش پیشکاری.ناصرخسرو.
من خانه ندیده ام جز این هرگز
گردنده و پیشکار و فرمانی.ناصرخسرو.
شتربان و فراش با دیگ پر
نبودند جز پیشکار علی.ناصرخسرو.
و گر آرزو تست کازادگان
ترا پیشکاران شوند و خدم
بداد و دهش جوی حشمت که مرد
بدین دو تواند شدن محتشم.ناصرخسرو.
بنده ای را سند بخشی پیشکاری را طراز
کهتری را بر زمین خاوران مهتر کنی.
ناصرخسرو.
بدانش مر این پیشکار تنت را
رها کن ازین پیشکاری و خواری.
ناصرخسرو.
و مردم را بر چهار گروه کرد: گروهی لشکریان و گروهی عالمان و دانایان و گروهی پیشکاران و گروهی را گفت بدکان و بازار باشید و کار کنید. (قصص الانبیاء ص36).
خطا هرگز نیفتد حزم او را
که او را سعد گردون پیشکار است.
مسعودسعد.
وصف او را چو وهم و خاطر من
بی عدد پیشکار و مزدورست.مسعودسعد.
دولت کاردان کارگزار
در همه کار پیشکار تو باد.مسعودسعد.
سعد ملک آن محترم سعدی که سعدین فلک
پیشکارانند و او بر پیشکاران پیشگاه.
سوزنی.
از بوسه گاه خوبان شکر شکار باشی
تا پیشگاه باشی و اقبال پیشکار.سوزنی.
پیشکار ضمیر و رای تواند
جرم مهر مضیئی و ماه منیر.سوزنی.
بحل و عقد جهان را زمانه ای ست دگر
که پیشکار قضا و مدبرست قدر.انوری.
پیشکار حرص را بر من نبینی دسترس
تا شهنشاه قناعت شد مرا فرمانروا.خاقانی.
پیشگاه حضرتش را پیشکار
از بنات النعش و جوزا دیده ام.خاقانی.
از هنر و بذل مال و ز کرم و حسن رای
زیبد اگر چون حسن صد بودت پیشکار.
خاقانی.
شاه علاءالدول داور اعظم که هست
هم ازلش پیشرو هم ابدش پیشکار.خاقانی.
در صفهء تو دختر قیصر بساط بوس
در پیشگاه تو زن فغفور پیشکار.خاقانی.
پیشکارانش خراج از هندوچین آورده اند
چاوشانش دست بر چیپال و خان افشانده اند.
خاقانی.
بادش سعادت دستیار، ارواح قدسی دوستار
اجرام علوی پیشکار، ایزد نگهبان باد هم.
خاقانی.
سر برآورد کرد روشن رای
کرد خالی ز پیشکاران جای.نظامی.
و از مهارت محترفه و فراهت پیشکاران و حذاقت استادان اصفهان... (ترجمهء محاسن اصفهان ص78).
ای مهر تو رهنمای امید
وی کین تو پیشکار حرمان.عمادی.
وفا پایمرد و سخا دستیار
ظرافت ندیم و ادب پیشکار.ظهوری.
دوستداران دوستکامند و حریفان با ادب
پیشکاران نیکنام و صف نشینان نیکخواه.
حافظ.
صف نشینان نیکخواه و پیشکاران با ادب
دوستداران صاحب اسرار و حریفان دوستکام.
حافظ.
- پیشکار کشتی؛ ظاهراً سر و رئیس ملاحان : بعد سه روز آه باد بنشست پیشکار کشتی نگاه کرد و فریاد برآورد و زاری کرد که ای مسلمانان شهادت بیارید که کار ما به آخر رسید... ما گفتیم آخر چه افتاده است. (مجمل التواریخ و القصص).
|| مدیر و مستشار. وزیر عاقل. نائب. معاون. حاکم و مانند او. قائم مقام (در تداول دورهء قاجاریه). وکیل. نگهبان گنج و تخت و سرا و آب و ضیاع. آنکه کارهای صاحب متمشی گرداند. مباشر. ممد و معاون و مدد کار. (برهان) :
ای آفتاب صد هزار آفتاب
ای پیشکار صد هزار انجمن.فرخی.
و کارها فرو بماند تا جوانی را که معتمد بود پیشکار امیر کرد بخلافت خود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص364). ما کدخدایان پیشکار محتشمان باشیم. برما فریضه است که صلاح نگاه داشتیمی. (تاریخ بیهقی ص354 ایضاً). ارتکین را حاجب خود خواست و پسندید تا پیشکار او باشد و اگر ناشایسته است دور کرده آید. (تاریخ بیهقی ص636 ایضاً). سرهنگ بوعلی کوتوال را خلعت داد و مثال داد تا پیشکار فرزند و کارهای غزنین باشد. (تاریخ بیهقی ص512 ایضاً).
چون ننازم بهر داماد و وصی و اولاد او
گر بنازی تو به تازه پیشکاران ناصبی.
ناصرخسرو.
هست بدو گشتم و زبان و سخن
هر دو بدین گشت پیشکار مرا.ناصرخسرو.
نامشان زی تو ستاره است ولیکن سوی من
پیشکاران و رقیبان قضا و قدرند.
ناصرخسرو.
و در آن روزگاران امراء، پیشکاران خلیفه را خواندندی. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص171).
عمر ابد را شده مدت او پیشکار
سرّ ازل را شده خامهء او ترجمان.خاقانی.
و در آن وقت وزیر و پیشکار و دستور و کارگزار سالار بوژگان بود. (راوندی، راحة الصدور ص104). و رئیس الرؤسا که پیشکار بود و شخصی بکمال فضل و نبل آراسته، بزاری زار بکشتند. (راوندی، راحة الصدور ص108). || نایب الحکومهء شهر با حضور حاکم در آنجا. || در اصطلاح امروز رئیس مالیهء شهری درجهء اول با نواحی اطراف آن و نیز رئیس دارائی مرکز استان. || در اصطلاح مقنیان و کاریزکنان، قسمت پیشین کار قنات هنگام تنقیه ولای روبی. || پیشیار. پیشاب. قاروره. دلیل. (شرف نامهء منیری). تفسره.

پیش کار.

[شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)برابر شغل. مقابل عمل. حاجب بزرگ امیرعلی قریب... در پیش کار ایستاده، کارهای دولتی را راندن گرفت. (تاریخ بیهقی). || پیش جنگ. بمیدان جنگ. بمعرکهء کارزار: امیر برنشست و پیش کار رفت با نفس عزیز خویش. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص113). با این مقدار مردم جنگ پیوست و به تن عزیز خویش پیش کار برفت با غلامان. (تاریخ بیهقی) .

پیشکاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب، ص مرکب)رئیس و مهتر باشد. (اوبهی). || بمعنی پیشکار است که مزدور و خدمتگزار باشد :
ای که مه با کمال خوبی خویش
پیش روی تو پیشکاره بود.
عمادی شهریاری(1).
|| ماماچه و قابله. حاضنة. (منتهی الارب). || فرش اطاق مهمانخانه.
(1) - در آنندراج: میرخسرو.

پیشکاری.

(حامص مرکب) عمل پیشکار. چاکری. فرمانبری. مقابل پیشگاهی:
بدانش مر این پیشکار تنت را
رها کن ازین پیشکاری و خواری.
ناصرخسرو.
ز جهل تو اکنون همی جان دانا
کند پیشکار ترا پیشکاری.ناصرخسرو.
به پیشکاری مهرش همه تنم کمرست
بسان بند دواتی که پیش دیدهء اوست.
خاقانی.
|| منصب و شغل پیشکار. نائبی. مباشری. || مقام پیشکار یعنی ریاست دارائی شهرهای درجهء اول یا مرکز استان های کشور. || عمل مقدماتی تنقیه و لاروبی قنات. || در اصطلاح کفشدوزان، کشیدن رویه و دوختن رویه کفشی را. (از فرهنگ نظام).

پیشکاوول.

(اِ مرکب) یکی از وسایلی که در برنج کاری از آن استفاده میشود. پیشگاوول. ماله.

پیش کدکان.

[کَ] (اِخ) نام محلی بخراسان در هشت فرسنگی بیرجند و بدانجا معدن مس باشد. (جغرافیای اقتصادی کیهان ص41). اما در فرهنگ جغرافیایی ایران جلد 9 نام این محل کد کن آمده است و نام بخشی نیز که این محل مرکز آن است کد کن میباشد.

پیش کرایه.

[کِ یَ / یِ] (اِ مرکب) مقابل پس کرایه. مبلغی که به ساروان و قاطرچی و دیگر صاحبان وسائط نقلیه دهند از مجموع کرایه تا بقیه را در مقصد بپردازند. قسمتی از اجاره بهای دکان یا منزل که خداوند آنرا دهند تا بقیه را در موعد مقرر تأدیه کنند.

پیش کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) بجلو انداختن. راندن بجانب مقابل. راندن دسته ای از مواشی و دواب و بردن بجانبی که خود میرود. پیش انداختن. بجلو راندن. راندن بطرفی که خود میرود چون پیش کردن سیل احمال و اثقال و کالا و ستور را یا پیش کردن دزدان رمه را و پهلوان شمشیر زن سپاهی دشمن را :
هر چه در هندوستان پیل مصاف آرای بود
پیش کردی و در آوردی بدشت شابهار.
فرخی.
و سخت آسان است بر من که این خزانه و فیلان و فوجی قوی از هندوان و از هر دستی پیش کنم و غلام انبوه که دارم با تبع و حاشیت راه سیستان گیرم. (تاریخ بیهقی).
بیامد همانگاه داننده مرد
زن و گله را پاک در پیش کرد.
شمسی (یوسف و زلیخا).
ترسم ازین پیشه که پیشت کند
رنگ پذیرندهء خویشت کند.نظامی.
باقلا بار کردنت هوس است
پیش کن خر که کار زین سپس است.دهخدا.
|| بچهارچوب پیوستن جانب وحشی در یکی لتی. بهم آوردن دو لنگهء در. بستن دو مصراع در. بهم پیوستن دو قسمت در. جفت کردن در. فراز کردن در دو لتی یا یک لتی. بستن در یک لخت. بستن در بی استعانت چفت و قفل :آنجا فرود آمد و فرمود تا درهای شارستان پیش کردند. (تاریخ سیستان).
حساب آرزوی خویش کردن
بروی دیگران در پیش کردن.نظامی.
رقیب منا خیز و درپیش کن
تو شو نیز اندیشهء خویش کن.نظامی.
غم خسرو رقیب خویش کرده
در دل بر دو عالم پیش کرده.نظامی.
|| تقدیم داشت. || مقدم داشتن. پیشرو و سالار کردن :
بدو گفت گودرز، پرمایه شاه
ترا پیش کرد او بدین بر سپاه.فردوسی.
رجوع به کلمهء پیش درین معنی شود. || برابر قرار دادن چون مانعی: غلام مغیرة بن شعبه او را سه طعنه بزد. عمر دردناک شد، عبدالرحمن عوف را دست کرد و پیش کرد تا نماز کرد. (تاریخ سیستان).

پیش کسوت.

[کِ وَ] (ص مرکب) آنکه درجهء پیش کسوتی دارد. یکی از مراتب مرید. صاحب درجه ای از درجهء مریدان. شیخ و مرشد. یکی از مدارج طریقت. مقامی در سلوک (صوفیه). در طبقات صوفیه طبقهء از مرید بالاتر و از شیخ فروتر. || قدیمترین و بزرگترین پهلوان یک زورخانه که حق تقدم دارد در پهلوانی و قدمت زورخانه کاری.

پیش کسوتی.

[کِ وَ] (حامص مرکب)حالت پیش کسوت. یکی از مدارج طریقت. || قدمت و برتری در پهلوانی زورخانه.

پیشکش.

[کَ / کِ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) پیشکشی. در پیش کردن چیزی کسی را تا او بستاند. تقدیم کردن چیزی به کسی تا بگیرد آنرا. تقدمه. بخشیدن کوچکی چیزی را ببزرگی. تقدیم کردن کهتری چیزی را به مهتری. هدیهء کهتران به مهتران :
خاقانیا بکعبه رسیدی روان بپاش
گرچه نه جنس پیشکش است این محقرش.
خاقانی.
استخوان پیشکش کنم غم را
زانکه غم میهمان سگ جگرست.خاقانی.
جان پیشکشت سازم اگر پیش من آئی
دل روی نمایت دهم ار روی نمائی.خاقانی.
بهر چنین هودجی بار کشی دار دل
پیش چنین شاهدی پیشکشی ساز جان.
خاقانی.
با پیشکش تو جان فرستیم
ور دست رسد جهان فرستیم.خاقانی.
دیده در کار لب و خالش کنم
پیشکش هم جان و هم مالش کنم.خاقانی.
جانا لب تو پیشکش از ما چه ستاند
اینک سر و زر نقد دگر تا چه ستاند.
خاقانی.
چون شراب تلخ و شیرین در کشی
پیشکش صد جان شیرین آورم.خاقانی.
ای دل بجفات جان نهاده
جان پیشکشت جهان نهاده.خاقانی.
جان چه خاکست که پیش تو کشم
پیشکشهای تو زر بایستی.خاقانی.
دل پیشکش تو جان نهاده ست
عشقت بدل جهان نهاده ست.خاقانی.
تا سر دارم سر تو دارم
جان پیشکش در تو دارم.نظامی.
در آموختش راز آن پیشکش
بدان تعبیه شد دل شاه خوش.خاقانی.
ز خدمت گسی کرد و بنواختش
بسی گنج زر پیشکش ساختش.نظامی.
او ستده پیشکش آن سفر
از سرطان تاج و ز جوزا کمر.نظامی.
پیشکش خلعت زندانیان
محتسب و ساقی روحانیان.نظامی.
نه چندانش خزینه پیشکش کرد
که بتوان در حسابش دستخوش کرد.نظامی.
به هر منزلی کوعنان کرد خوش
همش نزل بودند و هم پیشکش.نظامی.
پس آن که شد پیشکشهای نغز
که بینندگان را بر افروخت مغز.نظامی.
میزبان چون ز کار خوان پرداخت
بیش از اندازه پیشکشها ساخت.نظامی.
چو نزلی چنین پیش مهمان کشید
جز این پیشکشها فراوان کشید.نظامی.
اولش پیشکش درود آورد
و آنگه از مرکبش فرود آورد.نظامی.
پیشکش میسازم از گلگون اشک
رخش کبرت را عنان چنبر کنی.عطار.
میکشم پیشکش لعل تو جان
این قدر تحفهء ما نپذیرد.عطار.
تبرک و پیشکش و نوباوه و تحفه که پیش سلطان برند مروت آن است که برغبت قبول کند. (سعدی مجالس ص20).
میخواستمت پیشکشی لایق خدمت
جان نیز حقیر است ندانم چه فرستم.سعدی.
بجان او که گرم دسترس بجان بودی
کمینه پیشکش بندگانش آن بودی.حافظ
ماهی که قدش بسرو میماند راست
آیینه بدست روی خود می آراست.
|| نام نوعی از خراج که در قدیم از قری میگرفته اند. (مرآت البلدان ج1 ص337).

پیشکش بادیز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان سبلوئیهء بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 30 هزارگزی جنوب زرند و 13 هزارگزی خاور راه مالرو زرند به رفسنجان. کوهستانی سردسیر. دارای 182 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و حبوبات و تریاک، شغل اهالی آنجا زراعت و راه آن مالروست. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

پیشکش کردن.

[کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب) تقدیم کردن. هدیه کردن کهتر چیزی را بمهتر :
دستارچه ای پیشکشش کردم گفت
وصلم طلبی زهی خیالی که تراست.حافظ.
رجوع به پیشکش و شواهد آن شود.

پیشکش نویس.

[کَ / کِ نِ] (نف مرکب)شغلی بوده است در دورهء صفویه که حساب پیش کشهای نوروزی و غیره را داشته است. (رجوع به فهرست تذکرة الملوک چ تهران به اهتمام دبیرسیاقی شود). آنکه شمار پیشکشهای نوروزی و جز آن را در دربار سلاطین صفوی نگاهداشتی.

پیشکشوئیه.

[کَ یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوشان بخش شهداد شهرستان کرمان. واقع در 57 هزارگزی جنوب باختری شهداد. سر راه مالرو سیرچ به گوک. دارای 20 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

پیشکشی.

[کَ / کِ] (ص نسبی) هدیه. تقدیمی. پیشکش. رجوع به پیشکش شود.

پیش کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)بسوی خود کشیدن. نزدیک آوردن. بخود نزدیک کردن. مقابل پس زدن: با دست پس میزد و با پا پیش میکشید. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود. || مطرح کردن. عنوان کردن چنانکه مطلبی یا سخنی را. || بزیر افکندن چنانکه سر را. || برافراختن و آخته داشتن چنانکه سر را :
سران سپه سر کشیدند پیش
که ریزیم در پای تو خون خویش.نظامی.
|| ریشخند کردن. استهزاء کردن. (مجموعهء مترادفات ص38). || پیش بردن. تقدیم کردن. پیش آوردن. پیشکش کردن :
ولیکن بشرطی که از ملک خویش
کشی هفت ساله مرا دخل پیش.نظامی.
به اندازهء دسترسهای خویش
کشیدند بسیار گنجینه پیش.نظامی.
که چون من کشم دخل یکساله پیش
شهم برنینگیزد از جای خویش.نظامی.
نیم جانی که هست پیش کشم
چون بدست من اینقدر باشد.
نبود لایق نثار ولی
کار درویش ما حضر باشد.(از العراضه).

پیشکله.

[کَ لَ] (اِخ) موضعی از حدود قزوین. (تاریخ غازان خان ص159). و این موضع ظاهراً همان فشکل درهء امروزی است. رجوع بحواشی محمد قزوینی بر ج3 تاریخ جهانگشای جوینی در مورد همین کلمه شود.

پیش کمر.

[کَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد. واقع در 8 هزارگزی خاور بجنورد، سر راه بجنورد به قوچان. کوهستانی، معتدل. دارای 5 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیش کنار.

[کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سنگر کهدمات بخش مرکزی شهرستان رشت. واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری رشت و 5 هزارگزی جنوب خاور دوشنبه بازار. جلگه، معتدل مرطوب، دارای 1266 تن سکنه. آب آن از غازیان رود از سفید رود. محصول آنجا برنج و ابریشم. شغل اهالی آنجا زراعت و راه آن مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیش کوس.

(اِ مرکب) گمان میکنم در بیت ذیل بمعنی مقدمهء سپاه باشد، پیش صف؟ یا پیش حمله؟ (یادداشت بخط مؤلف)(1) :
نگهبان ایشان همی بود ریو
که بودی دلیر و هشیوار و نیو
بگاه نبرد او بدی پیش کوس
نگهبان گردان و داماد طوس.فردوسی.
(1) - وُلف در فهرست شاهنامهء خود این لغت را عنوان نکرده است.

پیش کوه.

[شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)مقابل پشت کوه. قسمت قدامی کوه. آن سوی کوه که برابر باشد. || نزدیک کوه و در دامنهء آن.

پیشکوه.

(اِخ) نام کوهی به دوهزار مازندران. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی ص153).

پیشکوه.

(اِخ) نام سابق شهرستانی از استان پنجم کشور که امروز به ایلام شهرت دارد. رجوع به فرهنگ جغرافیائی ایران استان پنجم شهرستان ایلام شود. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

پیشکوه.

(اِخ) دهستان پیشکوه شامل تمام بخش تفت شهرستان یزد است. رجوع به تفت شود. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

پیش کوه بالا.

[هِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 40هزارگزی شمال باختری بیرجند. کوهستانی، معتدل، دارای 11 تن سکنه. مزرعهء پیشکوه پائین جزو این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیشکوه پائین.

[هِ] (اِخ) مزرعه ای جزء پیشکوه بالا. رجوع به پیشکوه بالا شود.

پیش کوهه.

[هَ / هَ] (اِ مرکب) قادمهء سرج. قاچ زین. قربوس زین. برآمدگی جلوی زین اسب :
به پیشکوههء زین برنهاده... چو یوغ
سوار گشته بر آن مرکبان رهوارم.سوزنی.

پیشکی.

[شَ] (ق مرکب) از پیش پیش. زودتر از گاه مقرر. دادن یا فرستادن یا ستاندن چیزی سلف قبل از موعد مقرر. سلف. قب؛ استسلاف؛ بها پیشکی گرفتن. || به مساعده. بطور مساعده.

پیشکیجان.

(اِخ) دهی جز دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت. واقع در جنوب خاوری رودبار و 22 هزارگزی جنوب امام. کوهستانی، سردسیر، دارای 145 تن سکنه. آب آن از چشمه سار محصول آنجا غلات و بنشن و گردو و لبنیات و پشم، شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و راه آنجا مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

پیشکی دادن.

[شَ دَ] (مص مرکب)دادن قبل از زمان معهود. جلو دادن. پیش از فرارسیدن موعد مقرر دادن.

پیشکین.

(اِخ) نام ملک عزالدین از شاهان سلجوقی موصل :
چرا پیشکین خواند او را سپهر
که هست از چنان خسروان پیش مهر
اگر پیشکین برنویسند راست
بود کی پشین حرف بر وی گواست.
(رجوع به عزالدین و رجوع به اقبالنامهء نظامی چ وحید ص29 و 30 و 31 شود).

پیشکین.

(اِخ) تومانی به آذربایجان: حمدالله مستوفی در نزهة القلوب آرد: تومان پیشکین؛ درین تومان هفت شهرست: پیشکین و خیاو و انار و ارجاق(1) و اهر و تکلفه و کلیبر(2)، پیشکین از اقلیم چهارم است. طولش از جزایر خالدات «فب ک» و عرض از خط استوار «لزم» و در اول وراوی میخواندند چون پیشکین گرجی حاکم آنجا شد بدو معروف گشت. هوایش بعفونت مایل جهت آنکه شمالش را کوه سبلان مانع است و آبش از کوه سبلان می آید و غله و میوه بسیار باشد و اهل آنجا شافعی مذهب اند و بعضی حنفی و بعضی شیعه. حقوق دیوانیش پنجهزار و دویست دینارست، و ولایتش به اقطاع لشکر مقرر است کمابیش پنج تومان مقرری دارد. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص82 و 83) و نیز رجوع به تاریخ غازان ص88 و 96 شود. اما کلمهء پیشکین محرف مشگین است. رجوع به مشگین (باختری و خاوری) در فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4 شود.
(1) - شاید: لحاق.
(2) - اصل: کلنبر. (متن از فرهنگ جغرافیائی ج4 است).

پیشکین گرجی.

[نِ گُ] (اِخ) حاکم پیشکین (صحیح: مشکین). و بعبارت بهتر حاکم و راوی ناحیتی به آذربایجان شرقی که بنام وی پیشکین (صحیح: مشکین) شده است. (نزهة القلوب چ اروپا ص82).

پیشگان.

(اِخ) دهی از دهستان کنارک شهرستان چاه بهار واقع در 82 هزارگزی باختر چاه بهار و 15 هزارگزی شمال راه مالرو چاه بهار به جاسک. جلگه گرمسیر (مالاریائی). دارای 100 تن سکنه. آب آن از چاه و باران. محصول آن غلات و خرما و لبنیات. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

پیشگاوول.

(اِ مرکب) (در تداول مردم گیلان و دیلمان) ماله در برنج کاری. پیشکاوول.

پیشگاه.

(اِ مرکب) صدر. (دهار) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). صدر مجلس. (غیاث). صدر بیت. (زمخشری). بالای مجلس. مقدم البیت، مقابل درگاه. مقابل آستان. مقابل پایگاه. سدّه. (نصاب). پیشگه. رجوع به پیشگه شود :
بارگاه تو کارگاه وجود
پایگاه تو پیشگاه صدور.مسعودسعد.
پیشگاه مراد چون طلبم
که بمن آستانه می نرسد.خاقانی.
مور در پایگاه جمشید است
قصه از پیشگاه میگوید.خاقانی.
چون پیشگاه پدید آمد درگاه و راه را چه قیمت. (تذکرة الاولیاء). پیشگاه فاضلتر از درگاه. (کشف المحجوب). و رجوع به کتاب امثال و حکم ذیل «پیشگاه فاضلتر از درگاه» و نیز ذیل «اگر خاک هم بر سر میکنی...» شود؛ دررالبیت؛ پیشگاه خانه. فناء؛ پیشگاه فراخ سرای. (منتهی الارب) . || محضر سلطان یا بزرگی. حضور شاه. پیشگه. بارگاه. محضر صاحب صدری. مقام اول. مقام منیع بزرگان و شاهان :
چگونه کشم سر ز فرمان شاه
چگونه گذارم چنین پیشگاه.فردوسی.
بخندید رستم، بدو گفت شاه
ز بهر خورش داد این پیشگاه.فردوسی.
چو موبد بپرداخت از سوک شاه
نهاد آن کیی نامه بر پیشگاه.فردوسی.
زمین را ببوسید در پیشگاه
ز دیدار او شاد شد پادشاه.فردوسی.
چو چشم سپهبد برآمد بشاه
زمین را ببوسید بر پیشگاه.فردوسی.
و دیگر که چون اندر ایران سپاه
نباشد همی شاه در پیشگاه.فردوسی.
به هر شهر کاندر شدندی به راه
شدی انجمن مرد بر پیشگاه.فردوسی.
چه مایه سر تاجداران ز گاه
ربودی و برکندی از پیشگاه.فردوسی.
مبادا جهان بی سر و تاج شاه
تو بادی همیشه بدان پیشگاه.فردوسی.
بیاراید آن نامور پیشگاه
بسر بر نهد خسروانی کلاه.فردوسی.
یکی آرزو دارد اکنون رهی
بدین نامور پیشگاه مهی.فردوسی.
چو گیو اندر آمد بنزدیک شاه
زمین را ببوسید بر پیشگاه.فردوسی.
بروز نخستین یکی بزمگاه
بسازد شما را دهد پیشگاه.فردوسی.
چو گفتار بهرام بشنید شاه
بخندید و رخشنده شد پیشگاه.فردوسی.
تهمتن بیک ماه نزدیک شاه
همی بود با جام در پیشگاه.فردوسی.
مرا در شبستان فرستاد شاه
برفتم در آن نامور پیشگاه.فردوسی.
ز گفتار او رخ برافروخت شاه
بخندید و رخشنده شد پیشگاه.فردوسی.
یکی جشن کردند کز چرخ ماه
ستاره ببارید بر پیشگاه.فردوسی.
برابر ندیدیم هرگز دو شاه
دو دستور بدخواه در پیشگاه.فردوسی.
سپارم ترا گنج و تخت و کلاه
نشانمت با تاج در پیشگاه.فردوسی.
از آن گفتم ای ناسزاوار شاه
که هرگز مبادی تو در پیشگاه.فردوسی.
چو آن بدجهش رفت نزدیک شاه
ورا دید با بنده در پیشگاه.فردوسی.
یکی خوان زرین بفرمود شاه
که بنهاد گنجور در پیشگاه.فردوسی.
چو آمد برون آن بداندیش شاه
نیارست شد نیز در پیشگاه.فردوسی.
چنین گفت جادو که من بیگناه
چه گویم بدین نامور پیشگاه.فردوسی.
ز من پاک تن دختر من بخواه
بدارش بآرام در پیشگاه.فردوسی.
نشسته بآرام در پیشگاه
چو سرو بلند از برش گرد ماه.فردوسی.
دگر آنکه دختر بمن داد شاه
بمردی گرفتم من این پیشگاه.فردوسی.
وزین کار کاندیشه کردست شاه
بر آشوبد آن نامور پیشگاه.فردوسی.
چو انبوه گشتند بر پیشگاه
چنان گفت شاه جهان با سپاه.فردوسی.
ابا باژ یکساله از پیشگاه
فرستاد یکسر بنزدیک شاهفردوسی.
بفرمود تا اسپ نخجیرگاه
بسی بگذرانند بر پیشگاه.فردوسی.
به روز جوانی ز کاوس شاه
چنان سر بپیچید در پیشگاه.فردوسی.
سپینود را جفت بهرامشاه
سپردم بدین نامور پیشگاه.فردوسی.
چو آمد برون این بد اندیش شاه
نیارست شد نیز در پیشگاه.فردوسی.
ای پیشگاه بار خدایان روزگار
ای بر بهشت جسته شرف پیشگاه توفرخی.
ای نمودار معجزات مسیح
ای سزاوار پیشگاه قباد.فرخی.
گفت آنکه پیش عرضه گهش ایستاده اوست
گفتا به پیشگاه بود جای پیشگاه.فرخی.
حاسدم گوید چرا در پیشگاه مهتران
ما ذلیلیم و حقیر و تو امینی و مکین.
منوچهری.
ز گوهر یکی تخت در پیشگاه
بتی بر وی از زرّ و پیکر چو ماه.اسدی.
من گرچه تو شاه پیشگاهی
با قول چو درّ شاهوارم.ناصرخسرو.
در پیشگاه عقل جهانی فراخ و پهن
چون چشم سوزنی کن و بندیش گاهگاه.
سوزنی.
پیشگاه حضرتش را پیشکار
از بنات النعش و جوزا دیده ام.سوزنی.
در صفهء مقام تو دختر قیصر بساط بوس
در پیشگاه تو زن فغفور پیشکار.خاقانی.
علم روی ترا براه آرد
با چراغت به پیشگاه آرد.اوحدی.
اول ز پیشگاه عدم عقل زاد و بس
آری که از یکی یکی آید به ابتدا.خاقانی.
هر کجا در پیشگاه شرع دانش پیشه ای ست
پیشگاه منصب و صدر حسیبش یافتم.
خاقانی.
پیشگاه ستم عالم را
داور پیش نشین بایستی.خاقانی.
بنه در پیشگاه و شقه در بند
پس آنگه شاه را گو کای خداوند.نظامی.
جناح آنچنان بست در پیشگاه
که پوشیده شد روی خورشید و ماه.نظامی.
هزارش زن بکر در پیشگاه
بخدمت کمر بسته در بارگاه.نظامی.
دگر تاجداران بفرمان شاه
بزانو نشستند در پیشگاه.نظامی.
پیشگاه دوست را شائی چو بر درگاه عشق
عافیت را سرنگونسار اندر آویزی بدار.
سنائی.
سران جهان دید در پیشگاه
سرافکنده در سایهء یک کلاه.نظامی.
با چنین جاه و جلال از پیشگاه سلطنت
آگهی و خدمت دلهای آگه میکنی.حافظ.
فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید
شرمنده رهروی که عمل بر مجاز کرد.
حافظ.
التصدیر؛ در پیشگاه نشانیدن. (منتهی الارب). در پیشگاه نشستن. (مجمل اللغة). تصدر؛ در پیشگاه نشستن. (تاج المصادر) (مجمل اللغة). || پادشاه. پادشاه صاحب تخت و مسند. (برهان). قبله. (مهذب الاسماء). صاحب صدر(1) :
به یزدان گرفتند هر دو پناه
همان دلشده ماه و هم پیشگاه.فردوسی.
چون آن نامه برخواند پیروز شاه
برآشفت از آن نامور پیشگاه.فردوسی.
از آن پس بدخمه سپردند شاه
تو گفتی نبد نامور پیشگاه.فردوسی.
بگفت این و آمد بنزدیک شاه
بدو گفت کای نامور پیشگاه.فردوسی.
سرانجام لشکر نماند نه شاه
بیاید نوآیین یکی پیشگاه.فردوسی.
ستاره شمر چون برآشفت شاه
بدو گفت کای نامور پیشگاه.فردوسی.
بخندید و بهرام را گفت شاه
که ای باگهر پرهنر پیشگاه.فردوسی.
به منذر یکی نامه بنوشت شاه
چنان چون بود درخور پیشگاه.فردوسی.
چنان کرد خاقان که شاهان کنند
جهان دیده و پیشگاهان کنند.فردوسی.
کسی کو بود در جهان پیشگاه
برو بگذرد سال و خورشید و ماه.فردوسی.
سخنهای آن نامور پیشگاه
چو بشنید بهمن بیامد براه.فردوسی.
بقیصر یکی نامه بنوشت شاه
چنان چون بود درخور پیشگاه.فردوسی.
پس آنگه چنین گفت رستم بشاه
که ای با گهر نامور پیشگاه.فردوسی.
یکی حقه بد نزد گنجور شاه
سزد گر که خواهد کنون پیشگاه.فردوسی.
برین کوهسارم دو دیده براه
بدان تا چه فرمایدم پیشگاه.فردوسی.
چهارم که از کهتر پرگناه
بخوشد سر نامور پیشگاه.فردوسی.
چو برخاست بابک ز ایوان شاه
بیامد بر نامور پیشگاه.فردوسی.
ندانم که گرسیوز نیکخواه
چه گفته ست از من بدان پیشگاه.فردوسی.
بشد طوس و گودرز بر پیشگاه
سخن بر گشادند بر پیشگاه.فردوسی.
ز خویشان او کس نیازرد شاه
چنان چون بود درخور پیشگاه.فردوسی.
پس آگاه شد شنگل از کار شاه
ز دختر که بد شاه را پیشگاه.فردوسی.
گفت آنکه پیش عرضگهش ایستاده اوست
گفتم به پیشگاه بود جای پیشگاه.فرخی.
کنون نیز هرجا که شاهی بود
و گر دانشی پیشگاهی بود.اسدی.
از چو تو محتشم فروزد ملک
وز چو تو پیشگاه نازد گاه.مسعودسعد.
|| صدر. رئیس. قبله. سُدّه :
ای پیشگاه بار خدایان روزگار
ای بر بهشت جسته شرف پیشگاه تو.فرخی.
کجا شاهان جهان را پیشگاهند
نترسند و بگویند آنچه خواهند.
فخرالدین اسعد (ویس ورامین).
یک چند پیشگاه همی دیدی
در مجلس ملوک و سلاطینم.ناصرخسرو.
ای پناه مهتران ای پیشگاه خسروان
چون تو هرگز نیست دیده تاج و گاه خسروان.
قطران.
ناکسان پیشگاه و کامروا
فاضلان دور مانده، وین عجبست.
علی بن اسد امیر بدخشان.
سعد ملک آن محترم صدری که سعدین فلک پیشکارانند و او بر پیشکاران پیشگاه.
سوزنی.
از بوسه گاه خوبان شکرشکار باش
تا پیشگاه باشی و اقبال پیشکار.سوزنی.
|| تخت. مسند. دست :
چنین گفت پیر خراسان که شاه
چو بنشست بر نامور پیشگاهفردوسی.
جهاندار فرزند را پیش خواند
بدان نامور پیشگاهش نشاند.فردوسی.
چو باز آمد از راه بهرامشاه
به آرام بنشست بر پیشگاه.فردوسی.
چنین داد پاسخ مراو را سپاه
که چون کس نماند از در پیشگاه.فردوسی.
چو از روم خسرو همی با سپاه
بیاید نشیند بدین پیشگاه.فردوسی.
چو شد زنگهء شاوران نزد شاه
سپهدار برخاست از پیشگاه.فردوسی.
دو دیگر که چون اندر ایران سپاه
نباشد همان شاه در پیشگاه.فردوسی.
کند آفرین بر جهاندار شاه
که بی او مبیناد کس پیشگاه.فردوسی.
بدین زودی اندر جهاندار شاه
بیاید نشیند ابر پیشگاه.فردوسی.
نه من بآرزو جستم این پیشگاه
نبود اندرین کار کسرا گناه.فردوسی.
بیزدان سپاس و بیزدان پناه
که ننشست یک شاه بر پیشگاه...فردوسی.
چو از کار گردان بپرداخت شاه
به آرام بنشست در پیشگاه.فردوسی.
بکاخ اندر آمد سرافراز شاه
نشست اندر آن نامور پیشگاه.فردوسی.
تو پیمان یزدان نداری نگاه
همی نام را جویی این پیشگاه.فردوسی.
بیارمش از آن بند و تاریک چاه
نشانمش بر نامور پیشگاه.فردوسی.
تا او به پیشگاه وزارت فرو نشست
برخاست از میان جهان فتنه انجمن.فرخی.
|| کرسی و صندلی که در پیش تخت [ سلطان یا امیری ] نهند. (آنندراج) :
دبیر جهاندیده را پیش خواند
بر آن پیشگاه بزرگی نشاند.فردوسی.
به تنگی دل اندر، قلون را بخواند
بدان نامور پیشگاهش نشاند.فردوسی.
نهادند زرین یکی پیشگاه
نشست از برش پهلوان سپاه.فردوسی.
خرامان بیامد بنزدیک شاه
نهادند زرین یکی پیشگاه.فردوسی.
چو با این هنرها شود نزد شاه
نباشد نشستش مگر پیشگاه.فردوسی.
|| جلوخان :
ایوانش نه، پیشگاه ایوانش
سرمایهء عزّ و اصل جاه است.مسعودسعد.
|| ایوان : امیر بر تخت نشست در صفهء بزرگ و پیشگاه. (تاریخ بیهقی ص517).
پیشگاه دوست را شایی که بر درگاه عشق
عافیت را سرنگونسار اندر آویزی بدار.
سنایی.
|| صحن سرای و خان. (غیاث) :
بند و زندان بر دل خوش مشرب من نیست بار
کز دل واکرده دارم پیشگاهی در قفس.
صائب.
|| محراب مسجد. (برهان) :
در پیشگاه مسجد و در کنج صومعه
یک پیرکار دیده و یک مردکار کو؟عطار.
|| فرشی که پیش خانه درافکنند. (صحاح الفرس). زیلوچه. (شرفنامه). فرشی که در پیش افکنند. فرشی که در پیش ایوان و صدر مجلس اندازند. (برهان). مسند و فرش که در صدر مجلس اندازند. طنفسه که پیش خانه باز افکنند از فرش. (لغت نامهء اسدی) :
همه کبر و لافی بدست تهی
به نان کسان زنده ای سال و ماه
بدیدم من آن خانهء محتشم
نه نخ دیدم آنجا و نه پیشگاه
یکی زیغ دیدم فکنده درو
نمد پارهء ترکمانی سیاه.معروفی.
گفتند مجالس باشد (یعنی زخرف) و نشستگاهها از نهالیها و متکاها و پیشگاهها. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج5 ص219).
-پیشگاه نشور؛ قیامت. (برهان) :
ببین که تا چه نشیب و فراز در کارست
ز آستان عدم تا به پیشگاه نشور.
ظهیر (از شرفنامه).
(1) - و رجوع به فهرست ولف شود.

پیشگاهی.

(حامص مرکب) حالت و کیفیت شخص در پیشگاه. جلوس در پیشگاه. پیشگهی. || مقام نخستین. مرتبهء بلند ریاست. شاهی :
نخستین کیومرث آمد بشاهی
گرفتش در بگیتی پیشگاهی.
مسعود مروزی.
ترا بر سراندیب شاهی دهم
بهند اندرت پیشگاهی دهم.اسدی.
تو جفت عزیزی و شاهی تراست
بمصر اندرون پیشگاهی تراست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
این علم اگر حاضر است پیشت
یزدان بتو داده ست پیشگاهی.ناصرخسرو.
بسی کسی که بر امید پیشگاهی
درمانده بخواری و پیشکاری.ناصرخسرو.
شادی و جوانی و پیشگاهی
خواهی و ضعیفی و غم نخواهی.
ناصرخسرو.
|| (ص نسبی) آنچه روزه دار در وقت افطار خورد. مقابل سحرگاهی. (آنندراج).

پیش گذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)برابر گذاشتن. نزدیک قرار دادن. روبروی نهادن. || گذاشتن که بحضور رود. بار دادن. گذاشتن که بر شخص درآید : و باز آمد از پس دیگر روز هیچکس را پیش نگذاشتند که رنجورتر شده. (قصص الانبیاء ص239).

پیشگر.

[گَ] (ص مرکب) خادم و خدمتگار و مددگار. (آنندراج) (برهان).

پیش گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)بسته شدن در یک لتی. بهم فراز آمدن هر دو مصراع در دولختی. || سابق آمدن. سبق بردن. انزهاق. (منتهی الارب).

پیش گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)ستدن قبل از وقت مقرر. قبل از موعد معهود گرفتن: استسلاف؛ بها پیش گرفتن. (از منتهی الارب). || برابر گرفتن. مقابل خود قرار دادن. پیش روی نهادن :
هر کو سپر علم پیش گیرد
از زخم جهانش ضرر نباشد.ناصرخسرو.
تو پرده پیش گرفتی وز اشتیاق جمالت
ز پرده ها به در افتاد رازهای نهانی.سعدی.
|| جلو انداختن. جلو افکندن. پیشاپیش قرار دادن و روان ساختن. جلو افکندن و بحرکت واداشتن. در پیش گرفتن : گفت آن خانهء خداوند است و او خانهء خود را نگاه دارد ابوطالب را پیش گرفتند و بنزدیک ابرهه بردند. (قصص الانبیاء ص213). چون خلق آرام گیرند تو بنی اسرائیل را فرا پیش گیر و از مصر بیرون رو. (قصص الانبیاء ص107). برخاست زن خویش و گوسفندان را در پیش گرفت و روی در بیابان نهاد و میرفت. (قصص الانبیاء ص96). || جلو گرفتن. سد راه آن شدن. (آنندراج). مانع شدن که پیش رود :
دل رمیدهء ما را که پیش میگیرد
خبر دهید ز مجنون خسته از زنجیر.حافظ.
چو شاه قصد دل بیدلی کند حافظ
کراست زهره و یارا که پیش شاه بگیرد.
حافظ.
چو سیل شوق برآورد موجهء طوفان
نمی توانش بخاشاک صبر پیش گرفت.
ظهوری.
تا آب زندگی دو قدم راه بیش نیست
آیینه پیش راه سکندر گرفته است.صائب.
-پیش گرفتن کاری را؛ با سر آن شدن. به استمرار آن کار کردن. آغازیدن. شغل آن ورزیدن :
با چنین بخشش پیوسته که او پیش گرفت
رود جیحون را شک نیست که آب آید کم.
فرخی.
چون کنون اتفاق افتاد پیش گیریم که همهء عالم میراث ماست و بیگانگان دارند. (تاریخ سیستان). و حاجب بکتکین احتیاط زیادت پیش گرفت. (تاریخ بیهقی) . من بخلیفتی ایشان کار را پیش گرفتم. خواجه بدیوان آمد و شغل پیش گرفت و کار میراند چنانکه وی دانستی راندن. (تاریخ بیهقی). چون از این فارغ شوم آنگاه تاریخ نشستن این پادشاه بر تخت ملک پیش گیرم. (تاریخ بیهقی). اگر جنگ آرد بر نشینیم و کار پیش گیریم. (تاریخ بیهقی ص354). آنروز و آن شب تدبیر بردار کردن حسنک پیش گرفتند. (تاریخ بیهقی ص 183 چ ادیب). سلطان گفت: پس زود پیش باید گرفت. (تاریخ بیهقی ص70). حساب او پیش باید گرفت و برگذارد. (تاریخ بیهقی ص395). این دیبای خسروانی که پیش گرفته ام بنامش زربفت گردانم. (تاریخ بیهقی ص392). آن تاریخ بازماندم و بقیت احوال این بازداشته را پیش گرفتم. (تاریخ بیهقی). و همان خویشتن داری را با قناعت پیش گرفته. (تاریخ بیهقی). ما هر چه از چنین مهمات در پیش گیریم اندر آن با وی [با آلتونتاش] سخن گوئیم. (تاریخ بیهقی). گفتم... که چه میباید نبشت، گفت (مسعود) از مصالح ملک و این کارها که داریم در پیش و پیش خواهیم گرفت آنچه صوابست... بباید نبشت. (تاریخ بیهقی). چند فریضه است که چون ببلخ رسیم... آنرا پیش خواهیم گرفت. (تاریخ بیهقی). پس من بخلیفتی ایشان این کار را [ راندن تاریخ را ] پیش گرفتم. (تاریخ بیهقی). و آن دعوت بزرگ هم پنجشنبه بساخته بود و کاری شگرف پیش گرفته. (تاریخ بیهقی). که فریضه بود یاد کردن اخبار و احوال امیر مسعود در روزگار مُلک برادرش محمد بغزنین و پیش گرفتم و راندم. (تاریخ بیهقی ص47). اخبار و احوال امیر مسعود پیش گرفتم و راندم... سخت بشرح و اکنون پیش گرفتم رفتن لشکر را از تکین آباد. (تاریخ بیهقی ص47). بدان رسیدم که سلطان مسعود حرکت کند از هرات سوی بلخ، آن تاریخ باز ماندم و بقیت این باز داشته پیش گرفتم. (تاریخ بیهقی). و [ اخبار ] مسعود پیش گرفتم و راندم از آنوقت باز که وی از سپاهان برفت تا آنگاه که بهرات رسید. (تاریخ بیهقی). سلطان گفت پس زود پیش باید گرفت که رفتن ما نزدیکست. (تاریخ بیهقی). سیم آنکه اگر دو کار پیش من آمدی یکی دنیا [ و یکی ]آخرت اگر تمام کارهای من معطل شدی کار خدا را پیش گرفتمی. (قصص الانبیاء ص58). فرعون گفت اگر چنانچه این حکم برنیاید حکم دیگر پیش گیرم. (قصص الانبیاء ص90). گفت مهمی بزرگ پیش گرفته ای چون بدریا رسی عجایبهای بسیار ببینی. (قصص الانبیاء ص172). و این مهم که من پیش میگیرم لشکرها را با خویشتن نخواهم بردن جز اندکی. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص67).
دیوانگی ارچه پیش گیرد
برگو ره عاقلان پذیرد.نظامی.
هر کس بجهان خرمیی پیش گرفتند
ما را غمت ای ماه پریچهره تمام است.
سعدی.
بنشینم و صبر پیش گیرم
دنبالهء کار خویش گیرم.سعدی.
تواضع پیش گیرکه جاه ازاین زیادت نیست. (مجالس سعدی ص22).
عقل و ادب پیش گیر و لهو و لعب بگذار.
سعدی.
کسی گفتش اکنون سر خویش گیر
وزین سهلتر مطلبی پیش گیر.سعدی.
راستی پیش گیر و ایمن باش
کو رهانندهء تو بس باشد.سعدی.
مشعله ای برفروز، مشغله ای پیش گیر
تا ببرند از سرت زحمت خواب و خمار.
سعدی.
برو هرچه میبایدت پیش گیر
سر ما نداری سر خویش گیر.سعدی.
گروهی بماندند مسکین و ریش
پس چرخه نفرین گرفتند پیش.سعدی.
که بیهوده نگرفتم این کار پیش
برو چون ندانی پس کار خویش.سعدی.
اگر دشمنی پیش گیرد ستیز
بشمشیر تدبیر خونش بریز.سعدی.
مراد نفس ندارند ازین سرای غرور
که صبر پیش گرفتند تا بوقت مجال.سعدی.
اگر پای بندی رضا پیش گیر.سعدی.
وفا پیش گیر و کرم پیشه کن.سعدی.
درشتی نگیرد خردمند پیش.سعدی.
بدکاری پیش گرفته ای، نه کاری خوب آغاز کرده ای.
- پیش گرفتن درسی را؛ پس گرفتن آن. پس گرفتن استاد درس شاگرد را. سبق. (تاج المصادر بیهقی). پرسیدن از شاگرد درس او را تا داند یا نه. پرسیدن معلم درس متعلم را. داشتن شاگرد را که درس خود را نزد استاد بخواند تا پیدا آید که آموخته است یا نه.
- پیش گرفتن راهی را یا سفری را؛ بدان شدن :
مرا گفت اکنون سر خویش گیر
بحل کن تو ما را رهی پیش گیر.فردوسی.
که در پیش گیرد ره راستی
بپیچد ز هر کژی و کاستی.فردوسی.
پس متوکل راه سنت پیغمبر صلی الله علیه پیش گرفت. (تاریخ سیستان).
برخاستم از جای و سفر پیش گرفتم
نز خانه م یاد آمد و نز گلشن و منظر.
ناصرخسرو.
رفتم از پیش او و پیش گرفتم
راهی سخت و دراز چون دل کافر.
مسعودسعد.
ره پیش گرفت بیت خوانان
برداشته ویک مهربانان.نظامی.
ره راستی گیرم امروز پیش
که آگاهم از روز فردای خویش.
نظامی.
این توئی با من و غوغای رقیبان از پس
این منم با تو گرفته ره صحرا درپیش.
سعدی.
اگر مرد عشقی کم خویش گیر
وگرنه ره عافیت پیش گیر.سعدی.
پدر گفتش اکنون سر خویش گیر
هر آن ره که میبایدت پیش گیر.سعدی.
چنین راه اگر مقبلی پیش گیر
شرف بایدت دست درویش گیر.سعدی.
بحکم نظر در بد افتاد خویش
گرفتند هر یک یکی راه پیش.
سعدی.
تو نیز اگر توانی سر خویش گیر و راه مجانبت در پیش. (گلستان سعدی).
- در پیش گرفتن؛ متحمل شدن : مردی امید بمن و بجاه من داد و سفری دراز در پیش گیرد از عراق تا ارمنیه. (تاریخ برامکه).

پیشگرو.

[شِ] (اِخ)(1) شارل. صاحبمنصب فرانسوی (1761-1804 م.).
(1) - Pichegru.

پیش گشاده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) که قسمت قدامی وی گشاده باشد. که قسمت جلوی آن نابسته باشد. مقابل پیش بسته. طبة؛ جامهء پیش گشادهء دراز دامن. (منتهی الارب). || که در برابر گسترده و پهن کرده باشد. خلاف پیش درنوشته.

پیشگمان.

[گَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هرو آباد واقع در 5/16 هزارگزی جنوب خاوری هشچین و 38 هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. کوهستانی، معتدل، دارای 76 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی آن زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آنجا مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

پیشگو.

(نف مرکب) پیشگوی که از پیش گوید. که از قبل گفتن آغازد. || که قبل از وقوع از آن آگاهی دهد. پیشگوی. نبی. کسی که از آینده خبر دهد. (فرهنگ نظام). || آنکه در حضور بزرگان و شاهان زائرین را شناساند. معرف. کسی که چون بمجلس بزرگان درآید شخصی بیان حسب و نسب او کند تا اهل مجلس بر آن مطلع شده و تعظیم کنند. کسی که پیش پادشاهان شناسائی مردم دهد. شخصی باشد که چون کسی بمجلس پادشاهان و وزراء و صدور و اکابر و اشراف درآید، بیان حسب و نسب او کند تا اهل مجلس بر حال او اطلاع یابند و فراخور آن بتعظیم و تکریم او قیام و اقدام نمایند، و آنرا بعربی معرف خوانند. (از جهانگیری). شخصی را گویند که در مجلس سلاطین و امراء و اکابر صدارت شخصی کند و به ایشان بشناسد و آن شخص را بعربی معرف خوانند. (برهان) :
مر وفا را طبع محمود تو آمد پیشگو
مر سخا را دست مسعود تو آمد ترجمان.
ازرقی.
گر کند گشت تیغ زبانم ز مدح تو
بپذیر عذرم ای کرمت پیشگوی من.
شرف شفروه.
|| حاجب و عارض لشکر. کسی که سپاهیان و سواران را پیش پادشاهان سان دهد. || نقیب. || کسی که عرض مقاصد مردم بخدمت پادشاهان و امرا و اکابر و صدور کند و او را در این روزگار [ هنگام تألیف فرهنگ جهانگیری 1009 ه . ق. ] میر عرض خوانند. (جهانگیری). آنکه عرض مطلب بخدمت پادشاهان و میهمان کند. (آنندراج). شخصی که مطالب مردم را بعرض سلاطین میرساند و او را در هندوستان میر عرض و در دکن بخبردار گویند. (برهان).

پیشگوئی.

(حامص مرکب)(1) عمل پیشگو. کهانت. عرافت. غیب گویی. (تمدن اسلام جرجی زیدان ج3 ص16).
.
(فرانسوی)
(1) - Prediction

پیشگوئی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)(1)گفتن از پیش. || خبر دادن و آگاهانیدن از قبل.
.
(فرانسوی)
(1) - Predire

پیشگوی.

(نف مرکب) پیشگو. (جهانگیری) بمعنی پیشگوست که معرف باشد و شخصی که مطالب را بعرض سلاطین میرساند. (برهان). رجوع به پیشگو در تمام معانی شود.

پیشگه.

[گَهْ] (اِ مرکب) مخفف پیشگاه است... در تمام معانی. (از برهان). صدر. صدر مجلس. جای نهادن تخت. پیشگاه. (جهانگیری). مقابل پایگاه :
نهادند بر پیشگه تخت عاج
همان طوق زرین و پیرایه تاج.فردوسی.
مجلس و پیشگه از طلعت او فرد مباد
که ازو پیشگه و مجلس با فر و بهاست.
فرخی.
بر آن پیشگه تختی از لاجورد
گهر در گهر ساخته سرخ و زرد.اسدی.
بی هیچ علم و هیچ خردمندی
در پیشگه نشسته چو لقمانی.ناصرخسرو.
من رانده به هم، چو پیشگه باشد
طنبوری و پایکوب و بربط زن.ناصرخسرو.
هر که با جان نایستاد به رزم
دان که در پیشگه بحق ننشست.مسعودسعد.
بهرام فلک را ز پی قبله و قبله
چون پایگهش پیشگه هیچ مهی کو.سنائی.
خانهء هر که روی پیشگه خانه تراست
لیکن آن خانه کجا دست نهی بر دیوار.
سوزنی.
عزلت گزین ز پیشگه گیتی
کان پیشگاه بازپسان دارند.خاقانی.
پس نشین از صدور کز کشتی
جز پسین جای پیشگه نکنند.خاقانی.
ستاده قیصر و خاقان و فغفور
یک آماج از بساط پیشگه دور.نظامی.
داماد و دگر گروه را خواند
در پیشگه بساط بنشاند.نظامی.
نکیسا را بر آن در برد شاپور
نشاندش یک دو گام از پیشگه دور.نظامی.
|| تخت. اورنگ :
که فرسوده بودند بسیار شاه
بدیده بسی شاه بر پیشگاه.فردوسی.

پیشگهی.

[گَ] (حامص مرکب) مخفف پیشگاهی. رجوع به پیشگاهی شود :
هُنَرْت باید از آغاز اگر نه بی هنری
محال باشد جستن مهی و پیشگهی.
ناصرخسرو.
رجوع به پیشگاهی شود. || (اِ مرکب) آنچه بوقت افطار خورند و چاشت. (آنندراج). رجوع به پیشگاهی شود.

پیش گیر.

(نف مرکب) که پیش گیرد. که مانع آید. که پیش گیری کند. که جلوگیر آید. || (اِ مرکب) پیش بند. پیش دامن. || لنگ. فوطه. منشفه. لنگ که از کمر تا پایین بندند از جلو.

پیش گیره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) پیش گیر. پیش بند.

پیش گیری.

(حامص مرکب)(1) عمل پیش گیر. دفع. جلوگیری.
.
(فرانسوی)
(1) - Prophilaxie

پیش گیری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)(1) دفع. جلوگیری کردن. مانع گشتن. منع کردن. بنگهداری برخاستن. از پیش مانع آن شدن چنانکه سرایت مرضی را. || جلو بستن. پیش بندی کردن، چنانکه سیل را یا جریان آبی را در صحرائی.
.
(فرانسوی)
(1) - Prevenir

پیش لنگ.

[لُ] (اِ مرکب) پارچه ای که قصاب و آهنگر و آشپز و امثال ایشان بر میان بندند تا جامه شان از چربی و آتش محفوظ ماند. پیش بند. پیش لنگی.

پیش لنگی.

[لُ] (اِ مرکب) پیش لنگ.

پیش مانده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) مانده از پیش. بازمانده از قبل، چنانکه غذا و نان. || ته مانده. پس مانده. سؤر. (منتهی الارب). باقی طعام. پس خورده. نیم خورده. که از پیش کسی بماند (غذا). طعام نیم خورده.

پیشمبر.

[شَ بُ] (اِخ) نام موضعی به کلا رستاق مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص8 و 108).

پیش محله.

[مَ حَلْ لَ / لِ] (اِخ) موضعی بمشرق استرآباد.

پیش مردن.

[مُ دَ] (مص مرکب) فدا شدن کسی را. قربان او گردیدن. برخیِ او گشتن. برخیِ جان او شدن :
نه هر کس پیش میری، بیش میرد
بدین سختی غمی در پیش گیرد.نظامی.
سرو من خوش میخرامی پیش بالا میرمت
ماه من خوش میروی کاندر سراپا میرمت.
سعدی.
برخی جانت شوم که شمع فلک را
پیش بمیرد چراغدان ثریا.سعدی.

پی شمردن.

[پَ / پِ شُ شِ مُ دَ] (مص مرکب) پی شمردن کسی را؛ مراقبت اعمال او کردن. حساب عمل و کار او داشتن :
بداد و دهش دل توانگر کنید
از آزادگی برسر افسر کنید
که فرجام هم روزمان بگذرد
زمانه پی ما همی بشمرد.فردوسی.

پیش مرگ.

[مَ] (ص مرکب) که پیش از کسی میرد. که پیش از وی بدرود حیات گوید. بلاگردان.
- پیش مرگ شدن کسی را؛ برخی او شدن. فدای او شدن. پیش بمردن کسی را. تصدیق او شدن. تصدق او رفتن: الهی پیش مرگت بشوم فلان کار را بکن.

پیش مزد.

[مُ] (اِ مرکب) مساعده. ربون. (اسدی)(1). ارمون. دستاران. پیش دست. پیشادست. بیعانه (آنندراج).
.
(فرانسوی)
(1) - Avance

پیش مصرع.

[مِ رَ] (اِ مرکب) مصراع اول از بیتی. (آنندراج) :
مناسب مصرع آن شاه مطلع
که دارد از خدای پیش مصرع(؟)
ناظم هروی (از آنندراج).
به اندک فرصتی از هم خیالان پیش می افتد
تواند هر که صائب پیش مصرع را رسانیدن.
صائب (از آنندراج).

پیش مهر.

[مِ] (ص مرکب) سابق در محبت :
چرا پیش کین خواند او را سپهر
که هست از چنان خسروان پیش مهر.
نظامی.

پیش میر.

(نف مرکب) که پیش میرد. که قبل از دیگری درگذرد و فوت کند :
بسوزد دل مادر پیش میر
که باشد جوان مرده و او مانده پیر.نظامی.
|| پیش مرگ :
به هر کس مده بهر چون آب جوی
که تا پیش میرت شود هر سبوی.نظامی.

پیشن.

[شَ] (اِ) لیف خرما که از آن رسن تابند (برهان). پیشند. (آنندراج)(1).
.
(فرانسوی)
(1) - Fibre de dattier

پی شناس.

[پَ / پِ شِ] (نف مرکب) که اثر پای شناسد. ایزشناس. قائف. (منتهی الارب). که ردّ پای تواند یافت. که ایز تواند بردارد.

پی شناسی.

[پَ / پِ شِ] (حامص مرکب) عمل پی شناس. ایزشناسی. ردپای برداری. معرفت اثر پای.

پیش ناف.

(اِ مرکب) در اصطلاح قصابی، گوشت نواحی ناف گوسفند یا گاو و جز آن. گوشت عضلات شکم در گاو و گوسفند و جز آن(1): المنقب؛ پیش ناف اسب. (السامی).
.
(فرانسوی)
(1) - Poitrine. Flanchet

پیشند.

[شَ] (اِ) پیشن. لیف خرما که از آن رسن تابند. (برهان).

پیش نشین.

[نِ] (نف مرکب) که پیش نشیند، آنکه در صدر جلوس کند :
پیشگاه ستم عالم را
داور پیش نشین بایستی.خاقانی.
|| آنکه در برابر و نزدیک جا گیرد، و در پیش کسی یا چیزی نشیند :
پروانه که نور شمع افروخت
چون پیش نشین شمع شد سوخت.نظامی.
|| (در زایمان) دایه. پازاج. (جهانگیری). ماما. قابله. مام ناف. ماماچه که هنگام زادن زنان حامله را در پیش نشیند و اعانت کند. (آنندراج).

پیش نماز.

[نَ] (ص مرکب، اِ مرکب) امام. (السامی) (مهذب الاسماء). امام جماعت. مقتدا. امام که در نماز جماعت او پیش باشد و دیگران خلف او نماز خوانند. (آنندراج) : و امیر عادل رحمة الله علیه را پیشنماز بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص499).
جبهه سایان سجود در اجلال ترا
آسمان در صف پس آمدگان پیشنماز.
واله هروی.

پیش نمازی.

[نَ] (حامص مرکب) امامت جماعت. عمل پیش نماز. امامت.
-امثال: در پیش نمازی علم شرط نیست. (فرهنگ نظام).

پیش نویس.

[نِ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)مقابل پاک نویس. مینوت.(1) مسوده. سواد. مقابل بیاض. || (اصطلاح اداری) قطعه کاغذی خاص نوشتن مسوده.
.
(فرانسوی)
(1) - Minute.

پیش نویس کردن.

[نِ کَ دَ] (مص مرکب) نوشتن نامه ای بعنوان مسوده. مقابل پاک نویس کردن. مسوده کردن. مقابل از سواد ببیاض بردن.

پیشنهاد.

[نِ / نَ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)اندیشه ای که آدمی بر نفس خود عرضه کند. قصد. اراده و منظور. (غیاث). مراد. مقدمه و قضیه. (آنندراج). آهنگ و قصد : و او را پیشنهاد این است و مقصود حق تعالی خود چیزی دیگر. (فیه مافیه 330). هر مرادی و پیشنهادی ترا چون معشوقه و عروسی است و هر از این معشوقه ات را خویشاوندانند و تباری اند. (کتاب المعارف). آنها که منکر دید تواند، ترا نشناخته اند، خود کسی را میل بخدمتت چگونه باشد تا پیشنهاد آنکس دید تو نباشد. (کتاب المعارف). نظیر شما آنکس است که فریاد کند... و خیلی را بخود جمع کند. چون جمع شوند [ و ] گویند چه میخواهی از ما. او گوید بایستید تا بیندیشم که از بهر چه جمع کرده ام شما را... شما همچون آن ابله باشید که چندین گاه مردم را بر خود جمع میکند بی هیچ پیشنهادی و بی هیچ نیتی. (کتاب المعارف).
پیشنهاد خاطرم اینکه هلاک او شوم
تشنهء جام میروم شاید اگر سبو شوم.
سنجر کاشی.
- پیشنهاد همت کردن یا گردانیدن؛ مقصد و مقصود خویش ساختن. وجههء همت قرار دادن: و نهایت موهبت شاهنشاهی را که شامل این دولت نامتناهی است پیشنهاد همت گردانید. (حبیب السیر چ تهران جزو 4 از ج 3 ص323). || عرضه(1). || در اصطلاح بانکداری اعلام خواستاری کاری یا خریدی یا فروشی با شرایطی خاص از جانب خواهنده ای. || اظهار مطلبی دریافت نیک و بد و سنجش آنرا. (از فرهنگ نظام)(2).
.
(فرانسوی)
(1) - Offre .
(فرانسوی)
(2) - Projet

پیشنهاد دادن.

[نَ / نِ دَ] (مص مرکب)قصد کردن. || پیشنهاد کردن. عرضه کردن. تسلیم اعلام نامهء حاکی از قبول کار یا خرید و یا فروش. || طرح کردن مطلبی حلاجی شدن آنرا.

پیشنهاد کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) اراده کردن. قصد کردن. || عرضه کردن(1). پیشنهاد دادن. اعلام خواستاری کاری یا خریدی و یا فروشی. || طرح کردن مطلبی حلاجی شدن آنرا.
.
(فرانسوی)
(1) - Proposer

پیش نهادن.

[نَ / نِ دَ] (مص مرکب)مقابل پس نهادن. جلو گذاردن. فرا پیش آوردن. از آنجا که بود فراتر آوردن. حرکت دادن بسوی مقابل :
چو برداشت خسرو پی از جای خویش
نهاد آن زمان زاد فرخ به پیش.فردوسی.
آنجا که تویی رفتن ما سود ندارد
الا بکرم پیش نهد لطف تو گامی.سعدی.
قدم پیش نه کز ملک بگذری
که گر با زمانی ز دد کمتری.سعدی.
|| مقابل و برابر قرار دادن. پیش روی گذاردن :
بشد مرد دانا به آرام خویش
یکی تخت و پرگار بنهادپیش.فردوسی.
یکی تخت زرین نهادندپیش
همه پایه ها چون سر گاومیش.فردوسی.
زیبا نهاده مجلس و زیبا نهاده جای
ساز شراب پیش نهاده رده رده.
شاکر بخاری.
اباهای الوان ز صد گونه بیش
به خوانهای زرین نهادند پیش.اسدی.
منه عیب خلق ای فرومایه پیش
که چشمت فرو دوزد از عیب خویش.
سعدی.
|| برابر چیزی گذاردن منع عبور را. گذاردن برابر چیزی چون سدی و مانعی :
ای پای بست عمر تو بر رهگذار سیل
چندین امل چه پیش نهی، مرگ از قفا.
سعدی.
|| نصب العین ساختن. برابر چشم نهادن. بر آن رفتن : چون پادشاهی بر کسری انوشیروان عادل قرار گرفت عهود اردشیربن بابک پیش نهاد. (فارسنامهء ابن البلخی ص88).
- پا پیش نهادن؛ اقدام کردن. مقدم شدن.

پیش نهاده.

[نِ / نَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)برابرنهاده. مقابل پس نهاده. || پیش آورده. از حد متعارف تجاوزداده و بمجاور درآورده. جلوآورده :
چو کاسه بازگشاده دهان بجوع الکلب
چو کوزه پیش نهاده شکم ز استسقا.خاقانی.

پیشو.

[شُ] (اِخ)(1) آمده. ادیب فرانسوی (1887-1793).
(1) - Pichot, Amedee.

پیشوا.

(ص مرکب، اِ مرکب) هادی. قائد. لمة. قدوة. قدة. امام. (مهذب الاسماء). اسوة. (منتهی الارب). مقتدی. (دهار). مقتفی؛ پیشرو (صحاح الفرس). سرآهنگ. سرهنگ. رهبر. سر. زعیم. (مهذب الاسماء) (دهار). بزرگ گروه. راهنمای جماعت. مقابل پس ایست و پی شو و پس رو و پیرو. (انجمن آرای ناصری) :
حرمت نگه داری همی، حری بجای آری همی
واجب چنین بینی همی، ای پیشوای پیش بین.
فرخی.
بر آشکار و نهان واقف است خاطر تو
که رهنمای وجودست و پیشوای عدم.
مسعودسعد.
ای پیشوا و قبله خود امیدوار باش
کز عمر خویش دشمنت امیدوار نیست.
مسعودسعد.
گر همی حق بود چو تو باید
شاعران را که پیشوا باشد.مسعودسعد.
گرچه روز آمد به پیشین از همه پیشینیان
بیش پیشم در سخن داند کسی کو پیشواست.
خاقانی.
دست و زبانش چرا نداد بریدن
محتسب شرع و پیشوای صفاهان.خاقانی.
پیشوای علما جامهء من
نزپی بیشی و پیشی پوشد.خاقانی.
پیش مهدی به پیشگاه هدی
عدل را پیشوا فرستادی.خاقانی.
برنامده سپیدهء صبح ازل هنوز
کو بر سیه سپید ابد بوده پیشوا.خاقانی.
دعای خالص من پس رو مراد تو باد
که به زیاد توام نیست پیشوای دعا.خاقانی.
هست طریق غریب اینکه من آورده ام
اهل سخن را سزد گفتهء من پیشوا.خاقانی.
بنده خاقانی بخدمت نیم روخاکی رسید
سهو و خسران پس نهاد و سهم خسرو پیشوا.
خاقانی.
پس رو اندر بازگشتن گردد آری پیشوا.
مجیر بیلقانی.
گفت کای پیشوای دیو و پری
چون هنر خوب و چون خرد هنری.نظامی.
خیالت پیشوای خواب و خوردم
غبارت توتیای چشم دردم.نظامی.
همه گر پس رو و گر پیشواییم
در این حیرت برابر می نماییم.عطار.
سر او بخوارزم فرستادند و پیشوای کار و روی بازار او سعدالدین... نام شخصی بود صاحب ذکاء. (جهانگشای جوینی).
شنید این سخن پیشوای ادب
بتندی برآشفت و گفت ای عجب.سعدی.
امام رسل پیشوای سبیل
امین خدا مهبط جبرئیل.سعدی.
پیشوای دو جهان قافله سالار وجود
کوست مقصود ز یاسین و مراد ازطه.
هندوشاه نخجوانی.
وابسته از عناصر و افلاک و انجمی
و آنگه بعقل می همه را گشته پیشوا.
سراج الدین قمری.
صیر؛ پیشوای جهودان. (منتهی الارب). اسقف، سُقف، سُقف؛ پیشوای ترسایان.
-پیشوا رفتن؛ استقبال کردن، پیشواز رفتن. پیشباز رفتن :
بکوی عاشقی شرطست راه عقل نارفتن
چو درد عشق پیش آید بصد جان پیشوا رفتن.
خاقانی.
شعار عاشقان دانی درین ره چیست ای رهرو
غمش را پیروی کردن بلا را پیشوا رفتن.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
- پیشوای فرستادگان؛ کنایه از حضرت رسالت پناه محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات ص123).
|| (اِ مرکب) نوعی از جامه که زنان پوشند. (برهان). مقابل بغل بند. (فرهنگ نظام). پیشواز.

پیشوا.

[شْ] (اِخ) نام ایستگاهی میان راه تهران به بندر شاه در 53 هزارگزی تهران و میان دو ایستگاه ورامین و ابردژ. و در دو هزارگزی قصبهء پیشوا. و آن ایستگاه چهارم است از سوی تهران.

پیشوا.

[شْ] (اِخ) (امامزاده جعفر) قصبه ای جزء دهستان بهنام عرب. بخش ورامین شهرستان تهران. واقع در 6 هزارگزی خاور ورامین سر راه نیمه شوسه و 2 هزارگزی ایستگاه پیشوا. جلگه. معتدل. دارای 4649 تن سکنه. آب آنجا از قنات. محصول آن غلات و صیفی و باغات و چغندر قند. شغل اهالی آنجا زراعت و کسب است. شعبهء پست و تلفن و بهداری و ژاندارمری و دبستان دارد و راه آن ماشین روست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

پیشوائی.

[شْ] (حامص مرکب) عمل پیشوا. امامت. قیادت : پس در روزگار پادشاهان این خاندان... برانم از پیشوائیها و قضاها و شغلها که وی را (بوصادق تبانی را)فرمودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 194).
چو کرده پیشوائی انبیا را
گرفته پیش راه کبریا را.نظامی.
چنان رفت رخصت به رای درست
کارسطو کند پیشوائی نخست.
نظامی.
حاکم ترشروی شهر پیشوائی را نشاید. (مجالس سعدی).
- پیشوائی فرستادگان؛ پیشواز رفتن. پذیره شدن. (مجموعهء مترادفات ص84).

پیشوائی کردن.

[شْ کَ دَ] (مص مرکب) قیادت کردن. امامت کردن.

پیشواذ.

[شْ] (اِ) نوعی ماهی که عرب لخم نامد. فیشواذ. (الجماهر بیرونی ص143).

پیشواز.

[شْ] (اِ مرکب) پیشباز. استقبال. استقبال کردن و استقبال کننده. (غیاث) :
بهار آمد از باغ فردوس باز
می و نغمه را فرض شد پیشواز.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| (ص مرکب) جلو گشاده که قسمت قدامی آن چاک باشد و باز (جامه). قبای پیشواز؛ قسمی قبا که ظاهراً از گریبان تا دامان چاک داشته است مقابل بغل بند (آنندراج) :
فروغ لالهء گلشن بسیمای تو می زیبد
قبای پیشواز گل ببالای تو می زیبد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
قبا بر روی فرجی و خرمی و پیشواز مپوشید. (نظام قاری ص169).
چنین که دکمهء لؤلؤ به پیشواز بود
بجیب فکرت من از معانیست درر.
نظام قاری.

پیشواز آمدن.

[شْ مَ دَ] (مص مرکب)پیشواز کردن. استقبال کردن. پیشباز آمدن. پذیره آمدن :
همه مهتران پیشواز آمدند
پر از درد و گرم و گداز آمدند.فردوسی.
چو شه دید در پیشواز آمدش
عروسی چنان دلنواز آمدش.
تأثیر (از آنندراج).
یک شهر جنگ هر طرف آید به پیشواز
چون ره فتد بکوچهء آن تندخو مرا.
ملاطغرا (از آنندراج).
منزل آید پیشواز پیرو مردان حق
گمرهی فرصت نیابد خضر هر جا رهبر است.
ملاطغرا (از آنندراج).

پیشواز رفتن.

[شْ رَ تَ] (مص مرکب)پذیره شدن. استقبال کردن. پیشباز رفتن تازه واردی را. برابر دویدن. (مجموعهء مترادفات ص84). || یک روز یا بیشتر قبل از غرهء رمضان روزه داشتن.

پیشواز کردن.

[شْ کَ دَ] (مص مرکب)پیشواز رفتن. پیشباز رفتن. پیشباز کردن. پذیره شدن.
-امثال: سگ بخورد پیشواز گرگ میرود؛ طعامی بس ثقیل و ناسازوار است.

پیشوازی.

[شْ] (حامص مرکب) تعبیری عامیانه از پیشواز: امروز اهل محله رفته اند پیشوازی زوار خراسان.

پیشوا شدن.

[وا شُ دَ] (مص مرکب)مخفف پیشواز شدن. استقبال. (تاج المصادر بیهقی). || قائد و پیشرو گردیدن. امامی کردن. مقتدی گشتن.

پیش و پس.

[شُ پَ] (ق ترکیب عطفی)امام و وراء. (دهار). جلو و عقب. پشت سر و پیش روی. قدام و خلف :
چو شورش در آب آمدی پیش و پس
نخوردندی آن آب را هیچکس.نظامی.
شب آمد چه شب اژدهائی سیاه
فروبست ظلمت پس وپیش راه.نظامی.
چنان داشتم ملک را پیش وپس
که آزارشی نامد از کس بکس.نظامی.
که چندانکه شاید شدن پیش وپس
مرا بود برجملگی دسترس.نظامی.
سخی را باندرز گویند بس
که فردا دو دستت بود پیش وپس.سعدی.
بسی گشت فریاد خوان پیش وپس
که ننشست برانگبینش مگس.سعدی.
همشة؛ پیش وپس رفتگی مردم. اهتماش؛ پیش و پس رفتن مردم. (منتهی الارب).
-پیش و پس کاری را نگریستن؛ نیک در آن تأمل کردن. از گرد بر گرد آن برآمدن. سخت دقت کردن : و ما چون کارها را نیکوتر باز جستیم و پیش و پس آنرا بنگریستیم و این مرد را دانسته بودیم و آزموده صواب آن نمود که... (تاریخ بیهقی).

پیشو پیشو.

(اِخ)(1) یکی از مرتفع ترین قلل سلسله جبال آند واقع در پرو و در شمال شرقی آرکیپا. دارای 567 گز ارتفاع.
(1) - Pichou - Pichou.

پیش وجود.

[وُ] (ص مرکب، اِ مرکب)سابق در وجود :
پیش وجود همه آیندگان
بیش بقای همه پایندگان.نظامی.

پیشوند.

[وَ] (اِ مرکب) پیشاوند. مزید مقدمی که در آغاز کلمهء دیگر درآید و تصرفی در معنی آن کند.

پیشویی کیانگ.

(اِخ)(1) رودی بمغرب چین و آن از حدود ایالت کانسو سرچشمه گیرد و نخست بسوی مشرق درآید و آنگاه بجانب جنوب شرقی بگردد و پس از طی مسافتی در حدود 400 هزار گز نزدیک شهر چائوهو برود کالینگ ریزد.
(1) - Pichoui - Kiang.

پیشه.

[شَ / شِ] (اِ)(1) صنعت. (دستوراللغهء ادیب نطنزی) (منتهی الارب). هنر. صنع. طرقة. صناعت. (منتهی الارب). حرفه. (دهار). کسب. (برهان). حرفت :
چهارم که خوانند اهنوخوشی
همان دست ورزان با سرکشی
کجا کارشان همگنان پیشه بود
روانشان همیشه پراندیشه بود.فردوسی.
ترا پیشه دام است بر آبگیر
نه مرد سنانی نه کوپال و تیر.فردوسی.
از آن پیشه هرکس که بد نامجوی
بسوی فریدون نهادند روی.فردوسی.
نیا کفشگر بود، او کفشگر
از آن پیشه برتر نیامد گهر.فردوسی.
هم از پیشه ها آن گزین کاندر اوی
ز نامش نگردد نهان آبروی.فردوسی.
ز هر پیشه ای کار گر خواستند
همه شهر ازیشان بیاراستند.فردوسی.
جهان ما چو یکی زودسیر پیشه ورست
چهار پیشه کند هر یکی بدیگر زی.
منوچهری.
صلاح بنده آن است که به پیشهء دبیری خویش مشغول باشد و چشم دارد که وی را از دیگر سخنان عفو کرده آید. (تاریخ بیهقی).
نه خود هستشان طمع زی پیشه ای
ندارند جز خورد اندیشه ای.اسدی.
چنان دارد از هر دری پیشه کار
که در پیشه هر یک ندارند یار.اسدی.
مردم آن پیشه ای که بیش کنند
زآن نکوتر بود که پیش کنند.ناصرخسرو.
هوشنگ... دیوان را قهر کرد و آهنگری و درودگری و بافندگی پیشه آورد. (نوروزنامه).
گازرکاری صفت آب شد
رنگرزی پیشهء مهتاب شد.نظامی.
که پیشه ور از پیشه بگریخته ست
بکاردگر کس در آویخته ست.نظامی.
هیچ پیشه راست شد بی آلتی.مولوی.
چو بر پیشه ای باشدش دسترس
کجا دست حاجت برد پیش کس.سعدی.
صنیعة؛ حرفهء مرد و پیشهء آن. (منتهی الارب).
-امثال: ز پیشه بخور، همیشه بخور.
|| شغل. کار. (شرفنامه). عمل. (برهان) :
تو در پای پیلان بدی خاشه روب
گواره کشی پیشه با رنج و کوب.رودکی.
پدر گفت یکی روان خواه [ گدا ] بود
بکویی فروشد چنان کم شنود
همی دربدر خشک نان باز جست
مراو را همان پیشه بود از نخست.ابوشکور.
ای آنکه ترا پیشه پرستیدن مخلوق
چون خویشتنی را چه بری بیش پرسته.
کسائی.
مبادا مرا پیشه جز راستی
که بیدادی آرد همه کاستی.فردوسی.
اگر پادشا را بود پیشه داد
کند بیگمان هر کس از دادشاد.فردوسی.
بجز بندگی پیشهء من مباد
جز از راست اندیشهء من مباد.فردوسی.
بگیتی به از راستی پیشه نیست
ز کژی بتر هیچ اندیشه نیست.فردوسی.
کس اندر جهان از من آگاه نیست
مرا پیشه جز ناله و آه نیست.فردوسی.
مرا هرچه اندر دل اندیشه بود
خرد بود و از هر دری پیشه بود.فردوسی.
نبینی جز از راستی پیشه ام
بکژی نیاید خود اندیشه ام.فردوسی.
تن او تازه جوان باد و دلش خرم و شاد
پیشهء او طرب و مذهب او دانش و داد.
منوچهری.
آنچه او خوانده و شنوده و داند و بیند ما نتوانیم دانست و این شغل وزیران است نه پیشهء ما. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص541).
شبیخون بود پیشهء بددلان
ازین ننگ دارند جنگی یلان.اسدی.
پیشهء زمانه مکر و فریب آمد
با او مکوش جز که بمکاری.ناصرخسرو.
پیشهء این چرخ چیست مفتعلی
نایدش از خلق شرم و نه خجلی.
ناصرخسرو.
پیشهء سخت نکوهیده گزیدی چه بود
کز فلان زربستانی و به همان بدهی.
ناصرخسرو.
اگر چه پیشهء من نیست زیر تیشه شدن
بزیر تیشه شدم خامه و بنانش را.خاقانی.
تو باقی بمان کز بقای تو هرگز
درین پیشه کس ناید او را برابر.خاقانی.
ترسم ازین پیشه که پیشت کند
رنگ پذیرندهء خویشت کند.نظامی.
غلام عشق شو کاندیشه اینست
همه صاحبدلان را پیشه اینست.نظامی.
پرده دری پیشهء دوران بود
بارکشی کار صبوران بود.نظامی.
تجربه کردم ز هر اندیشه ای
نیست نکوتر ز سخا پیشه ای.نظامی.
درین پیشه چون پیشوای نوی
کهن گشتگان را مکن پیروی.نظامی.
ای لب گلگونت جام خسروی
پیشهء شبرنگ زلفت شبروی.عطار.
اختیاری کرده ای تو پیشه ای
کاختیاری دارم و اندیشه ای.مولوی.
نکند جور پیشه سلطانی
که نیاید ز گرگ چوپانی.سعدی.
همیشه پیشهء من عاشقی و رندی بود
اگر بکوشم و مشغول کار خود باشم.حافظ.
|| عادت. خوی :
سپاهی که شان تاختن پیشه بود
وز آزادمردی کم اندیشه بود.فردوسی.
چو ما را نبد پیشه خون ریختن
بدان کار تنگ اندر آویختن.فردوسی.
همچو گرگان ربودنت پیشه است
نسبتی داری از ذئاب و کلاب.ناصرخسرو.
هر که او پیشه راستی دارد
نقد معنی در آستی دارد.سنائی.
- آزپیشه (فردوسی)؛ حریص. طمعکار.
- بدپیشه؛ بدکار :
نه باید که بدپیشه باشدت دوست
که هر کس چنانت گمارد [ گماند؟ ] که اوست.
اسدی.
- بیداد پیشه؛ ظالم. ستمگر:
دو بیداد پیشه بپیش اندرون
ببیداد خود شاه را رهنمون.نظامی.
- پدر پیشه؛ که حرفت پدر دارد.
- پست پیشه؛ دارای حرفت و کسبی فرومایه (چون کناس و جز آن).
- تغافل پیشه (آنندراج)؛ آنکه در امور غفلت کند. سهل انگار.
- جفاپیشه؛ ستمگر. جفاکار :
جفاپیشه بد گوهر افراسیاب
ز کینه نه آرام جوید نه خواب.فردوسی.
سازگاری کن با دهر جفاپیشه
که بد و نیک زمانه بقطار آید.ناصرخسرو.
هنر آن است که پیغمبر خیرالبشر است
وین ستوران جفاپیشه بصورت بشرند.
ناصرخسرو.
تیر و بهار دهر جفاپیشه خرد خرد
بر تو همی شمرد و تو خود خفته چون حمیر.
ناصرخسرو.
چو دیدی که دارا جفاپیشه گشت
گناهی نه با من بداندیشه گشت.نظامی.
از بد گنبد جفاپیشه
کرد چندانکه باید اندیشه.نظامی.
آن جفاپیشه را که بود وزیر
پای تا سرکشیده در زنجیر.نظامی.
جفاپیشگان را بده سر بباد
ستم بر ستم پیشه عدلست و داد.سعدی.
بزرگی جفا پیشه درحد غور
گرفتی خر روستایی بزور.سعدی.
خوبرویان جفاپیشه وفا نیز کنند
بکسان درد فرستند و دوا نیز کنند.سعدی.
اگر بر جفاپیشه بشتافتی
کی از دست قهرش امان یافتی.سعدی.
و حاکم شرع جفاپیشه از هر ظالمی بدتر است. (گلستان).
- جورپیشه؛ جفا پیشه. ستمکار.
- خردپیشه؛ عاقل. خردمند :
بار این بند گران تا کی کشد
این خردپیشه روان ارجمند.ناصرخسرو.
-دبیرپیشه؛ صاحب شغل دبیری : من مردی دبیر پیشه بودم. (سفرنامهء ناصرخسرو ص2).
- دردپیشه (آنندراج)؛ صاحب درد.
- دغاپیشه؛ ناراست. مقابل راست پیشه:
چند روزی ز پی تجربه بیمارش کن
با حریفان دغاپیشه سروکارش ده.مولوی.
- راحت پیشه.؛ (آنندراج)؛ راحت طلب.
- راست پیشه.؛ (فردوسی)؛ مقابل دغاپیشه.
- زراعت پیشه؛ برزگر. زارع. کشتکار.
- زشت پیشه؛بدپیشه.
- ستم پیشه؛ ستمکار. بیدادگر :
ترا دیویست اندر طبع، رستم خو ستم پیشه
به بند طاعتش گردن ببند و رستی از رستم.
ناصرخسرو.
- سخاپیشه؛ بخشنده. کرم پیشه.
- سخن پیشه؛ سخنور :
در دست سخن پیشه یکی شهره درختی ست
بی بار و ز دیدار همی ریزد ازو بار.
ناصرخسرو.
وآنجا که سخن خیزد از چند و چه و چون
دانای سخن پیشه بخندد ز قوامش(2).
ناصرخسرو.
- سفرپیشه؛ که همه وقت در سفر باشد :
یکی گفت مردی سفرپیشه ام
پی مجلسی اندر اندیشه ام.
شاه داعی شیرازی.
- شاگردپیشه.؛ (آنندراج)؛ آنکه شاگردی کند.
- طمع پیشه؛ آزپیشه. طمعکار.
- عاشق پیشه؛ شیفته.
- عزب پیشه؛ آنکه عزب باشد. غیرمتأهل:
سپاهی عزب پیشه و تنگیاب
چو دیدند رویی چنان بی نقاب.نظامی.
- عمل پیشگی؛ داشتن منصب و عمل دیوانی: متابعت کار آبا و اجداد، یعنی شیوهء عمل پیشگی اشتغال میدارد. (از مقدمهء نزهة القلوب حمدالله مستوفی).
- عمل پیشه؛ عامل.
- عیار پیشه؛ جوانمرد.
- فسادپیشه؛ مفسد.
- قناعت پیشه؛ قانع. خرسند.
- قهرپیشه؛ قهار :
گردون قهرپیشه بدمهای قهر خویش
خاموش و تیره کرد چراغ سخنورم.خاقانی.
- کرم پیشه؛ بخشنده. سخاپیشه :
اگر در نیابد کرم پیشه نان
نهادش توانگر بود همچنان.سعدی.
-کهن پیشه؛ دارای قدمت صنعت :
کهن پیشگان را مکن پیروی.نظامی.
-گداپیشه؛ متکدی :
و گر دست همت بداری ز کار
گداپیشه خوانندت و پخته خوار.سعدی.
-نارواپیشه؛ دارای شغلی حرام (چون بایع خمر در میان مسلمین).
- ناسزا پیشه؛ دارای شغل پست (مثل مردان و زنان دلاله).
- نغزپیشه؛ دارای پیشهء خوب. مقابل زشت پیشه :
خرما گری بخاک که آمخته ست
این نغزپیشه دانهء خرما را.ناصرخسرو.
-وفاپیشه؛ باوفا.
- هجاپیشه؛ هجو گوی (چون شاعر).
- هزارپیشه؛ ذوفنون.
- هم پیشه؛ همکار.
- همه پیشه؛ ماهر بهر کار و کسب، همه فن حریف.
- هنرپیشه؛ هنرمند :
مرد هنرپیشه خود نباشد ساکن
کز پی کاری شده ست گردون گردان.
ابوحنیفه اسکافی.
هنرپیشه آن است کز فعل نیک
سر خویش را تاج خود برنهد.ناصرخسرو.
ای خردمند هنرپیشه و بیدار و بصیر
کیست از خلق بنزدیک تو هشیار و خطیر.
ناصرخسرو.
بدان خوبروی هنرپیشه داد
هنرپیشه را دل به اندیشه داد.نظامی.
هنرپیشه فرزند استاد او
که همدرس او بود و همزاد او.نظامی.
شبی سر فرو شد به اندیشه ام
بدل بر گذشت آن هنرپیشه ام.سعدی.
-هوس پیشه (آنندراج)؛ بلهوس.
.
(فرانسوی)
(1) - Metier (2) - اصل: ز اقوالش.

پیشه.

[شِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی صراحی شراب باشد.
(1) - Pichet.

پیشه.

[شَ / شِ] (اِ) رسنی باشد که آنرا از لیف خرما تابند. (برهان). || قسمی از نی که شبانان نوازند و آنرا توتک خوانند. (برهان)(1). و ظاهراً درین معنی مصحف نیشه، نی چه است. یَراع. (السامی) :
با تاج خسروی چه کنی از گیا کلاه
با ساز باربد چه کنی پیشهء(2) شبان.
خاقانی (از جهانگیری).
زآن نی که از آن پیشه(3) کنی ناید جلاب.
خاقانی (از آنندراج).
(1) - Flute. (2) - در دیوان خاقانی چ عبدالرسولی ص318: «نیشه»، و همان صحیح است.
(3) - ایضاً در دیوان ص58 آمده: «نیزه»، و در حاشیه: «نیشه».

پیشه آتش.

[شَ / شِ تَ] (اِ مرکب) کنایه از کار شیطان بود. (انجمن آرا). کنایه از کارهای شیطانی باشد. (برهان).

پیشه آموختن.

[شَ / شِ تَ] (مص مرکب) هنر آموختن. فرا گرفتن هنر. کسب هنر : گفت چه پیشه می آموزی؟ گفت قرآن حفظ میکنم. (نوروزنامه).

پیشه داشتن.

[شَ / شِ دا تَ] (مص مرکب) ملازم شغل پاکار یا حرفتی بودن :
اژدهائی پیشه دارد روز و شب با عاقلان
باز با جهال پیشه اش گربگی و راسوی.
ناصرخسرو.

پیشه ساختن.

[شَ / شِ تَ] (مص مرکب)پیشه کردن. پیشه گفتن. حرفت و شغل و صنعت خود قرار دادن.

پیش هشتن.

[هِ تَ] (مص مرکب) پیش گذاشتن.

پیشه کار.

[شَ / شِ ] (ص مرکب) (از: پیشه + کار، مزید مؤخری که مبالغهء شغلی را رساند) صنعتگر. صنعتکار. استادکار. پیشه ور. پیشه گر :
یکی پیشه کار و دگر کشت ورز
یکی آنکه پیمود فرسنگ و مرز.فردوسی.
ز هر پیشه کار و ز هر میوه دار
دراو آفریده ست پروردگار.فردوسی.
چنان دارد از هر دری پیشه کار
که در پیشه هر یک ندارند یار.اسدی.
ز هر پیشه کاید جهان را بکار
گزین کرد صد صد همه پیشه کار.نظامی.
پیشه کاران خاص تو افلاک
خار و خاشاک صحن تو خاشاک.
(از ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص58).
بهتر از پیشه نیست گردانند
پیشه کاران راست مردانند
خنک آن پیشه کار حاجتمند
بکم و بیش از این جهان خرسند
گشته قانع به رزق و روزی خویش
دست در کار کرده سر در پیش.اوحدی.

پیشه کردن.

[شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب)(... کاری را)؛ آن صنعت ورزیدن. حرفهء خود ساختن. شغل خود قرار دادن. ملازم آن شدن. ورزیدن آن. پیوسته آن کار کردن. بدان مولع و حریص گشتن. پیشه گرفتن. پیشه ساختن. کار و عمل خویش قرار دادن :
چو بشناخت آهنگری پیشه کرد
کجا زوتبر اره و تیشه کرد.فردوسی.
ز خشنودی ایزد اندیشه کن
خردمندی و راستی پیشه کن.فردوسی.
همه نیکویی پیشه کن تا توان
که بر کس نماند جهان جاودان.فردوسی.
جوانمردی و راستی پیشه کن
همه نیکویی اندر اندیشه کن.فردوسی.
به هر کار در پیشه کن راستی
چو خواهی که نگزایدت کاستی.فردوسی.
کجا با دل خویش اندیشه کرد
سگالش گری پیش من پیشه کرد.فردوسی.
از آن پس که بسیار اندیشه کرد
خردمندی و رای را پیشه کرد.فردوسی.
ز روزگذرکردن اندیشه کن
پرستیدن دادگر پیشه کن.فردوسی.
جواب هر سؤال اندیشه میکن
سکونت را در آن دم پیشه میکن.
ناصرخسرو.
عدل و احسان پیشه کن تا چند گوئی بیهده
نام جد من معدل بود و نام من حسن.
ناصرخسرو.
همی تا کند پیشه عادت همی کن
جهان مر جفا را تو مر صابری را.
ناصرخسرو.
گر بصورت بشری پیشه مکن سیرت گرگ
نام محمود نه خوب آید با فعل ذمیم.
ناصرخسرو.
راستی را پیشه کن کاندر جهان
نیست الا راستی عزم الرجال.ناصرخسرو.
منی در خویشتن آورد و بزرگ منشی و بیداد گری پیشه کرد. (نوروزنامه).
ای پیشه کرده نوحه بدرد گذشته عمر
با خویشتن همیشه همیدون همی ژکی.
لؤلؤی.
کاهلی پیشه کردی ای کم زن
وای آن مرد کو کم است از زن.
سنائی.
بر چنان فتحی که این شاه ملایک پیشه کرد
هم ملایک شاهدالحالند و محضرساختند.
خاقانی.
رنگ خراست این کرهء لاجورد
عیسی از آن رنگرزی پیشه کرد.نظامی.
بیش رو، آهستگیی پیشه کن
گر کنی اندیشه به اندیشه کن.نظامی.
شبانی پیشه کن بگذار گرگی
مکن با سربزرگان سربزرگی.نظامی.
چه باید اینهمه اندیشه کردن
نشاید سخت رویی پیشه کردن.نظامی.
سخن بسیار بود اندیشه کردند
بکم گفتن صبوری پیشه کردند.نظامی.
همان لهو و نشاط اندیشه کردند
همان بازار پیشین پیشه کردند.نظامی.
بدانجام رفت و بداندیشه کرد
که با زیردستان جفاپیشه کرد.سعدی.
ماهرویا مهربانی پیشه کن
سیرتی چون صورتت مستحسن است.
سعدی.
نگویم مراعات مردم مکن
کرم پیشه با مردم گم مکن.
نخست آدمی سیرتی پیشه کن
پس آنگه ملک خویی اندیشه کن.سعدی.
نه هر که صاحب حسن است جور پیشه کند
ترا چه شد که خود اندر کمین اصحابی.
سعدی.
چو بی عزتی پیشه کرد آن حرون
شدند آن عزیزان خراب اندرون.سعدی.
وفا پیش گیرو کرم پیشه کن.سعدی.
بزرگی و عفو و کرم پیشه کن.سعدی.
چو زنهار خواهد کرم پیشه کن.سعدی.
طریق احسان پیشه کن.
(نصیحة الملوک سعدی).
آزار کسی طلب همیشه
کآزردن خلق کرد پیشه.دهلوی.
رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز
تا داد خود از کهتر و مهتر بستانی.
عبید زاکانی.
دلا مکارم اخلاق گر همی خواهی
دو کار پیشه کن اینک مکارم اخلاق
مشو مخالف حکم خدای عزوجل
بکوش تا بودت در میان خلق وفاق.
ابن یمین.
فارغ گردی چو خامشی پیشه کنی. (جامع التمثیل).

پیشه گانی.

[شَ / شِ] (حامص)پیشه وری : باب چهل و چهارم اندر آیین و رسم دهقانی و هر پیشه گانی. (ص9 منتخب قابوسنامه).

پیشه گاه.

[شَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گسکرات بخش صومعه سرا شهرستان فومن. واقع در 23 هزارگزی شمال باختر صومعه سرا و 11 هزارگزی شمال طاهر گوراب و 3 هزارگزی خاور شوسهء صومعه سرا به سیدشرفشاه. جلگه، معتدل، مرطوب،دارای 263 تن سکنه. آب آنجا از رودخانهء شاندرمن. محصول آنجا برنج و لبنیات. شغل اهالی آن زراعت و مکاری راه آنجا مالروست و بوسیلهء قایق به قراء کنار بندر انزلی میتوان رفت. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

پیشه گر.

[شَ / شِ گَ] (ص مرکب)پیشه ور. پیشه کار :
عقل قوت گیرد از عقل دگر
پیشه ور کامل شود از پیشه گر.مولوی.
رجوع به پیشه ور شود.

پیشه گرفتن.

[شَ / شِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) پیشه کردن. پیشه ساختن. حرفت و شغل خود قرار دادن. کار و عمل خویش ساختن :
و گر بددلی پیشه گیرد جوان
بماند منش پست و تیره روان.فردوسی.
هر آنکس که او پیشه گیرد دروغ
ستمکاره خوانیمش و بی فروغ.فردوسی.
راست گفتن پیشه گیرید که روی را روشن دارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص339).
اگر شاعری را تو پیشه گرفتی
یکی نیز بگرفت خنیاگری را.ناصرخسرو.
نیک بد گفتن من پیشه گرفت
تاببد گفتن او پیش آیم.خاقانی.
پس ایشان آتش پرستیدن پیشه گرفتند. (مجمل التواریخ و القصص ص104).
می آریم و نشاط اندیشه گیریم
طرب سازیم و شادی پیشه گیریم.نظامی.

پیشه گشتن.

[شَ / شِ گَ تَ] (مص مرکب) شغل و عمل صنعت شدن :
بر آن شیشه دلان از تر کتازی
فلک را پیشه گشته شیشه بازی.نظامی.
|| عادت شدن :
کسی را که خون ریختن پیشه گشت
دل دشمن از وی پر اندیشه گشت.فردوسی.

پیش هنگ.

[هَ] (اِ مرکب)(1) پیش آهنگ. پیشرو لشکر. رجوع به پیش آهنگ شود.
.
(فرانسوی)
(1) - eclaireur

پیشه نهادن.

[شَ/ شِ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) پیشه کردن. پیشه ساختن. کار و عمل خود قرار دادن : فسق و فجور آغاز کرد و مبذری پیشه نهاد. (سعدی).

پیشه ور.

[شَ وَ] (اِخ) دهی جزو بخش مرکزی شهرستان رشت. واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری رشت و 4 هزارگزی شمال شوسهء رشت به لاهیجان. جلگه، معتدل، مرطوب، دارای 848 تن سکنه. آب آن از خمام رود از سفید رود. محصول آنجا برنج و ابریشم و صیفی کاری. شغل اهالی آنجا زراعت و راه آن مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

پیشه ور.

[شَ / شِ وَ] (ص مرکب)(1)محترف. (دهار). صانع. قراری. (منتهی الارب). صنعتگر. اهل حرفه. و صاحب هنر. (آنندراج). صنعتکار. استادکار. پیشه کار. پیشه گر : و پیشه ور و بازرگان بیشتر غریب اند زیرا که مردمان این ناحیت (قارن) جز لشکری و برزیگر نباشند. (حدود العالم).
نه مرد کشاورز و نه پیشه ور
نه خاک و نه کشور، نه بوم و نه بر.
فردوسی.
بدکانش بنشست گشتاسب دیر
شد آن پیشه ور از نشستنش سیر.فردوسی.
سپاهی نباید که با پیشه ور
بیکروی جویند هر دو هنر.فردوسی.
کشاورز یا مردم پیشه ور
کسی کو برزمت نبندد کمر...فردوسی.
حرامست می در جهان سر بسر
اگر پهلوانست، اگر پیشه ور.فردوسی.
ز فرمان بگشتند فرمانبران
همان پیشه ور مردم مهربان.فردوسی.
ز هر پیشه ور انجمن گرد کرد [جمشید]
بدین اندرون نیز پنجاه خورد.فردوسی.
جهان ما چو یکی زود سیر پیشه ور است
چهار پیشه کند هر یکی بدیگر زی.
منوچهری.
ز شاهانی، ار پیشه ور گوهری
پدر ورزگر داری، ار لشکری.اسدی.
زیرا که جمله پیشه وران باشند
اینها بکار خویش درون مضطر.ناصرخسرو.
سالار پیشه ور نبود هرگز
بل پیشه ور رهی بود و چاکر.ناصرخسرو.
که پیشه ور از پیشه بگریخته ست
بکاردگر کس در آویخته ست.نظامی.
تا به نعمان خبر رسید درست
کانچنان پیشه ور که درخور تست
هست نام آوری بکشور روم
زیرکی کو ز سنگ سازد موم.نظامی.
که هر پیشه ور پیشهء خود کند
جز این گرچه نیکی کند بد کند.نظامی.
چنان مان بهر پیشه ور پیشه ای
که در خلقتش ناید اندیشه ای.نظامی.
بپایان رسد کیسهء سیم و زر
نگردد تهی کیسهء پیشه ور.سعدی.
پنجم پیشه وری که بسعی بازو وجه کفافی حاصل کند. (گلستان باب سوم).
ز آنکه نظم جهان ز پیشه ور است
هر نظامی که هست در هنر است.اوحدی.
صاحب آنندراج بکلمهء پیشه ور معنی کارکننده و کارگزارنده و عامل و خادم نیز داده است.
(1) - Artisan.

پیشه وران.

[شَ / شِ وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1) جِ پیشه ور. صاحبان حرف. اهل حرفت. محترفه. این کلمه در تداول امروز بحای کسبه و اصناف پذیرفته شده و مستعمل است (از لغات مصوب فرهنگستان). امّا اصناف و کسبه که در عداد پیشه وران محسوبند بر حسب اصطلاح مالیه و مقررات مالیاتی بشرح ذیل و اعم از کسبه و دست مزد بگیران، یعنی اهل حرفت و صنعت که منحصراً دستمزد دریافت میدارند، میباشند:
آئینه ساز و آئینه فروش، آبکار، آبنبات ساز و آبنبات ریز، آپاراتچی، آبمیوه فروش، آش پز، آجیل فروش، آرایشگر، آهنگر، اطوکش، اوراقچی، الک ساز و غربال بند، اسباب بازی فروش، الوارفروش، اسلحه فروش، ابزارفروش، اتوشو، باطری ساز، بزاز، بقال، بیلیاردچی، بستنی فروش، بلورفروش، بنزین و نفت و روغن اتومبیل فروش، بارفروش، بشکه دار و بشکه ساز، پانسیون دار، پینه دوز، پنبه زن (حلاج)، پنبه فروش، پرنده فروش، پرده دوز، پیراهن دوز و پیراهن فروش. تره بارفروش، متصدی توقفگاه، تابلوساز و تابلونویس، تخته سه لائی فروش، ترازوساز، تراشکار فلزات، تمبر باطله فروش، تعمیرکار اتومبیل، تیرفروش، توتون فروش، تنباکوفروش، تخم گل فروش، جوشکار، جگرکی، جوراب باف و جوراب فروش، چمدان ساز، چاقوساز، چادردوز، چوبدار، چلوکبابی و چلوخورشی، چاپخانه دار، چرم فروش، چینی بندزن، چراغساز، چدن ریز، حلبی ساز، حصیرباف و حصیرفروش، حلواپز، حلاج (پنبه زن)، حلیم پز، خاتم ساز، خرازی فروش، خواربارفروش، خیاط و خیاط اتومبیل، دباغ، دوخته فروش، دوچرخه ساز و دوچرخه کرایه بده و دوچرخه فروش، دواتگر، درشکه دار، داروخانه دار، ریخته گر، رستوران دار، رفوگر، رنگرز، رنگ فروش، زرگر، زهتاب، زردوز و ملیله دوز، زغال فروش، سوهان کار، سمسار، سرایدار، سراج، سازندهء آلات موسیقی، سرکه فروش و آبغوره و ترشی فروش، سیمانکار و موزائیک ساز، سیگارفروش، سبزی فروش، ساعت ساز و ساعت فروش، سماورساز، سنگتراش، سفیدگر، شیشه بر، شیشه گر، شیشه فروش، شیرینی فروش (قناد)، شمع ساز، شعرباف، صحاف، صابون فروش، صندوق ساز، ظرف کرایه بده. عطار و سقط فروش، علاف، عصار، عکاس و ظاهرکنندهء فیلم، علاقه بند، عینک ساز و عینک فروش، فخار (کوره پز)، فرنی پز، قپان دار، قناد (شیرینی پز)، قندریز، قهوه چی، قهوه فروش، قلمزن، قفل ساز، قاب ساز، قصاب، کاغذفروش، کاموافروش، کلاهدوز و کلاه فروش، کلاه مال، کاروانسرادار، کله پز، کشک سا، کیف دوز و کیف فروش، کهنه فروش، کوزه فروش، کفاش، کتاب فروش و مجله فروش، گیوه فروش، گل فروش، گرمابه دار، گاودار، گله دار، گاراژدار (متصدی حمل و نقل)، گراورساز و پلاک ساز و مهرساز، لبنیات فروش، لبوفروش، لیمونادفروش، لواف، لباس دوخته فروش، لباس شو، لوازم التحریرفروش (نوشت افزارفروش)، لحاف دوز و لحاف فروش، لوازم الکتریکی فروش، لاستیک فروش، متصدی حمل و نقل (گاراژدار)، مسافرخانه دار، مسگر، مهمانخانه دار، میوه فروش، مصالح بنایی فروش، ماست بند، مبل ساز و مبل فروش، موتاب، نانوا (خباز)، نجار، نوشابه فروش، نقاش تابلو و عمارت و اتومبیل، نمدمال، نعلبند و نعل ساز، نمک کوب، نخودبریز، واکسی، ورشوساز، یخچال دار، یخنی پز.
.
(فرانسوی)
(1) - Les artisans

پیشه ورز.

[شَ / شِ وَ] (نف مرکب) ورزندهء پیشه. پیشه ور. پیشه کار. کارورز :
سپاهی نباید که با پیشه ور
به یکروی جویند هر دو هنر
یکی پیشه ورز(1) و یکی گرزدار
سزاوار هرکس پدید است کار.فردوسی.
(1) - در چ بروخیم: کارورز.

پیشه ور شدن.

[شَ / شِ وَ شُ دَ] (مص مرکب) پیشه کار شدن. احتراف. (تاج المصادر بیهقی). اشتغال به پیشه. کاسب و صنعتگر و صاحب حرفه شدن.

پیشه وری.

[شَ / شِ وَ] (حامص مرکب)عمل پیشه ور: و طبقهء سوم بعضی را پیشه وری فرمود چون نانوا و بقال و قصاب و بنا و دیگر پیشه ها. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص31). بوقت استخلاص ماوراءالنهر و خراسان به اسم پیشه وری و جانورداری جماعتی را بحشر بدان حدود رانده. (جهانگشای جوینی).

پیشه و هنر.

[شَ / شِ وَ هُ نَ] (اِ مرکب)شغل و صنعت. || وزارت پیشه و هنر، نامی که وزارت صناعت را دادند. (از لغات مصوب فرهنگستان ایران).

پیشی.

(حامص) سبقت. سابقه. (زمخشری). تبادر. مبادرت. بَدری. قِدم. قُدَمَه. فرطه. زلجان. (منتهی الارب). مقابل تأخر. بمعنی پیشدستی آمده که سبقت باشد. (آنندراج). پیشی گرفتن بر...، سبقت گرفتن بر او :
به اندیشه در کار پیشی کنیم
بسازیم و با شاه خویشی کنیم.فردوسی.
ز کردار نیکو چو بیشی کنی
همی برهماورد پیشی کنی.فردوسی.
تو ز همه جهان به پیشی و نام
همچو ز جمع روزها شنبدی.فرخی.
تیغش کند برزمانه پیشی
تیرش برد سوی خصم پیغام.فرخی.
بفضل کوش و بدو جوی آبروی از آنک
بمال نیست، بفضل است پیشی و سپسی.
ناصرخسرو.
چو در داد بیشی و پیشیت هست
سزد گر شوی بر کیان پیشدست.نظامی.
فرط؛ پیشی کردن و فرستادن پیغام را. عُجرة؛ هر آنچه در وی پیشی نمایند و پنهان کنند. هداء؛ پیشی گرفتن جمل. هذاذ؛ شتر نر پیشی گیرنده. (منتهی الارب). تسابق؛ بر یکدیگر پیشی گرفتن. (زوزنی) تقدم و تأخر؛ پیشی و سپسی. (دانشنامهء علائی چ خراسانی ص98). || اولویت. برتری :
برو [بر فریبرز] آفرین کرد شاه جهان
که پیشی ترا باد و فر مهان.فردوسی.
در دایره هیچ نقطه را پیشی نیست. || مزیت که بحریف ضعیف دهند در شطرنج و غیره مانند برداشتن رخ خود از عرصه هم از اول بازی :
کرده با جنبش فلک خویشی
باد را داده منزلی پیشی.نظامی.
رجوع به پیشی دادن شود. || قب، بطور مساعده پیش دادن تمام یا قسمتی از مواجب یا جیره و مانند آن را پیش از رسیدن وقت آن پرداختن.

پیشی.

(اِ) در تداول اطفال، گربه. در زبان کودکان گربه و همین کلمه اصل کلمهء پیشیک آذری است که معنی گربه دارد.
- پیشی پیشی؛ آوازی که بدان گربه را خوانند، همچون پیش پیش. مقابل پیشت پیشت که آوازی است راندن گربه را.

پیشیار.

[شْ] (اِ مرکب) شاش. بول. پیشاب :زحل دلالت کند بر رودگانی و پیشیار و پلیدی. (التفهیم، ابوریحان).
از نهیب تو شیر گردون را
آب ناخورده پیشیار گرفت.انوری.
|| قاروهء بیمار را گویند که پزشک را بنمایند. شیشه. دلیل. قارورهء بیمار را گویند و آن شیشه ای باشد که بول بیمار در آن کنند و پیش طبیب برند. (برهان). پیشیاره. (برهان). شیشهء آب پیش بیمار یعنی قاروره. (اوبهی). آب قارورهء بیمار. (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
بر روی پزشک زن میندیش
چون هست درست پیشیارت.لبیبی.
بس طبیب زیرکی نادیده نبض و پیشیار
درد هرکس را ز راه نطق میسازی دوا.
؟ (در مدح سنائی).
آن چنان دردی که با جانان نگوید دردمند
نی از آن دردی که با ترسا بگوید پیشیار.
سنائی.
|| (ص مرکب) مزدور. اجیر. شاگرد. پیشکار. مددکار. خدمتگزار. خادم. (آنندراج). خدمتکار. (جهانگیری) :
بخت و دولت چو پیشکار تواند
نصرت و فتح پیشیار تو باد.رودکی.
چو کار آمدم پیشیار آمدی
به هر دانشی غمگسار آمدی.فردوسی.

پیشیارج.

[رَ] (معرب، مرکب) معرب پیشیاره. رجوع به پیشیاره شود.

پیشیاره.

[شْ رَ / رِ] (اِ مرکب) سینی. خوانچه. طبق. مجموعه. خوانچه و طبقی باشد که تنقلات و گل و مانند آن در سکوره ها کرده در محفل آرند. (منتهی الارب). معرب آن شفارج است. ظرف تنقلات. (انجمن آرا). خوانچه و طبقی که تنقلات و گل در آن کنند و بمجلس آورند. (برهان). پیشیارج. بیشیارج. فیشیارج. خوانچه و طبقی را گویند که در آن تنقلات و گل و امثال آن کرده پیش مهمان آرند، قبل از طعام. || غذای مشهی باشد که پیش از طعام آرند(1). پیشپاره. پیشپار. || قسمی حلوا. حلوای تنک و نرم از آرد و روغن و دوشاب. حلوای بریده. شفارج. (زمخشری). پیش باره. قسمی شیرینی. اما بمعانی فوق ظاهراً مصحف پیشپاره (معرب: فیشفارج، شفارج) است. رجوع به پیشپاره شود :
سخن باید که پیش آری خوش ایراک
سخن بهتر بسی از پیشیاره(2).ناصرخسرو.
.
(فرانسوی)
(1) - Hors d'auver (2) - چنین است در دیوان ناصرخسرو ص395، و ظ: پیشپاره.

پیش یازیدن.

[دَ] (مص مرکب) آهنگ کردن به پیش. || دراز کردن بجلو.

پیشیانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) رجوع به پیشانه شود.

پیشی پیشی.

(اِ صوت) آوازی برای نواختن گربه. || در تداول کودکان، گربه، آنگاه که بدو التفات کنند. || (اِ) نوعی بید(1). بیدمشک. نامی که در ارسباران به بید مشک دهند. رجوع به بیدمشک شود.
(1) - Salix aegyptiaca. Salix caprea .(لاتینی)

پیشی جستن.

[جُ تَ] (مص مرکب) تقدم جستن. پیشی گرفتن. مقدم شدن. سبقت گرفتن خواستن. پیش افتادن.

پیشی دادن.

[دَ] (مص مرکب) دادن قبل از موعد مقرر. دادن قبل از وقت معهود. مساعده دادن. || مزیت دادن حریف ضعیف را بالخصوص در بازی نرد و شطرنج و جز آن :
چنانکه نراد آسمان را سه ضربه پیشی دادی.... (سندبادنامه ص304).
نراد آسمان را پیشی دهی سه ضربه
زین روی از تو ماندم منصوبهء هزاران.
(از سندبادنامه ص304).
سمندش در شتاب آهنگ بیشی
فلک را هفت میدان داده پیشی.نظامی.
برده به دو رخ ز ماه بیشی
گل را دو پیاله داده پیشی.نظامی.
گاه از جولان بدارد خیره نکبا را بجای
گاه صرصر را بتک پیشی دهد یکساله راه.
محمدبن نصیر [ در صفت اسب ].

پیشی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) سبقت کردن :
بر آن سبزه شبیخون کرد پیشی
که با آن سرخ گلها داشت خویشی.نظامی.
شرصه بکلامه شرصاً؛ پیشی کرد او را بسخن. (منتهی الارب).

پیشیکلو.

(اِخ) دهی جزء دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز. در 22 هزارگزی جنوب باختری بستان آباد و 12 هزارگزی شوسهء بستان آباد به تبریز. کوهستان، سردسیر - دارای 516 تن سکنه آب آن از رودخانهء علی بلاغ. محصول آن غلات. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و راه آن مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

پیشیک محله.

[مَ حَلْ لَ / لِ] (اِخ) نام سابق وشمگیر، محلی به گرگان. (واژه های نو فرهنگستان).

پیشی گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)(1)سبق. (دهار). بدار سبقت جستن. مبادرت کردن. جلو افتادن. پیش افتادن. سبقت کردن. بوص. تقدم جستن. انبیاص. مرص. اشتاء. مُشاءاة. بذاذة و بذوذة. سباق. تبادر. پیشی جستن. مقدم برهمه آمدن. اعجال. مُغاوله. (منتهی الارب) : اسکندر باز ایستاد تا ایشان پیشی گرفتند و بنزدیک ارسطاطالیس رسیدند. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی).
تک از باد صبا پیشی گرفته
بجنبش با فلک خویشی گرفته.نظامی.
شتر پیشی گرفت از من به رفتار
که بر من بیش ازو بار گرانست.سعدی.
صبا سرعتی رعد بانگ ادهمی
که بر برق پیشی گرفتی همی.سعدی.
مردمان بصره سبقت و پیشی گرفتند براهل کوفه. (ترجمهء تاریخ قم ص301). || تفوق پیدا کردن. ممازقة؛ پیشی گرفتن در دویدن. ملاهسة؛ پیشی گرفتن و انبوهی کردن بر آن. سباق و مسابقة؛ با کسی پیشی گرفتن در دویدن یا در تاختن و نبرد کردن. تسابق؛ استباق؛ بر یکدیگر پیشی گرفتن. اغتماط؛ بعمد پیشی گرفتن. در دویدن. بایص؛ پیشی گیرنده. عزهل، عزهول؛ پیشی گیرندهء شتاب رو. سرعان الناس؛ پیشی گیرندگان. ملوس؛ پیشی گیرنده به هر راه که باشد. متمرد؛ پیشی گیرنده. فارط؛ پیشی گیرنده. مسالفة؛ پیشی گرفتن شتر. (منتهی الارب).
.
(فرانسوی)
(1) - Devancer quelqu'un

پیشی گیرنده.

[رَ دَ / دِ] (نف مرکب) که پیشی گیرد: عنون؛ ستور پیشی گیرنده و پیشاپیش رونده در سیر. (منتهی الارب).

پیشین.

(اِخ) (دریای...) در زابلستان بود. (مزدیسنا ص421).

پیشین.

(اِخ) (دشت...) دشت بسیار وسیعی است در کاولستان که پهنای آن متجاوز از پنجاه هزار گز و درازی آن هشتاد هزار گز و دارای چراگاههای مرغوب است. قسمتی از رود لورا که از طرف جنوب غربی آن میگذرد بنام این دشت خوانده میشود و در بلوچستان بدریاچه (یا باطلاق) آب ایستاد میریزد. || نام قسمتی از رود لورا که از طرف جنوب غربی دشت پیشین میگذرد. (مزدیسنا تألیف دکتر معین ص419).

پیشین.

(اِخ) مرکز دهستان پیشین بخش راسک شهرستان سراوان. واقع در42 هزارگزی جنوب خاوری راسک کنار مرز پاکستان. جلگه. گرمسیر، مالاریائی، دارای 4567 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و خرما و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آنجا فرعی است. گمرک و پاسگاه ژاندارمری دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

پیشین.

(اِخ) پشنگ. نام قصبه ای کنار نهر سرخ آب. واقع در 166 هزارگزی جنوب شرقی قندهار و 55 هزارگزی شمال غربی کته به افغانستان، و مرکز ایالتی بهمین نام. || نام ایالتی در افغانستان محدود از جنوب به بلوچستان و از سه جانب دیگر به دیگر نواحی افغانستان دارای 9323 هزار گز مربع مساحت. (ازقاموس الاعلام ترکی). این ناحیه امروز جزء افغانستان است.

پیشین.

(ص نسبی) منسوب به پیش. سابق. قبلی. اقدم. مقدم. سالف. سلف. قدیم. متقدم. گذشته : و چنین گویند که بشریعت توریة اندر و بدان شریعتهای پیشین، نماز دیگر فریضه تر بودی و گرامی تر... (ترجمهء طبری بلعمی).
ز شاهان پیشین همی بگذرد
نفس داستان را به بد نشمرد.فردوسی.
چنین بود تا بود کار جهان
بزرگان پیشین و شاهنشهان.فردوسی.
برآیین شاهان پیشین بدیم
نه بیکار و بر دیگر آیین بدیم.فردوسی.
بر آیین شاهان پیشین رویم
همان از پس فره و دین رویم.فردوسی.
که کس را ز شاهنشهان آن نبود
نه از نامداران پیشین شنود.فردوسی.
ز دانای پیشین شنیدم سخن
که یادآورد روزگار کهن.فردوسی.
بگیتی کسی مرد ازینسان ندید
نه از نامداران پیشین شنید.فردوسی.
بتو داده بودند و بخشیده راست
ترا کین پیشین نبایست خواست.فردوسی.
بدو گفت شاهان پیشین دراز
سخن خواستند آشکارا و راز.فردوسی.
جهود و مسیحی نماند بجای
در آرد همه دین پیشین ز پای.فردوسی.
هم آیین پیشین نگه داشتم
سپه را براو هیچ نگذاشتم.فردوسی.
بزرگان که شاهان پیشین بدند
ازین کار بر دیگر آیین بدند.فردوسی.
از آن شاه ناپاکتر کس ندید
نه از نامداران پیشین شنید.فردوسی.
نگه کن که دانای پیشین چه گفت
که کس را مباد اختر شوم جفت.فردوسی.
نباید کزین راستی بگذرم
چو شاهان پیشین بپیچد سرم.فردوسی.
مزن رای جز با خردمند مرد
ز آیین شاهان پیشین مگرد.فردوسی.
بیامد دوان پای او [پای اردشیر] بوس داد
ز ساسان پیشین همی کرد یاد.فردوسی.
بر آیین شاهان پیشین رویم
سخنهای آن برتران بشنویم.فردوسی.
بدو گفت شبگیر چون دخترم
به آیین پیشین بیاید برم.فردوسی.
چنین گفت دهقان دانش پژوه
مر این داستان را ز پیشین گروه.فردوسی.
درختان ببینی که آن کس ندید
نه از کاردانان پیشین شنید.فردوسی.
کس از نامداران پیشین زمان
نکردند آهنگ زی آسمان.فردوسی.
ز ما بستد آیین پیشین ما
که افزون کند فره و دین ما.فردوسی.
مراو را به آیین پیشین بخواست
که این رسم و آیین بد آنگاه راست.
فردوسی.
پرستیدن شهریاران همان
از امروز تا عهد پیشین زمان.فردوسی.
به روزگار دوشنبد نبید خور بنشاط
به رسم موبد پیشین و موبدان موبد.
منوچهری.
کنون این داستان ویس و رامین
بگفتند آن سخندانان پیشین.
فخرالدین اسعد گرگانی.
در این اقلیم کآن دفتر بخوانند
بر آن تا پهلوی از وی بدانند.
کجا مردم در این اقلیم هموار
بدند آن لفظ پیشین را خریدار.
فخرالدین اسعد گرگانی.
بریدی سیستان که در روزگار پیشین به اسم حسنک بود، شغلی بزرگ و با نام، بطاهر دبیر دادند. (تاریخ بیهقی).
ارجو که باز بنده شود پیشم
آن بیوفا زمانهء پیشینم.ناصرخسرو.
این بود خوی پیشین عالم را
کی باز گردد او ز خوی پیشین.ناصرخسرو.
گفتا چو ستور چند خسبی
بندیش یکی ز روز پیشین.ناصرخسرو.
بروزگار پیشین در اسپ شناختن و هنر و عیب ایشان دانستن هیچ گروه به از عجم ندانستند از بهر آنک ملک جهان از آن ایشان بود و هرکجا در عرب و عجم اسپ نیکو بودی بدرگاه ایشان آوردندی. (نوروزنامه). و در میانهء ما در ایام پیشین قحطی سخت پیدا شد. (ترجمهء تاریخ قم ص296).
همان لهو و نشاط اندیشه کردند
همان بازار پیشین پیشه کردند.نظامی.
بگویم زر پیشین نو نیرزد
چو دقیانوس گفتی جو نیرزد.نظامی.
یکی از پادشاهان پیشین در رعایت امور مملکت سستی کردی. سعدی (گلستان). یکی از جلسای بی تدبیر نصیحتش آغاز کرد که ملوک پیشین مراین نعمت بسعی اندوخته اند. سعدی (گلستان). یاد دارم که در ایام پیشین من و دوستی چون دو بادام مغز در پوستی صحبت داشتیم. سعدی (گلستان). اسکندر رومی را پرسیدند دیار مشرق و مغرب به چه گرفتی که ملوک پیشین را خزائن و عمر و ملک بیش ازین بود و چنین فتحی میسر نشد. سعدی (گلستان).
آن نیست که حافظ را رندی بشد از خاطر
کاین سابقهء پیشین تا روز پسین باشد.
حافظ.
|| اول. نخست. نخستین. اولین :
ز پیشین سخن و آنکه گفتی ز پس
بگفتار دیدم ترا دسترس.فردوسی.
آل یاسین مر چین را دومین چین است
تو به چین دومین شو نه بدان پیشین.
ناصرخسرو (دیوان ص342).
گفت الجارثم الدار؛ پیشین خداوند سرای آنگاه سرای. گفت شیخ بوسعید را بگوی کلاهی فرستادی، پیشین سری باید تا کلاه بر وی نهی. و اسب که پیر را ندیده باشد و چون پیشین باربیند بگریزد و داند که دشمن است. (کیمیای سعادت غزالی). چون زلیخا یوسف را بخود دعوت کرد، پیشین برخاست و آن بت را که بخدائی میداشت روی بپوشید. (کیمیای سعادت غزالی). || پیشتر. جلوتر :
دگر ره بود پیشین رفته شاپور
بپیش آهنگ آن بکران چون حور.نظامی.
پیغامبر پیشدستی میکرد از غایت تواضع و سلام میداد و اگر تقدیراً سلام پیشین ندادی هم متواضع او بودی. (فیه مافیه ص105). هنوز آدم نیامده فرشتگاه پیشین حاکم کردند بر فساد. (فیه مافیه ص203). حضرت رسول (ص) را پیشین بخواب میدیدند و حال آن مسکین چنان شد که حضرت سلطان العلماء را به پیشین فرموده بود بیست جوق گویندگان مرثیه های حضرت مولانا را که پیشین گفته بود می سراییدند. (مناقب افلاکی. نقل از ص304 فیه مافیه). || آنچه پیش از دخول در کار به تعارف دهند. (حاشیهء مثنوی چ علاءالدوله) :
وعده هاشان کرد و هم پیشین بداد
بر دکان اسبان و نقد و جنس و زاد.مولوی.
|| قبل. ماقبل. سابق :
پس از جنگ پیشین که آمد شکست
بتوران پر از درد بودند و پست.فردوسی.
ببهرام گفتند کای شهریار
تو این را چنان گرگ پیشین مدار.
این گرگ پیر چنگ پیشین روز بدیده بود و حال ضعف خداوندش، در شب کس فرستاده بود نزد کدخدای علی تکین... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص354). || ظهر. ظهیرة. (زمخشری). ظهیر. گرمگاه. نیمروز :
نه از آن روز فرو رفتهء عمر
پس پیشین خبری خواهم داشت.خاقانی.
چو باشد روز را هنگام پیشین
ز من خواهد حریر بربر و چین.
فخرالدین اسعد گرگانی.
واپسین یار منی در عشق تو
روز برنائی به پیشین آورم.خاقانی.
در نیمشب چو صبح پسین در گرفته ایم
در ملک نیمروز به پیشین رسیده ایم.
خاقانی.
بس به پیشین بدیده ای خورشید
که چو کژ سر نمود کژ نظرست.خاقانی.
شد روز عمر زآن سوی پیشین و روی نیست
کاین روز رفته باز به روزن درآورم.
خاقانی.
روز امید به پیشین برسد
ترسم آوخ که زوالش برسد.خاقانی.
روز عمر آمد به پیشین ای دریغ
کار برنامد به آیین ای دریغ.خاقانی.
گرچه بهین عمر شد روزبه پیشین رسید
راست چو صبح پسین از همه خوشدم تریم.
خاقانی.
گرچه روز آمد به پیشین از همه پیشینیان
بیش پیشم در سخن داند کسی کو پیشواست.
خاقانی.
نمی شد یکی بر دگر کامگار
ز پیشین درآمد بشب کارزار.نظامی.
بپای همت من این دو عالمست دو کفش
که صبح پوشم و پیشین برهنه پا گردم.
حکیم رکنای کاشی (از آنندراج).
- خواب پیشین؛ خواب پیش از نیمروز :
ز سنت نبینی از ایشان اثر
مگر خواب پیشین و نان سحر.
سعدی.
- دندان پیشین؛(1) ثغر. ثنیه. دندان های پیشین. ثنایا. رجوع به ثنایا شود :
یکی را بگفتم ز صاحبدلان
که دندان پیشین ندارد فلان.سعدی.
بسبابه دندان پیشین بمال
که نهی است در روزه بعد از زوال.سعدی.
و چون هر دو دندان پیشین او بیفتد... آنرا ثنی گویند. (ترجمهء تاریخ قم ص178). هتم؛ شکسته شدن دندان پیشین کسی از بن. (منتهی الارب).
- سرای پیشین؛ بیرونی : و در دهلیز سرای پیشین عدنانی بنشست. (تاریخ بیهقی). او بسرای پیشین بنشست. (تاریخ برامکه).
-صبح پیشین؛ صبح کاذب.
- صف پیشین؛ صف مقدم :
صف پیشین شیعیان حیدرند
جز که شیعت دیگران صف النعال.
ناصرخسرو.
از آن صف پیشین نمائی و طائی
بجز غمر غمرالردائی نبینم.خاقانی.
- نماز پیشین؛ صلوة ظهر. (منتهی الارب). صلوة اولی. نماز نیمروز. پیشین نماز. رجوع به نماز شود. صاحب آنندراج گوید: نماز ظهر را پیشین از آن گویند که جبرئیل علیه السلام رسول صلی الله و علیه و آله و سلم را اول از هر نمازها نماز ظهر تعلیم کرده بود. (آنندراج) : و هر دو سپاه با یکدیگر برآویختند و حرب کردند چاشتگاه تا نماز پیشین... (ترجمهء طبری بلعمی). و چنین گویند که بشریعت توریة اندر و بدان شریعتهاء پیشین، نماز دیگر فریضه تر بودی و گرامی تر و این نماز را صلوة الوسطی خوانند از بهر آنکه بمیان چهار نماز است: نماز بامداد و نماز پیشین و نماز شام و نماز خفتن. (ترجمهء طبری بلعمی).
نماز پیشین انگشت خویش را بر دست
همی ندیدم من این عجایبست و عبر.
فرخی.
چون وقت نماز پیشین بود درهای حصار بگشادند. (تاریخ سیستان). چون روز شد تا نماز پیشین حرب میان ایشان قایم بود. (تاریخ سیستان). امیر نزدیک نماز پیشین به کوشک معمور رسید (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 256 ). سخن میرفت و جنایات وی را (امیر یوسف را) میشمردند. و آخرش آن که چون روز بنماز پیشین رسید... امیر یوسف را دیدم برپای خاست. (تاریخ بیهقی ص252). و خواجهء بزرگ احمد حسن هر روز برای خویش به در عبدالاعلی بار دادی و تا نماز پیشین بنشستی. (تاریخ بیهقی ص246). و نزدیک نماز پیشین را مدد سیل بگسست. (تاریخ بیهقی ص262). چون نماز پیشین بکردیمی بیگانگان بازگشتندی. (تاریخ بیهقی ص246). تا نزدیک نماز پیشین بماند (حسنک). (تاریخ بیهقی ص180). چون روز بنماز پیشین رسید امیر مطربان را اشارت کرد تا خاموش ایستادند. (تاریخ بیهقی ص233). میان دو نماز پیشین و دیگر بخانه ها باز شدند. (تاریخ بیهقی ص361). امیر نیز مجلس خود را خالی کرد... و آن خالی بداشت تا نماز پیشین. (تاریخ بیهقی ص380). بباغ بوالقاسم ضرابی فرود آوردند و تا نماز پیشین روزگار گرفت. (تاریخ بیهقی ص375). و نزدیک نماز پیشین دو سوار در رسید. (تاریخ بیهقی ص493). بسیار مضایق بباید گذاشت تا بنزدیک نماز پیشین آنجا رسید. (تاریخ بیهقی). امیر محمود میان دو نماز از خواب برخاست و نمازپیشین بکرد. (تاریخ بیهقی). تا نماز پیشین نشسته بود که جز بنماز برنخاست و روزی سخت با نام بگذشت. (تاریخ بیهقی). میمنهء علی تکین نماز پیشین بر میسرهء خوارزمشاه برکوفتند و نیکو بکوشیدند و هزیمت بر خوارزمیان افتاد. (تاریخ بیهقی). دست ابراهیم بگرفت و به منا برد و آنجا نماز پیشین و دیگر و شام و خفتن و بامداد بکرد. (تفسیر ابوالفتوح رازی). ربیعة بن هیثم گفت رحمه الله رفتم اویس را ببینم، در نماز بامداد بود، چون فارغ شد، بتسبیح مشغول شد، صبر کردم تا فارغ شد برخاست تا نماز پیشین بگذارد. (تذکرة الاولیاء عطار). به ادای فرض نماز پیشین مشغول بودند. (انیس الطالبین بخاری نسخهء کتابخانهء مؤلف ص85). هوا ابر بود خواجه از من پرسیدند که وقت نماز پیشین شده است. (انیس الطالبین بخاری). اظهار؛ بوقت نماز پیشین رفتن. (منتهی الارب).
|| (اِ) چیزی است از آن خرما که از آن رسن تابند. (شرفنامهء منیری). رجوع به پیش و پیشند شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Incisif(ve)

پیشینشا.

(اِخ) نام کوهی آتش فشان واقع در کشور اکوادر از آمریکای جنوبی. (قاموس الاعلام ترکی). || نام ایالتی از جمهوری اکوادر آمریکای جنوبی. (قاموس الاعلام ترکی).

پیشینگان.

[نَ / نِ] (ص، اِ) جِ پیشینه، بمعنی اولین. قدماء. اسلاف. متقدمان، پیشینان : و ما پدید کنیم اندر فصل دیگر... بدان مقدار که اندر کتب پیشینگان یافتیم و به اخبارها بشنیدیم. (حدود العالم).
به آئین پیشینگان بگروید
بدین سایهء سروبن بنگرید.فردوسی
سکندر نه زین پایه دارد خرد
که از راه پیشینگان بگذرد.فردوسی.
نمایم شما را یکی مرغزار
ز شاهان پیشینگان یادگار.فردوسی.
در میدان بلاغت درآیند و جولانهای غریب نمایند چنانکه پیشینگان را دست در خاک مالند. (تاریخ بیهقی ص292 چ ادیب).
گر از کار پیشینگان غافلی
کنون یاد گیرش ز روشندلی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
و نهاد و شکل آن و سیر ملوک پیشینگان و عادات حشم و رعیت آن و چگونگی آب و هوا. (فارسنامهء ابن البلخی ص3).
این سبب است که گروهی از پیشینگان، بیرون کردن خون بهیچ حال روا نداشته اند. و پیشینگان اندر کتب یاد کرده اند که... (ذخیرهء خوارزمشاهی). و پیشینگان زراوند طویل کرده اند و متأخران زراوند گرد میکنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و پیشینگان چنین گفته اند که شاه جانوران گوشت خوار باز است. (نوروزنامه). و صفت گرزش که بغزنین نهاده است حقیقت میشود که آنچه از پیشینگان باز گفته اند چون گرشاسپ و سام و رستم و دیگران متصور تواند بود. (مجمل التواریخ و القصص).
گه از لوح ناخوانده عبرت پذیر
گه از صحف پیشینگان درس گیر.نظامی.
اگر برد خواهی چنان مایه بر
که بردند پیشینگان دگر.نظامی.
و اگر از ظلم پیشینگان شهنشاه چیزی ناقص میکند که صلاح این عهد و زمان نیست میگویند رسم قدیم و قاعدهء اولنیان است. (تاریخ طبرستان).

پیشین گاه.

(اِ مرکب) وقت نماز پیشین. وقت نماز ظهر. (غیاث). پیشین گه :
رفت روزی بوقت پیشین گاه
تا در آن باغ روضه یابد راه.نظامی.
رفت پیشین گاهی از ویرانه ای
سوی بازار حلب دیوانه ای.زلالی.

پیشین گه.

[گَهْ] (اِ مرکب) پیشین گاه. وقت نماز ظهر. ج، پیشین گهان :
ز پیشین گهان تا نماز دگر
بمیدان نشد رزم ساز دگر.
نظامی (از آنندراج).

پیشی نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تعجیل. استعجال. تفارط. فروط. زهق. زهوق. (منتهی الارب) تکثر؛ پیشی نمودن بمال کسی و بسیار جستن. (تاج المصادر بیهقی).

پیشیننگه.

[نَنْ گَ] (اِخ) (دریاچهء...) این نام در اوستا (آبان یشت بند 27) آمده و ظاهراً در کاولستان بوده است. رجوع شود به مزدیسنا تألیف معین ص418.

پیشین نماز.

[نَ] (ص مرکب، اِ مرکب)پیش نماز. امام که پس او نماز گزارند و او را پیشنماز نیز خوانند. (آنندراج). امام جماعت. || (اِ مرکب) نماز پیشین :
چنین گفت هنگام پیشین نماز
نبودی چنین پیش آتش دراز.فردوسی.

پیشینه.

[نَ / نِ] (ص نسبی) قدیم. دیرینه. سلف. سالف. متقدم. قبلی. ماضی. گذشته. سابق. پیشین :
نهال آنگه شود در باغ برور
که برداریش از آن پیشینه معدن.
ناصرخسرو.
و پیش از وی نامها که نوشتندی از دیگر پادشاهان پیشینه مختصر بودی. (فارسنامهء ابن البلخی ص49).
عهد پیشینه یاد میکردند
آنچه شان بود شاد میخوردند.نظامی.
و آن کنیزان به رسم پیشینه
سیب در دست و نار در سینه.نظامی.
به ار نارم اندوه پیشینه پیش
بدین داستان خوش کنم وقت خویش.
نظامی.
شتابنده سیلی که بر کوه داشت
ز طوفان پیشینه خواهد گذشت.نظامی.
گواهی که بر گنج خویش آورند
نمودار پیشینه پیش آورند.نظامی.
همان پیشینه رسم آغاز کردی
تنور و خوانی از نوساز کردی.نظامی.
در اخبار شاهان پیشینه است
که چون تکله بر تخت شاهی نشست.
سعدی.
دم از سیر این دیر دیرینه زن
صلائی بشاهان پیشینه زن.حافظ
سخن دان پیشینه دانای طوس
که آراست روی سخن چون عروس.؟
|| نخستین. اولین. پیشین :
ز هر گونه ای داستانها زدیم
بدان رای پیشینه باز آمدیم.فردوسی.
|| مقدم. جلوتر :
قیاسی گیر از اینجا آن و این را
خر پیشینه پل باشد پسین را.؟
|| از پیش. || صاحب آنندراج گوید: اگرچه متبادر از لفظ پیشینه و زمان پیشینه و کار پیشینه گذشته است اما در این بیت نظامی که :
بفرمان شه خضر خضرا خرام
به آهنگ پیشینه برداشت گام.
بمعنی آینده استعمال یافته یعنی بقصد راه آینده گام را برداشت و آمادهء رفتن شد - انتهی. اما این توجیه بر اساسی نمی نماید. و ظاهراً همان معنی قدیم و گذشته مراد است. || (اِ مرکب) این کلمه را فرهنگستان بجای گذشته و سابقهء کار اداری برگزیده است.

پیشینیان.

(ص، اِ)(1) جِ پیشین. متقدمین. قدماء. اسلاف. سابقین. سلف. (دهار). اوائل. گذشتگان. اقدمین. پیشینگان. مقابل پس آیندگان. مقابل پسینیان :
این چنین بزم از همه شاهان کرا اندر خورست
نامهء شاهان بخوان و کتب پیشینیان بیار.
فرخی.
برجای پیشینیان راه نمایان خویش به استقلال نشست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص312).
ز نامه های کهن نام کهنگان برخوان
یکی جریدهء پیشینیان بپیش آور.
ناصرخسرو.
کعب الاحبار معاویه را بدین گونه آگاه کرد که بکتابهای پیشینیان نوشته است که... (قصص الانبیاء ص152). و گفت بنگرید که پیشینیان فساد کردند، عاقبت کارایشان چگونه بود. (قصص الانبیاء ص94).
ای ز فلک بیش بس و ز تو فلک دیده آنک
دهر ز پیشینیان صد یک آن دیده نیست.
خاقانی.
ز باغی که پیشینیان کاشتند
پس آیندگان میوه برداشتند.نظامی.
نیکبختان بحکایت و امثال پیشینیان پند گیرند از آن پیشتر که پسینیان بواقعهء ایشان مثل زنند. (گلستان). پیشینیان چه کردند و برفتند. (مجالس سعدی).
ملوک ار نکونامی اندوختند
ز پیشینیان سیرت آموختند.سعدی.
رجوع به اوائل شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Les anciens

پیطرو دلاواله.

[یِ رُ دِلْ لا والْ لِ] (اِخ)(1)سیاح ایتالیائی. وی در سنهء 1621 م.از کتیبه های تخت جمشید چند علامت میخی نقاشی کرد و با خود باروپا برد و حدس زد که باید این خط را از چپ براست بخوانند. (ایران باستان ج1 ص43).
(1) - Pietro Della Valle.

پیطویداس.

(اِ)(1) صنوبر صغیر. قضیم قریش. بیطوس. قوقا. ارز. تنوب.
(1) - Pithuides.

پیغ.

(اِ) چیز نوک تیز. رجوع به پیغال شود.

پیغاره.

[رَ / رِ] (اِ) طعنه و سرزنش و بهتان. (برهان). ملامت. (صحاح الفرس) :
سه چیزت بباید کزو چاره نیست
وزآن نیز بر سرت پیغاره نیست.فردوسی.
بدو گفت شاه ای بد بدکنش
سزاوار پیغاره و سرزنش.فردوسی.
پیغاره زنی که بد چرا کردی
گر بد کردم بجای خود بد کردم.بدیعی.
چند پیغاره که در بیغولهء غاری شدم
ای پی غولان گرفته دوری از صحرای من.
خاقانی.
رجوع به بیغاره شود.
- پیغاره جوی؛ ملامت جوی.

پیغال.

(اِ مرکب) (از پیغ، بمعنی چیزی نوک تیز + ال، ادات نسبت) نیزه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (اوبهی). رمح :
دریغ آن سر و برز و آن یال او
هم آن تیر و آن تیغ و پیغال او.
(از فرهنگ اسدی).

پیغال.

(اِخ)(1) ترکی شدهء پیگال مجسمه ساز فرانسوی. تولد پاریس سال 1714 و وفات 1785 م. (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به پیگال شود.
(1) - Pigalle.

پیغاله.

[پَ / پِ لَ / لِ] (اِ) صورتی از پیاله یا شیشه و یا اصل آن و کلمهء پیاله خود یونانی است. قدح شراب. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). قدح و کاسهء شراب. (برهان). جام:
گر به پیغاله از کدو فکنی
هست پنداری آتش اندر آب.عنصری.

پیغام.

[پَ / پِ] (اِ)(1) پیام. سفارة. (دهار). از زبان کسی چیزی گفتن، و آنرا پیغام زبانی نیز گویند و پیغام کاغذی پیغامی که بتوسل مکتوب ادا کنند. و پیام را بلغت ژند و پاژند پیتام گویند. (آنندراج). رسالت. ملاک. ملاکة. وحی. علوج. رسیل. رسول. رسالة. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). سخنی که بوسیلهء دیگری بکسی رسانند. مراسلة. آنچه از گفتار بکسی گویند که رفته بدیگری از جانب گوینده رساند. آنچه از گفتار بوسیلهء دیگری کسی را گویند :
چو پیغام بشنید و نامه بخواند
دژم گشت و اندر(2) شگفتی بماند.فردوسی.
به رستم بگفت آنچه پیغام بود
که فرجام پیغامش آرام بود.فردوسی.
پیام سپهدار توران بداد
سیاوش ز پیغام او گشت شاد.فردوسی.
فرستاده آمد بگفت آن پیام
ز پیغام بهرام شد شادکام.فردوسی.
ز پیغام او شد دلش پرشکن
پراندیشه شد مغزش از خویشتن.فردوسی.
فرستاده پیغام شاه جهان
بدیشان بگفت آشکار و نهان.فردوسی.
چه پیغام داری چه فرمان دهی
فرستاده ای یا گرامی مهی.فردوسی.
همان باژ و شطرنج و پیغام رای
شنیدیم و پیغامش آمد بجای.فردوسی.
چو پیغام خسرو به رستم رسید
بکردار دریا دلش بردمید.فردوسی.
خداوند یاد دارد بنشابور رسول خلیفه آمد و لواء و خلعت آورد و منشور و پیغام در این باب بر چه جمله بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص177). پیغام ها بر زبان وی می بود. (تاریخ بیهقی ص87). گفتم پیغام چیست. گفت میگوید که آنچه پیش ازین نبشته بودم... اگر جز آن نبشتمی بیم جان بودی. (تاریخ بیهقی ص327). و گفت با تو حدیث فریضه دارم و پیغام است سوی بونصر. (تاریخ بیهقی ص142). حدیث من [ احمدبن ابی دواد ]گذشت پیغام امیرالمؤمنین بشنو. (تاریخ بیهقی ص172). آلتونتاش چون پیغام بشنود برخاست و زمین بوسه داد. (تاریخ بیهقی). بونصر مشکان و بوالحسن عقیلی و عبدوس در میان پیغام بودند. (تاریخ بیهقی ص380). خطها زیر آن نبشتند که این پیغام ایشانست. (تاریخ بیهقی ص677). عجب کاری دیدم... پیغام سلطان بر آن جمله رسیده، کاغذی بدست وی داد. (تاریخ بیهقی 370). امیر مسعود چون پیغام پدر بشنود بر پای خاست (تاریخ بیهقی) . و هر روزی سوی ما پیغام بودی کم و بیش به عتاب و مالش و سوی برادر نوشت... (تاریخ بیهقی). و رسول با وی نامزد کردند با مشتی عشوه و پیغام که ولیعهد پدر وی است. (تاریخ بیهقی). یکروز نزدیک این خواجه نشسته بودم و پیغامی را رفته بودم. (تاریخ بیهقی). طاهر گفت پیغام است سوی بونصر باید گفته آید. (تاریخ بیهقی). با خود گفتم این پیغام بباید نبشت اگر تمکین گفتار نیابم... (تاریخ بیهقی) . پس در حدیث وزارت بپیغام با وی سخن رفت، البته تن در نداد. (تاریخ بیهقی).
این حکم درین کار کرد پیداست
با آنکه رسول آمده ست و پیغام.
ناصرخسرو.
سوی تو نیامده است پیغمبر
یا تو نه سزای اهل پیغامی.ناصرخسرو.
آنکس که زبانش بما رسانید
پیغام جهان داور یگانه.ناصرخسرو.
آمده پیغام حجت گوش دار ای ناصبی
پاسخش ده گر توانی سر مخار ای ناصبی.
ناصرخسرو.
بشنو که چه گوید همیت دوران
پیغام ازین چرخ تیز گردان.ناصرخسرو.
پیغام فلک مر ترا نمایم
بر خاک نبشته به خط رحمان.ناصرخسرو.
هرچند که دیر آید سوی تو بیاید
چون سوی پدرت آید پیغام نهانیش.
ناصرخسرو.
که ز پیغام زمانه نشود مرد خصیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی ص390).
خمارآلود با جامی بسازد
دل عاشق به پیغامی بسازد.باباطاهر.
پیغام غمت سوی دلم می آید
زحمت همه بر روی دلم می آید...خاقانی.
برون زآنکه پیغام فرخ سروش
خبرهای نصرت رساندش بگوش.نظامی.
منتظر بنشسته ام تا کی رسد
از پی جان خواستن پیغام تو.عطار.
که هر کس نه در خورد پیغام اوست.سعدی.
از هر چه میرود سخن دوست خوشتر است
پیغام آشنا نفس روح پرور است.سعدی.
قاصدان را لب ز پیغام زبانی میشود
نامهء سربسته، از شیرینی پیغام او.صائب.
تو ای قاصد به هر عنوان که خواهی شرح حالم کن
جواب نامه دشوارست و پیغام زبانی هم.
معزفطرت.
مُغلغلة؛ پیغام که از شهری بشهری برند. (منتهی الارب).
(1) - Message. (2) - ن ل: ز کردار خود در.

پیغام آوردن.

[پَ / پِ وَ دَ] (مص مرکب) رساندن پیغام. گزاردن پیغام. رساندن سخنی از کسی بدیگری :
ور زین سخن که یاد کنی تنگدل شود
پیغام من بدو بر و پیغام او بیار.فرخی.
مستخرج و عقابین و تازیانه و شکنجه ها آورده و جلاد آمده و پیغام می آوردند از خواجهء بزرگ. (تاریخ بیهقی ص368). آنوقت پیغام آوردند از امیر و پس بپرسش خود امیر آمد. (تاریخ بیهقی ص363). غلامی بود خرد... که پیغام سوی جد و جدهء من آوردی. (تاریخ بیهقی). دیگر روز مسعدی نزدیک من آمد و پیغام خوارزمشاه آورد. (تاریخ بیهقی) . فراش پیری بود که پیغامهای ایشان آوردی و بردی. (تاریخ بیهقی). بوسهل آمد و پیغام امیر آورد... که خواجه بروزگار پدرم آسیبها و رنجها دیده است. (تاریخ بیهقی).
گر تو پیغامی ز من آری و زر
پیش تو بنهند جمله جان و سر.مولوی.
ور تو پیغام خدا آری چو شهد
که بیا سوی خدا ای نیک عهد.مولوی.

پیغامبر.

[پَ /پِ بَ] (نف مرکب)(1) پیامبر. پیمبر. پیغمبر. رسول. نبی. (منتهی الارب). مرسل. (دهار). وخشور. که رسالت گذارد. آنکه ابلاغ پیام کند عموماً و پیغام خدا رساند خصوصاً. (از آنندراج) : بوزرجمهر حکیم از دین گبرکان دست بداشت که دینی با خلل بوده است و دین عیسی پیغامبر گرفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص388). در کتب خوانده ام که آخرالزمان پیغامبری خواهد آمد نام او محمد. (تاریخ بیهقی ص338). فرزندی از آن پیغامبر برمی باید انداخت. (تاریخ بیهقی ص422).
بر بندهء تو طاعت تو نیست هم از آنک
پیغامبر تراست ز طاعت بر امتش.
ناصرخسرو.
نبی؛ پیغامبر از جانب خدای تعالی و عدد آنانرا یکصدو بیست و چهار هزار گفته اند. (منتهی الارب). || که پیغام برد. که پیغام گزارد. فرستاده. پیام آور. (آنندراج). برید. نامه بر. علوج. الوک (منتهی الارب) : اعیان آمدند بدرگاه جائی که عبدالجلیل ولد خواجه عبدالرزاق می نشست بلکه او را پیغامبر کنند وی گفت من تاب آن ندارم که سخن نیز بشنوم. (تاریخ بیهقی ص677). فرط؛ پیش کردن و فرستادن پیغامبر خود را. افراد؛ پیغامبر فرستادن. غمدان؛ پیغامبر لشکر. (منتهی الارب). || (اِخ) محمد بن عبدالله (ص)، پیغامبر اسلام.
.
(فرانسوی)
(1) - Prophete

پیغام بردن.

[پَ / پِ بُ دَ] (مص مرکب)رسالت. تعلج. (منتهی الارب). رجوع به پیغام شود :
ور زین سخن که یاد کنی تنگدل شود
پیغام من بدو بر و پیغام او بیار.فرخی.
من این پیغام نزدیک خواجه احمد بردم. (تاریخ بیهقی ص397).
که چرا پیغام خامی از گزاف
بردم از بیدانشی و از نشاف.مولوی.
کسانیکه پیغام دشمن برند
ز دشمن همانا که دشمن ترند.سعدی.
به خشم رفتهء ما را که میبرد پیغام
بیا که ما سپر انداختیم اگر جنگست.سعدی.

پیغامبری.

[پَ / پِ بَ] (حامص مرکب)عمل پیغامبر. رسالت. رسول. نبوت. پیامبری. پیغمبری. پیمبری. ملاکة. ملاک. (منتهی الارب).

پیغام دادن.

[پَ / پِ دَ] (مص مرکب)بوسیلهء دیگری سخنان خود را بثالثی رسانیدن. الوک :
داد پیغام بسر اندر عیار مرا
که مکن یاد بشعر اندر بسیار مرا.رودکی.
بدو داد پیغامها بیشمار
همان نامهء نامور شهریار.فردوسی.
گل سوری بدست باد بهار
سوی باده همی دهد پیغام.فرخی.
خرزاسب را از آن (از نامه گشتاسب) خشم آمد و نامه ای کرد به گشتاسب در جواب نامهء او و اندر آن پیغامها داد سخت تر از آنکه او نوشته بود. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). حاجب کدخدای خویش را نزدیک وی فرستاد و پیغام داد که... معتمدی از هرات بنزدیک امیر آید بچند پیغام... (تاریخ بیهقی). بوالحسن... را بخواند (مسعود) و پیغام های نیکو داد سوی آلتونتاش و گفت من میخواستم که وی را ببلخ برده آید. (تاریخ بیهقی) . بوسهل را به اول دفعه پیغام دادیم که چون تو در میان کاری من به چه کارم. (تاریخ بیهقی). خواجه گفت... تا آنچه رفت و می باید کرد بنده بزبان بونصر پیغام دهد. (تاریخ بیهقی). البته بقلیل و کثیر از من هیچ پیغام ندهی و هیچ سخن نگویی. (تاریخ بیهقی) . پیغام داد که اگر سلطان پرسد که احمد چرا نیامده است این رقعت بدست وی باید داد. (تاریخ بیهقی) . و خواجهء فاضل بفرمان ما معتمدی را فرستاده و در این معانی گشاده تر نبشته و پیغامها داده چنانکه از لفظ ما شنیده است، باید که بر آن اعتماد کند. (تاریخ بیهقی). نیز آن معانی که پیغام داده شد باید که بشنود. (تاریخ بیهقی). رسول فرستادیم نزدیک برادر بتعزیت... نشستن بر تخت ملک و پیغامها دادیم رسول را. (تاریخ بیهقی). خواجه پیغام داد پوشیده بامیر... که بوسهل زوزنی حرمتی دارد. (تاریخ بیهقی). ایشان را پایمرد کرده بود و سوی ایشان پیغام داده. (تاریخ بیهقی). با آن قوم تاختند سوی احمد و ساقه و مقدمان که بر لب رود بودند و پیغام داد که حال چنین است. (تاریخ بیهقی ص352). پیغامها دادی سلطان او را به سرائیان. (تاریخ بیهقی ص403). هم در شب رسولی نامزد کردند مردی علوی وجیه از محتشمان سمرقند و پیغامها دادند. (تاریخ بیهقی ص355). اگر در این رقعتی نویسد بمجلس عالی برسانم و اگر پیغامی دهد نیز بگویم. (تاریخ بیهقی ص397). اگر در ضمان سلامت بدرگاه عالی رسید اینجا مشاهد حال بوده است و پیغامهای من بدهد که مردی هشیار است. (تاریخ بیهقی ص327). پیغام داد حاجب که فرمان چنان است که امیر را بقلعهء مندیش برده آید. (تاریخ بیهقی). و بهرام رسولان را فرستاد و نرم و درشت پیغامها داد. (فارسنامهء ابن البلخی ص98).
داد پیغام حق به پیغمبر
که بدنیا و مال او منگر.سنائی.
در حال زن حجام بدو پیغام داد که شوی من مهمان رفته است. (کلیله و دمنه).
پیغام داده بودی گفتی که چونی از غم
آن کز تو دور ماند میدان چگونه باشد.
خاقانی.
پیغام دادمش که نشانی بدان نشان
کز گاز بر کنارهء لعلت نشان ماست.خاقانی.
مرد کنیزکی همچنین نزدیک او فرستاد و بر زبان او پیغام داد. (سندبادنامه ص212).
|| رساندن پیغام کسی بدیگری؛ پیغام گزاردن:
بیامد فرستاده نزد قباد
هم آنگاه پیغام و نامه بداد.فردوسی.
چو آمد بدو داد پیغام سام
ازو زال بشنید و شد شادکام.فردوسی.
نهادند سر پیش او بر زمین
بدادند پیغام خاقان چین.فردوسی.
ای مطرب از آن حریف پیغامی ده
وین دلشده را بعشوه آرامی ده.سعدی.
ای باد بامدادی، خوش میروی بشادی
پیوند روح کردی، پیغام دوست دادی.
سعدی.
زین تنگنای خلوتم خاطر بصحرا میکشد
کز بوستان باد سحر خوش میدهد پیغام را.
سعدی.

پیغام دار.

[پَ / پِ] (نف مرکب) که پیغام دارد. حامل پیغام. پیغام آور :
چو آورد پیش سکندر نهاد
به پیغام داران زبان برگشاد.نظامی.

پیغام داشتن.

[پَ / پِ تَ] (مص مرکب)داشتن مطلبی تبلیغ را بوسیلهء کسی بثالثی: بنده بطارم نشیند و پیغامی که دارد بزبان معتمدی بمجلس عالی فرستد. (تاریخ بیهقی). || حامل واسطهء سخنی یا مطلبی بودن از کسی برای دیگری.

پیغام ده.

[پَ / پِ دِهْ] (نف مرکب) که پیغام دهد. که سخنی بر زبان دیگری بثالثی رساند :
وآن غنچه که در خسک نهفته ست
پیغام ده گل شکفته ست.نظامی.

پیغام رسان.

[پَ / پِ رَ / رِ] (نف مرکب)که پیغام رساند. که ادای رسالت کند. که پیغام گزارد :
پیغام رسان او دگر بار
آورد پیام ناسزاوار.نظامی.

پیغام رسانیدن.

[پَ / پِ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) پیغام بردن. پیغام گزاردن. ادای رسالت کردن. پیام رساندن. ابلاغ رسالت کردن. الاکة. (منتهی الارب) :
به امت رسانید پیغام تو
رسولت محمد بشیرو نذیر.ناصرخسرو.
گر آفتاب زردی از آن سو گذشته ای
پیغام آن ستارهء رعنا بما رسان.خاقانی.
ای مرغ اگر پری بسر کوی آن صنم
پیغام دوستان برسانی به آن پری.سعدی.
الکنی ای فلان؛ یعنی پیغام من بر وی برسان. (منتهی الارب).

پیغام رفتن.

[پَ / پِ رَ تَ] (مص مرکب)پیغام فرستاده شدن. پیام داده شدن. پیام رفتن: سوی وی دو سه روز قریب شصت پیغام رفت البته اجابت نکرد. (تاریخ بیهقی).

پیغام فرستادن.

[پَ / پِ فِ رِ دَ] (مص مرکب) پیغام دادن. پیام دادن. گفتن مطلبی بکسی تا بثالثی برساند خواه بزبان یا بنوشته :در نهان سوی ما (مسعود) پیغام فرستاد (حاجب) که امروز البته روی گفتار نیست. (تاریخ بیهقی). هر چند سلطان بر زبان بوالحسن عقیلی پیغام فرستاده بود در معنی تعزیت... امیر بلفظ عالی خود تعزیت کرد. (تاریخ بیهقی ص346).

پیغام کاغذی.

[پَ / پِ مِ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیغامی که بتوسل مکتوب ادا کنند :
آمد زمانهء تو چو پیغام کاغذی
خوردیم از نشاط می از جام کاغذی.
سیدحسین خالص (از آنندراج).

پیغام کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب)پیغام فرستادن. پیغام دادن :
سوی آن پرستار پیغام کرد
که با من گر آیی به یکجای گرد.فردوسی.
که مرا عیسی چنین پیغام کرد
کز همه یاران و خویشان باش فرد.مولوی.
-امثال: هرکه را دیده گفته، هرکه را ندیده پیغام کرده.
عمود؛ پیغام کنندهء لشکر. (منتهی الارب). رجوع به پیغام دادن و پیغام فرستادن شود.

پیغام گزار.

[پَ / پِ گُ] (نف مرکب) که پیغام گزارد. پیغامبر. پیغمبر. رسول. مبلغ رسالت. پیام گزار. فرستاده :
بگزار حق مهرشه ای شه که مه و مهر
نزدیک تو از بخت تو پیغام گزاری است.
فرخی.
پیغام گزار داد پیغام
کای طالع تو سنت شده رام.نظامی.
در عشق حریف کارش او بود
پیغام گزار یارش او بود.نظامی.
دیگر آنکه دل ترا پیغام گزاری است و همین تن تو به این قدر و منزلت بی رسولی ممکن نمیشود. (قصص الانبیاء ص10).

پیغام گزاردن.

[پَ / پِ گُ دَ] (مص مرکب) ادای رسالت کردن. پیغام دادن از کسی بدیگری. پیام رساندن. پیغام دادن از کسی بدیگری. پیام رساندن : بوسهل نیک از جای بشد و من پیغام بتمامی بگزاردم. (تاریخ بیهقی ص47 چ ادیب). نامه ها را برساند و پیغامها بگزارد. (تاریخ بیهقی ص331). چون رسولان بدان مغروران برسیدند و پیغامها بگزاردند. (تاریخ بیهقی). بونصر... رفت و این پیغام مهترانه بگزارد. (تاریخ بیهقی). من پیغامها بتمامی بگزاردم... باز گشتم و جواب باز بردم. (تاریخ بیهقی) . معتصم گفت... چون روا داشتی پیغام ناداده گزاردن. (تاریخ بیهقی). گفت این پیغام خداوند بحقیقت میگزاری. (تاریخ بیهقی). استادم مرا سوی وی پیغامی نیکو داد، برفتم و بگزاردم. (تاریخ بیهقی) . بوسهل عقیلی، نام دارد و جاه و کفایت، اما روستایی طبع است، پیغامها که دهم جزم نگزارد. (تاریخ بیهقی ص373). و این پیغام برسول (ص) گزارد. پیغمبر (ص) جواب داد که ابرویز را دوش کشتند. شما این سخن از بهر که میگوئید. (فارسنامهء ابن البلخی ص106).

پیغام گزاری.

[پَ / پِ گُ] (حامص مرکب) عمل پیغام گزار. رسالت.

پیغام و پسغام.

[پَ / پِ مُ پَ] (اِ مرکب، از اتباع) رجوع به پیغام شود.

پیغان.

(اِخ) دهی جزء دهستان کلیبر بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 13 هزارگزی جنوب کلیبر و 2 هزارگزی شوسهء اهربه کلیبر. کوهستانی، معتدل، دارای 276 تن سکنه. آب آن از رودخانهء پیغان و چشمه. محصول آنجا غلات و گردو. شغل اهالی آن زراعت و گله داری، صنایع دستی مردم آن گلیم بافی و راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

پیغان.

(اِ) شرط و عهد و پیمان. || هرزه. (برهان). بیهوده.

پیغانه.

[نَ / نِ] (اِ) پیمانه. (انجمن آرا) (آنندراج).

پی غر.

[پَ / پِ غُ] (اِ) قارچ (در تداول عوام گناباد خراسان). نوعی از آن را بعربی فُطر و انواع دیگر را، غَرد، غِراد، غرادة، مغرود، غَرده، غرد، غِردة نامند و سماروغ و سماروخ نیز بدین معنی است.

پی غلط.

[پَ / پِ غَ لَ] (اِ مرکب) کنایه از محو و ناپدیدی اثر و نشان غلط کردن و این در محل فریب بوده و با لفظ زدن و کردن مستعمل [ است ] . (آنندراج) :
در کعبه و در دیر بجستیم و ندیدیم
از پی غلط خود ز که پرسیم سراغی؟
حیاتی گیلانی.
رجوع به پی غلط افشردن و پی غلط راندن و پی غلط زدن و پی غلط کردن شود.

پی غلط افشردن.

[پَ / پِ غَ لَ اَ شُ دَ](مص مرکب) پافشاری نابجا کردن :
به یکی پی غلط که افشردم
رخت هندو نگر که چون بردم.نظامی.

پی غلط راندن.

[پَ / پِ غَ لَ دَ] (مص مرکب) نشان غلط کردن. پی گم کردن :
پی غلط راندن اجتهادی نیست
بر غلط خواندن اعتمادی نیست.نظامی.

پی غلط زدن.

[پَ / پِ غَ لَ زَ دَ] (مص مرکب) پی غلط راندن :
پی غلطی میزنم ناله ز بیداد نیست
بهر چه افتاده سر در پی افغان ما؟
ظهوری (از آنندراج).
دشمن نه پی غلط زده بهر فریب ما.
طهماسب قلی بیک (از آنندراج).

پی غلط کردن.

[پَ / پِ غَ لَ کَ دَ](مص مرکب) محو کردن و برهم زدن نقش پا تا کسی پی نبرد. علامات کار خود را مخفی کردن تا کسی سر از آن کار درنیاورد :
در تو نرسید و پی غلط کرد
آن مرغ که بال و پر بینداخت.سعدی.

پیغلوش.

(اِ مرکب) مقلوب پیلغوش و پیلغوش نیز مبدل پیلگوش [ است ] که بجهت پهنی برگ آنرا بگوش پیل تشبیه کرده اند. (آنندراج). گلی است از جنس سوسن و آنرا سوسن آسمانگون خوانند و بر کنارهای آن خالهای سیاه و چینهای کوچک افتاده است. (برهان). لوف الصغیر. لوف. (انجمن آرا). گلی است از جنس سوسن آزاد که آنرا آسمان گون سوسن خوانند و بر کنارهء او نقط سیاه باشد و رخنهء کوچکی. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). || خانهء مورچه. (ناظم الاطباء). || دهان و گوش. (ناظم الاطباء).

پیغله.

[پَ / پِ غُ لَ / لِ] (اِ) کنج و گوشهء خانه. (برهان). بیغله. بیغوله. پیغوله. کنجی باشد از خانه. (صحاح الفرس). گوشه بود یعنی زاویه. (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
کنم هرچه دارم بر ایشان یله
گزینم ز گیتی یکی پیغله(1).فردوسی.
|| کنج و گوشهء چشم. || بیراهه. مقابل راه. (از برهان).
(1) - ن ل:
گزینم ز گیهان یکی پیغله
کنم آنچه دارم ز گیتی یله.

پیغم.

[پَ / پِ غَ] (اِ) پیغام. (شعوری).

پیغمبر.

[پَ / پِ غَ بَ] (نف مرکب)(1)پیغام برنده. پیغامبر. رسول. نبی. فرستادهء خدا. وخشور. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). پیامبر. پیمبر. نذیر. (منتهی الارب) :
بشاه جهان [گشتاسپ] گفت [زرتشت] پیغمبرم
ترا سوی یزدان همی رهبرم.دقیقی.
چنین گفت با شاه گندآوران
نشانست خوابت ز پیغمبران.فردوسی.
بگفتار پیغمبرت راه جوی
دل از تیر گیها بدین آب شوی.فردوسی.
بر آئین زرتشت پیغمبرم
ز راه نیاکان خود نگذرم.فردوسی.
هر چند در ازل رفته بود که وی پیغمبر خواهد بود، بدین ترحم که بکرد نبوت وی مستحکم ترشد. (تاریخ بیهقی). معجزاتی که میگویند این دو تن را (اردشیر و اسکندر را) بوده است چنانکه پیغمبران را بوده است. (تاریخ بیهقی). عهدی است که بر پیغمبران و فرستاده های او، که بر ایشان باد درود، گفته شده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص317). بحق پیغمبران که فرستاده شده اند بسوی خلق... (تاریخ بیهقی).
نور پیغمبرش همی خواندند
یاش سایهء اله میگوید.خاقانی.
شیر را بچه همی ماند بدو
تو به پیغمبر چه میمانی بگو.مولوی.
-امثال: هیچکس در خانه پیغمبر نشد.
تو بهتر میدانی یا پیغمبر خدا؟
|| (اِخ) پیغمبر اسلام، یعنی محمد مصطفی (ص). پیغمبر مختار. نور. (منتهی الارب) :
که من شهر علمم علی ام در است
درست این سخن گفت پیغمبر است.
فردوسی.
به پیغمبرش بر کنیم آفرین
به یارانش بر یک بیک همچنین.فردوسی.
همی نازد بعهد میر مسعود
چو پیغمبر به نوشروان عادل.منوچهری.
ما بجانب عراق... مشغول گردیم و وی بغزنین و هندوستان تا سنت پیغمبر ما... بجای آورده باشیم. (تاریخ بیهقی).
ثنا باد بر جان پیغمبرش
محمد فرستادهء بهترش.اسدی.
خط خدای زود بیاموزی
گر در شوی بخانهء پیغمبر.ناصرخسرو.
اندر حمایتی تو ز پیغمبر خدای
مشکن حمایتش که بزرگست حشمتش.
ناصرخسرو.
گفت پیغمبر که چون کوبی دری
عاقبت زآن در برون آید سری.مولوی.
-پیغمبر عربی؛ محمد مصطفی (ص).
- پیغمبر چاهی؛ یوسف بن یعقوب علیه السلام.
- پیغمبر گم کرده فرزند؛ یعقوب علیه السلام. (آنندراج).
- پیغمبر مختار؛ پیغمبر اسلام. (ص647 رودکی ج1).
|| فرستاده. فرسته. پیغامبر. که پیام برد. پیک. قاصد. پیام آور :
چو آگاهی آمد به پرویز شاه
که پیغمبر قیصر آمد ز راه...فردوسی.
که پیغمبر قیصر آمد بشاه
پر از درد و پوزش کنان از گناه.فردوسی.
شنیدم که خراد از ایران زمین
بیامد به پیغمبری سوی چین.فردوسی.
کنون نو شود در جهان داوری
چو موبد بیاید به پیغمبری.فردوسی.
رود سوی رستم به پیغمبری
بگوید همه هرچه شد داوری.فردوسی.
برفروز آذر برزین که در این فصل شتا
آذر برزین پیغمبر آزار بود.منوچهری.
(برای فهم مقصود منوچهری از پیغمبر آذر رجوع به قصیدهء او بمطلع: بر لشکر زمستان نوروز نامدار... شود).
.
(فرانسوی)
(1) - Prophete

پیغمبر.

[پَ / پِ غَ بَ] (اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران واقع در 14 هزارگزی جنوب علیشاه عوض و 7 هزارگزی شمال ایستگاه راه آهن رباط کریم. در جلگه و معتدل و دارای 158 تن سکنه. آب آنجا از قنات محصول آن غلات و باغات انگور. شغل اهالی آنجا زراعت است و از طریق لار ماشین بدانجا میرود. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

پیغمبر.

[پَ / پِ غَ بَ] (اِخ) (اشموئیل پیغمبر) دهی جزء بخش خرقان شهرستان ساوه. واقع در 24 هزارگزی مرکز بخش و 18 هزارگزی راه عمومی. کوهستانی و سردسیر دارای 276 تن سکنه. آب آن از قنات کوچک و محصول آن غلات. شغل اهالی آن زراعت. راه آنجا مالرو است و زیارتگاهی بنام اشموئیل پیغمبر دارد. در یک هزارگزی ده غاری بنام چیچه بار وجود دارد که از سقف آن آب قطره قطره بحوض وسط غار میریزد و غار طبیعی بنظر می آید. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

پیغمبرزاده.

[پَ / پِ غَ بَ دَ / دِ] (اِ مرکب) فرزند پیغمبر. اولاد رسول. ج، پیغمبرزادگان : زکریا در محراب نشسته بود، و بنی اسرائیل و علماء و پیغمبرزادگان نشسته بودند. (قصص الانبیاء ص203). گفت ای فرعون دست از بنی اسرائیل بدار و ایشان را زحمت مده و ببندگی مدار که ایشان آزادند و پیغمبرزادگانند. (قصص الانبیاء ص99).

پیغمبری.

[پَ / پِ غَ بَ] (حامص مرکب)عمل پیغمبر. نبوت. نباوة. (منتهی الارب). رسالت. پیغامبری. پیامبری. پیمبری :
نشست اندر ایران به پیغمبری
بکاری چنان یافه و سرسری.دقیقی.
یکی پیر پیش آمدش سرسری
بایران بدعوی پیغمبری.دقیقی.
بزابلستان شد به پیغمبری.
که نفرین کند بر بت آزری.دقیقی.
که نپسندد او را [زرتشت را] به پیغمبری.
سر اندر نیارد بفرمانبری.دقیقی.
ز چین نزد شاپور شد بارخواست
به پیغمبری شاه را یارخواست.فردوسی.
چنان دان که شاهی و پیغمبری
دو گوهر بود در یک انگشتری.فردوسی.
ببرد (محمد «ص») از همه گوی پیغمبری
که با او کسی را نبد برتری.اسدی.
سر علمها علم دین ست کان
مثل میوهء باغ پیغمبری ست.ناصرخسرو.
بلی این و آن هر دو نطق است لیکن
نماند همی سحر پیغمبری را.ناصرخسرو.
عدل کن زآنکه در ولایت دل
در پیغمبری زند عادل.سنائی.
سر ز هوا تافتن از سروری ست
ترک هوا قوت پیغمبری ست.نظامی.
شنیدم که مانی بصورتگری
ز ری سوی چین شد به پیغمبری.نظامی.
چندین هزار سکه به پیغمبری زدند
اول بنام آدم و خاتم بمصطفی.سعدی.
|| فرستادگی. پیام آوری. قاصدی :
همانا کز ایران یکی لشکری.
سوی ما بیامد به پیغمبری.فردوسی.
کزین پس بیائی به پیغمبری
ترا خاک داند که اسکندری.فردوسی.
چو آن پاسخ نامه گشت اسپری
زنی بود گویا به پیغمبری.فردوسی.
شوم پیش دژبان به پیغمبری
نمایم بدو مهر و انگشتری.فردوسی.
به پیغمبری رنج بردم بسی
نپرسید از این باره از من کسی.فردوسی.

پیغن.

[پَ / پِ غَ] (اِ) سداب. فیجن. پیگن. سداب را گویند و آن گیاهی باشد دوائی مانند پودنه و خوردن آن دفع قوت باه و مباشرت کند و معرب آن فیجن است. (برهان).

پیغو.

[پَ] (اِخ) پیکو. نام ولایتی مشهور. (برهان). نام قسمتی از ترکستان. || نام هرکه پادشاه ولایت پیغو شود. (برهان). پیغو مصحف یبغوست چه صورت دیگر آن جبغو باشد و ی با ج بدل شود چون جغرات و یغورت و دجله و دیله و یبغو بمعنی پادشاه قسمتی از ترکستان است :
دبیرش مر آن نامه را برگشاد
بخواندش بر آن شاه پیغو نژاد.فردوسی.
هر چند مهار خلق بگرفتند
امروز تکین و ایلک و پیغو.ناصرخسرو.
اندر عمل تسکین عیار بک غازی
بندند میان پیشت صد پیغو و صد تکسین.
سوزنی.
عنوان جبغو یا یبغو (که اغلب بغلط بیغو و پیغو نوشته و خوانده میشود) بحکام خلخ اطلاق شده. ابن خردادبه (ص16) گوید سلاطین ترک و خزر و تبت خاقان خوانده میشوند، «به استثنای پادشاه خرلخ که جبغویه نامیده میشود». بقول کاشغری (ج3 ص24) یغفو عنوانی بود دو درجه پایین تر از خاقان، عنوان یبغو را باید از نام قبیلهء یباغو تمیز داد، قبیلهء اخیر در سمت شرقی تر بین قای و تاتار جا داشته اند. (کاشغری ج1 ص28). برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به حدود العالم مینورسکی ص288. (از حواشی برهان چ معین). || (اِ) پرندهء شکاری از جنس باشه. (برهان). باشق. || منقار مرغان. (برهان). نوک.

پیغو.

[پَ] (اِخ) (ملک کمال الدین) عوفی در لباب الالباب(1) آرد: «الملک المعظم پیغو ملک. در نوبت ایالت او اهل مرغینان و کاشان با عیشی تن آسان بودند و او پادشاهی بود که هم قوت فضل داشت و هم فضل قوت، آسمانی بر زمین و آفتابی در زین. اشعار او مدون است و دیوان شعر او با صغر حجم چون مردم دیده عزیز و چون دیدهء مردم گرامی و اگر تمامی اشعار او نقل کرده شود از غرض کتاب باز مانیم بعضی از حرف او ایراد کرده آمده...»
ای راحت دل و جان، ای آفتاب خوبان
ای جان نواز چون دل، ای دلنواز چون جان.
و سپس بیست و چهار بیت دیگر از این قصیده نقل کند و آنگاه قصیدتی دیگر آرد در مدح خسر شاعر طغان مرغینان که با این بیت آغاز شود:
فرمان نافذ او بر حکمها دلیل
دست تصرف او بر ملکها دراز
خاقان حسام دین حسن بن علی که هست
از جملهء جهان ز همه چیز بی نیاز.
و هم قصیدتی دیگر آرد در حق همان ممدوح چنین:
خندید صبح چون دهن یار سیمتن
او خنده زد بمن و براو من در گریستن.
اما این دو قصیده از حسام الدین بختیاربن زنگی سلجوقی متخلص به پیغوی است مداح پیغو ملک، و در نسخهء لباب الالباب قبل از نقل دو قصیدهء فوق ظاهراً عبارتی بوده است مشعر بر آنکه شاعران دیگر چنین مدایحی در حق او داشته اند و از نسخه آن عبارت حذف شده. و دو قصیده بدنبال قصیدهء پیغوملک و بنام او درج گردیده است و حال آنکه در صدر قصیدهء اول نام ممدوح که شعر در مدح اوست بالصراحه آمده است. مرحوم قزوینی در حواشی لباب الالباب نوشته اند: پیغو ملک ظاهراً از ملوک الطوایف خانیهء ماوراءالنهر است چه ایشان بعد از استیلاء قراخطائیان در ماوراءالنهر (از حدود سنهء 530-606 ه . ق.) منقسم شده بودند بملوک صغار بسیار و هر ناحیهء کوچکی در دست یکی از ایشان بود از جانب قراخطا. و مراد از کاشان، کاشان ماوراءالنهر است - انتهی. این مرد آنچنان که سعید نفیسی در حواشی تاریخ بیهقی (جلد سوم ص1362 تا 1377) نوشته است ملکشاه حسام الدین یا عزالدین حسن بن علی الغ پیغو است متوفی در622 ه . ق. ممدوح خواجه ضیاءالدین بن خواجه جلال الدین مسعود خجندی معروف به پارسی و حسام الدین بختیاربن زنگی سلجوقی، ظاهراً از امرای دورهء سلجوقی و اشعار این شاعر اخیر چنانکه گفتیم در لباب الالباب با اشعار ممدوح او پیغو ملک مخلوط شده است و یا این اغتشاش در نسخهء حاضر لباب الالباب رخ داده است. این شعر ظاهراً از پیغو ملک است:
بر دشمن تو خندد گردون چو مرد عاقل
بر هزلهای جحی بر ژاژهای طیان.
احوال و اشعار رودکی (ج3 ص1181).
و هم از اوست چنانکه عوفی نیز در لباب الالباب آورده است:
رباعی
ای عقد جواهر خجل از نامهء تو
مستور جهان فضل در جامهء تو
بحر هنری روان شده در و گهر
چون ریگ بیابان ز سر خامهء تو.
رباعی
هرگز نبدم لب تو یارب روزی
یابندهء تو نیست مگر لب روزی
گیسوی تو صد روز شبی کرد ولیک
رخسارهء تو نکرد یک شب روزی.
هم او راست(2):
جستم برای فال کتابی و ناگهان
دستم به بحر گوهر سید حسن رسید
باصد زبان چگونه توان گفت شکر این
کانچ از خدای خواسته بودم بمن رسید.
هم او راست:
دیده ز جمال یار یابد
آن بهره که از کمال یابد
نی نی ز بهار کی توان یافت
هرچ آن ز جمال یار یابد
از روی چو گلستان او دل
گل جوید و لیک خار یابد
گفتم که ببند زلف را، گفت
این فتنه کجا قرار یابد
روزی که جفا پرست شد یار
آن روز زمانه کار یابد
چون او نتوان بعمرها یافت
هردم چو من او هزار یابد.
(1) - چ اروپا ج1 ص52 و 59 و 304 و 305.
(2) - این دو بیت ظاهراً از پیغوملک نباشد بلکه از حسام الدین پیغوی است. رجوع شود به تاریخ بیهقی چ سعید نفیسی ج3 ص1363 به بعد.

پیغور.

[پَ / پِ] (اِ) دهان تنگ. (برهان). || مرطبان کوچک و امثال آن. (برهان). مرتبان کوچک.

پیغوله.

[پَ /پِ لَ / لِ] (اِ) پیغله. بیغله. بیغوله. کنج و گوشهء خانه. (برهان). زاویه :
پنج قلاشیم در پیغوله ای
با حریفی کو رباب خوش زند
چرخ مردم خوار گویی خصم ماست
تا چو برخیزیم بر هر شش زند.
انوری (در طلب شراب).
ای که در دل جای داری بر سر و چشمم نشین
کاندرین پیغوله ترسم تنگ باشد جای تو.
خاقانی.
به پیغولهء غارها جای گیر.نظامی.
ز هیبت به پیغوله ای در گریخت.سعدی.
همه هستی خود به یکسو کنم
به پیغولهء نیستی خو کنم.امیرخسرو.
چو میدانی که این منزل اقامت را نمی شاید
علم بر ملک باقی زن ازین پیغولهء فانی.
خواجو.
پیغوله به پیغوله نوردیدم و رفتم
این بادیه را قافله سالار جنون بود.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| کنج و گوشهء چشم. (آنندراج). || بیراهه که نقیض راه باشد. رجوع به بیغوله در همهء معانی شود.

پیغون.

[پَ / پِ] (اِ) عهد و شرط. (برهان). پیغان. || (ص) هرزه. (شرفنامه).

پیغونژاد.

[پَ / پِ نِ] (ص مرکب) از نژاد پیغو. ملک و امیر قسمتی از ترکستان :
گو گرد کش نیزه اندر نهاد
بر آن نره دیوان پیغو نژاد.دقیقی.
دبیرش مر آن نامه را برگشاد
بخواندش بر آن شاه پیغو نژاد.دقیقی.
اما صحیح کلمه یبغو است. رجوع شود به پیغو و یبغونژاد.

پیغوی.

[پَ / پِ غَ] (ص نسبی) منسوب به پیغو (مصحف یبغو)، نام عمومی ملوک سرزمین پیغو (یبغو) که قسمتی است از ترکستان :
همه ایرجی زادهء پهلوی
نه افراسیابی و نه پیغوی.دقیقی.
ز یاقوت سیصد کمر پیغوی.اسدی.
|| تورانی :
بدادندش آن نامهء خسروی
نوشته برو بر خط پیغوی.دقیقی.
نبشت اندر آن نامهء خسروی
نکو آفرین بر خط پیغوی.دقیقی.
زبانها نه تازی و نه پهلوی
نه چینی نه ترکی و نه پیغوی.خسروی.
|| از مردم پیغو. ترک :
تا شاعران بشعر بگویند و بشنوند
وصف دو زلف و دو لب خوبان پیغوی.
فرخی.

پیغوی.

[پَ غَ] (اِخ) لقب شاعری بنام حسام الدین بختیاربن زنگی سلجوقی. (رجوع به حواشی تاریخ بیهقی سعید نفیسی ج3 ص1362 ببعد شود).

پیغه.

[غَ / غِ] (اِ) چوب پوسیده ای که در خوزستان بجای آتشگیره بر چخماق زنند. (انجمن آرا). چوبی پوسیده که در خوزستان بجای پده و حراق بکار برند. اما کلمه مصحف پیفه است. رجوع به پیفه شود.

پیف.

[پیف ف] (اِ صوت) پیفه. کلمه ای است کراهت نمودن از بوی بد را. صوتی، نمودن کراهت از بوی ناخوشی را. صوتی که گاه کراهت از بوی بد اداکنند. کلمه ای نمودن اکراه را از بوئی عفن. صوتی که از آن نفرت و کراهت از استشمام بوئی بد نمایند.

پیفانج.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان جلگه افشار بخش اسدآباد شهرستان همدان. واقع در 23 هزارگزی باختر قصبهء اسدآباد و 2 هزارگزی شوسهء اسدآباد به کنگاور. جلگه، سردسیر، دارای 390 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و لبنیات مختصر و انگور. شغل اهالی آن زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی و راه آن در فصل خشکی اتومبیل روست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

پی فراخ.

[پَ / پِ فَ] (ص مرکب)(1)تندرو مفرط. گشادباز :
بشهری که داور بود پی فراخ
شود دخل بر نانوا خشک شاخ.نظامی.
(1) - رجوع به گنجینهء گنجوی ص233 (پی فراخی) شود.

پی فراخی.

[پَ / پِ فَ] (حامص مرکب)حالت یا عمل پی فراخ :
بود با راهواریش همه لنگ
با چنین پی فراخیش همه تنگ.نظامی.
که ما را سر پردهء تنگ نیست
بجز پی فراخی در آهنگ نیست.نظامی.
ملک ازو گرچه سبز شاخی داشت
او چو خورشید پی فراخی داشت.نظامی.

پی فرخین.

[فَ] (اِخ) دهی از بخش دهلران شهرستان ایلام. واقع در 40 هزارگزی شمال راه شوسهء دهلران به نصریان. کوهستانی، گرمسیر، دارای 267 تن سکنه. آب آنجا از چشمه ها. محصول آنجا غلات و روغن و پشم. شغل اهالی آن زراعت و گله داری و راه آنجا مالروست و ساکنین ده از طایفهء مموش هستند. بنای امامزاده ای بنام ابراهیم از آثار قدیمه است. این ده در دو محل و بفاصلهء یک هزار گز از یکدیگر واقع و به علیا و سفلی نامیده میشوند. سکنهء علیا 117 نفرست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

پی فشردن.

[پَ / پِ فِ شُ دَ] (مص مرکب) ثابت قدم بودن و استوار کردن و استوار شدن قدم. (آنندراج). پی فشاردن. ثبات ورزیدن. پایداری کردن :
یکی شاه گیلان یکی شاه ری
که بفشاردندی گه جنگ پی.فردوسی.
تنی را که بتوانی از جای برد
بپرخاش او پی چه خواهی فشرد.نظامی.
بنطع کینه بر چون پی فشردی
درافکن پیل و شه رخ زن که بردی.نظامی.
نشاید در آن داوری پی فشرد
که دعوی نشاید در او پیش برد.نظامی.
جهان کام و ناکام خواهی سپرد
بخودکامگی پی چه باید فشرد.نظامی.
بدادو دهش در جهان پی فشرد
بدین دستبرد از جهان دست برد.نظامی.
به هرجا که نیروی من پی فشرد
مرا بود پیروزی و دستبرد.نظامی.
در منزل مهر پی فشردند
وآن نزل که بود پیش بردند.نظامی.
نه پی در جستجوی کس فشردم
نه جز روی تو کس را سجده بردم.نظامی.
|| قدم نهادن. قدم زدن. (آنندراج).

پی فکندن.

[پَ / پِ فَ / فِ کَ دَ] (مص مرکب) پی افکندن. بنیان گذاردن. بنا نهادن. || از بن برکندن. رجوع به پی افکندن شود.

پیفوز.

[پَ / پِ] (اِ مرکب) پوزه. پوز. بتفوز. رجوع به پتفوز شود. غمامة؛ پیفوز بند. (صراح). رجوع به پتفوز بند شود.

پیفه.

[فَ / فِ] (اِ)(1) چوبی باشد پوسیده در ولایت خوزستان و آنرا بجای آتشگیره بکار برند یعنی با سنگ چخماق آتش در آن زنند. (برهان). چوب پوسیده که در خوزستان بجای آتشگیره بر چخماق زنند. (آنندراج). پد. پود. بد. بود. خف. حراق. قو. قاو. چوبی باشد خودرنگ بغایت پوسیده و نرم شده در ولایت خوزستان آنرا بر طریق پده و قاو بکار دارند و چون چخماق زنند آتش در آن گیرد. (صحاح الفهرس):
سوخته پیفه ات درفش لشکر ترکان چین
پرزهء گرد سپاهت لشکر هندوستان.عنصری.
.
(فرانسوی)
(1) - Amadou

پیفه.

[پیفْ فَ] (اِ صوت) پیف. رجوع به پیف شود.

پی قاب.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار. واقع در 5 هزارگزی جنوب قصر قند و 1 هزارگزی خاور راه مالرو قصر قند به چاه بهار. دارای 25 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

پیقو.

(اِخ) دهی از دهستان جرگلان بخش مانه شهرستان بجنورد. واقع در 10 هزارگزی خاور بجنورد، سر راه قدیم بجنورد به قوچان. کوهستانی، سردسیر، دارای 118 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و بنشن و تریاک. شغل اهالی آنجا زراعت و مالداری و راه آن مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیقو.

(اِخ) دهی از دهستان جرگلان بخش مانه شهرستان بجنورد. واقع در 63 هزارگزی شمال باختری مانه. کوهستانی، گرمسیر، دارای 394 تن سکنه. آب آنجا از رودخانه. محصول آن غلات. شغل اهالی آنجا زراعت و راه آن مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیک.

(اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. واقع در 20 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 5/37 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه بمیانه، کوهستانی، معتدل، مالاریائی، دارای 379 تن سکنه. آب آن از رودخانهء آیدوغموش. محصول آنجا غلات و بزرک، شغل اهالی آن زراعت. صنایع دستی مردم آن جاجیم بافی و راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیک.

[پَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حوزهء بخش زرند شهرستان ساوه. واقع در 18 هزارگزی خاور زرند، کنار راه ساوه به تهران. جلگه معتدل. دارای 1120 تن سکنه. آب آنجا از قنات شور و تلخ. آب خوردن آن از آب انبار و چند چشمه در یک فرسخی دارد. محصول آنجا غلات، شغل اهالی آن زراعت و گله داری و گلیم بافی. یک آب انبار باستانی و یک امامزاده در جنوب آبادی دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

پیک.

[پَ / پِ] (اِ)(1) (از اوستائی پدیکا، لغةً بمعنی پیاده رونده و مجازاً قاصد) کسی که مأمور رساندن بارها و نامه های پستی است از جایی بجایی. برید(2). فیج. (منتهی الارب). قاصد. مِرسال. ساعی. پروان. چاپار. نامه بر. پیام آور. (شرفنامه). رسول. پیامبر. چپر. فرستاده. سفیر. (دستوراللغة) (دهار). پست. اولاغ. خبر بر. (شرفنامه). ج، پیکان: صاحب آنندراج گوید: پیک جماعهء معروف مرکب از پی بمعنی قدم و کاف نسبت، چرا که این مردم را بیشتر سر و کار به پای باشد و در هندی اصلی پایک مطلق پیاده را گویند و پیک و پایک هر چند که من حیث الماده یکی است لیکن من حیث الاستعمال بینهما نسبت عموم و خصوص است همچنان که در میان پیک و پیاده - انتهی. الفیج، رسول السلطان علی رجلیه. (المعرب جوالیقی ص243) :
پیک غزنین نرسیده ست که من
خبری یابم از دوست مگر.فرخی.
گر نامه کند شاه سوی قیصر رومی
ور پیک فرستد سوی فغفور ختایی.
منوچهری.
چو پیک و مرد رام از در درآمد
طراقی از دل ویسه برآمد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو آمد نامهء دایه بشهرو
بنامه در سخنها دید نیکو
بمژده پیک او را تاج زر داد
بجز تاجش بسی زر و گهر داد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بهر جای جاسوسان و پیکان و نامه ها همی فرستاد. (تاریخ سیستان). دو مرد پیک راست کردند با جامهء پیکان که از بغداد آمده اند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص183). ما در این حدیث بودیم که پیکی دررسید. (تاریخ بیهقی ص632). سه پیک در رسیدند از منهیان که بر خصمان بودند با ملطفها در یک وقت. (تاریخ بیهقی ص642).
یکی پیک با باد همراه کرد
پدر را ازین مژده آگاه کرد.اسدی.
پیک جهانی تو بیندیش نیک
سخره گرفته ست ترا این جهان.ناصرخسرو.
بلقیس گفت ملکی که پیک از مرغ باشد بزرگ باشد. (قصص الانبیاء ص165).
نه در بحار قرارت نه در جبال سکون
چو تیز رحلت پیکی، چو زودرو سیاح.
مسعودسعد.
رسول خیر و برید ثواب و وفد صلاح
سفیر عفو و بشیر نجات و پیک فلاح.
عبدالواسع جبلی.
تا نخستین پیک او باشد بسوی راه هند
پر همی آراید از بهر سفر لکلک بچه.
سوزنی.
چنانکه دوشم بی زحمت کبوتر و پیک
رسید نامهء صدرالزمان بدست صبا.خاقانی.
از بهر آنکه نامه بر تعزیت شوند
شام و سحر دو پیک کبوتر شتاب شد.
خاقانی.
در شیب و فراز این دو منزل
یک پیک وفا روان ندیده ست.خاقانی.
رسید وقت که پیک امل ز حضرت او
رساند آیت رحمت به انفس و آفاق.
خاقانی.
ستاره گفت منم پیک عزت از در او
ازآن بمشرق و مغرب همیشه سیارم.
خاقانی.
کار پیکان نامه بردن دان و بس
پیک را کی نامه خوان دانسته اند.خاقانی.
عارفان احرام را در راه او
هفت پیک رایگان دانسته اند.خاقانی.
دیودلان سرکشش حامل عرش سلطنت
مرغ پران ترکشش پیک سبای مملکت.
خاقانی.
پیک انفاس بر طریق مراد
دعوت مستحاب من رانده ست.خاقانی.
بشرق و غرب رسد نامهء ضمیرم از آنک
کبوتر فلکی پیک رایگان منست.خاقانی.
پیکی که او مبشر اقبال و دولتست
در بارگاه سینهء من رهگذر گشاد.خاقانی.
چو پیک خواجه بدار الخلافه باز رسد
سلام بنده رساند بآستان جلال.خاقانی.
بخون ساده ماند اشک و خاک سوده دارد رخ
مگر رخ لعل پیکانست و اشکم لعل پیکانی.
خاقانی.
بفتح الباب دولت بامدادان
ز در پیکی درآمد سخت شادان.نظامی.
پیک سخن ره بسر خویش برد
کس نبرد آنچه سخن پیش برد.نظامی.
این دو طرف گرد سپید و سیاه
راه ترا پیک ز پیکان راه.نظامی.
خاص نوالش نفس خستگان
پیک روانش قدم بستگان.نظامی.
مرا از خانه پیکی آمد امروز
خبر آورد از آن ماه دل افروز.نظامی.
چو دیدند کان پیک منزل شناس
بمنزل شود بی رقیبان پاس.نظامی.
تیر را پیک بلا خواهم ساخت
تیغ را زخم میان خواهم زد.عطار.
پیک راهی تو بشمع روی او منگر بسی
تا نگردی همچو من پروانه ناپروای او.
عطار.
چون مرا پیک ره دین بینی
هر دمم در ره کفار کشی.عطار.
وصول نامهء فتح و فروغ روی ظفر
به پیک تیز و رخ تیغ سرفشان باشد.
اثیر اومانی.
بار دگر گر بسر کوی دوست
بگذری ای پیک نسیم صبا.سعدی.
که فردا چو پیک اجل دررسد
بحکم ضرورت زبان درکشی.سعدی.
ای پیک نامه بر که خبر میبری بدوست
یا لیت اگر بجای تو من بودمی رسول.
سعدی.
آن پیک نامور که رسید از دیار دوست
آورد حرز جان ز خط مشکبار دوست.
حافظ.
ز دلبرم که رساند نوازش قلمی
کجاست پیک صبا گر همی کند کرمی.حافظ.
ای پیک پی خجسته چه نامی فدیت لک
هرگز سیاه چرده ندیدم بدین نمک.حافظ.
صد پیک دوانید و یکی باز نیامد.
جامع التمثیل.
اصل همه چیزها توئی تو بتحقیق
پیک نظر دورتر بری چو ز کیوان.
حاج سید نصرالله تقوی.
|| قمر. تابع سیاره. کوکب سیار ثانی که بر گرد سیار اصلی گردد.
- پیک آسمانی؛ فرشته :
هر دمش صد نامه صد پیک از خدا
یار بی زو، شصت لبیک از خدا.مولوی.
-پیکِ درگاه؛ جبرئیل :
در گوشش گفته پیک درگاه
کای عامِر کعبه عمرک الله.خاقانی.
- پیک سپید و سیاه؛ شب و روز :
اگر نامهء رفتنم را نوید
دهند این دو پیک سیاه و سپید.اسدی.
-پیک مرتب؛ بگمانم همان اسکدار باشد. رجوع به اسکدار شود. قاصدی چند متوقفه در منازل بین راه که خبر یا نامه را به هم رسانند تا هرچه سریعتر به مقصد رسد :
خود بدویدی بسانِ پیک مرتب
خدمتِ او را گرفته جامه به دندان.رودکی.
.
(فرانسوی)
(1) - Estafette .
(فرانسوی)
(2) - Courrier

پیک.

(اِ صوت) اسم صوت عطسه.

پیک.

(فرانسوی، اِ) ورق قمار که بر آن صورتی چون سرنیزه است و بهمان مناسبت این نام دارد؛ تک خال پیک، دولوی پیک، بی بی پیک، ده لوی پیک...

پی ک آس.

[کِ] (اِخ) ملاحی از مردم مارسی در قرن چهارم ق . م. وی در سواحل شمالی به اکتشافاتی توفیق یافته است.

پیکادر.

[دُ] (فرانسوی، اِ)(1) کلمهء اسپانیولی مستعمل در فرانسه بمعنی سوار کاری که در تاخت حیوان متهاجمی چون گاو و جز آن را به نیزه زند.
(1) - Picador.

پیکار.

[پَ / پِ] (اِ مرکب) (از اوستائی «پئیتی کار» و پهلوی پتکار)(1) پیگار. جنگ(2). (لغت نامهء اسدی). رزم. نبرد. حرب. محاربه. خصومت. جدل. (مجمل اللغه). جدال. (برهان) (مجمل اللغه). مجادله. مأج. کشمکش. مرن. مریة. (منتهی الارب). آورد. کارزار. فرخاش. ناورد. وغا. هیجا. پرخاش. ستیز. وقعه. صاحب غیاث بکاف عربی و فارسی آرد و گوید معنی ترکیبی آن امری است که نسبت داشته باشد به پا و آن عبارتست از ثبات قدم و افشردن که از لوازم جنگ است و بمعنی جنگ و جدل مجاز است - انتهی. صاحب آنندراج آرد، پیگار بکاف فارسی جنگ و جدل.. مشهور بکاف تازی است مرکب از پی بمعنی پای و کار که ترجمهء امرست یا گار که کلمهء نسبت است و علی التقدیرین معنی ترکیبی آن امری که نسبت داشته باشد بپای و آن عبارت از ثبات قدم و افشردن پای است که از لوازم جنگ بلکه عمدهء آن است پس جنگ و جدل مجاز بود - انتهی :
چنین گفت شیرو که ای زورمند
بپیکار پیش دلیران مخند.فردوسی.
نخستین که بر کلک بنهاد شست
بیابان ز پیکار ترکان برست.فردوسی.
از آن خستگی پشت برگاشته
درو دشت پیکار بگذاشته.فردوسی.
نیاید بنزدیک ایرانیان
ببندند پیکار او را میان.فردوسی.
شنیدند و دیدند کردار من
بژوبین زدن جنگ و پیکار من.فردوسی.
کسی زین بزرگان پدیدار نیست
وزین با جهاندار پیکار نیست.فردوسی.
به نرسی یکی نامه بنوشت شاه
ز پیکار ترکان و کار سپاه.فردوسی.
جز از جنگ و پیکار چاره ندید
خروش از میان سپه برکشید.فردوسی.
یکی آتش از تارک گرگسار
برآمد ز پیکار اسفندیار.فردوسی.
دل و جنگ و کین را بیکسو نهاد
وزان پس نکرد او ز پیکار یاد.فردوسی.
ببخشید جانشان بگفتار اوی
چو بشنید زاری و پیکار اوی.فردوسی.
بیک تیر ازو پشت برگاشتند
بدو دشت پیکار بگذاشتند.فردوسی.
به پیکار پیش من آرد سپاه
مگر بازخواهم ازو کین شاه.فردوسی.
همی کژ بدانست گفتار اوی
بیاراست دل را به پیکار اوی.فردوسی.
همان به که سوی خراسان شویم
ز پیکار دشمن تن آسان شویم.فردوسی.
ز گل بهرهء من بجز خار نیست
بدین با جهاندار پیکار نیست.فردوسی.
خداوند ما و شما خود یکیست
به یزدانمان هیچ پیکار نیست.فردوسی.
چو بشنید کاوس گفتار اوی
بیاراست لشکر به پیکار اوی.فردوسی.
چو سرخه بدانگونه پیکار دید
سنان فرامرز سالار دید.فردوسی.
تهمتن چو از خواب بیدار شد
سر پر خرد پر ز پیکار شد.فردوسی.
بسی کرد اندیشه های دراز
ز هر گونه ای کرد پیکار ساز.فردوسی.
اگر سام آید همان است جنگ
که دیده ست پیکار و رزم نهنگ.فردوسی.
چه نامی بدینسان بجنگ آمده
به پیکارشیر و پلنگ آمده.فردوسی.
بخندید رستم ز گرز گران
که اینست پیکار افغانیان.فردوسی.
پس و پشت او چند از ایرانیان
بپیکار آن گرگ بسته میان.فردوسی.
بگیتی به از مردمی کار نیست
بدین با تو دانش به پیکار نیست.فردوسی.
بگردد بسی گرد آن رزمگاه
ز پیکار او خیره گردد سپاه.فردوسی.
سخن گفت کیخسرو از رزمگاه
وزآن رنج و پیکار توران سپاه.فردوسی.
ببینی تو پیکار مردان کنون
شود دشت یکسر چو دریای خون.
فردوسی.
چو دشمن بدیوار گیرد پناه
ز پیکار و کینش نترسد سپاه.فردوسی.
سپه را کنم زین سپس بر دو نیم
سر آمد کنون روز پیکار و بیم.فردوسی.
ز خوی بد او سخن نشنوم
ز پیکار او یکزمان نغنوم.فردوسی.
ز کاوس و از خام گفتار اوی
ز خوی بد و رای و پیکار اوی.فردوسی.
که چون مرغ پر بسته بودی بدام
همه کار ناکام و پیکار خام.فردوسی.
کسی زین بزرگان به پیکار نیست
بدین با خداوند پیکار نیست.فردوسی.
نباید که با وی شوی جنگجوی
به پیکار روی اندر آری به روی.فردوسی.
چرا این مردم دانا و زیرک سار و فرزانه
به تیمار و عذاب اندر ابادولت بپیکار است.
اگرگل بارد(3) از صد برگ ابا زیتون ز بخت او
بر آن زیتون وآن گلبن بحاصل خنجک و خار است.
خسروی.
امیر جنگجوی ایاز اویماق
دل و بازوی خسرو روز پیکار.فرخی.
خدایگان زمانه چو این خبر بشنید
چه گفت، گفت همی خواستم من این پیکار.
فرخی.
روز پیکار و روز کردن کار
بستدندی ز شیر شرزه شکار.عنصری.
به دل گفت اگر جنگجوئی کنم
بپیکار او سرخروئی کنم.عنصری.
دشمن ز دوپستان اجل شیر بدوشد.
بگذارد حنجر بدم خنجر پیکار.منوچهری.
چو بچه را کند از شیر خویش مادر باز
سیاه کردن پستان نباشد از پیکار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
ز پیکار بد دل هراسان بود
بنظاره بر جنگ آسان بود.اسدی.
همه کار پیکار و رزم ایزدی است
که داند که فرجام پیروز کیست.اسدی.
من ایدر به پیکار و رزم آمدم
نه از بهر شادی و بزم آمدم.اسدی.
غو کوس بر چرخ مه برکشید
به پیکار دشمن سپه برکشید.اسدی.
چو زنهار خواهند زنهار ده
که زنهار دادن ز پیکار به.اسدی.
هیچکس را با قضای آسمان پیکار نیست.
قطران.
هیچ توری را نفرماید خرد پیکار او
ور بفرماید بخون اندر شود مستور تور.
قطران.
نکرد از جملگی اهل خراسان
کسی زو بیشتر با دهر پیکار.ناصرخسرو.
تا به پیکار بود صلح طمع میدار
چو بصلح آمد میترس ز پیکارش.
ناصرخسرو.
چون ندهی داد خویش و داد بخواهی
نیست جز این چیز اصل و مایهء پیکار.
ناصرخسرو.
اصل اسلام زین دو چیز آمد قران و ذوالفقار
نه مسلمان و نه مشرک را درین پیکار نیست.
ناصرخسرو.
پر طوطی و عندلیب اشجارش
بی هیچ بلا و هیچ پیکاری.ناصرخسرو.
بچهء تست همه خلق و تو چون گربه
روز و شب با بچهء خویش به پیکاری.
ناصرخسرو.
و پسری را با چند برادر و با سی هزار مرد بطوس سپارد تا به پیکار رود. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص44). و همانا چنان صواب تر که به پیکار فرستد. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص67).
روز کوشش چو زیر ران آری
آن قضا پیکر قدر پیکار.
قوامی (از شرفنامه).
نیاز گر بدرد پیکر مرا از هم
نبینی از پی کار نیاز پیکارم.خاقانی.
سر خیل شیاطین شد پی گور ز پیکانت
باد از پی کار دین پیکار تو عالم را.خاقانی.
آتش تیغ او گه پیکار
شعله در قصر قیصر اندازد.خاقانی.
در مقام عزعزلت در صف دیوان عهد
راست گویی روستم پیکار و عنقاپیکرم.
خاقانی.
روز از فلک بود همه فریادش
شب با زحل بود همه پیکارش.خاقانی.
پیر و جوان بر خطر از کار تو
شهر و ده آزرده ز پیکار تو.نظامی.
به هر جا که باشی ز پیکار و سور
مباش از رفیقی سزاوار دور.نظامی.
گر تو اهل دل نه ای بیدار باش
طالب دل باش و در پیکار باش.مولوی.
ورنه خالی کن جوالت را ز سنگ
بازخر خو را ازین پیکار و ننگ.مولوی.
بنده وار آمدم به زنهارت
که ندارم سلاح پیکارت.سعدی.
به پیکار دشمن دلیران فرست
هزبران به ناورد شیران فرست.سعدی.
ندارد ز پیکار و ناورد باک.سعدی.
چو شمشیر پیکار برداشتی
نگهدار پنهان ره آشتی.سعدی.
چو شاید گرفتن بنرمی دیار
بپیکار خون از مشامی میار.سعدی.
حذر کن ز پیکار کمتر کسی
که از قطره سیلاب دیدم بسی.سعدی.
دو عاقل را نباشد کین و پیکار
نه دانا خود ستیزد با سبکبار.سعدی.
مخاصمة؛ پیکار کردن با کسی. غلث؛ مرد سخت پیکار. تغازز؛ خصومت و پیکار نمودن با کسی. عناش؛ با دشمن پیکار و کارزار کننده. غاز؛ مرد پیکار. تکاهل؛ با هم پیکار کردن و خصومت نمودن. هیزعة؛ بانگ و خروش در پیکار. خصومة؛ پیکار کردن با کسی. خصام؛ پیکار کردن با کسی. (منتهی الارب). مجادلة، جدال؛ پیکار سخت کردن با یکدیگر. (تاج المصادر بیهقی). || جدل. مجادله. ناسازواری. بدخویی :
و گر بازگردم ازین رزمگاه
شوم رزم ناکرده نزدیک شاه.
همان خشم و پیکار باز آورد
بدین غم تن اندر گداز آورد.فردوسی.
|| مجادلهء زبانی :
چنین گفت کای خام پیکارتان
شنیدن نیرزید گفتارتان.فردوسی.
|| گلاویز. دست به یقه. آویزان :
جوانیش را خوی بد یار بود
ابا بدهمیشه بپیکار بود.فردوسی.
|| خشم :
کسی کو بزندان و بند من است
گشادنش درد و گزند من است
ز خشم و ز بند من آزاد گشت
ز بهر تو پیکار من باد گشت.فردوسی.
|| سخن بیهوده :
به هستیش باید که خستو شوی
ز گفتار پیکار یکسو شوی.فردوسی.
ز خوی بد او سخن نشنوم
ز پیکار او یک زمان نغنوم.فردوسی.
ناحیت سپاهیان و مردم آن جهانیان را عبرتی تمام است. باید که جوابی جزم و قاطع دهید نه عشوه و پیکار. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 20 و 21).
ابلهی دید اشتری بچرا
گفت نقشت همه کژست چرا
گفت اشتر که اندرین پیکار
عیب نقاش میکنی هشدار.سنائی.
|| قصد و اراده. (برهان).
(1) - اوستایی paitikara، پهلوی patkar(جنگ)، ارمنی paykar (جنگ). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
.
(فرانسوی)
(2) - Combat. Bataille (3) - ن ل: کارد.

پیکار افتادن.

[پَ / پِ اُ دَ] (مص مرکب)جنگ درگرفتن. حرب واقع شدن: میان بلال بن الازهر و میان لیث بن علی پیکار افتاد، سرهنگان میان ایشان صلح کردند. (تاریخ سیستان).

پیکارپرست.

[پَ / پِ پَ رَ] (نف مرکب)پیکارجوی. جنگجوی. (انجمن آرا). شجاع و دلاور. ج، پیکارپرستان.

پیکارپرستان.

[پَ / پِ پَ رَ] (اِ مرکب)جِ پیکارپرست، جنگجویان. (انجمن آرا). کنایه از مردمان جنگجو. (آنندراج) (برهان) :
از فتنه درین سوی فلک جای نبینند
پیکارپرستان نه عمل را نه امان را.
انوری (از آنندراج).
رجوع به پیکار پرست شود.

پیکار جستن.

[پَ / پِ جُ تَ] (مص مرکب) جنگ جستن. نبرد خواستن. حرب کردن خواستن :
همیرفت با لشکر و گنج و ساز
که پیکار جوید ابا خوشنواز.فردوسی.
بدان تا نجویند پیکار بد
نیاید ز پیکار جز کار بد.فردوسی.
چنین گوی کاین بد که کرد از نخست
که بیهوده پیکار بایست جست.فردوسی.
نه مرد است آن بنزدیک خردمند
که با پیل دمان پیکار جوید.سعدی.

پیکارجو.

[پَ / پِ] (نف مرکب)پیکارجوی :
سپهبد شگفتی بماند اندر او
بدو گفت کای ماه پیکارجو.فردوسی.

پیکارجوی.

[پَ / پِ] (نف مرکب)پیکارجو. که پیکار جوید. که رزم کردن خواهد. که نبرد کردن خواهد. که حرب طلبد :
بسی نامدار انجمن شد بر اوی
بر آن هفت فرزند پیکارجوی.فردوسی.
بر اسبش نشانم ز پس(1) کرده روی
از ایدر کشان با دو پیکارجوی.فردوسی.
هر آنگه که شد پادشا کژّگوی
ز کژّی شود زود پیکارجوی.فردوسی.
بدو گفت خسرو چه گفتی بگوی
نه انده گساری نه پیکارجوی.فردوسی.
چنین پاسخ آورد خسرو بدوی
که ای بیهده مرد پیکارجوی.فردوسی.
یکی را ز زندان بنزدیک اوی
فرستاد کای گرد پیکارجوی.فردوسی.
که سیمرغ خواند ورا کارجوی
چو پرنده کوهیست پیکارجوی.فردوسی.
(1) - ن ل: ... نشانم سیه.

پیکارخر.

[پَ / پِ خَ] (نف مرکب)پیکارجوی. طالب پیکار. آرزومند جنگ. جنگجو. پیکارخواه. جنگ خواه :
از ایران سپاهی است بسیار مر
همه سر فروشان پیکارخر.اسدی.

پیکارخواه.

[پَ / پِ خوا / خا] (نف مرخم مرکب) پیکارجوی. جنگ جوی. طالب جنگ. طالب حرب. خواستار رزم :
نه سام و نریمان و گورنگ شاه
نه گرشاسب جنگی پیکارخواه.فردوسی.

پیکارد.

(اِخ)(1) اِمیل. ریاضی دان فرانسوی مولد پاریس (1858-1941 م.) عضو فرهنگستان علوم و فرهنگستان فرانسه.
(1) - Picard, emile.

پیکارد.

(اِخ)(1) آبه ژان. عالم ستاره شناس فرانسوی. مولد فلش (1620-1682 م.).
(1) - Picard, I'abbe Jean.

پیکارد.

(اِخ)(1) لوئی - بنوآ. شاعر فکاهی فرانسه. مولد پاریس (1769-1828 م.).
(1) - Picard, Louis - Benoit.

پیکار داشتن.

[پَ / پِ تَ] (مص مرکب)جنگ داشتن. در حرب بودن. در رزم بودن :
زره پوش گشتند مردان بستان
مگر باغ با زاغ پیکار دارد.ناصرخسرو.
جفا و ستم را غنیمت شمارد
وفا و لطف را بپیکار دارد.ناصرخسرو.
یکی تخم خورده ست از بی فلاحی
همی کار هموار پیکار دارد.ناصرخسرو.
رجوع به پیکار شود.

پیکاردی.

(اِخ)(1) نام قدیم ایالتی بشمال فرانسه. مرکز آن آمین(2). از خطه های شمالی فرانسه است. از طرف شمال بخطهء آرتواز و خطهء بولونی، و از سوی مشرق بخطهء شامپانی و از جانب جنوب بخطهء جزیرهء فرانس و از جهت مغرب بخطهء نورماندی و دریای مانش محدود و محاط است. مرکزش شهر آمین و منقسم به پیکاردی علیا و سفلی بود ولی طبق تقسیمات تازه تمام ایالت سوم و مقداری از ایالتهای اِن و اواز و پادکاله هم به این خطه منضم گشته است. جلگه های بسیار دارد، محصولات عمده اش عبارت است از حبوبات گوناگون و نباتات مخصوص روغن کشی، میوه جات و انواع سبزی آنجا فراوان است.
(1) - Picardie.
(2) - Amiens.

پیکار رفتن.

[پَ / پِ رَ تَ] (مص مرکب)بجنگ رفتن. بحرب رفتن: پسری را با سی هزار مرد به طوس سپارد تا به پیکار رود. (فارسنامهء ابن البلخی).

پیکار ساختن.

[پَ / پِ تَ] (مص مرکب)ترتیب جنگ دادن. رزم بنیاد کردن. حرب آغازیدن :
نشان ده که پیکار سازم بدوی
میان یلان سرفرازم بدوی.فردوسی.
بکش هرکه پیکار سازد به ده
همه کهترانند یکسر، تو مه.فردوسی.

پیکارساز.

[پَ /پِ] (نف مرکب) که پیکار سازد. که جنگ در اندازد. که رزم آغازد. که حرب ترتیب دهد :
ز بس خشت گردان پیکارساز
شده پیل چون در نیستان گراز.اسدی.
نمدپوشی آمد بجنگش فراز
جوانی جهانسوز پیکارساز.سعدی.

پیکارسان.

[پَ / پِ] (اِ مرکب) پیکارستان. محل جنگ. شهر جنگ :
دریغ است رنج اندرین شارسان
که داننده خوانَدْش پیکارسان.فردوسی.

پیکارکرد.

[پَ / پِ کَ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) پیکار کردن. جدال. مجادلة :
چنین برز و بالا و این کارکرد
نه خوب است با دیو پیکارکرد.فردوسی.
|| (اِ مرکب) (در اصطلاح موسیقی) نام سرودی و آهنگی از موسیقی :
زننده دگرگون بیاراست رود
برآورد ناگاه دیگر سرود
که پیکارکردش همی خواندند
چنین نام از آواز او راندند.فردوسی.

پیکار کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب)جنگ کردن. حرب کردن. نبرد کردن. رزم ساختن. پیکار ساختن. ملاهاة. معاقمة. لجاج. (منتهی الارب). منازعه. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) :
برآشفت و ما را بدان خوار کرد
بگفتار با شاه پیکار کرد.فردوسی.
ورنه خوش آیدت همی قول من
با فلک گردان پیکار کن.ناصرخسرو.
نکرد از جملگی اهل خراسان
کسی زو بیشتر با دهر پیکار.ناصرخسرو.
گر تیغ میزنی سپر اینک وجود من
صلح است ازین طرف که تو پیکار میکنی.
سعدی.
چو کردی با کلوخ انداز پیکار
سر خود را بنادانی شکستی.سعدی.
تناحل؛ مجادله کردن. پیکار کردن با یکدیگر. (مجمل اللغه). محاناة؛ پیکار کردن با کسی در سخن. (تاج المصادر بیهقی). مماراة، مِراء؛ پیکار کردن با کسی. (منتهی الارب).

پیکارکش.

[پَ / پِ کَ / کِ] (نف مرکب)پیکارکشنده. جدلی. که پیکار کشد. خصیم. (مهذب الاسماء).

پیکارکشی.

[پَ / پِ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل پیکارکش. جدل.

پیکارگاه.

[پَ / پِ] (اِ مرکب) میدان جنگ. جنگ جای. پیکارگه. حربگاه. رزمگاه :
سه راه است از ایدر بدان بارگاه
که ارجاسپ خواندش به پیکارگاه.فردوسی.
دوزخی شد عرصهء پیکارگاه
که در آن پیکارگه خنجر کشید.مسعودسعد.

پیکارگر.

[پَ / پِ گَ] (ص مرکب)پیکارکننده. پیکارجوی. (آنندراج). مبارز. جنگی :
چنین پاسخ آورد پیکارگر
که ای پهلوانان با نام و فر.فردوسی.
که پیکارگرْشان سپهبد شده ست
به رزم اندرون دستشان بد شده ست.
فردوسی.

پیکارگه.

[پَ / پِ گَهْ] (اِ مرکب) پیکارگاه. میدان جنگ. حربگاه. جنگ جای. رزمگه :
از برای آنکه در پیکارگه روی هوا
پرستاره آسمانی کردی از دود و شرار.
مسعودسعد.
دوزخی شد عرصهء پیکارگاه
کو در آن پیکارگه خنجر کشید.مسعودسعد.

پیکار نمودن.

[پَ / پِ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) پیکار کردن. اعتلاط. (منتهی الارب): معاتة، عتات؛ پیکار نمودن با کسی. (منتهی الارب).

پیکاسو.

[سُ] (اِخ)(1) نقاش معروف معاصر اسپانیایی مقیم فرانسه. مولد مالاگای اسپانیا بسال 1881 م. یکی از ارکان مکتب کوبیسم. وی بسال 1937 در صف جمهوریخواهان علیه فاشیست ها و فرانکو مبارزه کرد و سرانجام بفرانسه رفت. اکنون مدتهاست که در فرانسه سکونت دارد و شهرت او نیز در این کشور شروع و بمنتهای اوج خود رسیده است. چه در زمینه های گوناگون نقاشی پژوهشی عمیق کرده و آثاری بشیوه های مختلف جدید پدید آورده است. نقاشی های دورهء اول پیکاسو اختصاص بمردم فقیر و محروم اجتماع دارد ولی پیکاسو چهرهء این طبقه از مردم را بطور مشخص در آثار خود نمودار نمیسازد بلکه ایشان را بعنوان مظهر طبقهء خود بطور غیرمشخص روی پرده می آورد. این آثار بیننده را دچار حس همدردی و عطوفت میسازد و هنوز هم در ردیف آثاری قرار دارد که مورد علاقهء پیکاسو است. پیکاسو از سال 1907 که با براک (رش) نقاش معروف آشنا شد هر دو بکشیدن تابلوهای جدید پرداخته و شیوهء کوبیسم (رُش) را در نقاشی پدیدار ساختند. در سال 1915 پیکاسو بواقعیت توجه بیشتری کرد و در سال 1918 با الگاکوکلووا رقاصهء بالت ازدواج نمود. پس از زناشوئی تابلوهای متعدد کشید و باز هم روش او تغییر کرد. در حدود سال 1930 بسبکی گروید که بعنوان «کلاسیک نو» اصطلاح شد و بالاخره به سبک پیشین خود که «کوبیسم» باشد برگشت. تابلوهای پابلو پیکاسو اشکال عجیب و گیج کننده دارد و معمو مورد تفسیر واقع میشود ولی خود پیکاسو با توضیح نقاشی مخالف است و میگوید: «آنها که میکوشند نقاشی ها را توضیح بدهند هیچوقت نتیجهء صحیح نمی گیرند و اصو نقاش برای سبک کردن بار احساسات خود نقاشی میکند». پابلو پیکاسو درین اواخر گذشته از نقاشی به کوزه گری و ساختن کوزه هایی به اشکال مخصوص نیز پرداخته است. (از فرهنگ امروز).
(1) - Picasso , Pablo Ruiz, (dit Pablo).

پیکاشو.

[شُ] (اِخ)(1) یکی از قلل معروف سلسلهءجبال سیرانواده واقع در خطهء اندلس (اسپانیا) دارای 3470 گز بلندی. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Picacho.

پیکان.

(اِخ) قصبه ای از دهستان خرقویهء بخش حومهء شهرستان شهرضا. واقع در 42 هزارگزی شمال خاوری شهرضا. متصل به راه ماشین رو بیک آباد به شهرضا. جلگه و معتدل. دارای 3601 تن سکنه. آب آنجا از قنات و چاه. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی آن زراعت و راه آنجا ماشین رو است. یک دبستان و یک مسجد قدیم و در حدود 20 باب دکان دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

پیکان.

[پَ / پِ] (اِ) جِ پیک. رجوع به پیک شود :
راست چون پیکان نامه بسر اندر بزند
نامه گه باز کند گه بهم اندر شکند.
منوچهری.
پوپویک نیک بریدیست که در ابر دَنَدْ
راست چون پیکان نامه بسر اندر بزند.
منوچهری.
پیکان را ایستادانیده بودند که از بغداد آمده اند. (تاریخ بیهقی ص183).
این چو پیکان بشارت بر شتابان در هوا
وین چو پیلان جواهر کش خرامان در قطار.
انوری [ در صفت سحاب ].

پیکان.

[پَ / پِ] (اِ)(1) نصل. معبله. حداة. یاروج. آهن که بر تیر نهند. آهن سر تیر و نیزه. فلزی نوک دار که بر سر تیر نصب کنند. نوک تیز تیر و نیزه، مقابل سنان که آهن بن نیزه است :
بپوشیده شد چشمهء آفتاب
ز پیکانهای درفشان چو آب.دقیقی.
بچابکی بر باید کجا نیازارد
ز روی مرد مبارز بنوک پیکان خال.
منجیک.
تهمتن بخندید و گفت ای شگفت
بپیکان بدوزم مر او را دو کفت.فردوسی.
برفتند گریان ز پیشش دو پیر
پر از درد دل پر ز پیکان تیر.فردوسی.
زن و زاده ار بند ترکان شوند
ابی جنگ دل پر ز پیکان شوند.فردوسی.
یکی بنده چون زخم پیکان بدید
بیامد ز دیباش بیرون کشید.فردوسی.
که یزدان ورا جای نیکان دهاد
سیه زاغ را زخم پیکان دهاد.فردوسی.
ز رخشنده پیکان و پرّ عقاب
همی دامن اندرکشید آفتاب.فردوسی.
که من دست را خیره در جان زنم
برین خسته دل نوک پیکان زنم.فردوسی.
ز پیکان الماس و پرّ عقاب
بتابید رخشان رخ آفتاب.فردوسی.
همان نیز اگر آمدم اژدها
ز پیکان تیرم نیابد رها.فردوسی.
خدنگی که پیکان او ده ستیر
ز ترکش برآورد(2) گرد دلیر.فردوسی.
بپیکان بسی شد ز دیوان هلاک
بسی زاهرمن اوفتاده بخاک.فردوسی.
کمان را به زه کرد و بگزید تیر
که پیکانْش را داده بد زهر شیر.فردوسی.
نباید زدن تیر جز بر سرون
که از سینه پیکانش آید برون.فردوسی.
بزد تیر بر پشت آن گور نر
گذر کرد بر گور پیکان و پر.فردوسی.
خدنگی که پیکانْش بد بیدبرگ
فرودوخت بر تارک ترک ترگ.فردوسی.
سنان چه باید بر نیزهء کسی کز پیل
همی گذاره کند تیرهای بی پیکان.فرخی.
چون عدو نزدیک شد بر رمح شه گردد سنان
چون عدو از دور شد بر تیر شه پیکان بود.
عنصری.
چو پشت قنفذ گشته تنوره ش از پیکان
هزارمیخ شده درفش از بسی سوفال.
زینتی (زینبی).
کمان آزفنداک شد ژاله تیر
گل غنچه پیکان زره آبگیر.
اسدی (لغت فرس ص298).
بپیکان سخن بر پیش دانا
زبانت تیری و لبهات سوفار.ناصرخسرو.
ور تو گوئی جای خورد و برد چون باشد بهشت
بر تو از خشم و سفاهت چشم چون پیکان کنند.
ناصرخسرو.
که آراید چه میگوئی تو هر شب سبز گنبد را
بدین نورسته نرگسها و زراندود پیکانها.
ناصرخسرو.
نبینی که بدْرید صد من زره را
بدان کوتهی یک درم سنگ پیکان.
ناصرخسرو.
ز بیم تیغ او گشتی به هیجا
ضمیر اندر دل بدخواه پیکان.ناصرخسرو.
هر عیبه را ز جوشن اقوالت
دارم ز علم ساخته پیکانی.ناصرخسرو.
کسی چنو بجهان دیگری نداد نشان
همی به سندان اندر نشاند پیکان را.
ناصرخسرو.
و کمان وی [گیومرث] بدان روزگار چوبین بود بی استخوان یکپاره چون درونهء حلاجان و تیر وی کلکین با سه پر، و پیکان استخوان. (نوروزنامه).
بر لب جام عطا آب حیات
بر سر تیر قضا پیکانی.سیدحسن غزنوی.
حامی تیر ار شود کلکت نترسد ز احتراق
بگذرد از قرص خور چون از هدف پیکان تیر.
سوزنی.
ترکان غمزهء او چون درکشند یاسج
در هر دلی که جویی پیکان تازه بینی.
خاقانی.
نیش عقرب شده و قوس قزح
هم کمان، هم سر پیکان اسد.خاقانی.
سرخیل شیاطین شد پی گور ز پیکانت
باد از پیِ کار دین پیکار تو عالم را.خاقانی.
باد از سر پیکانت سفته دل بدخواهان
وز نام نکو سفته دربار تو عالم را.خاقانی.
در زنبور کافر از چه زنی
خاصه دارالسلام پیکان است.خاقانی.
به استقبال تیر چشم ترکان
کهن ریشت به پیکان تازه گردان.خاقانی.
هر تار ز مژگانش تیر دگر اندازد
در جان شکند پیکان چون در جگر اندازد.
خاقانی.
از قبضهء کمان فلک بر دلم بقهر
تیری چنان گذشت که پیکان نیافتم.خاقانی.
آیینه بردار و ببین، آن غمزهء بحرآفرین
با زهر پیکان در کمین ترکان خونخوار آمده.
خاقانی.
شمشیر او قصار کین، شسته بخون روی زمین
پیکان او خیاط دین، دلدوز کفار آمده.
خاقانی.
بخون ساده ماند اشک و خاک سوده دارد رخ
مگر رخ لعل پیکان است و اشکم لعل پیکانی.
خاقانی.
زد نوک ناوک بر دلم تا خسته شد یکسر دلم
هم راضیم گر در دلم سرهای پیکان نشکند.
خاقانی.
آه من سازد آتشین پیکان
تا درین دیو گوهر اندازد.خاقانی.
چو پیکانش از حصن ترکش برآید
بر این حصن فیروزه غضبان نماید.خاقانی.
ابرها از تیغ بارانها ز پیکان کرده اند
برقها زآیینهء برگستوان افشانده اند.خاقانی.
پیکان شهاب رنگ چون آب
آتش زده دیو لشکران را.خاقانی.
غوغا کنیم یک تنه چون رستم و دریم
درع فراسیاب به پیکان صبحگاه.خاقانی.
ترا یک زخم پیکانش ز بند خود برون آرد
به صد فرسنگ استقبال آن یک زخم پیکان شو.
خاقانی.
ز خردان بسی فتنه آید بزرگ
که در پای پیکان بود کعب گرگ.نظامی.
خدنگ غنچه با پیکان شده جفت
بپیکان لعل پیکانی همی سفت.نظامی.
گل چو سپر خستهء پیکان خویش
بید به لرزه شده بر جان خویش.نظامی.
من و زین پس جگر در خون کشیدن
ز دل پیکان غم بیرون کشیدن...نظامی.
در کنف درع تو جولان زند
بر سر درع تو که پیکان زند.نظامی.
جهان چون تیر از آن شد راست کز خون جهان سوزان
سر پیکان تو لعل است همچون لعل پیکانی.
مجیر بیلقانی.
پیکان تیر غمزهء تو در دل منست
ور نیست باورت ز من اینک بیار دست.
کمال اسماعیل.
و طبق زر پیش خلیفه بنهاد که بخور. گفت نمیتوان خورد گفت پس چرا نگاه داشتی و بلشکریان ندادی و این درهای آهنین چرا پیکان نساختی؟ (جهانگشای جوینی).
که در سینه پیکان تیر تتار
بسی بهتر از قوت ناسازگار.سعدی.
بسرت کز سر پیمان محبت نروم
ور بفرمائی رفتن بسر پیکانم.سعدی.
ندیدمْش روزی که ترکش نبست
ز پولاد پیکانش آتش نجست.سعدی.
پیکان از جراحت بدر آید و آزار در دل بماند. (گلستان).
هر آن پیکان پولادی که بنشاندند در تیری
بخون ظالم آن پیکان کنون لعلست پیکانی.
سلمان.
پیکان ز درون برون شود بی مشکل
بیرون نشود حدیث ناخوب از دل.
(از العراضه).
خود ناگرفته پند، مده پند دیگران
پیکان به تیر جا کند آنگاه بر نشان.
قطع؛ پیکان خرد پهناور که در تیر نشانند. معبلة؛ پیکان پهن دراز. نصلٌ مطحر؛ پیکان دراز. مشفص؛ پیکان پهن یا دراز. قهوبة؛ پیکان سه شاخه. نصل محیق؛ پیکان باریک و تیز. طمیل، شرحاف؛ پیکان پهن. (منتهی الارب). عبل؛ پیکان پهن بر تیر نشاندن. (تاج المصادر بیهقی). زج؛ پیکان تیز. سیحف؛ پیکان پهن و پیکان دراز. مصدع؛ پیکان پهن دراز. سریه؛ پیکان خُرد گِرد. قتر؛ نوعی از پیکان تیر. سرسور؛ پیکان دوک. سرو؛ تیر پهن و پیکان دراز. سلمج؛پیکان دراز باریک. قطبة؛ پیکان هدف. سلوف؛ پیکان دراز. سلط؛ پیکان هموار. سلاء، سلاءة؛ نوعی از پیکان تیر بشکل خار خرما. رهب؛ پیکان تنک. نضی؛ پیکان تیر. درعیة؛ پیکانی که در زره درآید. جماح، تیر بی پیکان که بفارسی تکه گویند. نصل، نصلان؛ پیکان تیر و پیکان نیزه و نشستن پیکان تیر در چیزی. نحیض؛ پیکان باریک تیز. عبد؛ پیکان کوتاه پهن. جبل؛ پیکان از آهن نرم. اعجف؛ پیکان باریک. فراغ؛ پیکانهای پهن. هادی؛ پیکان تیر. هلال؛ پیکان دوشاخه. (منتهی الارب).
-الماس پیکان؛ دارای پیکانی چون الماس از سختی :
یکی تیر الماس پیکان خدنگ
بچرخ اندرون راندم بیدرنگ.فردوسی.
-پولادپیکان؛ دارای پیکانی از فولاد :
گرفته کمان کیانی بچنگ
یکی تیر پولادپیکان خدنگ.فردوسی.
-پیکان برکشیدن؛ بیرون آوردن آهن نوک تیر از بدن :
محب صادق اگر صاحبش بتیر زند
محبتش نگذارد که برکشد پیکان.سعدی.
به یاد تیر آن ابروکمان بر چشم می بندم
اگر در کارگاه عشق پیکانی شود پیدا.
لسانی.
ذوق آسیب محبت بین که در بیدای عشق
غمزه چون پیکان گشاید چاک بر جوشن زنم.
طالب آملی.
-پیکان دوشاخ:پیش پیکان دوشاخش ازبرای سجده را
شیر چون شاخ گوزنان پشت را کردی دوتا.
خاقانی.
- پیکان مقراضه؛ یعنی دوشاخه، پیکانهء دوشاخه. (آنندراج). پیکانی را گویند که دوشاخه باشد. (برهان) :
شاه را دیدم درو [در صیدگه] پیکان مقراضه به کف
راست چون بحری نهنگ انداز در نخجیرجا.
خاقانی.
- تیز پیکان؛ رجوع به همین کلمه شود.
- دوپیکان؛ دوشاخ. هلال :
دوپیکان بترکش یکی تیر داشت
بدشت اندر از بهر نخجیر داشت.فردوسی.
صاحب آنندراج گوید: آبدار و دلدوز و زهرداده و شعله و چراغ و برق و غنچه، و تخم و نیش از صفات و تشبیهات اوست :
تا بمژگان تو گردد آشنا
دیده را بر نیش پیکان میزنم.عرفی.
نهال شیر قد از خون زخم تازه کشید
بکشت سینهء ما سبز تخم پیکان شد.دانش.
بسکه تیر غمزهء آن شوخ مطرب خورده ام
همچو قانون پهلوم از غنچهء پیکان پر است.
مفید بلخی.
زلف پرتاب تو در آتش نهد زنجیر را
برق پیکان تو همچون شمع سوزد تیر را.
مفید بلخی.
از آن سبب شده پروانهء چمن بلبل
که غنچه ساخته روشن چراغ پیکانش.
مفید بلخی.
بجای شمع گذارید تیر قاتل را
بس است شعلهء پیکان چراغ تربت ما.
مفید بلخی.
و نیز با لفظ نشاندن و باریدن و چیدن و خوردن مستعمل است :
همه زهرداده پیکان خورم و رطب شمارم
چه کنم که نخل خرما به ازین ثمر ندارد.
وحشی.
از فغانم نالهء زنجیر می آید بگوش
در فضای سینهء من بس که پیکان چیده است.
صائب.
بگلخن می نشینم شعله خنجر می کشد بر من
بگلشن میروم پیکان ز شاخ بید می بارد.
ظهوری.
.
(فرانسوی)
(1) - Fleche (2) - ن ل: برآهخت.

پیکان.

[پَ] (اِخ) نام موضعی از رستاق قاسان آنچنان که در تاریخ قم آمده است. (ترجمهء تاریخ قم ص118).

پیکان رود.

[پَ] (اِخ) از رودهای بخارا. (نرشخی، تاریخ بخارا ص39).

پیکان ریز.

[پَ /پِ] (نف مرکب) ریزندهء پیکان. تیرزن :
غمزه پیکان ریز و عاشق محو او مائل بقتل
صید ناپیدا و هر سو تیرباران دیده اند.
حسین ثنائی.

پیکان فشان.

[پَ / پِ فَ / فِ] (نف مرکب) مصحف پیکان نشان در بیتی از نظامی. رجوع به شاهد لغت پیکان کش شود.

پیکان کش.

[پَ / پِ کَ / کِ] (نف مرکب)که پیکان کشد. که پیکان از زخم برآرد. که آهن نوک تیر یا نیزهء نشسته بر اندام به در کند. جراحی که برای علاج قصد برآوردن پیکان از بدن مجروح میکند. (آنندراج) :
ز بس خستهء تیر پیکان نشان
شده آبله دست پیکان کشان.نظامی.

پیکان کمان.

[پَ / پِ کَ] (ص مرکب، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب. ستارگان را نیز گویند.

پیکان کندن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب) پیکان کشیدن. برآوردن پیکان از ریش :
سخت مشتاقیم پیمانی بکُن
سخت مجروحیم پیکانی بکَن.سعدی.

پیکانگان.

[پَ / پِ نَ / نِ] (اِ) آفتاب و سیاراتی که درکانی ممدود آفتاب اند و اصطلاح ادات بجای نون یاء نوشته است و در ترکیب هر دو سقامت است و اغلب که معنی چنین خواهد بود یعنی آفتاب و سیاراتی که درکان ممدودند. (آنندراج). (؟).

پیکانگر.

[پَ / پِ گَ] (ص مرکب) نصال. (دهار). آنکه پیکانها بسازد، از عالم تیرگر و کمان گر. (آنندراج) :
اینقدر پیکان که در یک زخم ماست
در دکان هیچ پیکانگر نبود.کلیم.
به پیکانگرش مایه داده سپهر
ز فولاد هم جوهر تیغ مهر.طغرا.

پیکان نشان.

[پَ / پِ کانْ، نِ] (نف مرکب)نشانندهء پیکان. تیری که پیکان خود در تن مردم نشانده بود. (آنندراج). || (ن مف مرکب) پیکان نشانده بر او. دارای پیکان :
ز بس خستهء تیر پیکان نشان
شده آبله دست پیکان کشان.نظامی.

پیکانه.

[پَ / پِ نَ / نِ] (اِ) پیکان. (فرهنگ نظام).

پیکانه سم.

[پَ / پِ نَ / نِ سُ] (ص مرکب) آنچه سمش به اندام پیکان باشد. آنکه سمش چون پیکان بود از سختی. یا آنکه چنان پیکان بهر چیزی که رسد آنرا شکافد یا چون پیکان بر تیر، سم یا ساق پا استوار بود و بندگاه قوت تمام دارد. (از آنندراج) :
ز تاراج آن سبزه پی کرده گم
سپنج سواران پیکانه سم.نظامی.
علف در زمین گشت چون گنج گم
ز نعل ستوران پیکانه سم.نظامی.

پیکانی.

[پَ / پِ] (ص نسبی) منسوب به پیکان. || نوعی از لعل و یاقوت و الماس و بعضی فیروزه نوشته اند. (آنندراج). نوعی از لعل فیروزه. و آنرا لعل پیکانی و فیروزهء پیکانی گویند. (برهان). جنسی از لعل و قسمی از یاقوت. (غیاث) :
بخون ساده ماند اشک و خاک سوده دارد رخ
مگر رخ لعل پیکان است و اشکم لعل پیکانی.
خاقانی.
ز تاب خشم تو پیکانهای لعل شود
بچشم خصم تو در لعلهای پیکانی.
خلاق المعانی.
جزع سرمست تو در خون دل من هر زمان
نوک تیر غمزه را چون لعل پیکانی کند.
شمس طبسی.
|| نوعی از گل و لاله. (آنندراج). || جنسی از نوشادر است که بر شکل و هیأت پیکان واقع میشود و آنرا نوشادر پیکانی گویند. (برهان) :
گر سرمه کشد روزی در چشم حسود او
هر ذرهء آن گردد نوشادر پیکانی.
سیف اسفرنگی.
|| قسمی انگور.

پیک الهی.

[پَ / پِ کِ اِ لا] (اِخ)جبرئیل. (آنندراج).

پیک پیک.

(اِ صوت) حکایت صوت عطسه های پیاپی مزکوم. آواز عطسهء پیاپی زکام زده. صوت عطسه های خرد آواز پی در پی. پیک پیک عطسه کردن؛ عطسه های پیاپی خرد آواز کردن.

پیکتاو.

(اِخ)(1) رجوع به پیکتون شود.
(1) - Pictaves.

پیکتو.

[کُ تُ] (فرانسوی، اِ)(1) نام نوعی زورق ماهی گیری با دو دگل و یک بادبان که در دریای مانش سیر کند.
(1) - Picoteux.

پیکتون.

[تُنْ] (اِخ)(1) نام مردم گل (فرانسهء قدیم) از نژاد هند و ژرمن.
(1) - Pictones.

پیک چرخ.

[پَ / پِ کِ چَ] (اِخ) کنایه از ماه باشد. (آنندراج).

پیک خانه.

[پَ / پِ نَ / نِ] (اِ مرکب)پستخانه.

پیک دلا مراندل.

[دُ مِ دُ] (اِخ)(1) نام خانواده ای که در ایتالیا امارت داشته اند و در قرب مودنه میزیسته اند. ژان نامی از افراد این خاندان در سال 1473 م. در ده سالگی بسبب شعر و فصاحت شهرتی بزرگ یافت و بنطاقی و مهارت گفتار شهرهء شهر گردید. در دانشگاههای اروپا رشته های گوناگون علوم و فنون عصر را آموخت و چند کتاب علمی و فنی بزبان لاتینی نگاشت. در 23 سالگی چند مسئله طرح و از علمای عصر پاسخ آن مسائل را خواست و قیل و قالی براه انداخت، روحانیان بتحقیق و موشکافی پرداختند و در پاره ای از پرسش های او علائم سستی اعتقاد یافتند و در نتیجه ژان مجبور بفرار و عازم فرانسه شد. بعد از مدتی بفلورانس بازگشت و بقیت عمر را وقف مطالعه کرد و در 1494 در 31 سالگی درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pic de la Merandole.

پیکر.

[پَ / پِ کَ] (اِ) مقابل بوم. مقابل زمینه. نقش پارچه. گل :
بیارید پرمایه(1) دیبای روم
که پیکر بریشم بود زرش بوم.فردوسی.
غلامان رومی بدیبای روم
همه پیکر از گوهر و زرّ بوم.فردوسی.
بیاراست آنرا. [درفش کاویان] بدیبای روم
ز گوهر بروپیکر و زرش بوم.فردوسی.
دو صد خزّ و دیبای پیکر بزر
یکی افسر خسروی، ده کمر.فردوسی.
همه پیکرش گوهر آگنده بود
میان گهر نقشها کنده بود.فردوسی.
بساطی بیفکند پیکر بزر
زبرجد درو بافته سر بسر.فردوسی.
ز گستردنیها و دیبای روم
بر و پیکر زرّ و سیمینش بوم.فردوسی.
ده اشتر همه بار دیبای روم
همه پیکر از گوهر و زرش بوم.فردوسی.
بیاراست کاخی ز دیبای روم
همه پیکرش گوهر و زرش بوم.فردوسی.
یکی خوب سربند پیکر بزر
بیابد ازین رنج فرجام بر.فردوسی.
گهر بافته پیکر و بوم زر
درافشان چو خورشید تاج و کمر.فردوسی.
نهاده بخیمه درون تخت زر
همه پیکر تخت درّ و گهر.فردوسی.
بر ایشان جامه هائی بسته رنگین
همه منسوج روم و ششتر و چین
به پیکر هر یکی همچون بهاری
برو کرده دگرگونه نگاری.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
رخش تابنده بر اورنگ زرین
میان نقش روم و پیکر چین.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
یکی جامه پوشمت بی پود و تار
که گردش بود پیکر و خون نگار.اسدی.
|| رقم. پیکره (در حساب و اعداد). || لوا. علم. درفش. چتر :
شهانش زیر دست و او زبر دست
هم از شاهی هم از شادی شده مست
سپهرش جای تاج و جای پیکر
زمینش جای رخت و جای لشکر.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
|| بتخانه. بتکده :
دز سنگین که چون دو پیکری بود
نگه کن تا چه نیکو پیکری بود
بمجمر بر، رخان ویسش آتش
بر آتش بر، سیه زلفش بوی خوش.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
|| (اِ)(2) مجسمه. تندیس. تندیسه. بت :
اگر بتگر چو تو پیکر نگارد
مریزاد آن خجسته دست بتگر.دقیقی.
به پیکر یکی کفش زرین به پای
ز خوشاب زر آستین قبای.فردوسی.
ز گوهر شاخها چون تاج کسری
ز پیکر باغها چون روی لیلی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
دولت او که پیکر شرف است
آستین بر دو پیکر افشانده ست.خاقانی.
مرصع پیکری در نیمهء دوش
کلاه خسروی بر گوشهء گوش.نظامی.
دمیة؛ پیکر منقوش از مرمر و عاج و جز آن. (منتهی الارب). || مجازاً، دختران زیباپیکر :
یکی گفت ارمن است این بوم آباد
که پیکرهای او باشد پریزاد.نظامی.
|| لعبة. بازیچه. عروسک. بنات؛ پیکرهای کوچک که دختران بدان بازی کنند. (منتهی الارب). || هیأة. (دهار). هیکل. (منتهی الارب). || جسد(3). تن. مقابل روان و جان و روح. جسم. جرم. کالبد. بدن. جُثه. قالب. (برهان) :
ازارش همه سیم و پیکرش زر
نشانده به هرجای چندی گهر.فردوسی.
سرخانه را پیکر از عاج و زر
به زر اندرون چند گونه گهر.فردوسی.
بمشک اندرون پیکر و زعفران
بر و پشت او، از کران تا کران.فردوسی.
یکی گنبد از آبنوس و ز عاج
به پیکر ز پیلسته و شیر و ساج.فردوسی.
نهادند یک خانه خوانهای ساج
همه کوکبش(4) زرّ و پیکر ز عاج.فردوسی.
ز نزدیک ارجاسب ترک سترگ
کجا پیکرش پیکر خوک و گرگ.فردوسی.
پس آن پیکر رستم شیر خوار
ببردند نزدیک سام سوار.فردوسی.
چو برخاست از خاک آن پیکرش
چو خورشید رخشنده تاج سرش.فردوسی.
یکی تیز خنجر بزد بر سرش
به خاک اندر آمد سر و پیکرش.فردوسی.
ببینی تو آن پیل و آن لشکرش
بخاک اندر افکنده با پیکرش.فردوسی.
بگفتا کدام است کهرم سترگ
کجا پیکرش پیکر ببر و گرگ.فردوسی.
بپرسید ازو شاه بیدار بخت
از این پیکر مهره و نیک تخت.فردوسی.
دگر پیکرش درّ خوشاب بود
که هر دانه ای قطرهء آب بود.فردوسی.
بدو اندرون مشک سوده بمی
همه پیکرش سفته برسان نی.فردوسی.
نهاده بخیمه درون تخت زر
همه پیکر تخت زرّ و گهر.فردوسی.
ببوسید مادر دویال و برش
همی آفرین خواند بر پیکرش.فردوسی.
همه بر سران افسران گران
بزر اندرون پیکر از گوهران.فردوسی.
همه درّ خوشاب بُد پیکرش
ز یاقوت رخشنده بودی درش.فردوسی.
الا تا همی بتابد بر چرخ کوکبی
الا تا همی بپاید بر خاک پیکری.عنصری.
بخوبی پری و بپاکی گهر
به پیکر سروش و بچهره بشر.اسدی.
جوانی همه پیکرش نیکویی
فروزان ازو فرّهء خسروی.اسدی.
چو گنجی است در خوبتر پیکری
درو ایزدی گوهر از هر دری.اسدی.
شوم از تو دور و نگونت کنم
بسنگ گران پیکرت بشکنم.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بر تخت پیش برادر بُدی
یکی جان بدی گر دو پیکر بدی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
ور عاریتی بود برین سفلی صورت
ذاتی بود آن گوهر عالی را پیکر.
ناصرخسرو.
کعبهء جان خلق پیکر اوست
حکمت ایزدی دراو مهمان.ناصرخسرو.
یزدانش نداد هیچ دستی
جز برتن و پیکر نزارم.ناصرخسرو.
پس آنگه دخمه ای فرمود شهوار
چنان شایسته جفتی را سزاوار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین ص508).
و ذکر آن بقلم عطارد بر پیکر خورشید نبشته. (کلیله و دمنه).
چه پیکرست ز تیر سپهر یافته تیر
بشکل تیر و بدو ملک راست گشته چو تیر.
معزی.
بادبیزن که کسی بر من بیچاره زند
ز ضعیفی چو مگس باد برد پیکر من.
خاقانی.
از پیکر گاو آید در کالبد مرغ
جان پریان کز تن خم یافت رهائی.خاقانی.
باد سلیمان در برش و ز نار موسی منظرش
طیر است گویی پیکرش طور است مانا داشته.
خاقانی.
گر داشت یک مهم بعزیزی چو روز عید
شد چون هلال شهره ز من پیکر سخاش.
خاقانی.
هست در چشم عالمی مانده
نقش آن پیکر ستوده هنوز.خاقانی.
هم پیکر سلامت و هم نقش عافیت
از دیدهء نظارگیان در نقاب شد.خاقانی.
سر تابوت بازگیر و ببین
که چه رنگ است آنچه پیکر اوست.
خاقانی.
سلطان اعظم آنکه اشارات او ز غیب
چونان دهد نشانی کز پیکر آینه.خاقانی.
در پیکر باغ شکل نرگس
چشمی است که ریخته است مژگان.خاقانی.
تب لرزه یافت پیکر خاک از فراق او
هم مرقد مقدس او شد شفای خاک.خاقانی.
نیاز گر بدرد پیکر مرا از هم
نبینی از پی کار نیاز پیکارم.خاقانی.
دیده برانداخت صبح زهره برافکند شب
پیکر آفاق گشت غرقهء خضرای ناب.
خاقانی.
آن پیکر روحانی بنمای بخاقانی
تا دیدهء نورانی بر پیکرت افشانم.خاقانی.
یکی بود پیکر دو ارژنگ را
تفاوت نه هم نقش و هم رنگ را.نظامی.
هر یکی در شکوه پیکر او
مانده حیران ز پای تا سر او.نظامی.
نخواهم که بر خاک باشد سرت
نه آلودهء خون شود پیکرت.نظامی.
روان آب در سبزهء آبخورد
چو سیماب در پیکر لاجورد.نظامی.
ازین پیکر که معشوق دل آمد
به کم مدت فراغت حاصل آمد.نظامی.
تا آن زمان که پیکر ما هست بر فلک
خالی مباد مجلست از ماه پیکران.سعدی.
آفتابی که چو در رزم زند دست بتیغ
از میان پیکر مریخ برآرد چو حسام.سلمان.
|| صورت. (بحر الجواهر) (مهذب الاسماء) (مجمل اللغه). مقابل مایه. هیولی. رجوع به مایه شود :
همه زو یافته نگار و صور
هم هیولای اصل و هم پیکر.سنائی.
|| شکل(5). نقش. رسم. تصویر. صورت. تمثال. به اصطلاح امروز، عکس و صورت نگاشته. نگار چهره : و بفرمود (بهرام چوبینه) تا به ری اندر صد هزار درم بزدند و پیکر پرویز بدان نقش کردند. بوقت ملوک عجم رسم چنان بودی که به یک روی درم پیکر ملک نقش کردندی، چنانکه اکنون نام ملک نقش همی کنند و دیگر روی نام خدای تعالی می نویسند و یکسوی نام پیغمبر و دیگر سوی نام خلفا و بوقت ملوک عجم هر دو روی درم پیکر ملک نگاشتندی، از یکسوی ملک برتخت نشسته و نیزه بر دست. (ترجمهء طبری بلعمی).
سپه دید با جوشن و ساز جنگ
درفشی سیه پیکر او پلنگ.فردوسی.
درفشی درفشان بسر بر به پای
یکی پیکرش ببر و دیگر همای.فردوسی.
به یک روی بر، نام یزدان پاک
کز اوی است امید و هم ترس و باک
دگر پیکرش افسر و چهر ما
زمین بارور گشته از مهر ما.فردوسی.
جهانجوی پرگار بگرفت زود
وزآن گرز پیکر بدیشان نمود.فردوسی.
همان گاو پرمایه کم دایه بود
ز پیکر تنش همچو پیرایه بود.فردوسی.
گهی صورتی بندد از عود هندی
گهی پیکری گردد از مشک اذفر.
بیاورد پس شهریار آن درفش
که بد پیکرش اژدهای بنفش.فردوسی.
ببهرام بنمود بازو فرود
ز عنبر بگُل بر یکی خال بود
کزآن گونه پیکر بپرگار چین
نداند نگارید کس بر زمین.فردوسی.
درفشی پس اوست پیکر ز ماه
تنش لعل و جعدش چو مشک سیاه.
فردوسی.
درفشی کجا پیکرش هست ببر
همی بشکند زومیان هزبر.فردوسی.
درفشی پس پشت او دیگر است
چو خورشید تابان برو پیکر است.فردوسی.
جهاندار بر شادورد بزرگ
نشسته همه پیکرش میش و گرگ.فردوسی.
درفشی کجا پیکرش اژدهاست
که چوبینه بر نهروان کرد راست.فردوسی.
درفش دگر اژدها پیکرش
پدید آمد و شیر زرین سرش.فردوسی.
ز ماهی بجام اندرون تا بره
نگاریده پیکر بدو یکسره.فردوسی.
بهامون کشیدند پرده سرای
درفشی کجا پیکرش بد همای.فردوسی.
پس هر درفشی درفشی بپای
چه از اژدها پیکر و چه همای.فردوسی.
درفشی پس پشت پیکر همای
همیرفت چون کوه رفته ز جای.فردوسی.
درفشی پسش پیکر گاومیش
سواران پس و نامداران ز پیش.فردوسی.
درفشی پسش پیکر او گراز
که گویی سپهر اندر آرد به گاز.فردوسی.
درفشی برآورده پیکر پلنگ
همی از درفشش بیازید چنگ.فردوسی.
یکی پیکرآهو درفش از برش
بدان سایهء آهو اندر سرش.فردوسی.
درفشی همی برد پیکر گراز
سپاهش کمند افکن و رزمساز.فردوسی.
درفشی پلنگ است پیکر دراز
پسش ریونیز است با کام و ناز.فردوسی.
نگاریده برچند جای مبارک
شه شرق را اندر آن کاخ پیکر.فرخی.
خسروا خوبتر ز پیکر تو
پیکری نیست در همه ارژنگ.فرخی.
که دیده ست بر سوسن از عود صورت
که دیده ست بر لاله از مشک پیکر.فرخی.
دل هر شهی بستهء مهر اوست
بر ایوانها پیکر چهر اوست.اسدی.
هزار و چهل بت ز هر پیکری
بکردار آراسته لشکری.اسدی.
دو سوسنش پر پیکر نیکویی
دو بادام پر سرمهء جادویی.اسدی.
بسر بر درفشان درفشی سپید
پرندش همه پیکر ماه و شید.اسدی.
بدان روزگاران که بد از شهان
که فرمان ضحاک جست از مهان
همه چهر جم داشتند آشکار
بدیبا و دیوارها بر، نگار.
بدان تا هر آنجا که پیکرش بود
گر آید بدانند و گیرند زود.
چو آن پیکر پرنیان دید شاه
دژم گشت هرچند کردش نگاه.
گوا بر نکو پیکر تو درست
همین پرنیان بس که در پیش تست.اسدی.
براو پیکر کرگی افراشتند
به نوک سرو پیل برداشتند.اسدی.
جهان زواست بر پیکر خوب و زشت
روان را تن او داد و تن را سرشت.اسدی.
درفشی ز شیر سیه پیکرش
همایی ز یاقوت و زر برسرش.اسدی.
بگسترده فرشی ز دیبای چین
بر او پیکر هفت کشور زمین.اسدی.
ز هر پیکری بود چندان درفش
که از سایه شد روز تابان بنفش.اسدی.
فرازش درفشی درفشان چو شید
به پیکر طرازیده پیل سپید.اسدی.
این چرخ برین است پراز اختر عالی
لا بلکه بهشت است پر از پیکر دلبر.
ناصرخسرو.
دوری از علم تا ز شهوت و خشم
جانت پر پیکر است و پر پیکار.سنائی.
و حجاب مخافت از پیکر مراد بردارم. (کلیله و دمنه).
گرتن مقیمستی برش بی پرده دیدی پیکرش
در آتش جان پرورش باد مسیحا یافتی.
خاقانی.
نخستین پیکر آن نقش دلبند
تو لا کرده بر نام خداوند.نظامی.
دوستی زر چو بسان زرست
در دم طاوس همان پیکرست.نظامی.
هر که نگارندهء این پیکرست
بر سخنش زن که سخن پرورست.نظامی.
چو افروختندش غرض برنخاست
درو [درآینه] پیکر خود ندیدند راست.
نظامی.
همه پیکری را بدانسان که هست
درو دید رسام گوهر پرست.نظامی.
غُرة؛ پیکر ماه. تمثال؛ پیکر نگاشته. (منتهی الارب). مصور؛ پیکر کرده. (دستور اللغه). کلمهء پیکر را در معنی جسم و جثه و گاه در معنی صورت و نقش ترکیباتیست چون:
- آب پیکر؛ چون آب بصورت.
- آدمی پیکر؛ دارای کالبد و شکلی چون آدمی :
درو آدمی پیکرانی چنین
بترکیب خاکی، بزور آهنین.نظامی.
یکی شهر چون بیشهء مشک بید
درو آدمی پیکرانی چو بید.نظامی.
-آسمان پیکر؛ دارای جسم و پیکری چون آسمان از عظمت :
از دو دیده ستاره میرانم
من بر این کوه آسمان پیکر.مسعودسعد.
-آفتاب پیکر؛ دارای صورتی چون آفتاب :
ای ساقی آفتاب پیکر
بر جانم ریز جام خون خوار.عطار.
-اژدهاپیکر؛ دارای جسمی چون اژدها :
شنودند کآنجا یکی مهتر است
پر از هول شاه اژدها پیکر است.فردوسی.
من آن گنج و آن اژدها پیکرم
که زهر است و پازهر در ساغرم.نظامی.
چو تندی کنم تندری گوهرم
چو آیم برزم اژدها پیکرم.نظامی.
شد آن اژدها با چنان لشکری
بسر بر چنان اژدها پیکری.نظامی.
بمردم کشی اژدها پیکرم
نه مردم کشم بلکه مردم خورم.نظامی.
- || دارای نقش و تصویر اژدها :
بر او اژدها پیکری از حریر
که بیننده را زو برآمد نفیر.نظامی.
- بت پیکر؛ دارای جسمی چون بت.
- بهی پیکر؛ دارای پیکری نیکو و به :
بدو گفت شخصی بهی پیکری
گمانم چنان است کاسکندری.نظامی.
-پاکیزه پیکر؛ دارای جسمی پاکیزه و نظیف :
دو پاکیزه پیکر چو حور و پری
چو خورشید و ماه از نکو منظری.سعدی.
-پری پیکر؛ چون پری در شکل و قامت :
شب جشن بود آن شب دلنواز
پری پیکران چون پری جلوه ساز.نظامی.
پری پیکرانی بدان دلبری
نشستند تا شب برامشگری.نظامی.
پری پیکرانی دراو چون نگار
صنم خانه هایی چو خرم بهار.نظامی.
بخوبی چه گویم پری پیکری
پری را نبوده چنین دختری.نظامی.
کمر بست نوشابه چون چاکران
بفرمود تا آن پری پیکران.نظامی.
خیال پری پیکری میکند
مرا چون خیال پری میکند.نظامی.
غلام پری پیکر با مروحهء طاوسی بالای سر او ایستاده. (سعدی).
حاجت بنگاریدن نبود رخ زیبا را
تو ماه پری پیکر زیبا و نگارینی.سعدی.
وین پری پیکران حلقه بگوش
شاهدی میکنند و جلوه گری.سعدی.
شنیدم که در لحن خنیاگری
برقص اندرآمد پری پیکری.سعدی.
پری پیکر بتی کز سحر چشمش
نیامد خواب در چشمان من دوش.سعدی.
مرا نسبت به شیدائی کند ماه پری پیکر
تو دل با خویشتن داری چه دانی حال شیدائی؟
سعدی.
اهل دل را گو نگهدارید چشم
کآن پری پیکر به یغما میرود.سعدی.
من در اندیشه که بتخانه بود یا ملک است
یا پری پیکر مه روی ملک سیما بود.
سعدی.
- پیروزه پیکر؛ دارای جسمی چون فیروزه :
که کرد این گنبد پیروزه پیکر
چنین بی روزن و بی بام و بی در.ناصرخسرو.
زود بینی چون بنات النعش کشتی سرنگون
تا روی بر باد این پیروزه پیکر بادبان.
خاقانی.
- پیل پیکر (در معنی تصویر)؛ دارای نقش پیل :
یکی پیل پیکر درفش از برش
به ابر اندرآورده زرین سرش.فردوسی.
چنان دان که آن پیل پیکر درفش
سواران و شمشیرهای بنفش.فردوسی.
(در معنی جثه)، دارای جسمی چون پیل :
میان را ببستم بنام بلند
نشستم بر آن پیل پیکر سمند.فردوسی.
-تازه پیکر؛ دارای کالبدی جوان و نو :
تکاور سمندان ختلی خرام
همه تازه پیکر، همه تیزگام.نظامی.
-حورپیکر؛ پری پیکر.
- خورشیدپیکر (در معنی صورت و تصویر)؛دارای نقش خورشید :
ابا گرزو با تیغ و زرینه کفش
پس پشت خورشیدپیکر درفش.فردوسی.
-دوپیکر؛ دارای دو گونه صورت :
دوپیکر خیالی براو بست راه
که بر شه زنم یا شوم نزد شاه.نظامی.
- || از صور فلکی. رجوع به دوپیکر شود.
- دیو پیکر؛ دارای شکل و جسمی چون دیو.
- روزپیکر؛ خورشیدپیکر.
- زرپیکر؛ دارای جسم و کالبدی از زر :
بدستور بر نیز گوهر فشاند
بکرسی زرپیکرش بر نشاند.فردوسی.
-سمن پیکر؛ دارای اندام و جسمی چون سمن :
سه بت روی با او به یک جا بدند
سمن پیکر و سروبالا بدند.فردوسی.
-سیم پیکر؛ دارای جسمی چون سیم.
- شیرپیکر (در معنی تصویر و نقش)؛ دارای نقش شیر :
نشان سپهدار ایران درفش
بر آن باره زر شیرپیکر درفش.فردوسی.
درفشی کجا شیرپیکر بزر
که گودرز کشواد آرد بسر.فردوسی.
چو آن شیرپیکر علامت ببندد
کند سجده بر آستانش دو پیکر.ناصرخسرو.
چو از رایت شیرپیکر سپهر
برآورد منجوق تابنده مهر.نظامی.
ز سایهء علم شیرپیکرت نه عجب
که لرزه بر تن شیران فتد چو شیر علم.
سعدی.
(در معنی شکل و هیأت) :
بر او حمله ای برد چون شیر مست
یکی گرزهء شیرپیکر به دست.نظامی.
-کوه پیکر؛ دارای جسمی چون کوه :
بپوشید درع و بیامد چو شیر
همان بارهء کوه پیکر به زیر.فردوسی.
بیار آن بادپای کوه پیکر
زمین کوب و ره انجام و تکاور.مسعودسعد.
ترا کوه پیکر هیون میبرد
پیاده چه دانی که خون میخورد.سعدی.
-کُه پیکر؛ دارای پیکر و جثه ای چون کوه :
بپیش اندرون رستم نامور
همی راند که پیکر رهسپر.فردوسی.
چون بجنبانی عنان صرصر که پیکرت
بانگ شب خوش بادجان برخیزد از هر پیکری.
انوری.
- گاوپیکر؛ دارای هیأتی چون گاو :
شهنشاه بر تخت زرین نشست
یکی گرزهء گاو پیکر به دست.فردوسی.
همه کژدم وش و خرچنگ کردار
گوزن شیر چهر و گاو پیکر.ناصرخسرو.
-گرزپیکر (فردوسی)؛ دارای شکلی چون گرز.
- گرگ پیکر (در معنی صورت و نقش)؛دارای صورت و شکل گرگ :
برادرش را آنکه بُد بیدرفش
بدادش یکی گرگ پیکر درفش.فردوسی.
یکی گرگ پیکر درفش سیاه
پس پشت گیو اندرون با سپاه.فردوسی.
بر آن کوه فرخ برآمد ز پست
یکی گرگ پیکر درفشی به دست.فردوسی.
سواری ست با او دلاور بجنگ
یکی گرگ پیکر درفشی به دست.فردوسی.
-گورپیکر (در معنی تصویر و نقش)؛ دارای نقش گور :
پسش گورپیکر درفشی دراز
بگرد اندرش لشکر رزم ساز.فردوسی.
-مارپیکر؛ دارای شکلی چون مار :
نگهبان این مارپیکر درفش
زر اندود و بر پرنیان بنفش.نظامی.
برآمد زاغ رنگ مار پیکر
یکی میغ از ستیغ کوه قارن.منوچهری.
-ماه پیکر (در معنی صورت و نقش)؛ دارای نقش ماه :
پسش ماه پیکر درفشی بزرگ
دلیران بسیار و گرد سترگ.فردوسی.
یکی ماه پیکر درفش از برش
به ابر اندر آورده تابان سرش.فردوسی.
(در معنی جسم)، چون جرم ماه از زیبایی؛
چنان دان که ایوانت آواز داد
که آن ماه پیکر ز مادر بزاد.فردوسی.
افکنده همای بر تو سایه
زآن رایت سعد ماه پیکر.مسعودسعد.
جهان خسرو اسکندر فیلقوس
ز پیوند آن ماه پیکر عروس.نظامی.
جمال ماه پیکر در بلندی
بدان ماند که ماه آسمان است.سعدی.
صاحب آمال را چه غم از نقص جاه و مال
چون ماه پیکری که درو سرخ و زرد نیست.
سعدی.
تا آنگهی که پیکر ماه است بر فلک
خالی مباد مجلست از ماه پیکران.سعدی.
چو دور خلافت بمأمون رسید
یکی ماه پیکر کنیزک خرید.سعدی.
روئی است ماه پیکر و موئی است مشکبوی
هر لاله ای که میدمد از خاک و سنبلی.
سعدی.
- مشتری پیکر؛ چون ستارهء مشتری از زیبایی :
شها شهریارا جهان داورا
فلک پایگه مشتری پیکرا.نظامی.
بیاد شه آن مشتری پیکران
چو زهره کشیدند رطل گران.نظامی.
-ملک پیکر؛ دارای شکلی چون ملک :
دمی در صحبت یار ملکخوی ملک پیکر
گر امید بقا بودی بهشت جاودانستی.سعدی.
- مه پیکر؛ ماه پیکر :
شه بی دل بباغ اندر غنودی
نگارش روی مه پیکر شخودی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
پریروئی و مه پیکر، سمن بوئی و سیمین بر
عجب کز حسن رویت در جهان غوغا نمی باشد.
سعدی.
- ناتوان پیکر؛ دارای کالبدی رنجور و ضعیف :
که مدهوش این ناتوان پیکرند
مقید بچاه ضلالت درند.سعدی.
- نغزپیکر؛ دارای شکلی نیکو :
یکی نامهء نغزپیکر نوشت
بنغزی بکردار باغ بهشت.نظامی.
- نهان پیکر؛ مخفی. که جسم وی بدیده در نیاید :
نهان پیکر آن هاتف سبز پوش
که خواند سراینده آنرا سروش.نظامی.
|| (اِخ) هر یک از صور فلکی، چنانکه دو پیکر. رجوع به دوپیکر شود :
بیست ویک پیکر که از سقلاب دارد خیلتاش
گرد راه خیل او تا قیروان افشانده اند.
خاقانی.
(1) - ن ل: بیابید ازین مایه.
.
(فرانسوی)
(2) - Statut .
(فرانسوی)
(3) - Corps (4) - ن ل: گوشه اش.
(5) - Figure.

پیکرآرای.

[پَ / پِ کَ] (نف مرکب)آرایندهء پیکر. || مجسمه ساز. بت تراش. بتگر.

پیکرآرایی.

[پَ / پِ کَ] (حامص مرکب)عمل پیکرآرای. بت تراشی. بتگری. مجسمه سازی.

پیکرآهو.

[پَ / پِ کَ] (ص مرکب)آهوپیکر. مصور بصورت آهو. دارای پیکری، جسمی یا صورتی چون آهو.

پیکران.

[پَ / پِ کَ] (اِ) جِ پیکر. صور. || صور فلکیه(1).
(1) - Les Constellations.

پیکران درخش.

[پَ / پِ کَ نِ دِ رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از ستاره های آسمانی باشد. (برهان) صاحب انجمن آرا و هم صاحب آنندراج آرند که در فرهنگ جهانگیری و برهان بمعنی ستارگان آسمان آورده و خطاست، در بای عربی نوشتن باید زیرا که بیکران درخش یعنی روشنائی بیکران و کنار. || صوفیه صورتهای روحانی را گویند. (برهان).

پیکران مانا.

[پَ / پِ کَ] (اِ مرکب) عالم برزخ را گویند و آن عالمی است میان ملک و ملکوت. (برهان)(1).
(1) - ظ. از بر ساخته های فرقهء آذر کیوان است.

پیک رایگان.

[پَ / پِ کِ] (اِخ) کنایه از ماه است که قمر باشد. || (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از سوداگر. || راهگذاری. || (ترکیب وصفی، اِ مرکب) باد صبا. (برهان).

پیک رب.

[پَ / پِ کِ رَب ب] (اِخ) کنایه از عزرائیل است :
کآن مسلمان را به خشم از چه سبب
بنگریدی، بازگو ای پیک رب.مولوی.

پیکرپرست.

[پَ / پِ کَ پَ رَ] (نف مرکب) بت پرست. (آنندراج).

پیکرتراش.

[پَ / پِ کَ تَ] (نف مرکب)(1)بت تراش. بتگر: فیدیاس پیکرتراشی بی نظیر بود.
.
(فرانسوی)
(1) - Sculpteur. Statuaire

پی کرد.

[پَ / پِ کَ] (مص مرکب، اِ مص مرکب) تعقیب. مصدر مرخم پی کردن بمعنی دنبال کردن و تعقیب کردن.
-پی کرد قانونی؛ تعقیب قانونی. رجوع به پی کردن شود.

پی کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب)عقر. (تاج المصادر بیهقی). قطع کردن وتر عرقوب ستور. بریدن عصب بالای پاشنه. پی زدن. پی بریدن: افحال؛ پی بکردن اشتر بشمشیر. (تاج المصادر بیهقی).

پی کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب) پی کردن چیزی یا کسی یا فکری را تعقیب کردن آن. دنبال کردن آن. تعاقب کردن آن : وانچه زو درگذشته هم نگذاشت
یا پی اش کرد، یا پی اش برداشت.نظامی.
شد غلام ملک به می خوردن
بشدند از پی اش به پی کردن.اوحدی.
دزد گریخت و ما او را پی کردیم. اگر شما شعبهء ریاضی را پی کرده بودید حالا یکی از بزرگان علم ریاضی بودید.
|| مداومت کردن به. استمرار داشتن در. || عقر. (دهار). با شمشیر بیک ضربت پی ستوری یا جز آن را بریدن. با یک ضربت پی مردی یا حیوانی افکندن. بیک زخم پای او را جدا کردن از قلم. قلم کردن پای. بضربتی پی اسب و مانند آن را جدا کردن. بریدن عرقوب(1):
دگر مَرکَبان را همه کرد پی
بشمشیر ببرید بر سان نی.فردوسی.
خیارگان صف پیل آن سپه بگرفت
نفایگان را پی کرد و خسته کرد و نزار(2).
فرخی.
چو شهرو نامه بگشاد و فروخواند
چو پی کرده خر اندر گل فروماند.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ایزد به بهشت وعده ما را می کرد
اندر دو جهان حرام می را کی کرد
مردی بعرب اشتر حمزه پی کرد
پیغمبر ما حرام می بر وی کرد.
(منسوب به خیام).
هر چهارپای که یافتند بر در سرای مقتدر پی کردند. (مجمل التواریخ و القصص).
از حسد فتح تو خصم تو پی کرد اسپ
همچو جحی کز خدوک چرخهء مادر شکست.
انوری.
شاه راه شرع را بر آسمان علم جوی
مرکب گفتار پی کن چنگ در کردار زن.
سنائی.
چو در پیلپایی قدح می کنم
بیک پیلپا پیل را پی کنم.نظامی.
وز بسی تن که تیغ پی میکرد
زهره صفرا و زهره قی میکرد.نظامی.
نهنگی که او پیل را پی کند
از آهو بره عاجزی کی کند.نظامی.
سپاهی که اندیشه را پی کند
چو کوهه زند کوه ازو خوی کند.نظامی.
اگر طالبی کاین زمین طی کنی
نخست اسب باز آمدن پی کنی.سعدی.
پی کردن بچهء ناقهء صالح، عقر آن. کسف؛ پی کردن شتر. (تاج المصادر بیهقی). الصق بعرقوب بعیره و ساقه؛ پی کرد شتر را. هلال؛ آنچه بدان خر را پی کنند. (منتهی الارب). || عاجز کردن و بی رفتار کردن. (غیاث).
|| راندن. بیرون کردن. دور کردن :
ساغری چند چون ز می خوردند
شرم را از میانه پی کردند.نظامی.
- پی کردن امید؛ کنایه از ناامید شدن باشد. (برهان).
(1) - Couper les jarrets a une bete .
(فرانسوی)
(2) - ن ل: نگار.

پی کرده.

[پَ / پِ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)دنبال کرده. تعقیب کرده. || قلم کرده. بضربتی پی پایی بریده :
چنین چند را کشت تا نیمروز
چو آهوی پی کرده را تند یوز.نظامی.
هر قدمی که نه در راه موافقت او پوید بتیغ قطیعت پی کرده باد. (سعدی).

پیکرستان.

[پَ / پِ کَ سِ] (اِ مرکب)عالم برزخ را گویند و آن عالمی است میان ملک و ملکوت و شبیه است به اجسام در آن حیثیت که محسوس مقداری است و به ارواح از آن حیثیت که نورانی است و آنرا عالم مثال نفوس منطبعه و خیال منفصل و ارض حقیقی خوانند. (برهان)(1). دنیای میانهء این سرای و آن سرای. همستکان (به لغت پهلوی).
(1) - ظ. از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

پیکرشکن.

[پَ / پِ کَ شِ کَ] (نف مرکب) که پیکر شکند :
ز پولاد پیکان پیکرشکن
تن کوه لرزنده بر خویشتن.نظامی.

پیکرشناس.

[پَ / پِ کَ شِ] (نف مرکب)عارف و شناسندهء پیکر :
چو در چشم پیکرشناس آمدی
اگر زر نبودی هراس آمدی.نظامی.
عروس مرا پیش پیکرشناس
همین تازه رویی بس است از قیاس.نظامی.

پیکر کننده.

[پَ / پِ کَ کُ نَنْ دَ / دِ](نف مرکب) مصوِّر. (دهار). صورت ساز. || پیکرساز. مجسمه ساز.

پیکر گاو.

[پَ / پِ کَ رِ] (اِ مرکب) جسم و کالبد گاو. || کنایه از صراحیی باشد بهیأت گاو. (برهان). بمعنی صراحی و ظرفی که بصورت گاو ساخته باشند و در آن شراب خورند. قسمی قدح. کنایه از صراحیی که بصورت گاو ساخته باشند از چینی یا طلا و نقره، چنانکه رسم بوده است آلات بزم را بصورت حیوانات و طیور می ساخته اند :
آن لعل لعاب از دهن گاو فروریز
تا مرغ صراحی کندت نغز نوائی
مجلس همه دریا و قدحها همه ماهی
دریا کش از این ماهی اگر مرد صفائی
از پیکرگاو آید در کالبد مرغ
جان پریان کز تن خم یافت رهائی
از گاو بمرغ آید و از مرغ بماهی
وز ماهی سیمین سوی دلهای هوائی.
خاقانی.
از لعل لعاب مراد شراب است و دهن گاو کنایه از صراحی و از گاو بمرغ آید کنایه از آن است که از صراحی به پیاله ریزد و ماهی سیمین کنایه از انگشتان است که پیاله را بدست گیرد. (از انجمن آرا).

پیکرگراز.

[پَ / پِ کَ گُ] (ص مرکب)دارای نقش و تصویر گراز (علم، درفش) :
درفشی پس پشت پیکرگراز
سرش ماه سیمین و بالا دراز.فردوسی.

پیکرگرد.

[پَ / پِ کَ گَ] (اِ مرکب)(اصطلاح موسیقی) ظاهراً همان پیکارکرد است. رجوع به پیکارکرد شود.

پیکرنگار.

[پَ / پِ کَ نِ] (نف مرکب)نقاش. نگارندهء پیکر. صورت ساز. مصوِّر :
چو دست و عنان تو ای شهریار
در ایوان ندیده ست پیکرنگار.فردوسی.
نه پیکر، خالق پیکرنگاران
به حیرت زین شمار اخترشماران.نظامی.
دو نقش دگر بست پیکرنگار
یکی بر یمین و یکی بر یسار.نظامی.

پیکرنمای.

[پَ کَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)نماینده و نشان دهندهء پیکر :
چو پیکر برانگیخت پیکرنمای
شه از پیش پیکر تهی کرد جای.نظامی.

پیکره.

[پَ / پِ کَ رَ / رِ] (اِ) زمینه. شالده. اساس : از پیکرهء کار معلوم است که... || ترتیب. نسق. || مقابل بوم. زمینه. || عکس. تصویر. نقش.

پیکرینگ.

[کِ] (اِخ)(1) چارلز. از دانشمندان انگلیسی قرن نوزدهم م. که مقالاتی چند دربارهء شاعران ایران نوشته است در مجلهء ملی(2)، و از آن جمله مقالاتی است دربارهء رودکی بعنوان «چاسر ایران» در شمارهء ماه مِه 1890 م. (احوال و اشعار رودکی ج3 ص856).
(1) - Charles A. Pickering.
(2) - National Review.

پیکرینگ.

[کِ] (اِخ)(1) شهرکی قدیم است در کنتی بورک از انگلستان در 12هزارگزی از شمال نیومالتون. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pickering.

پیکسودور.

[سُ دُرْ] (اِخ)(1) نام پادشاه کاریه معاصر داریوش سوم و اسکندر مقدونی. (ایران باستان ج2 ص1210 و 1211).
(1) - Pixodore.

پی کسی آمدن.

[پَ / پِ یِ کَ مَ دَ](مص مرکب) آمدن برای بردن کسی. بطلب کسی آمدن از جانب دیگری. || در دنبال کسی آمدن.

پی کسی آوردن.

[پَ / پِ یِ کَ وَ دَ](مص مرکب) رد پای او را تا جائی مشخص دنبال کردن.

پی کسی افتادن.

[پَ / پِ یِ کَ اُ دَ](مص مرکب) بدنبال وی افتادن. تعقیب او کردن. || تبعیت او کردن. پیروی او کردن.

پی کسی را گم کردن.

[پَ / پِ یِ کَ گُ کَ دَ] (مص مرکب) گم کردنِ رد پای او.

پی کسی رفتن.

[پَ / پِ یِ کَ رَ تَ](مص مرکب) طلبیدن او را رفتن. برای طلبیدن او رفتن از جانب دیگری. || مشایعت کسی کردن. از دنبال او رفتن. || تبعیت او کردن.

پی کسی فرستادن.

[پَ / پِ یِ کَ فِ رِ دَ] (مص مرکب) طلبیدن او را. کس بدنبالش فرستادن.

پیک فلک.

[پَ / پِ کِ فَ لَ] (اِخ) ماه. ماه که کنایه از قمر باشد. (آنندراج) (برهان).

پیک مرتب.

[پَ / پِ کِ مُ رَتْ تَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) برید مرتب. پیک با راتبهء دائم نه موقت. || قاصدی چند بر منازل متوقف ساخته تا فریها نامه ای را به سرعت یکی به دیگری رساند تا در کوتاهترین زمان به مقصد رسد :
ورم ضعیفی و بی بدیم نبودی
وآنکه نبود از امیر مشرق فرمان
خود بدویدی بسان پیک مرتب
خدمت او را گرفته جامه به دندان.رودکی.
رجوع به برید مرتب و رجوع به پیک شود.

پیکن.

[پَ / پِ کَ] (اِ) غربال تنگ چشمه. غربال گندم.

پیکند.

[کَ] (اِخ) مقامی است از توران زمین. (برهان). رجوع به بیکند و فهرست ولف شود:
ز دریای پیکند تا مرز تور
در آن بخش گیتی ز نزدیک و دور.
فردوسی.
کنون نام گندژ به پیکند گشت
زمانه پر از بند و اورند گشت.فردوسی.

پی کندن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب)پیوستن. (برهان). || جمع کردن و در سلک کشیدن. (برهان). مؤلف برهان ذیل «پیکند» آرد: ماضی پیکندن بمعنی پیوستن است و در سلک در آوردن یعنی پیوست و در سلک درآورد و جمع نمود :
هر آنچه داود آنرا به سالها پیوست
هر آنچه قارون آنرا به عمرها پی کند.
رودکی.
|| گود کردن جای دیوار یا دور بنائی که خواهند ساختن تا در آن گود پی افکنند. دور فرو بردن جای دیوار و بنلاد تا لاد بر آن استوار کنند.

پی کننده.

[پَ / پِ کُ نَ دَ / دِ] (نف مرکب) عاقر. || دنبال کننده. رجوع به پی کردن شود.

پیک نیک.

(فرانسوی، اِ)(1) رفتن جمعی به سفر یا گردش بطور دانگی که هر یک سهم هزینهء خویش بدهد. سور دانگی در بیرون شهر. گردش دسته جمعی دانگی.
(1) - Pique - nique.

پیکو.

(اِخ) یکی از جزائر آسور واقع در اقیانوس اطلس تابع پرتقال و در شمال غربی جزیرهء سن میکل در 38 درجه و 22 دقیقهء عرض شمالی و 30 درجه و 36 دقیقهء طول غربی دارای 40 هزار گز طول و 26 هزار گز عرض. شهرک ویلادلاگونه مرکز این جزیره است. کوههای آتشفشانی مرتفع و شرابی مشهور دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

پیکو.

[پَ] (اِخ) مصحف پیگو، موضعی در شرق هندوستان :
تو پیکوئی از آن باشد مقام لعل در پیکو
تو ویرانی از آن آمد مقام گنج در ویران.
ناصرخسرو (دیوان ص362).
رجوع به پیگو شود.

پی کوب.

[پَ / پِ] (ن مف مرکب)لگدمال. لگدکوب. پای خست. پی خست :از بس که همه روز کاروان سودای فاسد بر من گذرد از سینهء تو جملهء نیات خیر و اوصاف پسندیدهء ترا پی کوب کردند. (کتاب المعارف) و زمین پی کوب دل ما را مزین بخضر طاعت گردان. (کتاب المعارف). آخر بنگر که خاک تیرهء پی کوب کرده را بشکافتیم و سبزهء جانفزا رویاندیم. (کتاب المعارف). زنهار تا بوستان نفس را نیک نگاهداری، اگر هر کس در آید و همچون زمستان پی کوب کند ترا چه حاصل آید. (کتاب المعارف).

پیک و پیک.

[کُ] (اِ صوت مرکب) آواز عطسه های پیاپی کسی که تازه سرما خورده باشد. پیک پیک.

پیکوتو.

[پِ کُ تُ] (اِخ)(1) فلوریانو. سیاستمدار و فرمانده قوای برزیل، یکی از مسببین انقلاب جمهوری 1889 (1842- 1895 م.).
(1) -Peixoto, Floriano.

پی کور.

[پَ / پِ] (ص مرکب) بی اثر پای. که ایز بجای نگذارد. که رد پای نماندش. بی نشان پای بر زمین :
پی کور شبروی است، نه ره جسته و نه زاد
سرمست بختیی است نه می دیده و نه جام.
خاقانی.
ای مرکب عمر رفته پی کور
زآن سوی جهان هبات جویم.خاقانی.
سیارهء اقطاع ز خوف تو بهر صبح
پی کور نمایند ره کاهکشان را.نظیری.
آنم که بعقل در جنون میگردم
بلهانه به هر سحر و فسون میگردم
با آنکه ره مقصد خود میدانم
پی کور بنعل واژگون میگردم.
حیاتی گیلانی (از آنندراج).

پی کور کردن.

[پَ / پِ کو کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از بی نشان شدن. (برهان). || پی گم کردن، مقابل پی بردن (انجمن آرا). || محو کردن رد پای تا کسی بدان پی نتواند برد. (انجمن آرا) :
رای بتدبیر پیر قلعه بپرداخت
خم زد و پی کور کرد نام و نشان را.
ابوالفرج رونی.
چون عشق بدست آمد تن گور کن و خوش زی
چون عقل به پای آمد پی کور کن و خم زن.
سنائی.
پی کورکنان حریف جویان
زآنگونه که هیچکس ندانست.انوری.

پیکومنوس.

(اِخ)(1) یکی از ارباب انواع ایتالیای باستان، حامی مراسم ازدواج و موجد اصول رشوه و کود دادن به اراضی. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Picumnus.

پیکوه.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان دیهوک بخش طبس شهرستان فردوس. واقع در 129 هزارگزی جنوب خاوری طبس. جلگهء گرمسیر، دارای 280 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات و خرما و گاورس، شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیک هوائی.

[پَ / پِ کِ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از ابر است.

پیکیدن.

[دَ] (مص) گندم برشته را با آب فروبردن. (شعوری ج1 ص 261).

پیگ.

[پَ / پِ] (اِ) فیج. پیک (چون معرب آن فیج است با کاف فارسی باید). صاحب آنندراج گوید که پیک با کاف تازی خطاست. رجوع به پیک شود.

پیگار.

[پَ / پِ] (اِ) همان پیکار است و در فهرست شاهنامهء ولف این صورت آمده است. رجوع به پیکار شود.

پی گارگ.

(فرانسوی، اِ)(1) نام نوعی عقاب باشد با دم سفید.
(1) - Pigargue.

پیگارگرد.

[پَ گَ] (اِ مرکب) همان «پیکارکرد» است که در فهرست ولف با گاف فارسی آمده است.

پیگاه.

[پَ / پِ] (اِ) اول روز. قوسی گوید: وقت صبح و غالباً اصل آن بیگاه است یعنی بیوقت، یعنی پیش از وقت. پگاه بحذف یای تحتانی مثله. (آنندراج). رجوع به پگاه شود.

پی گدار.

[پَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه. واقع در 30 هزارگزی جنوب باختری رشخوار. کنار راه مالرو عمومی جنگل به رشخوار. دامنه گرمسیر، دارای 120 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات و پنبه، شغل اهالی آن زراعت و گله داری و کرباس و قالیچه بافی و راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پی گدار چاه حوض.

[پَ گُ حَ] (اِخ)دهی از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 18 هزارگزی شمال باختری بیرجند. دامنه معتدل، دارای 120 تن سکنه. آب آنجا از قنات. محصول آنجا غلات و میوه جات و لبنیات. شغل اهالی آن زراعت و مالداری، راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پی گذار.

[پَ / پِ گُ] (نف مرکب)پی گذارنده. بنیان نهنده. || قدم گذارنده. || (ن مف مرکب) جای عبور. محل گذاشتن قدم. معبر :
بساط ناصح تو پیشگاه باده و رود
سرای حاسد تو پی گذار آتش و آب.
مسعودسعد.
چون رگ آب حیات باز نمی یافت خصم
کرد باقبال او پیک اجل پی گذار.خاقانی.

پی گذاری.

[پَ / پِ گُ] (حامص مرکب)عمل پی گذار.

پی گرد.

[پَ گَ] (نف مرکب)(1) کسی که در پی چیزی گردد. تعقیب کننده. || (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) پی گشت. گشتن در پی چیزی.
.
(فرانسوی)
(1) - Explorateur

پی گردی.

[پَ / پِ گَ] (حامص مرکب)(1)عمل پی گرد. عمل گشتن پی چیزی.
(1) - Exploration.

پی گردیدن.

[پَ / پِ گَ دی دَ] (مص مرکب)(1) بدنبال چیزی گشتن. تعقیب کردن. پی گشتن. || قلم شدن. قطع شدن دست و پای مرکب بضرب تیغ و جز آن :
چون خرد در ره تو پی گردد
گرد این کار وهم کی گردد.
نظامی.
پی گردد آن همه سر، همچون سر قلم
خون گردد آن همه دل، همچون دل انار.
سیدحسن غزنوی
(1) - Exploration.

پیگرس.

[رِ] (اِخ)(1) نام مردی از مردم پِاُن(2) معاصر داریوش اول. (ایران باستان ج1 ص621).
(1) - Pigres.
(2) - Paeon.

پیگرس.

[رِ] (اِخ)(1) پسر سلدوم(2) از رؤسای بحریهء ایران در جنگ خشایارشا با یونانیان. (ایران باستان ج1 ص742).
(1) - Pigres.
(2) - Seldome.

پیگرس.

[رِ] (اِخ)(1) مترجم کورش کوچک. (ایران باستان ج2 ص1015).
(1) - Pigres.

پی گرفتن.

[پَ / پِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) دنبال گرفتن. در عقب رفتن. تعقیب کردن :
تو به آواز چرا میرمی از شیر خدا
چون پی شیر نگیری و نباشی نخجیر.
ناصرخسرو.
ز گرمی روی خسرو خوی گرفته
صبوح خرمی را پی گرفته.نظامی.
گریزان ره خانه را پی گرفت
شبی چند با عاملان می گرفت.نظامی.
بلاجوی راه بنی طی گرفت
بکشتن جوانمرد را پی گرفت.سعدی.
شبی خفته بودم بعزم سفر
پی کاروانی گرفتم سحر.سعدی.
آن پی مهر تو گیرد که نگیرد غم خویشش
وآن سر وصل تو دارد که نباشد غم جانش.
سعدی.
زآن میی کز کام بویش تا نشد اندر دماغ
هیچ غم از طبع اهل فضل برنگرفت پی.
(از صحاح الفرس).
|| رد پای برداشتن. بر اثر پای رفتن :
گراز گریزنده را پی گرفت
شبیخون زد و راه بر وی گرفت.نظامی.
|| در تداول خراسان، وقتی برف آب نشود و زمین را فروپوشد و استوار نشیند، گویند برف پی گرفته است.
- پی در گرفتن؛ رد پای برداشتن :
نقیبان راه جوئی برگرفتند
پی فرهاد را پی درگرفتند.نظامی.

پیگزید.

(فرانسوی، اِ)(1)نوعی سنگپشت به ماداگاسکار.
(1) - Pyxide.

پی گسیختن.

[پَ / پِ گُ تَ] (مص مرکب) قطع کردن. بریدن. ترک مراوده کردن :
پی از هر خس سایه پرورد بگسل
نظر بر عزیزان جان پرور افکن.خاقانی.

پی گشتن.

[پَ / پِ گَ تَ] (مص مرکب)پی گردیدن. تفحص کردن و جستجو نمودن و دنبال کسی یا چیزی بودن. (فرهنگ نظام).

پیگل.

[ ] (اِخ) نام محلی در راه خاش به بمپور میان خاش و کارواندر در 60هزارگزی خاش.

پیگ مالین.

[یُ] (اِخ)(1) پادشاه اساطیری صور برادر دیدُن. زن وی موسوم به آستارته او را بکشت.
(1) - Pygmalion.

پیگ مالین.

[یُ] (اِخ)(1) نام حجار مشهور قدیم. آنگاه که او پیکر گالاته بتراشید عاشق او شد و از الههء ونوس درخواست تا بدان پیکر جان بخشد و سپس او را به زنی کرد. (از اساطیر یونان). و نیز رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Pygmalion.

پی گم کردن.

[پَ / پِ گُ کَ دَ] (مص مرکب) ایز گم کردن. رد اثر. پوشیدن اثر پای :
چرا مرکبم را نیفتاد سم
چرا پی نکردم درین راه گم.نظامی.
گم کرد پی از میان ایشان
میرفت چو ابر دل پریشان.نظامی.
صلح پی گم کند چنانکه ازو
نتوان یافت در جهان آثار.
عمادی شهریاری.
از موضعی بموضع دیگر میرفت و پی گم میکرد. || گول زدن و فریب دادن و به اشتباه افکندن. مشتبه ساختن. بغلط انداختن. ایز گم کردن. اضلال. کنایه از کاری که کسی پی بمطلب و مقصد این کس نبرد. (برهان). کاری را پنهان کردن و پوشیدن :
پی گم کنان سی شب روان از چشم قرایان نهان
وز دیده در کوی مغان نزدیک خمار آمده.
خاقانی.
تب مرگ چون قصد مردم کند
علاج از شناسنده پی گم کند.نظامی.
به خم درشد از خلق پی کرد گم
نشان جست از آواز این هفت خم.نظامی.
رجوع به مثل «پی به گربه گم میکنم» در کتاب امثال و حکم دهخدا شود. || نیافتن نشان پای کسی. گم کردن رد پای کسی. انتکاف. استنکاف. نکف. (منتهی الارب). || به غلط افتادن :
ز تاراج آن سبزه پی کرد گم
سپنج ستوران پیکانه سم.نظامی.
طوف حرم تو سازد انجم
در گشتن چرخ پی کند گم.نظامی.
دل سپر بفکند چون درد ترا درمان نداشت
عقل پی گم کرد چون گوی ترا میدان نداشت.
مجیر بیلقانی.
در بهشت ار خوری جو و گندم
همچو آدم کنی پی خود گم.اوحدی.
ذوق در غمهات پی گم کرده اند
آب حیوان را بظلمت برده اند.

پیگ مه.

[مِ] (اِخ)(1) قومی قصیرالقامة که قدما تصور میکردند در بعض نواحی و از جمله در سرچشمه های نیل سکنی دارند. || نژادی از سیاهان کوتاه بالا در کنگوی فرانسه. و نیز رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Pygmees.

پیگو.

(اِخ) ملکی است بجانب زیرآباد. در شرق هندوستان. (غیاث).

پیگو.

(اِ) قسمی جواهر. (غیاث). نوعی آبگینه که در ملک پیگو(1) سازند و سبزرنگ باشد مانند زمرد. (آنندراج). رجوع به «پیکو» و شاهدی که از ناصرخسرو آورده شده است شود.
(1) - رجوع بمادهء قبل شود.

پیگو لبرون.

[گُ لُ] (اِخ)(1) یکی از داستان نویسان مشهور فرانسه. وی بسال 1753 م. در کاله تولد یافت و در سال 1835 درگذشت و قریب 20 جلد داستان تاریخی برای فرانسه در 8 جلد تألیف کرد.
(1) - Pigault - Lebrun.

پی گیر.

[پَ / پِ] (نف مرکب) تعقیب کننده. دنبال گیرنده. || ردزن. اثرشناس. شناسندهء رد پا: چون سرافة بن مالک آنجا (غار ثور) رسید و او پی گیری هول بود. (تفسیر ابوالفتوح چ 1 ج2 ص592). || مداوم. مُصِر. اصرارورزنده.

پی گیری.

[پَ / پِ] (حامص مرکب) عمل پی گیر. تعقیب. مداومت. اصرار. || برداشتن رد پای.

پی گیری کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب) (... کاری را)؛ دنبال کردن آنرا. مداومت کردن بر آن.

پیل.

(اِ)(1) فیل. کلثوم. مَرْدی. عرداد. (منتهی الارب). بر وزن و معنی فیل است. (آنندراج). رجوع به فیل شود :
نیل دهنده تویی بگاه عطیت
پیل دمنده بگاه کینه گزاری.رودکی.
و اندر دشتها و بیابانهای وی (هندوستان) جانوران گوناگونند چون، پیل و گرگ و طاووس و کرکری و طوطک و شارک و آنچه بدین ماند. (حدود العالم). و اندر وی (نوبین به هندوستان) پیلانند عظیم با قوت چنانک در هندوستان جائی دیگر نیست. (حدود العالم).
تا صعوه بمنقار نگیرد دل سیمرغ
تا پشه نکوبد به لگد خرد، سر پیل.منجیک.
ز پیکان چنین گشت خرطوم پیل
که گفتی شد از خستگی بیل نیل.فردوسی.
ز پای اندر آمد نگون گشت طوس
تو گفتی ز پیل ژیان یافت کوس.فردوسی.
هماورد او بر زمین پیل نیست
چو گرد پی اسب او نیل نیست.فردوسی.
که بر پیل شیران نگیرند راه.فردوسی.
و زآن سو بیامد سپهدار طوس
ببستند بر کوههء پیل کوس.فردوسی.
چو خسرو گوپیلتن را بدید
سرشکش ز مژگان به رخ بر دمید.فردوسی.
هم این زابلی نامبردار مرد
ز پیلی فزون نیست اندر نبرد.فردوسی.
دگر پیل جنگی هزار و دویست
که گفتی ازان بر زمین جای نیست.
فردوسی.
پیاده بدانند و پیل و سپاه
رخ و اسب و رفتار فرزین و شاه.فردوسی.
گر زانکه خسروان را مهدی بود بر استر
خنیاگران او را پیلست با عماری.
منوچهری.
یا بکشدشان به پیل یا بکشدشان به تیر
یا بگذارد بتیغ، یا بگدازد بغم.منوچهری.
همچنان باز از خراسان آمدی بر پشت پیل
کاحمد مرسل بسوی جنت آمد از براق.
منوچهری.
پیلبان را روزی اندر خدمت پیلان بود
بندگان را روزی اندر خدمت شاه زمین.
منوچهری.
از پشه عنا و الم پیل بزرگ است
وز مور فساد بچهء شیر ژیان است.
منوچهری.
پیلان ترا رفتن با دست و تن کوه
دندان نهنگ و دل و اندیشهء کندا.عنصری.
ناید زور هزبر و پیل ز پشه
ناید بوی عبیر و گل ز سماروغ.عنصری.
چون بدو نزدیک شدند خواست که پسر خویش را بکشد بدست خویش... پسرش بر پیلی بود بربودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص441). پیلی چند بداشته و رسول و خادم را در دهلیز فرود آوردند. (تاریخ بیهقی ص376). خلعتی با نام که در آن پیل نر و ماده بود، پنج زنجیر خوارزمشاه را. (تاریخ بیهقی ص344). مهد پیل راست کردند و شبگیر وی را در مهد بخوابانیدند. (تاریخ بیهقی ص357). خیمه و خرگاه و سرا پردهء بزرگ زده او را از پیل مهد فرو گرفتند. (تاریخ بیهقی ص357). او و گروهی با این بیچاره کشته شدند و بر دندان پیل نهادند. (تاریخ بیهقی ص382). با ایشان پنج پیل می آوردند سه نر و دو ماده. (تاریخ بیهقی ص424). امیر چنان کلان شد که همه شکار بر پشت پیل کردی. (تاریخ بیهقی). شرط آن است که... دو هزار غلام... پانصد پیل خیارهء سبک جنگی بزودی نزدیک ما فرستاده آید. (تاریخ بیهقی). در یک شب علوی زینبی را که شاعر بود یک پیل بخشید. (تاریخ بیهقی) . آنچه خواسته آمده است از غلام و اسب و پیل و اشتر و سلاح فرستاده آید. (تاریخ بیهقی ص233).
موری تو و فلک بمثل ژنده پیل مست
دارد هگرز طاقت با پیل مست مور.ناصرخسرو.
میش و بز و گاو و خر و پیل و شیر
یکسره زین جانور اندر بلاست.ناصرخسرو.
و نهصد و پنجاه پیل جنگی داشت. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص103).
که بود آنکس که پیل آورد وقتی بر در کعبه
که مرغش سنگباران کرد و دوزخ شد سرانجامش.
خاقانی.
خود سپاه پیل در بیت الحرم گو پامنه
خود قطار خوک در بیت المقدس گو میا.
خاقانی.
نیست چون پیل مست معرکه لیک
عنکبوتی است روی بر دیوار.خاقانی.
خود باش انیس خود مطلب کس که پیل را
هم گوش بهتر از پر طاوس پشه ران.
خاقانی.
اقبال او خزران ستان، باعدل شه همداستان
پیل آرد از هندوستان، آنگه به خزران پرورد.
خاقانی.
از استخوان پیل ندیدی که چربدست
هم پیل سازد از پی شطرنج و پادشا.
خاقانی.
پیل را مانم که چون جستم ز خواب
صحبت هندوستان خواهم گزید.خاقانی.
از پیل کم نه ای که چو مرگش فرا رسد
در حال استخوانش بیرزد بدان بها.خاقانی.
مغزشان در سر بیاشوبم که پیلند از صفت
پوستشان از سر برون آرم که مارند از لقا.
خاقانی.
گر اول به پیلی کنی قصد سنگ
هم آخر بمرغی شوی سنگسار.خاقانی.
چرخ را ز آه من زیان چه بود
پیل را از پشه لگد چه رسد.خاقانی.
گر شتری رقص کن اندر رحیل
ورنه میفکن دبه در پای پیل.نظامی.
نه مرد است آن بنزدیک خردمند
که با پیل دمان پیکار جوید.سعدی.
تشنهء سوخته بر چشمهء حیوان چو رسد
تو مپندار که از پیل دمان اندیشد.سعدی.
بگفت آنجا پریرویان نغزند
چو گل بسیار شد پیلان بلغزند.سعدی.
پشه چو پر شد بزند پیل را
با همه تندی و صلابت که اوست.سعدی.
او را دیگر باره در پای پیل افکندند و عذابها نمود و مالها ستد. (تاریخ سلاجقهء کرمان).
سحاب رعد خروشی است پیل او گه رزم
که پای تا سر طوفان لشکر اعداست.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
نه بود پیل دمان هر کش بود خرطوم و گاز
نه بود شیر ژیان هر کش بود چنگال و ناب.
قاآنی.
-امثال: مثل پیل و گرمابه؛ صورتی بی معنی. نمودی بی بود. (رجوع به امثال و حکم دهخدا شود). مثل پیل مست. (رجوع به امثال و حکم دهخدا شود).
دغفل؛ بچهء پیل یا بچهء گرگ. عیهم؛ پیل نر. عقرطل؛ پیل ماده. عسیل؛ نرهء پیل. هاصه؛ چشم پیل. هلل؛ مغز پیل. اقهبان؛ پیل و گاومیش. کلثوم؛ پیل بزرگ. کودن، کودنی؛ پیل و استر و اسب تاتاری. (منتهی الارب). || مجازاً، بزرگ و کلان. چون پیل امرود؛ نوعی از امرود که در نوع خود کلان میباشد. (آنندراج). || کلمهء پیل را ترکیباتی است و آن گاه مقدم بر کلمه ای آید چون: پیل بالا و پیلباران و پیل پیکر و جز آن، و گاه مؤخر از کلمه ای آید چون: ژنده پیل؛ پیل بزرگ کلان :
هم آورد او گر بود ژنده پیل
کم از قطره باشد برِ رود نیل.نظامی.
کمند افکنم در سر ژنده پیل
ز خون بیخ روین بر آرم ز نیل.نظامی.
چو هندی زنم بر سر ژنده پیل
زند پیلبان جامه در خم نیل.نظامی.
صف ژنده پیلان به یکجا گروه
چو گرد گریوه کمرهای کوه.نظامی.
رجوع به ژنده پیل شود. سیه پیل؛ (فردوسی). پیل پیکر. رجوع به این کلمات در ردیف خود شود.
- در پای پیل افکندن؛ گذاردن که پیل او را زیر لگد گیرد، هلاک کردن را.
- پیل کسی یاد هندوستان کردن؛ او را بیاد گذشته آوردن. داشتن که بعادت و خوی دیرین گراید. صاحب غیاث اللغات گوید: کنایه است از به مستی و شور آوردن پیل را :
به گردان پی شیر ازین بوستان
مده پیل را یاد هندوستان.نظامی.
مرا چون کرگدن گردن چه خاری
بیاد پیل هندستان چه آری.نظامی.
در آمد قاصدی از ره بتعجیل
ز هندستان حکایت کرد با پیل.نظامی.
|| فیل. مهره ای از مهره های شطرنج بشکل فیل یا اشکال دیگر تراشیده و حرکت آن در خانه های شطرنج کج و مورب باشد :
ز میدانش خالی نبودی چو میل
همه وقت پهلوی اسبش چو پیل.سعدی.
|| قلمه؛ فیل. || گره. (برهان). بیل. دشتپیل. گره زشت. غدد. || کیسه و خریطه. (برهان).
.
(فرانسوی)
(1) - elephant

پیل.

(ص) (گیلکی: پیله) بزرگ. || نامی از نامها در گیلان و مازندران: پیل آغا.

پیل.

(اِ) تلفظی از پول در لهجهء لری: اگر زاقی کنی زیقی کنی پیل دادم میخورمت.

پیل.

(اِ) (از سانسکریت) قسمتی از دایره.

پیل.

(فرانسوی، اِ)(1) ظرفی دارای نمک یا اسید یا باز با دو میلهء غیرهمجنس (مثبت و منفی) تولید الکتریسیته را. در اصطلاح فیزیک، اسبابی که نیروی حاصل از فعل و انفعال شیمیائی را بصورت الکتریسیتهء جاری درمی آورد؛ از اقسام آن پیل ولتا، پیل لکلانشه، پیل بیکرمات، پیل دانیل و غیره است. باطری.
(1) - Pile.

پیل.

(اِخ)(1) رابرت. سیاستمدار انگلیسی. متولد در چمبرهل بسال 1788م. وی چندبار نخست وزیر گردید و کاتولیک ها را از قیمومت دولت خارج ساخت و حزب محافظه کار را تشکیل کرد و مالیات را منظم گردانید و بسال 1846 طرح قانونی الغاء حقوق گمرکی گندم را بتصویب مجلس رسانید. وی در 1850 درگذشت. رجوع به وبستر و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Peel, Robert.

پیل.

(اِخ) نام موضعی به نور مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص111).

پیل.

(اِخ) نام شهری بجانب چپ فرات. (ایران باستان ج2 ص1008).

پیل.

(اِخ)(1) دروازه یا معبری نزدیک کیلیکیه. (ایران باستان ج2 ص1286).
(1) - Pyles.

پیل.

(اِخ) نام موضعی حدود اترار. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص532).

پیل آباد.

(اِخ) نام دیگر جندشاپور (جندیسابور) است، و بسریانی آنرا بیت الاباط مینامیدند.

پیل آبکش.

[لِ کَ / کِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه است از ابر. (آنندراج). ابر سیاه باران بار. (انجمن آرا). و رجوع به مجموعهء مترادفات ص23 شود.

پیل آفرین.

[فَ] (نف مرکب) آفرینندهء پیل. خالق فیل. باری تعالی :
یا عنکبوت غار ز آسیب پای پیل
اندر حریم کعبهء پیل آفرین گریخت.خاقانی.

پیلات.

(اِخ)(1) نام کوهی از شعب سلسله جبال آلپ. بلندترین قلهء آن 2343 گز است. || نام کوهی از سلسله جبال سونه میان ایالات لوآره و رون بفرانسه. رود ژیر از آن سرچشمه گیرد.
(1) - Pilate.

پیلاتیوس.

(اِخ) رجوع به پیلاطس شود.

پیلاد.

(اِخ)(1) دوست ارست و شوهر الکتر. رجوع به ارست (از اساطیر یونان) شود. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: پیلاد پسر استرفیوس پادشاه فوکیده و دوست صادق ارست از قهرمانان یونان قدیم که وی را همه جا دنبال میکرد و آنی از او جدا نمیگشت و با خواهرش الکتره ازدواج کرد و پس از گذشته شدن پدر بجای وی نشست. نام وی در محبت و صداقت مثل گشته است.
(1) - Pylade.

پیلاد.

(اِخ)(1) نام بازیگری است که در پانتومیم (لالبازی) شهرت فوق العاده یافته و در خطهء قدیم کیلیکیا (کیلیکیه) از آناطولی میزیسته و در عصر او گوستوس (اغسطس) در روم مشغول بازیگری بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pylade.

پیلار.

(اِخ)(1) نام چندین قصبه در جزائر فیلیپین. (قاموس الاعلام ترکی). || شهرکی است در قضای لاگونه از جزیرهء لوسون، از جزائر فیلیپین. در 61 هزارگزی جنوب شرقی مانیل نزدیک دریاچهء لی و در جلگه ای بسیار حاصلخیز. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilar.

پیلار.

(اِخ) نام چندین شهر از برزیل و از آن جمله شهرکی در جمهوری آلاگوآس از برزیل و در ساحل دریاچهء مانگوایه در مصب رودی که به همین دریاچه ریزد و مرکز داد و ستد کلی پنبه، تنباکو و نیشکر است که در خود این سرزمین به عمل آید. (قاموس الاعلام ترکی).

پیلار.

(اِخ) نام قصبه و اسکله ای در جمهوری پاراگوآی آمریکا. (قاموس الاعلام ترکی).

پیلار.

[پَ / پِ] (اِ) در تداول مردم بروجرد و لران آن سامان، حبه. دانه. عجمه در انگور و جز آن.

پیلارام.

(اِخ) نام حصاری است عظیم و بزرگ بهندوستان. (آنندراج). بلارام. پلارام. رجوع به بلارام شود.

پیلاس.

(اِ مرکب) پیلاسته. پیلسته، بمعنی عاج که دندان پیل باشد. (آنندراج). رجوع به پیلسته شود.

پیلاس.

(اِخ)(1) قصبه ای است در خطهء اندلس از اسپانیا، در ایالت اشبیلیه. واقع در 30 هزارگزی جنوب غربی شهر اشبیلیه. آنجا بنا به روایتی میهن موریلو یکی از بزرگترین نقاشان اسپانیاست. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilas.

پیل استخوان.

[اُ تُ خوا / خا] (اِ مرکب)استخوان فیل. پیلسته. عاج :
سیاهی که چون جنگ بر گاشتی
بکف سنگ و پیل استخوان داشتی
همان سنگ و پیل استخوان در ربود
دوید از پس پهلوان همچو دود.اسدی.

پیلاطس.

[طُ] (اِخ) حاکم قدس از جانب رومیان در زمان مسیح. صاحب قاموس مقدس آرد: پیلاطس (یوحنا 19:1) که او را پنطیوس پیلاطس می گفتند (متی27:2) و او شخصی بود که در سال 29 م. از جانب رومیان حاکم یا نایب الحکومهء یهودیه بود و چند سال قبل و بعد از صعود عیسی حکومت مینمود. پای تختش قیصریه بود و باورشلیم آمده در محکمه قوم را داوری مینمود. (یوحنا 18:28) لکن حکومتش بواسطهء کثرت ظلم و سخت دلی پسندیدهء یهود نبود و همواره طالب منفعت ذاتی خود بود علاوه بر اینها عیسی مسیح را با وجود عدم تقصیر به یهود تسلیم کرد و حال آنکه خود بذاته اقرار نمود براین که خطائی که موجب قتل باشد در او نیافتم. لکن از قرار معلوم تسلیم کردن حضرت مسیح به یهود محض محافظت ولایت و خشنودی یهود بود و با وجودیکه بر برائت و پاکی او اقرار نمود باز بواسطهء کثرت صداهای وحشیانه که میگفتند صلیبش کن خونش بر گردن ما و اولاد ما باد، بدین مطلب تن در داده وی را بدیشان سپرد و اگر فی الحقیقه پیلاطس شخص محترم و نجیب و عادلی میبود آن شخص مقدس را که بی گناه بود از دست دشمنانش خلاصی می بخشید چنانکه خواهش یهود را در خصوص تغییر نوشتهء صلیب رد نمود (یوحنا 19:19 - 22) اما امکان دارد که از کردهء خود پشیمان شده باشد زیرا که کشیکچیان را بر قبر مسیح گذارد تا جسدش را محافظت کنند (متی 27:62 - 66) و در سال 36 میلادی سامریان که آتش یاغی گری ایشان را با خونریزی کلی فرو نشانده بود شکایت او را بحضور واتیلوس حاکم سوریه بردند و او پیلاطس را بروم فرستاد تا به امپراطور جواب دهد و قبل از ورود او طبریوس وفات کرد. گویند که کلیگیولا (کالیگولا) او را اخراج بلد نموده به وین فرستاده و آن شهری بود که رود رون در ولایت غلاطیه بنا شده بود و در آنجا خود را بقتل رسانید. (قاموس کتاب مقدس).

پیل افکن.

[اَ کَ] (نف مرکب) که فیل افکند. که با پیل برآید. که فیل بر زمین زند. کنایه است از مرد دلیر و شجاع. صاحب آنندراج گوید بر قیاس پیلتن و اطلاق این بر اسپ نیز آمده. پیل اوژن :
چو کاموس پیل افکن شیر مرد
چو منشور جنگی سپهر نبرد.فردوسی.
چه صعب رودی دریانهاد و طوفان سیل
چه منکرآبی پیل افکن و سواراوبار.فرخی.
نی نی که چو نعمان بین پیل افکن شاهان را
پیلان شب و روزش کشته به پی دوران.
خاقانی.
ای بس شه پیل افکن کافکند به شه پیلی
شطرنجی تقدیرش در ماتگه حرمان.
خاقانی.
ز بیداد کوپال پیل افکنان
فلک چامه در خم نیل افکنان.نظامی.
به هم پنجگی پیل را بشکنم
شه پیلتن، بلکه پیل افکنم.نظامی.
هیون بر وی افکند پیل افکنی
سوی پیلتن شد چو اهریمنی.نظامی.
برون راند پیل افکن خویش را
رخ افکند پیل بداندیش را.نظامی.
جوانان پیل افکن شیرگیر
ندانند دستان روباه پیر.سعدی.

پیل افکندن.

[اَ کَ دَ] (مص مرکب)افکندن پیل. بر زمین زدن پیل. || کنایه از عاجز کردن باشد. (برهان). کنایه از عاجز کردن و غالب آمدن. (غیاث). عاجز کردن و حیران داشتن :
از در خاقان کجا پیل افکند محمود را
بدره بردن پیل بالا بر نتابد بیش از این.
خاقانی.
چو در زین کند سرو آزاد را
بر اسبی که پیل افکند باد را.نظامی.
و نیز رجوع به مجموعهء مترادفات ص244 شود. || ترک غرور کردن :
پیل بفکن که سیل ره کنده ست
پیلکیهای چرخ بین چند است.نظامی.
|| پیل طرح دادن. مات کردن :
چو بشنید آن حکم یأجوج را
که پیل افکند هر یکی عوج را.نظامی.
بنطع کینه بر چون پی فشردی
در افکن پیل و شهرخ زن که بردی.نظامی.

پیل افکنی.

[اَ کَ] (حامص مرکب) عمل پیل افکن :
دگر ره سوی جنگ پرواز کرد
به پیل افکنی جنگ را ساز کرد.نظامی.

پیل امرود.

[اَ] (اِ مرکب) نوعی از امرود بزرگ. (برهان).

پیلان جوق.

(اِخ) (آب...) آبی بدشت قبچاق. (رجوع شود به حبیب السیر چ خیام ج3 ص447).

پیلان گرگ.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان کرزان رود شهرستان تویسرکان. واقع در 6 هزارگزی باختر تویسرکان و 2 هزارگزی راه شوسهء تویسرکان بکرمانشاه. دامنه. سردسیر. دارای 800 نفر سکنه. آب آن از رودخانهء کرزان رود و قنات. محصول آنجا غلات دیم و صیفی و انگور و گردو و قلمستان. شغل اهالی آن زراعت و گله داری. راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

پیلان معبری.

[نِ مَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیلان کلان که بر آنها نشسته از دریا عبور کنند. (غیاث).

پیلاو.

(اِخ)(1) پلاو. جزیرهء کوچکی است در ساحل شمالی از تونس بمسافت 1500 گز و در شمال غربی دماغهء فارینای معروف به رأس سیدی علی المکی واقع شده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pillau.

پیل اوژن.

[اَ / اُو ژَ] (نف مرکب) پیل افکن. || پیل کش.

پیلایه.

[یَ] (اِخ)(1) نهری در بولیویا (بولیوی) و تابع رودخانهء پیلکومایو. و آن از قسمت جنوبی بولیویا سرچشمه گیرد و پس از طی مسافتی قریب به 800 هزار گز در خاک جمهوری آرژانتین به نهر پیلکومایو ریزد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilaya.

پیل بار.

(اِ مرکب) پیلوار. بار یک پیل. آن مقدار که یک پیل تواند حمل کرد. کنایه از بسیار بسیار، معنی ترکیبی آن آنقدر بارکه آنرا پیل بردارد از عالم خروار و شتربار. (آنندراج) :
در پیلبار از تو مقصود نیست
که پیل تو چون پیل محمود نیست.نظامی.

پیلباران.

(اِ مرکب) کنایه از باران فراوان بزرگ، و از بعضی مسموع است که باران آخر بر شکال که آنرا در هندی هتیه گویند و این گویا ترجمهء پیلباران است لیکن چون برشکال در ولایت نمیباشد ظاهراً بارش آن موسم را می گفته باشند. (آنندراج) :
شدی فیل از تیر لرزان چنان
که از پیلباران برهنه تنان.کلیم (از آنندراج).
ز خرطوم چون آب سازد روان
بود معنی پیلباران همان.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
شد از حوضهء(1) ژنده پیلان جنگ
عیان پیلباران تیر و تفنگ.
سعید اشرف (از آنندراج).
(1) - ظ. محرف «حوزه».

پیلباز.

(نف مرکب) که با پیل بازی کند. که با فیل لعب کند. || که فیل را به بازی درآورد. || که فیل بازد. بازندهء پیل.

پیلبازی.

(حامص مرکب) عمل پیلباز. بازی کردن با فیل. || باختن فیل. || بازی فیل. بازی و لعب کردن چون فیل(1). || با فیل به جنگ پرداختن و چپ و راست به حرکت درآوردن فیل برابر خصم :
هم این زابلی نامبردار مرد
ز پیلی فزون نیست اندر نبرد
یکی پیلبازی نمایم بدوی
کزین پس نیارد سوی جنگ روی.فردوسی.
(1) - رجوع به فهرست ولف شود.

پیل بالا.

(ص مرکب) به مقدار قامت فیل. (غیاث) :
صد پیل وار خواهدم از زر خشک ازآنک
مشک است پیل بالا در سنبل ترش.خاقانی.
از در خاقان کجا پیل افکند محمود را
بدره بردن پیل بالا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
دادیم ز دست پیل بالا زر و سیم
هم دست مراد زیر سنگ است هنوز.
خاقانی.
زر دوست از دست جهان در پای پیل افتاده دان
ما زیر پای دوستان از پیل بالا ریخته.
خاقانی.
زیر پای غم تو خاقانی
پیل بالا سر و زر اندازد.خاقانی.
تا بپای پیل می بر کعبهء عقل آمده ست
پیل بالا نقد جان بر پیلبان افشانده اند.
خاقانی.
زمین را پیل بالا کند خواهم
دبه در پای پیل افکند خواهم.نظامی.
بفرمود تا خازن زودخیز
کند پیل بالا بر او گنج ریز.نظامی.
ز پای آن پیل بالا را نشاندند
به پایش پیل بالا زر فشاندند.نظامی.
|| بلند و بزرگ به قامت پیل. بلند و عظیم جثه. (برهان). کنایه از بزرگ جثه و قوی هیکل. (آنندراج) :
من نه پیل آورده ام بس بس نظاره کز سفر
پیل بالا طوطی شکرفشان آورده ام.
خاقانی.
درآمد بطیارهء کوهکن
فرس پیل بالا و شه پیلتن.نظامی.
ز پای آن پیل بالا را نشاندند.نظامی.
|| بسیار. (برهان). || توده و خرمن کرده. (برهان). تودهء خرمن کردهء بسیار، و آنرا از کثرت عظمت به بالای پیل تشبیه کرده اند. (انجمن آرا). تودهء خرمن گردکردهء بسیار.

پیلبان.

(اِ مرکب، ص مرکب)(1) فیلبان. فیال. (دهار). آنکه بر سر فیل نشیند و با کجک او را براند. (منتهی الارب). نگهبان فیل. آنکه تعهد فیل کند. آنکه خدمت فیل کند. آنکه تیمار او دارد :
چو خرطومهاشان بر آتش گرفت
بماندند از آن پیلبانان شگفت.فردوسی.
از افسر سر پیلبان پرنگار
ز گوش اندر آویخته گوشوار.فردوسی.
سر پیلبانان به رنگ و نگار
همه پاک با افسر و گوشوار.فردوسی.
از افسر سر پیلبان پر نگار
همه پاک با طوق و با گوشوار.فردوسی.
همان افسر پیلبانان به زر
همان طوق زرین و زرین کمر.فردوسی.
پیلبان را روزی اندر خدمت پیلان بود
بندگان را روزی اندر خدمت شاه زمین.
منوچهری.
از ابر پیل سازم و از باد پیلبان
وز بانگ رعد آینهء پیل بی شمار.منوچهری.
چون سلطان محمود گذشته شد و پیلبان از پشت پیل دور شد... (تاریخ بیهقی). سخت تنگدل شد و پیلبانان را ملامت کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص579). امیر به ترکی مرا گفت زه کمان جدا کن و بر پیل رو و از آنجا بر درخت و پیلبان را به زه کمان بیاویز. (تاریخ بیهقی ص458). و دو پیلبان و دو پیل نامزد شدند. (تاریخ بیهقی ص491). فرمود تا پیل بداشتند و پیلبان از گردن پیل فرود آمد. (تاریخ بیهقی ص162). و مقدم پیلبانان مردی بود چون حاجب بوالنصر و پسران قراخان و همهء پیلبانان زیر فرمان وی. (تاریخ بیهقی ص385).
سپه دید گیتی همه پیش چشم
برآشفت با پیلبانان بخشم.اسدی.
همه پیلبانان از آن گفتگوی
بزنهار مهراج دادند روی.اسدی.
پدرت آن کزو نازش و نام تست
بسالی مرا پیلبان بد نخست.اسدی.
ز یاقوت مر پیلبان را کمر
ز زر افسر و گوشوار از گهر.اسدی.
بزیر اندرش ژنده پیلی چو عاج
همه پیلبانانش با طوق و تاج.اسدی.
همه پیلبانان بزرین کمر
ز دُر تاجشان، گوشوار از گهر.اسدی.
بر سر هر پیل مست نشسته یک پیلبان.
مسعودسعد.
گمرهم تا بر سر بیت الحرام
آبدست پیلبان خواهم فشاند.خاقانی.
ابر چو پیل هندوان آمد و باد پیلبان
دیمهء روس طبع را کشته به پای زندگی.
خاقانی.
و هر روز مهتر پیلبانان جمله پیلان بر وی عرضه دادی. (سند بادنامه ص56). کار من با شاهزاده همان مزاج دارد که پیل و پیلبان با پادشاه کشمیر. (سند بادنامه ص55).
چو هندی زنم بر سر زنده پیل
زند پیلبان جامه در خمّ نیل.نظامی.
بزد پیلبان بانگ بر زنده پیل
بر آن اهرمن راند چون رود نیل.نظامی.
ای من آن پیلی که زخم پیلبان
ریخت خونم از برای استخوان.مولوی.
پیل چون در خواب بیند هند را
پیلبان را نشنود آرد وغا.مولوی.
به لطفی که دیده ست پیل دمان
نیارد همی حمله بر پیلبان.سعدی.
همچنان در فکر آن بیتم که گفت
پیلبانی بر لب دریای نیل.سعدی.
یا مکن با پیلبانان دوستی.
یا بنا کن خانه ای در خورد پیل.سعدی.
(1) - Cornac.

پیلبانی.

(حامص مرکب) عمل پیلبان. شغل پیلبان.

پیلبند.

[بَ] (نف مرکب) که پیل بندد. که پیل به قوت بازو به بند کشد :
برغم سیاهان شه پیلبند
مزور همی خورد از آن گوسفند.نظامی.
|| (اِ مرکب) بند پای فیل. زنجیری که بپای فیل بندند. || جایی که فیل را بدانجا نگاهداری کنند. || قسمی از بازی شطرنج که با یک پیل و دو پیاده بازی شود. (فرهنگ نظام). یکی از منصوبه های شطرنج و دیوار چپ و راست که در قلعه سازند. (آنندراج). تدبیری است در بازی شطرنج که در پس پیل خود دو پیاده نهند تا این هر سه تقویت همدگر نمایند و مهرهء حریف را باین طرف آمدن نگذارند و پیلبند حریف را به پیادهء خود می شکنند. (غیاث) :
بندبر پیلتن زمانه نهاد
پیلبند زمانه را که گشاد.نظامی.
پیاده روان گرد پیل بلند
بهر گوشه ای کرده صد پیلبند.نظامی.
چو در جنگ پیلان گشایی کمند
دهی شاه قنوج را پیلبند.نظامی.
کردند شامیانهء گلدوز شب به پا
بر پیلبند قلعهء این نیلگون حصار.
(از آنندراج).

پیل بند کردن.

[بَ کَ دَ] (مص مرکب)در اصطلاح شطرنج دو پیاده در پس پیل نهادن و نگذاردن پیش رفتن مهرهء حریف را و هر سه تقویت یکدیگر کنند. رجوع به پیلبند شود.

پیلپا.

(اِ مرکب) پای پیل. || حربه ای است که بیشتر زنگیان دارند. (برهان). یکی از اسلحه که در قدیم بگرز مشهور بودی. حربه ای باشد بشکل پای پیل که پیل پا گویند. یک از سلاحهای زنگیان. (شرفنامهء منیری). گرز آهنی. (غیاث) :
چو در پیلپایی قدح می کنم
بیک پیلپا پیل را پی کنم.نظامی.
در سایهء تخت پیلسایش
پیلان نکشند پیلپایش(1).نظامی.
بر او زد پیلپای خویشتن را
به پای پیل برد آن پیلتن را.نظامی.
|| ظرف شراب. نوعی از قدح. (جهانگیری). قسمی ظرف شرابخوری. گاوزر. صراحی بزرگ. (آنندراج). پیالهء شراب سخت بزرگ. (شرفنامهء منیری). نوعی ساغر. نوعی قدح بزرگ شرابخواری باشد. (برهان). نوعی ساتگنی : چه گویی شرابی چند پیلپا بخوریم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص671).
چو در پیلپایی قدح می کنم
بیک پیلپا پیل را پی کنم.نظامی.
|| پیل پایه. ستونی که سقف بر آن قرار گیرد. (برهان). در محاسن اصفهان مافروخی عبارت ذیل هست: و استعمل بعضی الاصفهانیین المدعوکان؟ ابو مضر الرومی باباً مصرعاً یکلف فیه اعمالا عجیبة و فراسب فیه مقدار الف دینار سوی نفقة الطاف (الطاق؟) و المنارتین المبنیتین علی الفیلفائین علق فی الممر المنفتح من الجامع الی رأس السوق المعروفة بسوق الصباغین. (محاسن اصفهان مافروخی ص85)(2). || مرضی است که پای آدمی ورم میکند و بزرگ میشود و آنرا بعربی داءالفیل خوانند. (برهان). || حقهء ادویه. (غیاث).
(1) - به معنی دوم نیز تواند بود.
(2) - در ترجمهء محاسن اصفهان ص63 آمده: و دو منار که مبنی اند بر دو فیلوار معلق...

پیل پای.

(اِ مرکب) پای پیل. پیل پا. || دارای پائی چون پیل :
گورجست و گاوپشت و کرگ ساق و گرگ روی
تیزگوش و رنگ چشم و شیردست و پیل پای.
منوچهری.
بسی حربه ها زد بر آن پیل پای
بسی نیز قارورهء جان گزای.نظامی.
|| گرز. پیل پا. نوعی حربه که زنگیان دارند : || نوعی قدح شراب. پیل پا.
ز راجه منم پیل پولاد خای
که بر پشت پیلان کشم پیلپای.نظامی.

پیلپای.

(اِخ)(1) بیدپای. از حکمای هند. آنکه کتاب کلیله و دمنه را تألیف وی گمان برند، رجوع به بیدپای شود. (از احوال و اشعار رودکی ج2 ص587 و ج3 ص882).
(1) - Pilpay.

پیلپایه.

[پا یَ / یِ] (اِ مرکب) پیلپای. ستونی را گویند که از گچ و سنگ سازند و بر بالای آن پایه های طاق گذارند. (برهان). پایه ای که از گچ و سنگ بردارند. پی جرز و مجردی (در بناء). ستون بزرگ : در این رواق که طاقهای آن بر پیلپایه هاست قبه ای است. (سفرنامهء ناصرخسرو ص40). شبها در مسجد میگشتم و زار زار میگریستم و سر خود بر پیلپایه میزدم. (رشحات علی بن حسن کاشفی).

پیل پوستین.

[لِ] (ترکیبِ اضافی، اِ مرکب) معنی این ترکیب در بیت ذیل معلوم نشد :
تو شادخوار و شادکام و شادمان و شاددل
بدخواه تو غلطیده اندر پای پیل پوستین.
فرخی.

پیل پیکر.

[پی پَ / پِ کَ] (ص مرکب)دارای پیکری چون پیل. عظیم الجثه. فیل تن: مردی پیل پیکر، یا اسبی پیل پیکر؛ تناور. بزرگ جثه :
برفت و برخش اندر آورد پای
برانگیخت آن پیل پیکر ز جای.فردوسی.
چو ببرید رستم سر دیو پست
بر آن بارهء پیل پیکر نشست.فردوسی.
بر آن چرمهء پیل پیکر نشست
درفش سر نامداران به دست.فردوسی.
بفرمود تا برنهادند زین
بر آن پیل پیکر هیون گزین.فردوسی.
میان را ببستم بنام بلند
نشستم بر آن پیل پیکر سمند.فردوسی.
کمندی بفتراک زین در ببست
بر آن بارهء پیل پیکر نشست.فردوسی.
تو از کودکی جنگ کردن گرفتی
ز دست و بر و بازوی پیل پیکر.فرخی.
آهو خرام و گور سرین و پلنگ طبع
خرگوش گام و شیردل و پیل پیکر است.
شرف شفروه.
ز کوپال آن پیل جنگ آزمای
درآمد سر پیل پیکر ز پای.نظامی.
شه پیل پیکر به خمّ کمند
در آورد قنطال را زیر بند.نظامی.
|| دارای نقش و تصویر پیل (علم و لواء) :
چنین گفت کان طوس نوذر بود
درفشش کجا پیل پیکر بود.فردوسی.
زده پیش او پیل پیکر درفش
به نزدش سواران زرینه کفش.فردوسی.
هنوز اندرین بد که گرد بنفش
پدید آمد و پیل پیکر درفش.فردوسی.
چنان دان که آن پیل پیکر درفش
سواران و شمشیرهای بنفش.فردوسی.
یکی پیل پیکر درفش از برش
به ابر اندر آورده زرین سرش.فردوسی.
زده پیل پیکر درفش از برش
ز یاقوت تخت و ز در افسرش.اسدی.
|| آنچه به شکل پیل ساخته شده باشد :
از دشمن ار چو کوره یک دم خلاف بینی
از گرز پیل پیکر، ساکن کنش چو سندان.
پرویز ملک (لباب الالباب چ نفیسی ص54).

پیل پیلی خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) (فعل اتباعی) از هر سوی مایل بسقوط گردیدن هنگام رفتن، چنانکه مستی طافح. چون مستان گاه رفتن گاهی بسویی و گاهی بدیگر سوی متمایل شدن. پیل پیلی رفتن.

پیل پیلی رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب)(فعل اتباعی) چون مستان به هر طرف متمایل گشتن به گاه رفتن. بر سر پای نتوانستن ایستادن چنانکه مستی مست. رفتن در حال تمایل به این سو و آن سو و نزدیک بسقوط و افتادن بودن چنانکه مستی مست یا تریاک خورده یا آنکه او را سخت خواب فرو گرفته بود. پیل پیلی خوردن.

پیلت.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) راهبر هواپیما یا قایق. رانندهء طیاره و کرجی. || نوعی ماهی.
(1) - Pile.

پی لت.

[] (اِخ) مرکز بلوک میان بند در ناحیهء نور مازندران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص299).

پیلتن.

[تَ] (ص مرکب) دارای اندامی چون پیل. که تنی چون فیل دارد از گرانی جثه. تهمتن. (شرفنامه). عظیم الجثه. بزرگ جثه چون فیل. که تنی چون فیل زورمند دارد. چون فیل قوی و بزرگ :
به ایران پس از رستم پیلتن
سرافراز لشکر منم ز انجمن.فردوسی.
بجز پیلتن رستم شیرمرد
ندارم بگیتی کسی هم نبرد.فردوسی.
بدانست کآن پیلتن رستم است
سرافراز و از تخمهء نیرم است.فردوسی.
که آمد به کین رستم پیلتن
بزرگان ایران شده انجمن.فردوسی.
چو آگاه گشتند ایرانیان
که آن پیلتن را سرآمد زمان.فردوسی.
توپور گو پیلتن رستمی
ز دستان سامی و از نیرمی.فردوسی.
چو صباح فرزانه شاه یمن
دگر شیردل ایرج پیلتن.فردوسی.
سپهدار گرسیوز پیلتن
جهانجوی سالار آن انجمن.فردوسی.
بزد خنجری بر میان برش
به دو نیمه شد پیلتن پیکرش.فردوسی.
نگه کردبیژن بدان پیلتن
فکنده چو سرو سهی بر چمن.فردوسی.
ببینی کزین یک تن پیلتن
چه آید بدان نامدار انجمن.فردوسی.
به نی بر یکی پیلتن خفته دید
بر او یکی اسب آشفته دید.فردوسی.
یکی پیلتن دیدم و شیرچنگ
نه هوش و نه دانش، نه رای و نه هنگ.
فردوسی.
یل پیلتن رستم سرفراز
سوی جای خود در زمان رفت باز.
فردوسی.
منوچهر با قارن پیلتن
برون آمد از بیشهء نارون.فردوسی.
سیاوخش با رستم پیلتن
برفتند دور از بر انجمن.فردوسی.
سپه کش چو رستم گو پیلتن
به یک دست خنجر به دیگر کفن.فردوسی.
که این شیر باز و گو پیلتن
چه مرد است و شاه کدام انجمن.فردوسی.
بر تخت او رستم پیلتن
همان زال و گودرز و آن انجمن.فردوسی.
چنین گفت با دل گو پیلتن
که از چاره به نیست در هر سخن.فردوسی.
به پیش اندرون قارن پیلتن
بدست چپش سرو شاه یمن.فردوسی.
شگفت اندرو مانده بد مرد و زن
که نشنید کس بچهء پیلتن.فردوسی.
فرود آمد از پشت پیل و نشست
بر آن پیلتن خنگ دریا گذار.فرخی.
خسرو شیردل پیلتن دریا دست
شاه گرد افکن لشکر شکن دشمن مال.
فرخی.
ندانم که با دست یا آتش است
بزیر تو آن بارهء پیلتن.فرخی.
ملک پیل دل پیلتن پیل نشین
بوسعیدبن ابی القاسم بن ناصردین.منوچهری.
شاه بر اسب پیلتن رخ فکند پلنگ را
شیر فلک چه سگ بود تاش پیاده نشمردی.
خاقانی.
چون شه پیلتن کشد، تیغ برای معرکه
غازی هند را نهد پیل بجای معرکه.خاقانی.
جمشید پیلتن نه که خورشید نیل کف
کافلاک تنگ مرکب انجم توان اوست.
خاقانی.
خسرو پیلتن به نام خدای
کی درین تنگنای گیرد جای.نظامی.
درآمد بطیارهء کوهکن
فرس پیل بالا و شه پیلتن.نظامی.
بر او زد پیلپای خویشتن را
بپای پیل برد آن پیلتن را.نظامی.
دو سرهنگ غدار چون پیل مست
بر آن پیلتن برگشادند دست.نظامی.
سپهدار و گردنکش و پیلتن
نکوروی و دانا و شمشیر زن.سعدی.
چه خوش گفت زالی بفرزند خویش
چو دیدش پلنگ افکن و پیلتن.سعدی.
جوان اگر چه قوی یال و پیلتن باشد
بجنگ دشمنش از بیم بگسلد پیوند.سعدی.
|| این کلمه را در این معنی ترکیباتیست با اسامی اشخاص و حیوانات چون: بارهء پیلتن، خسرو پیلتن، خنگ پیلتن، رستم پیلتن، گاو پیلتن و جز آن. رجوع به امثلهء مذکور در فوق شود. || اسب. (برهان) :
به نیروی یزدان کیهان خدای
برانگیختم پیلتن را ز جای.فردوسی.
|| (اِخ) یکی از القاب رستم دستان. (برهان) :
گو پیلتن را بر خویش خواند
بسی داستانهای نیکو براند.فردوسی.
سه فرسنگ چون اژدهای دمان
همی شد تهمتن پس بد گمان
وزآنجایگه پیلتن بازگشت
تو گفتی ورا چرخ انباز گشت.فردوسی.
بیامد ز قلب سپه پیلتن
پس او فرامرز با انجمن.فردوسی.
سپه سربسر بر در پیلتن
ز کشمیر و کابل شدند انجمن.فردوسی.
بزاری همی گفت پس پیلتن
که شاها دلیرا سر انجمن.فردوسی.
بدو گفت پروردهء پیلتن
سرافراز باشد بهر انجمن.فردوسی.
ز گردان کسی مایهء او نداشت
بجز پیلتن پایهء او نداشت.فردوسی.
بفرمود تا پیلتن برنشست
گرفته همه راه دستش به دست.فردوسی.
گو پیلتن را چو بر پشت زین
ندیدند گردان در آن دشت کین.فردوسی.
همی پیلتن را نخواهی شکست
همانا کت آسان نیاید بدست.فردوسی.
چنین گفت کاوس را پیلتن
کزین ننگ بگذارم این انجمن.فردوسی.
نیامد به گوشت به هر انجمن
کمند و کمان گو پیلتن.فردوسی.
یل پیلتن شد بر شهریار
بدو گفت کای خسرو نامدار.فردوسی.
چو نزدیک کاوس شد پیلتن
همه سرفرازان شدند انجمن.فردوسی.
ازو شد دل پیلتن پرنهیب
بترسید کآمد بتنگی نشیب.فردوسی.
شنیدم که روزی گو پیلتن
یکی سور کرد از در انجمن.فردوسی.
چو آزرده گشتی تو ای پیلتن
پشیمان شدم، خاکم اندر دهن.فردوسی.
بگفت آنچه با پیلتن گفته بود
ز طوس و ز کاوس آشفته بود.فردوسی.
چو یک ماه بگذشت لشکر براند
گو پیلتن رفت و دستان بماند.
فردوسی.
مرگ سهراب نهانی بود از مرگ هجیر
گرچه زخمش بتن از تیغ گو پیلتن است.
قاآنی.

پیل تنی.

[تَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی پیل تن. عظمت جثه. زورمندی.

پیلته.

[تَ / تِ] (اِ) تلفظی از فتیله. فتیله در تداول عامه.

پیلته پیچ.

[تَ / تِ] (نف مرکب) پیچندهء فتیله. || (ن مف مرکب) پیچیده چون پیلته. تابدار چون فتیله. || به اصطلاح الواط، چیزی که مثل فتیله تاب یافته باشد چه این جماعت فتیله را پیلته گویند. (آنندراج) :
مدعی ورزش بیجا چه کنی هیچی هیچ
چند باریک بریسی شده ای پیلته پیچ.
میر نجات.
|| (اِمص مرکب) نام داو از کشتی که دست خود زیر بغل حریف برده بگردن او پیچیدن [ باشد ] . (غیاث).

پیل جادو.

(اِ مرکب) جادوی بزرگ :
همانا شنیدی تو این داستان
که با پیل جادو به هندوستان.
فردوسی (از آنندراج).
|| صاحب آنندراج آرد: در تصویر پیلی که تصویرات دیگر اجزای او باشند: پیل جادو که در دشت صفحهء مقابل کوب اژدر است از کوه پیکری پناه چندین هزار جانور است. (ملاطغرا، پریخانه).

پیل جامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) که عوام پیرجامه گویند. جامهء فراخ و بلند. رُب دُشامبر(1). اما ظاهراً کلمهء پی جامه و آن مأخوذ از پوی جامهء هندی باشد. رجوع به پی جامه شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Robe de chambre.

پیلجین.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان سرد رود بخش رزن شهرستان همدان. واقع در 18 هزارگزی باختر قصبهء رزن و هزارگزی جنوب دمق. کوهستانی سردسیر. دارای 391 تن سکنه. آب آنجا از چشمه. محصول آنجا غلات و مختصر انگور و لبنیات. شغل اهالی آن زراعت و گله داری و راه آنجا مالرو است و تابستان از دمق میتوان بدانجا اتومبیل برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

پیل چراغ.

[چِ] (اِخ) نام دره ای بحدود بلخ و جوزجانان و قندز. (رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص154 و 308 تا 311 و 403 و 540 شود).

پیل حمله.

[حَ لَ / لِ] (ص مرکب) دمان چون فیل. که چون پیل دمد و حمله برد: صیادی سگی معلم داشت، ازین پهن بری... پیل حمله ای. (سندبادنامه ص200).

پیل خانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) فیل خانه. جایی که در آن پیلان را بندند. (آنندراج). جای نگهداری فیلان : گوسفند از بیم آتش خود را در پیلخانه اوگند... آتش در نی افتاد و قوت گرفت و پیلخانه درگرفت. (سندبادنامه ص82).

پیلخاوه.

[وَ] (اِخ)(1) قصبه ای است در ایالت میرات از هندوستان. واقع در 35 هزارگزی جنوب غربی میرات. دارای دو بتخانهء بزرگ و دستگاههای منسوجات پنبه ای و تجارتی رایج. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilkhava.

پیلخوار.

[خوا / خا] (نف مرکب) که پیل خورد. که فیل تواند خورد. مجازاً، قوی و ضخم :
ابر هزبرگون و تماسیح پیلخوار
با دست اوست یعنی شمشیر اوست، ای.
منوچهری.
|| (ن مف مرکب) که پیل او را خورد. که فیل او را قوت خویش کند.

پیلدار.

(نف مرکب) دارندهء فیل. || نگهبان فیل. هدایت کنندهء فیل در جنگ. دارندهء فیل در رزم. ج، پیلداران :
همه جنگ با پیلداران کنید
بر ایشان چنان تیر باران کنید.اسدی.

پیل در پیل.

[دَ] (اِ مرکب، ق مرکب) پیلی پس پیلی. فیلی بدنبال فیل دیگر. پیلان بصف. پیلان بسیار :
طناب نوبتی یک میل در میل
بنوبت بسته بر در پیل در پیل.نظامی.

پیل دل.

[دِ] (ص مرکب) که دلی که چون پیل دارد از دلیری. شجاع، دلیر :
ملک پیل دل(1) پیلتن پیل نشین
بوسعیدبن ابی القاسم بن ناصردین.منوچهری.
(1) - ن ل: شیردل، در این صورت اینجا شاهد نیست.

پیل دندان.

[دَ] (ص مرکب) که دندانی چون پیل دارد. دارای دندانی طویل و بزرگ چون دندان فیل. || (اِ مرکب) دندان فیل. عاج :
سرو ترگ گفتی که سندان شده ست
برو ساعدش پیل دندان شده ست.فردوسی.

پیل دندان.

[دَ] (اِخ) لقبی است مبارزی را که گوش نام داشته است. رجوع به گوش پیل دندان شود.

پیل رنگ.

[رَ] (ص مرکب) دارای رنگی چون رنگ فیل. فیلی. به لون فیل.

پیل زور.

(ص مرکب) که چون پیل نیرو و قوت دارد. قوی و نیرومند چون فیل. کنایه از مردم قوی و پرزور از عالم گاو زور. (آنندراج). ج، پیل زوران :
چو آتش بیامد گو پیل زور
چو کوهی روان کرد از جا ستور.فردوسی.
فرود آمد از بارهء پیل زور
که ای پیلتن [ خطاب به شیر ] جنگ با ما گذار.
فرخی.
شیرگام و پیل زور و گرگ پوی و گورگرد
ببردو، آهوجه و روبه عطف و رنگ تاز.
منوچهری.
بجز پیل زوران آهن کلاه
چهل پیل جنگی پس و پشت شاه.نظامی.
شه شیر زهره بر آن پیل زور
بجوشید چون شیر بر صید گور.نظامی.
لحیفی برافکند بر پشت بور
درآمد بزین آن تن پیل زور.نظامی.
اگر پیل زوری و گر شیرچنگ
بنزدیک من صلح بهتر که جنگ.سعدی.
گروهی پلنگ افکن و پیل زور
در آهن سر مرد و سم ستور.سعدی.
|| (اِ مرکب) نام فنی از کشتی.

پیل زوری.

(حامص مرکب) حالت و چگونگی پیل زور. قوت. نیرومندی.

پیل زهره.

[زَ رَ / رِ] (ص مرکب) دارای زهرهء فیل. پردل. شجاع.

پیل زهره.

[زَ رَ] (اِ مرکب) فیل زهرج. حضض هندی. مرارة الفیل. رجوع به فیل زهره و فیل زهرج در برهان قاطع شود.

پیلس.

[لُ] (اِخ)(1) نام چند شهر به یونان. نام سه شهر مختلف در مغرب شبه جزیرهء پلوپونزوس. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُکولانژ ص468).
(1) - Pilos.

پیلس.

(اِخ)(1) ایزیدور. نقاش فرانسوی. مولد پاریس (1813-1875 م.)
(1) - Pils, Isidore.

پیلس.

[لَ] (اِ مرکب) عاج. دندان فیل. (شعوری ج1 ص258). رجوع به پیلسته شود.

پیلسا.

(ص مرکب) پیلسای.

پیلسای.

(ص مرکب) پیل آسا. پیل سان. درشت و گران و ضخم چون اندام فیل :
در سایهء تخت پیلسایش
پیلان نکشند پیلپایش.نظامی.

پیلستگین.

[لَ تَ] (ص نسبی) منسوب به پیلسته. عاجین. چیز ساخته از پیلسته و عاج. (فرهنگ نظام) :
یکی پیلستگین منبر مجره
زده گردش نُقَط در آب روین.منوچهری.
مزن پیلستگین دو دست بر روی
مکن از ماه تابان عنبرین موی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بت پیلستگین و گور سیمین
نگار قندهار و فتنهء(1) چین.
فخرالدین اسعد (ویس ورامین).
(1) - ن ل: شمسهء.

پیلسته.

[لَ تَ / تِ] (اِ مرکب) (از: پیل + استه مخفف استخوان. استخوان فیل. دندان فیل. عاج(1). حَضَن. ناب الفیل. پیل استخوان. عاج که استخوان دندان فیل باشد. (برهان) :
یکی گنبد از آبنوس و ز عاج
به پیکر ز پیلسته و شیر و ساج.فردوسی.
همچون رطب اندام و چو روغنْش سراپای(2)
همچون شبه زلفین و چو پیلسته اش آلست.
عسجدی (از شعوری).
چو بر روی ساعد نهد سر به خواب
سمن را ز پیلسته سازد ستون.عنصری.
وآن چون چنارقد تو چنبر شد
پر شوخ گشت دست چو پیلسته.
ناصرخسرو.
|| انگشت دست. (برهان). انگشتان دست. اصابع :
به پیلسته دیبای چین برشکست
به ماسورهء سیم بگرفت شست.اسدی.
به پیلسته سنبل همی دسته کرد
به دُر باز پیلسته را خسته کرد(3).اسدی.
به فندق دو گلنار کرده فکار
به دّر از دو پیلسته شویان نگار.اسدی.
|| ساعد دست. (برهان). صاحب آنندراج گوید: بمعنی ساعد و انگشت نیز آورده اند و بمعنی عاج، و اصل همین است، بواسطهء سپیدی دست و ساعد خوبان را بدان تشبیه کرده اند. (آنندراج). || رخساره و آنرا دیمرودیم نیز گویند. (شرفنامه). رخ. روی. رخساره و روی را گویند. (برهان).
.
(فرانسوی)
(1) - Ivoire (2) - ن ل: همچون رطب اندام و چو روغن کف دست.
(3) - یعنی زن از مرگ شوی با دست گیسوان بکند و با دندان دست بگزید.

پیلسته کنار.

[لَ تَ / تِ کَ / کِ] (اِخ)سواحل العاج. رجوع به سواحل العاج شود.

پیلسم.

[سُ] (اِ مرکب) سم سطبر و درشت و سخت. (برهان). || (ص مرکب) اسبی دارای سمی ضخم و گران. || مجازاً، اسب قوی زورآور. (فرهنگ نظام). || کنایه از شب سیاه و تاریک. (برهان).

پیلسم.

[سَ] (اِخ) نام برادر پیران ویسه از پهلوانان لشکر افراسیاب تورانی. وی به دست رستم کشته شد :
آتش تیغش چو تافت پنبه شود بوقبیس
باد تهمتن چو خاست پشه شود پیلسم.
خاقانی.
فردوسی داستان کشته شدن پیلسم را چنین آرد، آنگاه که افراسیاب بکین کشته شدن پسر لشکر به ایران آورد و سپاه دو کشور از دو سوی برابر هم رده بر کشیدند و جنگ در پیوست:
بیامد به قلب سپه پیلسم
دلی پر ز کین، چهره کرده دژم
چنین گفت با شاه توران سپاه
که ای پرخرد نامبردار شاه
گر ایدونکه از من نداری دریغ
یکی باره با جوشن و ترگ و تیغ
ابا رستم امروز جنگ آورم
همه نام او زیر ننگ آورم
بپیش تو آرم سر و رخش اوی
همان گرز و تیغ جهانبخش اوی
ازو شاد شد جان افراسیاب
سر نیزه بگذاشت از آفتاب
بدو گفت کای نامبردار شیر
همانا که پیلت نیارد بزیر
اگر پیلتن را بچنگ آوری
زمانه بر آساید از داوری
بتوران نباشد چو تو کس بجاه
بتخت و بمهر و بتیغ و کلاه
بگردون سپهر اندر آری سرم
سپارم بتو دختر و افسرم
از ایران و توران دو بهر آن تست
همان گوهر و گنج و شهر آن تست
چو بشنید پیران غمی گشت سخت
بیامد بر شاه پیروز بخت
بدو گفت کاین مرد برنای تیز
همی با تن خویش دارد ستیز
گر او با تهمتن نبرد آورد
سر خویشتن زیر گرد آورد
همی در گمان افتد از نام خویش
نبیند همی کام و فرجام خویش
بود زین سخن نیز با شاه ننگ
شکسته شود دل سپه را بجنگ
برادر تو دانی که کهتر بود
فزون تر براو مهر مهتر بود
بپیران چنین گفت پس پیلسم
کزین پهلوان دل ندارم دژم
اگر من کنم جنگ جنگی نهنگ
نیارم ببخت تو بر شاه ننگ
بپیش تو با نامور چار گرد
بپرخاش دیدی ز من دست برد
همانا کنون زورم افزون تر است
شکستن دل من نه اندر خور است
بر آید به دست من این کار کرد
بگرد در اختر بد مگرد
چو بشنید ازو این سخن شهریار
یکی اسپ شایستهء کارزار
بدو داد با تیغ و گرز گران
همان جوشن و ترگ و برگستوان
بیاراست آن جنگ را پیلسم
همی راند چون شیر با باد و دم
به ایرانیان گفت رستم کجاست
که گویند کو روز جنگ اژدهاست
بگویید تا پیشم آید بجنگ
که بر جنگ او کرده ام تیز چنگ
چو بشنید گفت این سخن بردمید
بزد دست و تیغ از میان برکشید
بدو گفت رستم بیک ترک جنگ
همانا نسازد که آیدش ننگ
برآویختند آن دو جنگی بهم
دمان گیو گودرز با پیلسم
یکی نیزه زد گیو را کز نهیب
برون آمدش هر دو پاش از رکیب
فرامرز چون دید یار آمدش
همان یار جنگی بکار آمدش
بزد تیغ بر نیزهء پیلسم
از آن تیغ شد نیزهء او قلم
دگر باره زد بر سر ترگ اوی
شکسته شد آن تیغ پرخاشجوی
همی گشت با هردو یل پیلسم
بمیدان بکردار شیر دژم
چو رستم ز قلب سپه بنگرید
دو گرد دلیر گرانمایه دید
برآویخته با یکی شیرمرد
به ابر اندر آورده از باد گرد
بدل گفت رستم که جز پیلسم
ز ترکان ندارد کسی باد و دم
و دیگر که از پیر سرموبدان
ز اخترشناسان و از بخردان
ز اختر بد و نیک بشنوده بود
جهان را چپ و راست پیموده بود
که گر پیلسم از بد روزگار
گذر یابد و بیند آموزگار
نبرده چنو در جهان سربسر
به ایران و توران نبندد کمر
همانا که او را زمان آمده ست
که ایدر بجنگم دمان آمده ست
بلشکر چنین گفت کز جای خویش
میازید خود پیشتر پای خویش
شوم بر گرایم تن پیلسم
ببینم چه دارد پی و زور و دم
یکی نیزهء بارکش برگرفت
بیفشرد ران ترگ بر سرگرفت
گران شد رکیب و سبک شد عنان
بچشم اندرآورد رخشان سنان
همی گشت بر لب برآورده کف
همی تاخت از قلب تا پیش صف
چنین گفت کای نامور پیلسم
مرا خواستی تا بسوزی به دَم
ببینی کنون زخم جنگی نهنگ
کزآن پس نپیچی عنان سوی جنگ
بسوزد دلم بر جوانی تو
دریغا بر پهلوانی تو
بگفت و برانگیخت از جا نوند
درآمد بکین چون سپهر بلند
یکی نیزه زد بر کمرگاه اوی
ز زین برگرفتش بکردار گوی
همی تاخت تا قلب توران سپاه
بینداختش خوار در قتلگاه
چنین گفت کاین را بدیبای زرد
بپیچید کز گرد شد لاجورد
عنان را بپیچید از آن رزمگاه
بیامد دمان تا بقلب سپاه
ببارید پیران ز مژگان سرشک
تن پیلسم درگذشت از پزشک
دل لشکر شاه توران سپاه
شکسته شد و تیره شد رزمگاه
خروش آمد از لشکر هر دو روی
ده و دار گردان پرخاشجوی
خروشیدن کوس بر پشت پیل
ز هر سو همی رفت تا چند میل
زمین شد ز نعل ستوران ستوه
همی کوه دریا شد و دشت کوه...
همه سنگ مرجان شد و خاک خون
بسی سروران را سرآمد نگون...
(شاهنامه چ بروخیم ج3 ص695 تا 699).

پیلسوار.

[سَ] (ص مرکب) که بر پیل نشیند. بر پیل نشیننده. پیل نشین. که مَرْکب پیل دارد. || سوار بزرگ. (نزهة القلوب چ اروپا ص91). || سواری کلان جثه.

پیلسوار.

[سَ] (اِخ) نام موضعی به هشت فرسنگی باجروان و شش فرسنگی جوی نو. سر راه محمودآباد گاوباری به باجروان. (نزهة القلوب چ اروپا ج3 ص181). از نواحی اران و موغان و از اقلیم و پنجم. آن را امیری پیله سوار نام از امرای آل بویه ساخته بوده است و در زمان حمدالله مستوفی به قدر دیهی از آن مانده بود و آبش از رود باجروان و حاصلش غله بوده است. و نیز رجوع به ص99 و 102 و 120 و 136 تاریخ غازان خان شود.

پیلسواری.

[سَ] (حامص مرکب) عمل پیلسوار. بر پیل نشستن.

پیل شرم.

[شَ] (ص مرکب) کلان شرم (زن).

پیلغوش.

(اِ مرکب) گلی است از جنس سوسن که آنرا سوسن آسمانگون خوانند و بر کنار او نقطهء سیاه باشد و رخنهء کوچک. (صحاح الفرس). سوسن منقش، یعنی آنکه بر کنار نقطه های سیاه دارد. سوسن آزاد. (فرهنگ اسدی). سوسن آسمانگونی. گلی است چون سوسن آزاد آسمانگون و در کنارش رخنگکی بود و نقطه دارد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). سوسن منقش بود یعنی گلی است از جنس سوسن که آنرا سوسن آسمانگون خوانند و بر کنار او نقطه های سیاه باشد مانند خال بر روی خوبان و رخنه های کوچک، آنرا پیلگوش نیز گویند. (اوبهی). جنسی است از سوسن که آنرا سوسن آزاد گویند و جنسی دیگر آسمان گون و آنچه منقش بود آنرا پیلغوش خوانند. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). لوف الصغیر. پیغلوش. پیلگوش. رجوع به پیلگوش شود :
چون گل سرخ از میان پیلغوش
یا چو زرین گوشوار از خوب گوش.
رودکی.
یاسمن لعل پوش سوسن گوهر فروش
بر زنخ پیلغوش زخمه زد و بشکلید.
کسائی.
همه کوه چون تخت گوهر فروش
ز سیسنبر و لاله و پیلغوش.اسدی.
|| گل نیلوفر را نیز گویند. (برهان). || چیزی هم هست که آنرا مانند بیل از مس و طلا و نقره و غیره سازند و آنرا خاک انداز نیز گویند. (برهان). چیزی باشد بترکیب بیلی پهن که دو پهلوی او را بلند کنند و یک پهلوی او را صاف و دسته ای بر او نهند و خاک و خاشاک در آن پر کنند و بیرون ریزند و آنرا خاک انداز گویند. (انجمن آرا).

پیل فام.

(ص مرکب) به رنگ پیل. پیل گون. دارای رنگی چون رنگ فیل. پیل رنگ.

پیل فکن.

[فِ کَ] (نف مرکب) که فیل افکند. که فیل را تواند برتافتن از نیرومندی. که با پیل برآید و او را پست کند از بس زورمندی و قدرت :
شیربچه گر بزخم مور اجل رفت
پیل فکن شیر مرغزار بماناد.خاقانی.

پیل قدم.

[قَ دَ] (ص مرکب) پیل گام. که چون فیل تواند گام برداشت. که چون فیل قدم بردارد. که مانند فیل براه رود :
برق جه، بادگذر، یوزدو و کوه قرار
شیردل، پیل قدم، گورتک، آهوپرواز.
منوچهری.

پیلقن.

[قَ] (ص) حیوان فربه شونده و هرچیز تناورشونده. (فرهنگ شعوری).

پیلک.

[لَ] (اِ مصغر) پیل خرد. بچهءپیل. || بیلک. نوعی تیر. رجوع به بیلک شود :
پیل بفکن که سیل ره کنده ست
پیلکیهای چرخ بین چنده ست.نظامی.

پیلکومایو.

[کُ یُ] (اِخ)(1) نهری در بولیویا و آن از سلسلهء جبال آند سرچشمه گیرد و نخست بسوی مشرق و سپس بطرف جنوب شرقی جاری شود و آنگاه بخاک آرژانتین درآید و پس از طی مسافتی قریب به 1400 گز به دو شعبه منشعب شود و به نهر پاراگوی ریزد. توابع عمده اش عبارت است از: سان جوان، کاشیمایو، پاسپایه و غیره. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilcomayo.

پیل که.

[کِ] (اِخ) دهی کوچک از دهستان کشور بخش پاپی شهرستان خرم آباد واقع در 45 هزارگزی جنوب باختری ایستگاه راه آهن سپید دشت و 12 هزارگزی باختر ایستگاه کشور، دارای 36 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

پیل گام.

(ص مرکب) پیل قدم. دارای قدمی چون فیل :
گورساق و شیرزهره، یوزتاز و غرم تک
پیل گام و کرگ سینه، رنگ تاز و گرگ پوی.
منوچهری.
ابرسیر و بادگرد و رعدبانگ و برق جِه
پیل گام و سیل برّ و شَخ نورد و راهجوی.
منوچهری.

پیلگرام.

(اِخ)(1) نام قصبه ای مرکز قضا در ایالت تابور از چکسلواکی، در 40 هزارگزی مشرق تابور. دارای آبهای معدنی و کارخانه های پارچهء پشمی و ریسبافی و چیت سازی و کاغذسازی. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilgram.

پیلگرام.

(اِخ) نام قضائی است در چکسلواکی دارای 1183 گز مساحت. (قاموس الاعلام ترکی).

پیلگوش.

(اِ مرکب) پیلغوش. پیغلوش. سوسن منقش. فیلگوش. آذان الفیل. (منتهی الارب). نوعی سوسن که آن را آسمانگون گویند و بر کنار آن نقطه های سیاه بود مانند خالی که بر روی خوبان باشد و رخنه های کوچک دارد. رجوع به پیلغوش شود :
بر پیلگوش قطرهء باران نگاه کن
چون اشک چشم عاشق گریان غمزده
گویی که پر باز سفید است برگ آن
منقار باز لؤلؤ ناسفته برچده.کسائی.
می خور کِت باد نوش، بر سمن و پیلگوش
روزرش و رام و جوش، روز خور و ماه و باد.
منوچهری.
آمد بباغ نرگس چون عاشق دژم
وز عشق پیلگوش درآورده سر به هم.
منوچهری.
غنچه با چشم گاو چشم بناز
مرغ با گوش پیلگوش براز.نظامی.
شمال انگیخته هر سو خروشی
زده بر گاو چشمی پیلگوشی.نظامی.
باد از غبار اسب تو حسن بصر نهد
پنهان ز روح نامیه در چشم پیلگوش.
سیف اسفرنگی.
بی نورتر ز بخت خود از خشم پیلگوش
بی برگ تر ز فضل خود از شاخ نسترن.
سیف اسفرنگی.
جلیس او شوی آنگه که چشم و گوشت را
کزآن جمال و فعال حبیب دریابی
چو گاو چشم ز دیدار عیب سازی کور
چو پیلگوش ز گفتار خلق کر یابی.
سلمان (از شرفنامه).
|| گل نیلوفر. (برهان). || اسم فارسی لوف الکبیر. (تحفهء حکیم مؤمن). لوف الصغیر. نام دوائی که آنرا لوف گویند و بیخ آنرا بعربی اصل اللوف و بیونانی دیوباقونیطس خوانند. (برهان). نام داروئی است که عورات بسایند و در سر بمالند و عطاران در اخلاط خوشبویها ترکیب کنند، هندش نکه گویند. (شرفنامه). || (ص مرکب) که گوشی چون فیل دارد باعتقاد عوام. || (اِخ) قومی از یأجوج که گوش پهن دارند. (فرهنگ نظام) :
از آن پیلگوشان برآورد جوش
بهر گوشه ز ایشان سرافکند و گوش.اسدی.
پدید آمد از بیشه وز تیغ کوه
ازان پیل گوشان گروها گروه.اسدی.
|| (ص مرکب، اِ مرکب) خاک انداز. چیزی باشد بترکیب بیلی پهن که دو پهلوی آنرا بلند کنند و یک پهلو او را صاف و دسته ای بر او نهند و خاک و خاشاک در آن پر کنند و بیرون ریزند. (انجمن آرا) :
آفتابش پیلگوش خاکروب
آسمانش گنبد خرگاه باد.ابوالفرج رونی.
|| (اِ مرکب) نام حلوائی است. (شرفنامه).

پیلگوشک.

[شَ] (اِ مصغر مرکب) مصغر پیلگوش. || گل ریواس. نورالریباس. گل ریواج. (برهان). غدر. (مهذب الاسماء).

پیلگون.

(ص مرکب) برنگ فیل. || همانند فیل از گرانی و تناوری. چون پیل بجثه.

پیل گیر.

(نف مرکب) که پیل گیرد. فیل گیر. پیل گیرنده. مظفر بر فیل. که با پیل برآید و بفرمان آردش :
بکشتند فرجام کارش به تیر
یکی آهنی کوه بد پیل گیر.فردوسی.

پیلمار.

[لُ] (اِخ)(1) نام قضائی متشکل از قسمت جنوبی جزیرهء مدللی تابع سنجاق مدللی از ولایت جزائر بحر سفید. || نام قصبهء مرکز ناحیهء پیلمار واقع در ساحل جنوبی جزیره. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilomare.

پیل مال.

(ن مف مرکب) مالیده به پیل. مالیده و پی سپرشده در زیر پای پیل. که پیل در زیر پای مالیده باشد. پایمال کردن کسی را به انداختن در پای پیل. (غیاث). کنایه از پی سپر کردن بقهر و غلبه. (انجمن آرا). کنایه از پی سپر کردن و پایمال نمودن. (برهان). کنایه از پامال کردن بقهر و غلبه و در هندوستان متعارف است که بعض گناهکاران را در زیر پای پیل پامال سازند و این سیاست مخصوص سلاطین همین دیار است و غیر اینها را سزاوار نیست بلکه کمال بی ادبی است. (آنندراج). || (ص مرکب) مال بسیار. (غیاث).

پیلمان.

(اِخ) فیلمان. شهری از گیلان و از آنجاست، رفیع الدین الجیلی الفیلمانی. رجوع به پیلمان شهر شود.

پیلمان شهر.

[شَ] (اِخ) نام ناحیتی است از آن آنسوی رودیان به گیلان. (حدود العالم).

پیلمایکن.

[کِ] (اِخ)(1) نام نهری در قسمت جنوبی شیلی میان ایالت والدیویا و لانکیهوئه و از توابع نهر دیوبوئنو و آن از دریاچهء کونستانچیا سرچشمه گیرد و بسوی مغرب روان شود، طول مجرایش 150 هزار گزست اما فقط بیست هزار گز آن قابل سیر سفائن میباشد.
(1) - Pilmaiquen.

پیلم برا.

[لَ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان پره سرطالشدولاب بخش رضوان ده شهرستان طوالش. واقع در 7 هزارگزی شمال رضوان ده. کنار شوسهء پهلوی به آستارا. جلگه، معتدل، مرطوب، دارای 223 تن سکنه. آب آن از رودخانهء دنیاچال. محصول آن برنج و غلات و لبنیات. شغل اهالی آن زراعت و راه آنجا اتومبیل روست و در حدود 8 باب دکان سر راه شوسه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

پیل محمود.

[لِ مَ مو] (اِخ) نام پیل ابرهه که بر او سوار شده بخانهء خدا بتاخت. نام پیلی که سلطان ابرهه بر آن سوار شد و برای هدم کعبه رفت. (آنندراج) :
با پشه ای آنچنان کند جود
کافزون کندش ز پیل محمود.نظامی.

پیل محمود.

[لِ مَ مو] (اِخ) پیلانی که سلطان محمود از فتح هندوستان بغزنین برده بود و همین شهرت دارد. (آنندراج):
زر پیلبار از تو مقصور نیست
که پیل تو چون پیل محمود نیست.نظامی.

پیل مرغ.

[مُ] (اِ مرکب)(1) مرغی که از بالای منقار او پوستی مانند خرطوم فیل آویخته است. (برهان). دجاجهء مصریه که از منقار او خرطومی آویخته و خرطوم و گردن او هر لحظه به رنگی نماید. (انجمن آرا). پیروج. بوقلمون. فیلمرغ. شوار. شوال. شوالک. (برهان). ابوبراقش. (برهان، ذیل شوالک). شوات. (برهان).
.
(فرانسوی)
(1) - Dinde

پیلمن.

[لِ مِ] (اِخ)(1) نام چند تن از پادشاهان خطهء قدیم پافلاگونیا که نام جدید آن قسطمونیا است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pylemene.

پیل منگله.

[لِ مَ گَ] (اِ مرکب) رجوع به منگلوس شود.

پیلن.

[لُ] (اِخ)(1) ژرمن. مجسمه ساز هنرمند فرانسوی در قرن 16 م. و از پیشقدمان سبک جدید مجسمه سازی فرانسه. (1515-1590 م.).
(1) - Pylone.

پیل نشین.

[نِ] (نف مرکب) که بر پیل نشیند. که پیل مرکب دارد. که برنشست وی فیل باشد :
ملک پیل دل پیلتن پیل نشین
بوسعیدبن ابوالقاسم بن ناصردین.منوچهری.
|| (اِ مرکب) جای نشستن فیل.

پیلنیتس.

(اِخ)(1) نام قریه ای از ساکس نزدیک دِرِسد، دارای 1000 تن سکنه.
(1) - Pillnitz.

پیلو.

(اِ) اراک. چوبی که بدان مسواک کنند و عربان اراک خوانند. (برهان). چوب دندان شوی. درختی است که بچوب آن مسواک کنند و آنرا اراک گویند. (منتهی الارب): عرمض، عرماض؛ درخت خرد کنار و پیلو. (منتهی الارب). || بار درخت اراک را نیز گفته اند. (برهان). خمط. جهاد. عقش جهاض؛ بارپیلو که سبز باشد یا عام است. عنابه؛ بارپیلو. بریر؛ نخستین برپیلو. کباث؛ بر درخت پیلو که نیک پخته باشد. غراب؛ خوشهء نخستین از برپیلو. (منتهی الارب).

پیلوا.

[لَ] (ص، اِ) داروفروش. (انجمن آرا) (شرفنامه). داروفروش و عطار. (برهان). پیلور.

پیلوار.

(ص مرکب) مانند فیل. فیل آسا. پیل سان. فیلوار :
چون بوم بام چشم به ابرو برد بخشم
وز کینه گشته پرهء بینیش پیلوار.سوزنی.
|| چون فیل از گرانی و عظم جثه. به اندازه و به قدر پیل. (فرهنگ نظام). به قدر جسد پیل. (انجمن آرا). به گونهء فیل از تناوری :
که او پهلوان جهان را ببست
تن پیلوارش به آهن بخست.دقیقی.
سرانجام ترکان بتیرش زنند
تن پیلوارش بخاک افکنند.دقیقی.
جهان بر جهاندار تاریک شد
تن پیلواریش باریک شد.دقیقی.
فرامرز را زنده بردار کرد
تن پیلوارش نگونسار کرد.فردوسی.
ز پای اندر آمد تن پیلوار
جدا کردش از تن سر اسفندیار.فردوسی.
سر فور هندی بخاک اندر است
تن پیلوارش بچاک اندر است.فردوسی.
نه خسروپرستی نه یزدان پرست
تن پیلوار سپهبد که خست.فردوسی.
تن پیلوارش چو این گفته شد
شد از تشنگی سست و آشفته شد.فردوسی.
کمربند کاکوی بگرفت خوار
ز زین برگرفت آن تن پیلوار.فردوسی.
تنش پیلوار و رخش چون بهار
پدر چون بدیدش بنالید زار.فردوسی.
سر تاجدار از تن پیلوار
بخنجر جدا کرد و برگشت کار.فردوسی.
تن پیلوارش به بر در گرفت
فراوان بر او آفرین برگرفت.فردوسی.
کنون چنبری گشت بالای سرو
تن پیلوارت بکر دار غرو.فردوسی.
کشد جوشن و خود و کوپال من
تن پیلوار و بر و یال من.فردوسی.
ز بهر نام اگر شاه زاولی محمود
به پیلوار بشاعر همی شیانی داد
کنون کجاست بیا گو بجود شاه نگر
که جود او بصله گنج شایگانی داد.
امیر معزی.
عبور آن دهد کو بود مورخوار
دهد پیل را طعمهء پیلوار.نظامی.
|| مقدار بار یک فیل. مقداری که بر پیلی بار توان کرد. مقدار حمل یک فیل. پیلبار :
به یک بار چندان که یک پیلوار
همانا بسنگ رطل بد هزار.اسدی.
طعم خاک وقدر آتش جوی، کآب و باد را ست
گرت رنگ و بوی بخشد پیلور صد پیلوار.
سنائی.
عنصری از خسرو غازی شه زابل بشعر
پیلوار زر گرفت و دیبه و اسب و ستام.
سوزنی.
زر پیلوار(1) از تو مقصود نیست
که پیل تو چون پیل محمود نیست.نظامی.
|| بسیار بسیار. (برهان).
(1) - ن ل: پیلبار.

پیلوارافکن.

[لَ وارْ اَ کَ] (نف مرکب، اِ مرکب) منجنیق: پلکن؛ منجنیق باشد یعنی پیلوارافکن. (لغت نامهء اسدی).

پیلوان.

[لْ] (ص مرکب، اِ مرکب) رجوع به پیلبان شود.

پیلوایه.

[لْ یَ / یِ] (اِ مرکب) مرغکی است که آنرا پرستوک خوانند. (برهان). پرستو.

پیلور.

[لَ وَ] (ص مرکب، اِ مرکب) پیله ور. عطار. خرده فروش. داروفروش. کسی که دارو و سوزن و نخ و مهره به خانه ها برد و فروشد. صیدلانی. صیدنانی. (تفلیسی) (صراح) (السامی). رجوع به پیله ور شود: صندلانی؛ مرد پیلور. (منتهی الارب) :
در ته پیلهء فلک پیلور زمانه را
نیست به بخت خصم تو، داروی درد مدبری.
خاقانی.

پی لورن.

[پُ لُ رِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش تارن از ولایت کاستر بفرانسه. دارای 3506 تن سکنه.
(1) - Puylaurens.

پیلوریاهه.

[وُ هَ] (اِخ)(1) شاپکینه(2). نام نهری به روسیه در ایالت ارخانگل و از جملهء انهاری است که از طرف راست برود پچوره میریزند. از دریاچهء پیلودرده که یکی از دریاچه های متعدد نزدیک بسواحل بحر منجمد شمالی است، سرچشمه گیرد و بسوی مغرب و جنوب غربی جاری گردد و طول آن 160 هزار گز باشد و از وسط دشتهای پست گذرد.
(1) - Pilvor - yaha.
(2) - Chapkina.

پیلوس.

[لُسْ] (اِخ)(1) نام سه قصبه در پلوپونس یعنی شبه جزیرهء موره از یونان قدیم، یکی درالیده و دیگری در تری فیلیا و سومی در مسینیا و کنار دریا واقع شده است و گویند این اخیر کرسی نسطور بوده است و بگفتهء استرابون دومین. و آن در محل قصبهء ناوارین قرار داشته. (رجوع به قاموس الاعلام ترکی و نیز ایران باستان ج1 ص767 شود).
(1) - Pylos.

پیلوسه.

[سِ] (اِخ) تلفظ چینی اسم پیروز پسر یزدگرد سوم. (رجوع به مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی ص13 و احوال و اشعار رودکی ج1 ص197 شود).

پی لوک.

[پُ لِ وِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش لت از ولایت کائورس نزدیک لت بفرانسه. دارای راه آهن و 1745 تن سکنه.
(1) - Puy l'eveque.

پیلوم.

[لُمْ] (اِ)(1) نام ژوبین گران وزن رومیان.
(1) - Pilum.

پیلون.

[لَ وَ] (اِ) نوعی از حریر لطیف که از آن اقمشهء نفیس کنند. (شعوری ج1 ص261).

پیلوه.

[وَ] (اِخ)(1) نهری بجانب شمال شرقی روسیه و آن از کوه اووالی واقع در حدود ایالت دولکدا سرچشمه گیرد و در خطهء پرم، بسوی جنوب غربی جاری شود و پس از طی مسافتی در حدود 100 هزار گز بنهر کامه که از رودخانه های تابع ولگا میباشد ریزد. قسمت اعظم از مجرای آن برای سیر «صال»، یعنی تیرهای به هم بسته صلاحیت دارد و مجرایش به التمام برای سیر سفائن مناسب است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilva.

پیله.

[لَ / لِ] (اِ)(1) محفظهء ابریشمین کرم ابریشم. ماده ای که کرم ابریشم از لعاب دهن دور خود می تند و در ساخت ابریشم بکار می آید. (فرهنگ نظام). بادامه. آن بادامچه بود که ابریشم ازاو گیرند. (لغت نامهء اسدی). اصل ابریشم و غوزهء ابریشم که کرم تنیده باشد. (برهان). غوزهء ابریشم و کج. صلجه. شرنق. شرنقه. اصل ابریشم. (صحاح الفرس). فیلق. (دهار). فیله. پله. بیله. کناغ. نوغان. ابریشمی که کرم آنرا برگرد خود مثل بادام بتند. بیضهء ابریشم که کرم تننده در آن جای گیرد. (غیاث) :
به همه شهر بود ازاو آذین
در بریشم چو کرم پیله زمین.عنصری.
تا پیل چو یک فریشم پیله
اندر نشود بچشمهء سوزن
شاها تو بزیر فر یزدان [ مان ]
بدخواه تو زیردست آهرمن.عسجدی.
همچو کرم سرکه که ناگه ز شیرین انگبین
بیخرد، چون کرم پیله، جان خود سازد هدر.
ناصرخسرو.
کرم پیله همی بخود بتند
که همی بند گرددش چپ و راست.
مسعودسعد.
خرمن خود را به دست خویشتن سوزیم ما
کرم پیله هم بدست خویشتن دوزد کفن.
سنائی.
کنون قرارگهش در دهان ما را نیست
که کرم پیله نماید ورا عصای کلیم.سوزنی.
خصمش ز کم بقائی ماند بکرم پیله
کو را ز کردهء خود زندان تازه بینی.خاقانی.
آنچه حق آموخت کرم پیله را
هیچ پیلی داند آنگون حیله را.مولوی.
جامهء کعبه را که می بوسند
او نه از کرم پیله نامی شد.سعدی.
چو پروانه آتش بخود درزنند
نه چون کرم پیله بخود برتنند.سعدی.
وجود جاهل اگر در نخ نسیج بود
چو کرم مرده شمر کو درون پیله در است.
کاتبی.
دمقاص؛ ریسمان پیله. دمقص؛ ابریشم یا ریسمان پیله که نوعی از ابریشم ردی است یا دیبا یا کتان. (منتهی الارب). || کرمی باشد که ازاو ابریشم حاصل شود. (غیاث). کرم ابریشم. (برهان). دودالقز به کرم تنندهء ابریشم. (غیاث)(2) : و هوشنگ... انگبین از زنبور و ابریشم از پیله بیرون آورد. (نوروزنامه).
آن غنچه های نستر بادامهای قز شد
زرّ قراضه در وی چون تخم پیله مضمر.
خاقانی.
عیسی لبی و مرده دلم در برابرت
چون تخم پیله زنده شوم باز بر درت.
خاقانی.
تخم پیله است آن به دیباجی سپار
زعفران است آن به حلوائی فرست.خاقانی.
چو پیلان راز خود با کس نگفتم
چو پیله در گلیم خویش خفتم.نظامی.
چو پیله ز برگ کسان خورد گاز
همه تن شد انگشت و قی کرد باز.نظامی.
گروهی که بر پیل کردند زور
فتادند چون پیله در پای مور.نظامی.
پیله که بریشمین کلاه است
از یاری همدمان راه است.نظامی.
گر چو پیله چشم برهم میزنی
در سفینه خفته ای ره میکنی.مولوی.
گر بدانستی که خواهد مرد خود اندر میانش
جامه چندین کی تنیدی پیله گرد خویشتن.
سعدی.
عاشقی بر خویشتن چون پیله گرد خویشتن
گر نه بر خود عاشقی جانباز چون پروانه باش.
سعدی.
پیله که از برگ گیا کرد نوش
برهنه ای بینی آفاق پوش.
امیرخسرو دهلوی.
|| خریطه. (جهانگیری). توبره. مطلق خریطه. (برهان). کیسه و خریطه ای که در آن اشیاء مختلفه برای فروش ریزند و بدوش کشند و گردانند و دورگرداننده را پیله ور گویند. (فرهنگ نظام) :
در ته پیلهء فلک پیله ور زمانه را
نیست ببخت خصم تو داروی درد مدبری.
خاقانی.
|| بوی دان. عطردان. || چشم و پلک چشم را نیز بطریق تشبیه میگویند. (برهان). پلک چشم. (جهانگیری) (غیاث). جفن :
گرچه پیلهء چشم برهم میزنی(3)
در سفینه خفته ای ره میکنی.مولوی.
|| ورم پلک چشم. || هر گره عموماً و گرهی که در میان دمل به هم رسد و تا آنرا برنیاورند دمل نیک نشود خصوصاً. (برهان). || چرک و ریمی که از میان زخم برآید و روان شود. (برهان). || آماس بن دندان(4). چرک گردآمده در بن دندان بیمار. گردآمدگی ریم در بن دندان دردگن. ورم بن دندان: دندانم پیله کرده است، ورم کرده است. || قبهء خشخاش و مانند آن. (فرهنگ نظام). || دارو. (جهانگیری). || پیکانی سرپهن. (فرهنگ اسدی نخجوانی). بیله. پیکان تیر. (برهان) :
چنان چون سوزن از وشی و آب روشن از توزی
بطوسی پیل بگذاری به آماج اندرون پیله.
فرخی.
رجوع به بیله شود. || صحرا و زمین خشک وسیع که در میان دو آب واقع شده باشد یعنی که از دو طرف آن زمین دو رودخانه میرفته باشد یا یک رودخانه دو شاخ شود و آن زمین در میان درآید. (برهان).
|| (بمعنی بزرگ) نامی از نامهای نزد گیلانیان و مازندرانیان: پیله آقا.
|| کینه و عداوت. || آزار و تعرض توأم بالجاج.
-بدپیله.؛ کسی که بر هر کار پای می فشرد.
- پشم و پیلهء کسی ریختن؛ ناتوان شدن او. قدرت و سیطره و هیمنهء او رفتن.
- پیله اش گرفتن؛ پیله کردن. رجوع به پیله کردن شود.
- پیلهء فلک؛ صحرای فلک.
- شیله پیله؛ در ترکیب از اتباع شیله بمعنی نیرنگ و نادرستی است. (از فرهنگ نظام).
- کهنه پیله؛ مجموعه ای از تکه های پارچهء نو و کهنه که درپی کردن را بکار آید. (از فرهنگ نظام).
.
(فرانسوی)
(1) - Cocon de soie
(2) - Cocon. (3) - نسخه: گرچه پلک.... نسخه ای دیگر: گرچو پیله. و در صورت اخیر بمعنی کرم ابریشم است و ذیل این معنی نیز بعنوان شاهد نقل شده است.
(4) - Parulis.

پیله.

[لَ / لِ] (اِخ) دهی از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج واقع در 8 هزارگزی شمال خاوری دژ شاهپور و 5 هزارگزی شمال راه سنندج. کوهستان، سردسیر. دارای80 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی آن زراعت و گله داری و راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

پیله.

[لَ / لِ] (اِ) البیهن. (نشوءاللغه ص94). نسترن.

پیله بازار.

[لَ] (اِخ) نام محلی در 8 هزارگزی رشت. پیره بازار. پیربازار. رجوع به پیربازار در همین لغت نامه شود.

پیله بستن.

[لَ / لِ بَ تَ] (مص مرکب)غوزه کردن. قبه کردن خشخاش: افیون از این شهر (اسیوط) خیزد وآن خشخاش است که تخم او سیاه باشد. چون بلند شود و پیله بندد او را بشکنند. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص79).

پیله بندی.

[لَ / لِ بَ] (حامص مرکب)عمل تنیدن کرم ابریشم پیله را. || بسته بندی بادامه های ابریشم.

پیله جا.

[لَ / لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 14 هزارگزی جنوب رودسر و پنجهزارگزی جنوب خاور املش. کوهستانی و معتدل و دارای 50 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا لبنیات و پشم و پوست. شغل اهالی گله داری و شال بافی و راه آنجا مالروست. تابستان عموم سکنه برای تعلیف احشام به ییلاق سمام میروند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

پیله خاص.

[لَ / لِ] (اِخ) نام محلی کنار جادهء زنجان و میانج میان سردهات و تازه کند. در 384400 گزی تهران.

پیله خیم.

[لَ / لِ] (ص مرکب) چرک و قی چشم که روان باشد.

پیله داربن.

[لَ / لِ بُ] (اِخ) دهی جزء بخش مرکزی شهرستان رشت. واقع در 6 هزارگزی شمال رشت. جلگه، معتدل، مرطوب، دارای 318 تن سکنه. آب آن از رودخانهء صیقلان. محصول آنجا برنج و صیفی کاری ابریشم و چای. شغل اهالی آن زراعت. و راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2). || موضعی به دوهزار مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص107).

پیله دوزی.

[لَ / لِ] (حامص مرکب)دوختن بادامه های ابریشم بدونیمه شده بر پارچهء مخملی، زیبائی و نگار را. || دوختن قطعاتی از بادامچهء پیله میان نقوش و تصاویر بر قطعه مخملی، زیبائی را.

پیله رود.

[لَ] (اِخ) دهی از بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 27 هزارگزی شمال اردبیل و 24 هزارگزی شوسهء خیاو به اردبیل. کوهستانی، معتدل، دارای 2447 تن سکنه. آب آنجا از چشمه و پیله رود. محصول آن غلات و حبوبات و میوه جات. شغل اهالی آن زراعت و گله داری، راه آنجا ماشین رو است و مرزبانی درجه 2 دارد. این آبادی از 13 آبادی کوچک پهلوی هم تشکیل می یابد که اسامی قراء آن بشرح زیر میباشد: فتح مقصود، نظرعلی کندی، هشند، جوش آباد، سنجد محله، پیرراه، آقایارلو، یوز باشی محله، پیر جوار، قلعه، قاضی کندی، کوده لر، صلاح قشلاقی، ولی آباد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیله سوار.

[لَ سَ] (اِخ) پیلسوار. امیری از امرای آل بویه و معنی نام او سوار بزرگ باشد. و او بانی پیلسوار، دهی بحدود مغان آذربایجان است. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص90 و 91). رجوع به پیلسوار شود.

پیله سهران.

[لَ سُ] (اِخ) دهی جزء دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 28 هزارگزی جنوب باختری اردبیل و 26 هزارگزی شوسهء اردبیل به خلخال. کوهستانی، معتدل، دارای 77 تن سکنه. آب آنجا از چشمه، محصول آنجا حبوبات و غلات، شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیله کا.

[لَ / لِ] (اِ) ظرفی میان دوشِن و دِنقِر برای دوشیدن شیر (در مازندران).

پیله کان.

[لَ / لِ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین بخش رزن [ رَ زَ ] شهرستان همدان واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری قصبهء رزن و 2 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو رزن به همدان. کوهستان، سردسیر، دارای 60 تن سکنه. آب آنجا از رودخانه، محصول آنجا غلات و حبوبات و صیفی و لبنیات. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیله کردن.

[لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) (... دندان)؛ گوشت بن آن آماس کردن. گرد آمدن ریم در بن دندان دردگن و بر اثر درد ظاهر شدن. || (... کرم ابریشم)؛ بادامه تنیدن کرم ابریشم از لعاب دهان به دور خویش. || (... چشم)؛ جوش کوچک در پلک برآمدن.
- پیله کردن بکسی؛ او رابسماجت رنج دادن. دراز واکاویدن با وی. اذیت کردن با ابرام کسی را. بکاری بیهوده نسبت بکسی دوام ورزیدن چون مستان. او را با تکرار گفتاری یا عملی بستوه آوردن. با سماجت کسی را با دست یا زبان ایذاء کردن یا توجه کردن بوی بیش از اندازه چنانکه مستان در بعضی اوقات: چرا مثل مستها بمن پیله میکنی.

پیله کوب.

[لَ / لِ] (ن مف مرکب)نیم کوب. نیم کوفته. کبیده. بلغور. رجوع به پله کو شود.

پیله کو کردن.

[لَ / لِ کو کَ دَ] (مص مرکب) نیم کوب کردن. پله کو کردن. نیم کوفته کردن. بلغور کردن.

پیله گلین.

[لَ گَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری اردبیل و 15 هزارگزی شوسهء خلخال به اردبیل، کوهستانی، معتدل. دارای 182 تن سکنه. آب آنجا از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیله مرام.

[لَ مَ] (اِخ) نام محلی کنار راه رشت به پیله بازار در چهارهزارگزی رشت.

پیله وا.

[لَ / لِ] (ص مرکب، اِ مرکب) پیلوا. پیله ور. (فرهنگ ضیاء).

پیل هوائی.

[لِ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از ابر باشد که عربان سحاب گویند. (برهان). پیل معلق درهوا.

پیله ور.

[لَ / لِ وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1)پیلور. شخصی که دارو و اجناس عطاری و سوزن و ابریشم و مهره و امثال آن بخانه ها گرداند و فروشد. (برهان). دارو فروش. (آنندراج). صیدنانی. (تفلیسی) (مهذب الاسماء). خرده فروش. دوره گرد در ده ها. پلژی فروش. عطار. عقاقیری. چرخچی. کسی که اسباب مختلف در کیسه یا بسته ریزد و برای فروش دوره گرداند و عموماً به ده ها برد. (فرهنگ نظام). چرچی. تاجر دوره گرد. صندلانی. دست فروش. پلژه فروش. (مهذب الاسماء). در محاوره کسی که مس و سفیداب و دیگر آرایش زنان در کوچه ها فروشد. (از آنندراج) :
در ته پیلهء فلک پیله ور زمانه را
نیست به بخت خصم تو داروی درد مدبری.
خاقانی.
چو در بسته باشد چه داند کسی
که جوهرفروش است یا پیله ور.سعدی.
این مسئله از هم طلبان معرکه گیرند
این خرقهء پشمینه کشان پیله ورانند.
مخلص کاشی (از آنندراج).
فلاورة، پیله وران. || طبیب. (آنندراج).
(1) - Porteballe. Marchand de petits articles de toilet etc..., Colporteur
.
(فرانسوی)

پیله وران.

[لَ / لِ وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)جِ پیله ور. قلاورة.

پیله وران.

[لَ وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان براآن بخش حومهء شهرستان اصفهان، واقع در 32 هزارگزی جنوب خاوری اصفهان و 3 هزارگزی راه براآن به کرارج. جلگه. معتدل. دارای 63 تن سکنه. آب آن از زاینده رود، محصول آنجا غلات. شغل اهالی آن زراعت، راه آن فرعی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

پیلی.

(ص نسبی) منسوب به پیل. چون پیل به قامت و جثه. || برنگ پیل. فیلی.

پیلیبهیت.

(اِخ)(1) شهری در ایالت وحیلکند از شمال غربی هندوستان در 50 هزارگزی شمال شرقی بارینلی. حافظ رحمت خان جامعی بزرگ در این مکان تأسیس کرده است، یک حمام و دو چهار سوق و تجارتی بسیار رایج دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Plilibhit.

پیلیبهیت.

(اِخ)(1) نام سنجاقی در شمال غربی هندوستان دارای 3552 هزار گز مربع مساحت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Plilibhit.

پیلیس.

(اِخ)(1) نام کوهی منفرد در اواسط مجارستان در ساحل راست رود دانوب و مرتفعترین قلهء آن 755 گز بلندی دارد و در 23 هزارگزی شمال غربی بوداپست واقع گشته است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilis.

پیلیس.

(اِخ)(1) نام ایالت مستقلی در مجارستان در جوار کوه پیلیس. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilis.

پیلیسیاروی.

[پِیِ وی] (اِخ)(1) نام دریاچه ای در ایالت کوئوپیو از فنلاند، دارای 105 هزار گز طول و 206 هزار گز عرض و 1093 هزار گز مربع مساحت. و آن 93 گز مرتفعتر از سطح دریاست و چند جزیره در وسط آن دیده میشود. دهکده ای بنام پیلیس در ساحل شرقی آن است که نام خود را بدریاچه داده است. مازاد آب این دریاچه بوسیلهء نهر پیلیسیوکی که از جانب جنوب شرقی سر درمی آورد، بدریاچهء پیهاسلکه میریزد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pielisjarvi.

پیلیکه.

[کَ] (اِخ)(1) پیلیتزه(2). نام نهری به لهستان و ازجملهء انهاری است که از طرف چپ بنهر ویستوله میریزد و آن در ایالت کیلتزه نزدیک قصبه ای موسوم بهمین نام سرچشمه گیرد و بطرف شمال شرقی جاری گردد و 240 هزار گز از مجرای آن صلاحیت سیر سفاین دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilica.
(2) - Pilitza.

پیلیکه.

[کَ] (اِخ)(1) نام شهرکی است در قضای اولکوز از ایالت کیلتزه در 63 هزارگزی شمال شرقی اولکوز. دارای دباغ خانه ها، و دستگاههای کرباس بافی و تجارت بسیار رایج. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilica.

پیلیله.

[لی لَ] (اِخ)(1) نام قصبهء کوچکی در جزیرهء لوسان که بزرگترین جزیره است از مجمع الجزائر (گنگبار) فیلیپین واقع در 40 هزارگزی جنوب شرقی مانیله. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pilila.

پیم.

[پَ یَ] (اِ) مخفف پیام. (آنندراج).
-پیمبر؛ رجوع به همین کلمه در جای خود شود.

پیم.

(اِخ)(1) نام یکی از رودهای ایالت توبولسک از سیبری و آن از طرف راست برودخانهء اوبی میریزد و در حدود 70 درجه از طول شرقی بجانب جنوب جاری میشود. طول مجرای آن به 270 هزار گز میرسد و پیچ و خم بسیار دارد و سدهای ریگی وافر در بسترش یافت میشود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pim.

پیما.

(اِخ)(1) یکی از اقوام اصیل آمریکای شمالی که در زوایای شمال غربی بکسیک و در جمهوری آریزونا از جماهیر متفقه جای دارند. مردمانی قوی هیکل و تندرست و دارای تناسب اعضاء کاملند و مقیم در ده باشند و بزراعت اشتغال دارند و ببافتن پاره ای از منسوجات پنبه ای و سبد و زنبیل و ساختن اثاثهء کوچک آشنائی دارند در سوابق ایام مذهب پروتستانی را پذیرفته و راه و رسم زندگی با اروپائیان را آموخته اند ولی در تحت تأثیر این متمدنان مردانشان بدزدی و زنانشان بفحشاء مایل گشته اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pima.

پیما.

(اِخ)(1) نام ایالتی است در جمهوری آریزونا از جماهیر متفقهء آمریکا. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - pima

پیما.

[پَ / پِ] (فعل امر) امر از پیمودن. (آنندراج). || (نف مرخم) مخفف پیماینده. که پیماید. پیماینده و بدین معنی مرکب استعمال کنند. (آنندراج). || پیدا کنندهء اندازهء هرچیز. اندازه گیرندهء اشیاء. کیال. || راه رونده. طی کننده.
- آسمان پیما؛ هواپیما، طیاره(1).
- آلپ پیما؛ بر رونده بر کوهستان آلپ.
- بادپیما؛ بیهوده کار :
ببوی زلف تو با باد عیشها دارم
اگر چه عیب کنندم که بادپیمائی است.
سعدی.
- باده پیما؛ شرابخوار. قدح پیما.
- بادیه پیما؛ بیابان نورد. (از آنندراج).
- بحر پیما؛ کشتی. جهاز.
-جهان پیما، که گرد عالم برآید.؛ که گیتی نوردد:
اندرین شهر از کمند زلف اوست
بند بر پای جهان پیمای من.سعدی.
دوستان عیب کنندم که نبودی هشیار
تا فرورفت بگل پای جهان پیمایت.سعدی.
- راه پیما؛ براه رونده. طی کنندهء طریق.
- زمین پیما؛ مساح.
- سخن پیما؛ سخن شناس. (آنندراج).
- شب پیما؛ راه رونده بشب:
صبحدم چون کله بندد آه دودآسای من
چو شفق در خون نشیند چشم شب پیمای من.
خاقانی.
- قدح پیما؛ شرابخوار. باده خوار.
- کوه پیما؛ بکوه بر رونده. بر کوه برآینده.
- هواپیما؛ آسمان پیما. طیاره(2).
و رجوع به پیمای شود.
(1) - Avion.
(2) - Avion.

پیمائی.

[پَ / پِ] (حامص) عمل پیماینده. اما کلمه همه جا بصورت ترکیب بکار رود چون: آسمان پیمائی، بحر پیمائی، بادپیمائی، قدح پیمائی و جز آن. رجوع به پیما و رجوع به پیمودن و پیمائیدن شود.

پیمائیدن.

[پَ / پِ دَ] (مص) پیمودن. پیماییدن :
همی خواهم ای داور کردگار
که چندان امان یابم از روزگار
که از تخم ایرج یکی نامور
ببینم ابر کینه بسته کمر...
چو دیدم چنین زآن سپس شایدم
کجا خاک بالا بپیمایدم.
فردوسی (شاهنامهء بروخیم ج1 ص93).

پی ماچان.

[پَ / پِ] (اِ مرکب)پای ماچان. صف نعال. کفش کن :
به پی ماچان غرامت بسپریمن
غرت یک وی روشتی از اما دی.
حافظ (بلهجهء شیرازی).
ترجمه: بپای ماچان غرامت خواهیم سپردن
اگر تو یک گناه یا بیراهی از ما دیدی(1).
(1) - رجوع به حاشیهء ص 305 دیوان حافظ چ قزوینی شود.

پیمان.

[پَ / پِ] (اِ) از پهلوی پَتْمان و اوستائی پَتی مانَ بمعنی پیمودن و اندازه گرفتن(1). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). عهد. (منتهی الارب) (برهان). قرارداد و معاهده و عهد. (فرهنگ نظام). ال [ اِ ل ل ]؛ حلف. میثاق. (تفلیسی) (دهار). شریطه. (لغت ابوالفضل بیهقی). شرط. (مجمل اللغه). بیعة. خفارة. خفره. (منتهی الارب). عهد که در عرف آنرا قول و قرار گویند. (غیاث). سوگند. ذمه. (دستور اللغه). عقد. (منتهی الارب). وثاق. سوگند و سر گفتار ایستادن. موثق. (مهذب الاسماء). الزام. زینهار. حَلس. حِلس. ایلاف. بند. فیمان. رِباب. رِبابة. ودیع. وصر. (منتهی الارب). صاحب آنندراج آرد: پیمان در اصل قرار کردن و عهد بستن است بر امری و در عرف عبارت از دست بر دست دادن برای یاد داشتن انعقاد امری که بین الطرفین مقرر شود :
ترا رفت باید بفرمان من
نباید گذشتن ز پیمان من.فردوسی.
بپیوستگی بر گوا ساختند
چو زین شرط و پیمان بپرداختند.فردوسی.
زمین هفت کشور بفرمان تست
دد و دام و مردم بپیمان تست.فردوسی.
ز پیمان نگردند ایرانیان
ازین در کنون نیست بیم زیان.فردوسی.
کسی کوز پیمان من بگذرد
بپیچد ز آیین و راه خرد.فردوسی.
ز پیمان بگردند و از راستی
گرامی شود کژی و کاستی.فردوسی.
بدو گفت پیمانت خواهم نخست
پس آنگه سخن بر گشایم درست.فردوسی.
نخستین به پیمان مرا شاد کن
ز سوگند شاهان یکی یاد کن.فردوسی.
بپیچد کسی سر ز فرمان او
نیارد گذشتن ز پیمان او.فردوسی.
پر از عهد و پیمان و سوگندها
ز هر گونه ای لابه و پندها.فردوسی.
به پیمان سپارم سپاهی ترا
نمایم سوی داد راهی ترا.فردوسی.
شتردار باید که هم زین شمار
به پیمان کند رای قنوج بار.فردوسی.
سیاوش اگر سر ز فرمان من
بپیچد نیاید بپیمان من.فردوسی.
بماند ز پیوند پیمان ما
ز یزدان چنین است فرمان ما.فردوسی.
چو خاقان برد راه و فرمان من
خرد را نپیچد ز پیمان من.فردوسی.
مپیچید سرها ز فرمان اوی
مگیرید دوری ز پیمان اوی.فردوسی.
جهان سربسر پیش فرمان تست
به هر کشوری باژ و پیمان تست.فردوسی.
بزرگی و خردی به پیمان اوست
همه بودنی زیر فرمان اوست.فردوسی.
که او سر نیارد به پیمان تو
نه هرگز درآید بفرمان تو.فردوسی.
نیایم برون من ز فرمان تو
نگارم ابر دیده پیمان تو.فردوسی.
برادرم رستم ز فرمان اوی
شکستست هم دل ز پیمان اوی.فردوسی.
به پیمان جدا کرد ازو حنجرا
بچربی کشیدش ببند اندرا.فردوسی.
چو آن نامه برخواند خاقان چین
ز پیمان بخندید و از به گزین.فردوسی.
به پیمان که خواند براو آفرین
بکوشد که آباد داد زمین.فردوسی.
به پیمان که کاوس کی با سران
بر رستم آرد زهاماوران.فردوسی.
به پیمان سپارم سپاهی ترا
نمایم سوی داد راهی ترا.فردوسی.
به پیمان که از شهر هاماوران
سپهبد دهد باژو ساوگران.فردوسی.
ز شاهی مرا نام تاجست و تخت
ترا مهر و پیمان و فرمان و بخت.فردوسی.
بپیمان که چیزی نخواهی ز من
ندارم بمرگ آبچین و کفن.فردوسی.
بفرمای فرمان که فرمان تراست
همه بندگانیم و پیمان تراست.فردوسی.
که گیتی سراسر بفرمان تست
سر سرکشان زیر پیمان تست.فردوسی.
بدو گفت اگر بگذری زین سخن
بتابی ز سوگند و پیمان من.فردوسی.
بخشکی و بر آب فرمان تراست
همه بندگانیم و پیمان تراست.فردوسی.
همه ترک و چین زیر فرمان تو
رسیده بهر جای پیمان تو.فردوسی.
نپیچند کس سر ز فرمان او
نیارد گذشتن ز پیمان او.فردوسی.
شهان گفتهء خود بجای آورند
ز عهد و ز پیمان خود نگذرند.
به پیمان که از هر دو رویه سپاه
بیاری نیاید کسی کینه خواه.فردوسی.
همی محضر ما بپیمان تو
بدرد بپیچد ز فرمان تو.فردوسی.
که فرمان داراست فرمان تو
نپیچد کسی سر ز پیمان تو.فردوسی.
بسوگند پیمانت خواهم یکی
کز آن نگذری جاودان اندکی.فردوسی.
به پیمانی که چون یک مه برآید
ترا این روز بدخوئی سرآید.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
پیمانی است که به هر یک از بنده های خدا بسته شده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص317). به آن طریق که باز گردم از راهی که به آن راه میرود کسی که زبون نمیگیرد امانت را و باز نمی دارد او را هیچ چیز از پیمانهای بسته... ایمان نیاورده ام بقرآن بزرگ. (تاریخ بیهقی ص318).
بگفت این و آن خط و پیمان بداد
ببوسید و پیش سپهبد نهاد.اسدی.
چه رفتن ز پیمان چه گشتن ز دین
که این هر دو به ز آسمان و زمین.اسدی.
ز سوگند و پیمان نگر نگذری
گه داوری راه کژ نسپری.اسدی.
چنان بود پیمانش با ماهروی
که جفت آن گزیند که بپسندد اوی.اسدی.
نگر که تان نکند غره عهد و پیمانش
که او وفا نکند هیچ عهد و پیمان را.
ناصرخسرو.
چنین بوده ست پیمان پیمبر
در آن معدن که منبر کرد پالان.ناصرخسرو.
جهانا عهد با من کی چنین بستی
نیاری یاد از آن پیمان که کردستی.
ناصرخسرو.
پس از خطبهء غدیر خم شنیدی
علی او را ولی باشد بپیمان.ناصرخسرو.
چرا چون مرد را ناگه پلنگ او را کند خسته
ز موشش می نگه دارند این پیمان که بردارد.
ناصرخسرو.
گر بترسی همی از آتش دوزخ بگریز
سوی پیمانش که پیمانش از آتش سپر است.
ناصرخسرو.
دولت و پیروزی و فتح و ظفر هر ساعتی
با تو سازند ای ملک میثاق و پیمان دگر.
سوزنی.
رفت زی کعبه که آرد کعبه را زی تو شفیع
تاش بپذیری که او هم با تو پیمان تازه کرد.
خاقانی.
جان بخش ابوالمظفر شاه اخستان که هر دم
با عهد او بقا را پیمان تازه بینی.خاقانی.
دلا با عشق پیمان تازه گردان
برات عشق بر جان تازه گردان.خاقانی.
جانها در آرزوی تو می بگسلد ز هم
چون گویمت که بستهء پیمان کیستی.
خاقانی.
پیمان مهر بسته هم در زمان شکسته
پیوند وصل داده هم بر اثر بریده.خاقانی.
ز اهل جهان کس نماند بلکه جهان بس نماند
پای خرد درگذار از سر پیمان او.خاقانی.
شرطی کز اول داشتی با عشق خوبان تازه کن
با یوسفان گرگ آشتی پیش آر و پیمان تازه کن.
خاقانی.
بشهزاده بسپرد فرزند را
بپیمان در افزود سوگند را.نظامی.
براین عهدشان رفت پیمان بسی
که در بیوفائی نکوشد کسی.نظامی.
خود مرا فرمان کجا باشد و لیک
کج مکن چون زلف خود پیمان من.عطار.
در تو پیمان نیست صد عاشق به مرد
تا تو رای عهد و پیمان میزنی.
عطار.
با اینهمه کو قند تو، کو عهد و کو سوگند تو
چون بوریا بر می شکن، ای خویش و ای پیمان من.
مولوی.
سست پیمانا چرا کردی خلاف عقل و رای
صلح با دشمن، اگر با دوستانت جنگ نیست.
سعدی.
ای سخت جفای سست پیمان
رفتی و چنین برفت تقدیر.سعدی.
نه رفیق مهربانست و حریف سست پیمان
که بروز تیرباران سپر بلا نباشد.سعدی.
نه یاری سست پیمان است سعدی
که در سختی کند یاری فراموش.سعدی.
زهی اندک وفا و سست پیمان
که آن سنگین دل نامهربان است.سعدی.
فراقت سخت می آید ولیکن صبر می باید
که گر بگریزم از سختی رفیق سست پیمانم.
سعدی.
سست پیمانا به یک ره دل ز ما برداشتی
آخر ای بدعهد سنگین دل چرا برداشتی.
سعدی.
ای سخت کمان سست پیمان
این بود وفای عهد اصحاب.سعدی.
وفا در که جوید چو پیمان گسیخت
خراج از که خواهد چو دهقان گریخت.
سعدی.
زلیخا دو دستش ببوسید و پای
که ای سست پیمان و سرکش درآی.سعدی.
مرا به دور لب دوست هست پیمانی
که بر زبان نبرم جز حدیث پیمانه.حافظ.
اهل الذمه؛ مردم با عهد و پیمان. تخاوذ؛ با هم عهد و پیمان بستن. (منتهی الارب). وفا؛ پیمان نگاه داشتن. (زوزنی). رجل جذامر؛ مرد بسیارشکنندهء پیمان. تعهد؛ تازه کردن پیمان. (منتهی الارب). تعاهد، معاهدة؛ با هم پیمان کردن.
- از پیمان گشتن یا بر گشتن؛ نقض عهد کردن.
- از سر پیمان رفتن؛ نقض عهد کردن :
در ازل بست دلم را سر زلفت پیوند
تا ابد سرنکشد وز سر پیمان نرود.حافظ.
-پیمان بسر بردن؛ وفای به عهد کردن :
موفق شد ترا توفیق تا پیمان بسر بردی
بتخت پادشاهی بر نهادی بر سرش افسر.
ظهوری.
- پیمانِ درست؛ عهد استوار :
ناید ز دل شکسته پیمان درست.رونی.
-درست پیمان؛ درست عهد :
با پشت و دل شکسته آمد
در خدمت تو درست پیمان.خاقانی.
اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش
حریف حجره و گرمابه و گلستان باش.
حافظ.
- دست به پیمان؛ متعهد :
من به همت نه به آمال زیم
با امل دست به پیمان چه کنم.خاقانی.
-دست به پیمان با کسی...؛ متعاهد با او، دست پیمان.
- دست به پیمان دادن؛ متعهد شدن، به ذمه گرفتن، عهد کردن :
با هیچ دوست دست بپیمان نمیدهی
درد مرا ببوسی پایان نمیدهی.خاقانی.
-سخت پیمان ؛ که پیمان و عهد استوار دارد :
دوستان سخت پیمان را ز دشمن باک نیست
شرط یار آنست کز پیوند یارش نگسلد.
سعدی.
- سست پیمان؛ که عهد نااستوار دارد :
مسلمند حریفان به سست پیمانی.وطواط.
کزین آمدن شه پشیمان شده ست
ز سختی کشی سست پیمان شده ست.نظامی.
و نیز رجوع به شواهد ذیل کلمهء پیمان شود. || نذر. (منتهی الارب). شرط. (برهان)(2). (تاج المصادر بیهقی). شریطه. (لغت ابوالفضل بیهقی). آنچه بر آن شرط کرده اند. گرو :
کنون چون گرو برد پیمان وراست
چه خواهم زمان زو که فرمان وراست.اسدی.
|| عهدنامه ای که میان دو یا چند تن و دو یا چندین دولت بسته شود و فرهنگستان این کلمه را بجای پاکت(3) برگزیده است. (لغات مصوب فرهنگستان ایران). || خویش و پیوند. (برهان). || این کلمه در زرع و پیمان کردن، بمعنی پیمودن است.
.
(فرانسوی و انگلیسی)
(1) - Convention .
(فرانسوی) Pacte. Entente
(2) - Engagement. Condition. .
(فرانسوی)
(3) - Pacte

پیمان بستن.

[پَ / پِ بَ تَ] (مص مرکب) عهد کردن. عهد بستن. مناحدة. انتذار. (منتهی الارب) :
هم ایدون ببستند پیمان برین
که گر تیغ دشمن بدرد زمین.فردوسی.
ببستند پیمان و عهدی تمام
بشاهی برو کرد کیهان سلام.فردوسی.
اگر قیصر روم پیمان شکست
ابا خسرو آنگه که پیمان ببست.فردوسی.
بخت با ملک میر پیمان بست
برمگرداد بخت ازین پیمان.فرخی.
بسته سعادت همیشه با وی پیمان.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص650).
به دست گیرم آنچه را با خدای پیمان بسته ام برآن. (تاریخ بیهقی).
به آیین پیمانش با او ببست
بپیوند بگرفت دستش بدست.اسدی.
و حق تعالی از پیغمبران خود عهد گرفت و پیمان بست. (قصص الانبیاء ص31).
در ازل بود که پیمان محبت بستند
نشکند مرد اگرش سر برود پیمان را.سعدی.
توان جام بزم اجل را شکست
به دستی که پیمان به پیمانه بست.
ظهوری (از آنندراج).
نگه کن دولت و فرمان او را
که دولت بست با فرمانش پیمان.
ظهوری (از آنندراج).

پیمان پذیر.

[پَ / پِ پَ] (نف مرکب)قبول کنندهء عهد و شرط.

پیمان داشتن.

[پَ / پِ تَ] (مص مرکب) عهد داشتن :
عمری است که با عشق تو پیمان دارم
خون دل و غم بسینه مهمان دارم
چون کوه بسودای تو در وادی غم
آتش بجگر آب بدامان دارم.
علی میرزابیک درمنی (از آنندراج).

پیمان ساختن.

[پَ / پِ تَ] (مص مرکب) عهد بستن :
دولت و پیروزی و فتح و ظفر هر ساعتی
با تو سازند ای ملک میثاق و پیمان دگر.
سوزنی.

پیمان شکستن.

[پَ / پِ شِ کَ تَ](مص مرکب)(1) نقض عهد کردن. نکث. خلف عهد کردن. انتکاث. افقار :
بگشتند یکسر ز فرمان اوی
بهم برشکستند پیمان اوی.فردوسی.
شما را ز پیمان شکستن چه باک
که او ریخت بر تارک خویش خاک.
چو پیمان آزادگان بشکنی
نشان بزرگی بخاک افکنی.فردوسی.
چه پیمان شکستن چه کین آختن
همیشه بسوی بدی تاختن.فردوسی.
و دیگر که پیمان شکستن ز شاه
نباشد پسندیدهء نیکخواه.فردوسی.
بشکست هزار بار پیمانت
آگه نشدی ز خوی او باری.ناصرخسرو.
به نعمتها رسند آنها که پیمودند راه حق
بشدتها رسند آنها که بشکستند پیمانها.
ناصرخسرو.
همانا تاخزان با گل ببستان عهد و پیمان کرد
که پنهان شد چو بد گوهر خزان بشکست پیمانش.
ناصرخسرو.
صورت نمی بندد مرا، کان شوخ پیمان نشکند
کار مرا در دل شکست، امید در جان نشکند.
خاقانی.
بقول دشمن پیمان دوست بشکستی
ببین که از که بریدی و با که پیوستی.سعدی.
آنچه نه پیوند یار بود بریدیم
وانچه نه پیمان دوست بود شکستیم.سعدی.
براستی که نخواهم برید از تو امید
بدوستی که نخواهم شکست پیمانت.سعدی.
که با شکستن پیمان و برگرفتن دل
هنوز دیده بدیدارت آرزومند است.سعدی.
نبایستی از اول عهد بستن
چو در دل داشتن پیمان شکستن.سعدی.
در ازل بود که پیمان محبت بستند
نشکند مر اگرش سر برود پیمان را.سعدی.
ای صبر پای دار که پیمان شکست یار
کارم ز دست رفت و نیامد بدست یار.؟
.
(فرانسوی)
(1) - Violer un engagement.

پیمان شکن.

[پَ / پِ شِ کَ] (نف مرکب)آنکه عهد بسته نگاه ندارد. ناقض عهد. عهد شکن. نکاث. ناکث. غدار. آنکه بر عهد خود ثابت نباشد. (آنندراج). زنهارخوار. عهدگسل :
ز دانا شنیدم که پیمان شکن
زن جاف جاف است، بل کم ز زن(1).
ابوشکور.
سپهبد کجا گشت پیمان شکن
بخندد براو نامدار انجمن.فردوسی.
مبادا که باشی تو پیمان شکن
که خاکست پیمان شکن را کفن.فردوسی.
نگردم ز پیمان قیدافه من
نه نیکو بود شاه پیمان شکن.فردوسی.
ندانی که مردان پیمان شکن
ستوده نباشند در انجمن.فردوسی.
ز بهر تو بگذاشت آن انجمن
بدان تا نخوانیش پیمان شکن.فردوسی.
بر آن شاه نفرین کند تاج و گاه
که پیمان شکن باشد و کینه خواه.فردوسی.
بر دادگر نیز و بر انجمن
نباشد پسندیده پیمان شکن.فردوسی.
اگر مهرداری بدان انجمن
نخواهی که خوانندت پیمان شکن
مشو یاور مرد پیمان شکن
که پیمان شکن کس نیرزد کفن.فردوسی.
که سرها بدادند هر دو بباد
جهاندار پیمان شکن کس مباد.فردوسی.
نیم من بداندیش و پیمان شکن
که پیمان شکن خاک یابد کفن.فردوسی.
وفا جست و بگذاشت آن انجمن
بدان تا نخوانیش پیمان شکن.فردوسی.
نیم تا بدم مرد پیمان شکن
تو با من چنین داستانها مزن.فردوسی.
چو پیمان شکن باشی و تیز مغز
نیاید ز پیکار تو کار نغز.فردوسی.
نه بس بود آنکه جزعش دل شکن بود
بشد یاقوت را پیمان شکن ساخت.خاقانی.
پیر پیمانه کش ما که روانش خوش باد
گفت پرهیز کن از صحبت پیمان شکنان.
حافظ.
الا ای پیر فرزانه مکن منعم ز میخانه
که من در ترک پیمانه دلی پیمان شکن دارم.
حافظ.
پیمان شکن هر آینه گردد شکسته حال
ان العهود عند ملیک النهی ذمم.حافظ.
بت پیمان شکن دم از وفا زد
اثر نقشی بر آب گریه ها زد.کلیم.
(1) - ن ل: ... است آسان فکن.

پیمان شکنی.

[پَ / پِ شِ کَ] (حامص مرکب) عمل پیمان شکن. نقض عهد. نگاه نداشتن. عهد بسته. زنهار خواری. خلف عهد. غدر. خیانت.

پیمانکار.

[پَ / پِ] (اِ مرکب) مقاطعه کار. پدراتچی. کنتراتچی. مقاطعه چی. کسی که انجام دادن کاری را در قبال مبلغ معینی پول تعهد کند. || در اصطلاح مالیات بردرآمد آنکه ضمن عقد قراردادی کتبی تعهد کند ساختن بنائی یا تهیه و تحویل کالایی را در مقابل مزد و پول معینی.

پیمانکاری.

[پَ / پِ] (حامص مرکب)عمل پیمانکار. مقاطعه. پدراتچی گری. تعهد کردن انجام دادن کاری یا ساختن بنایی در قبال پول معینی بدون محاسبهء ارقام جزء سود و زیان و یا سنجش نفع و ضرر ریز کالا یا مصالح بنائی و جز آن.

پیمان کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب) متعهد شدن. عهد کردن. پذیرفتن از. تعهد. شرط. (دهار) (تاج المصادر). اشتراط. (تاج المصادر بیهقی). عقد. (دهار). (تاج المصادر بیهقی). عهد. (تاج المصادر) :
ابا هر که پیمان کنم بشکنم
پی و بیخ رادی بخاک افکنم.فردوسی.
که گر با من از داد پیمان کنی
زبان را به پیمان گروگان کنی.فردوسی.
کنون هرچه گویمش جز آن کند
نه سوگند داند نه پیمان کند.فردوسی.
بکردند پیمان که از شهریار
کسی برنگردد ازین کارزار.فردوسی.
به پیش جهاندار پیمان کنیم
دل از جنگ جستن پشیمان کنیم.فردوسی.
بدو گفت بهرام پیمان کنم
برین رنجها سر گروگان کنم.فردوسی.
ترا اندرین مرز مهمان کنم
بچیزی که جوئی تو پیمان کنم.فردوسی.
مگر با من از پیش پیمان کند
که نه خود کند بد نه فرمان کند.
فردوسی.
اگر با من کنی زینگونه پیمان
تن ما را دو سر باشد یکی جان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
گفت دست مرا ده و عهد بکن، دست بدو دادم و پیمان کردم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص191).
همانا تا خزان با گل به بستان عهد و پیمان کرد
که پنهان شد چو بدگوهر خزان بشکست پیمانش.
ناصرخسرو.
عهد و پیمان میکنی که بعد ازین
جز که طاعت نبودم کاری گزین.مولوی.
سخت مشتاقیم پیمانی بکن
سخت مجروحیم پیکانی بکن.سعدی.
عزم آن دارم که با پیمانه پیمانی کنم
وین سبوی زرق را بر سنگ قلاشی زنم.
سلمان (از آنندراج).
- پیمان تازه کردن؛ از نو عهد بستن. تجدید عهد کردن :
خاقان اعظم آنکه بقا با سعادتش
همشیرهء ابد شد و پیمان تازه کرد.خاقانی.
-زرع و پیمان کردن؛ پیمودن. طناب زدن. گز کردن.

پیمان کشیدن.

[پَ / پِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) پیمانه کشیدن. باده نوشیدن. صاحب آنندراج آرد که در شعر ذیل از محمد زمان راسخ :
ز سرها سجدهء طاعت بریده
ز هر پیمانه پیمانی کشیده.
به معنی گرفته آمده و اما غریب است. (آنندراج)(1).
(1) - پیمان کشیدن اینجا هم مخفف پیمانه کشیدن است.

پیمان گرفتن.

[پَ / پِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) اخذ میثاق. عهد گرفتن. پیمان بستن :بگیر از نفس خود پیمان به آن قسمی که فرستاده شده است بسوی تو. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص313). یا واگذارم چیزی را از آنها که پیمان گرفته ام... ایمان نیاورده ام بقرآن بزرگ. (تاریخ بیهقی ص318).
کآنی که با خرندهء این گوهر
عهدی عظیم گیرد و پیمانی.ناصرخسرو.
برسم کیان نیز پیمان گرفت
وفا در دل و مهر در جان گرفت.نظامی.
و رجوع به مجموعهء مترادفات ص252 شود.

پیمان گسستن.

[پَ / پِ گُ سَسْ تَ](مص مرکب) پیمان شکستن. قطع کردن رشتهء عهد. عهد گسستن. نقض عهد. خلف وعده. از سر پیمان رفتن. (مجموعه مترادفات ص251) :
شوخی که گسسته بود پیمان از من
بنشسته برم کشیده دامان از من
چون برگ گلی که با صبا آویزد
هم با من بود و هم گریزان از من.
ملاذوقی اردستانی.
انتکاث؛ گسسته شدن پیمان. (منتهی الارب).

پیمان گسل.

[پَ / پِ گُ سِ] (نف مرکب)آنکه بر عهد خود ثابت نباشد. (آنندراج). پیمان شکن. ناقض عهد. خلاف عهد کننده:
دلبندم آن پیمان گسل، منظورچشم آرام دل
نی نی دلارامش مخوان، کز دل ببرد آرام را.
سعدی.
فریب وعدهء او گرچه صائب بارها خوردم
همان خوشوقت از پیمان آن پیمان گسل گردم.
صائب.
چون بیاد آن بت پیمان گسلم می آید
لشکر شوق بتاراج دلم می آید.طالب آملی.

پیمان گسلی.

[پَ / پِ گُ سِ] (حامص مرکب) عمل پیمان گسل. نقض عهد. پیمان شکنی. خلف وعده.

پیمان گسلیدن.

[پَ / پِ گُ سِ دَ] (مص مرکب) پیمان گسستن. پیمان شکستن. نقض عهد کردن. خلف وعده کردن. از سر عهد و پیمان رفتن :
به دوستی که وفا گر کنی و گر نکنی
من از تو بر نکنم مهر و نگسلم پیوند.
سعدی.
چه باشد رشتهء پیمان عمرم نگسلد ساقی
که خواهد پر شدن پیمانه زان پیمان گسل ما را.
خواجهء آصفی.

پیمان گسیختن.

[پَ / پِ گُ تَ] (مص مرکب) پیمان گسلیدن. || شکسته شدن عهد :
وفا از که جوید که پیمان گسیخت
خراج از که خواهد که دهقان گریخت.سعدی.

پیمان نامه.

[پَ / پِ ما مَ / مِ] (اِ مرکب)تعهدنامه. (از لغات مصوب فرهنگستان). عهدنامه.

پیمان نگاه داشتن.

[پَ / پِ مانْ نِ تَ](مص مرکب) استوار داشتن عهد. وفا. (دهار) وافی؛ پیمان نگاه دارنده.

پیمان نماینده.

[پَ / پِ مانْ، نِ یَ دَ / دِ] (نف مرکب) عهد کننده. عقیه، معاقد؛ عهد و پیمان نماینده. (منتهی الارب).

پیمان نمودن.

[پَ / پِ مانْ، نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) عهد بستن دو تن با هم. معاهده کردن. معاهدة. تسجیل. عهد. استعهاد. عهن. معاقدة. تعاقد؛ همدیگر عهد و پیمان نمودن. املاه؛ پیمان نمودن و مبالغه کردن در آن. (منتهی الارب).

پیمان نهادن.

[پَ / پِ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) شرط کردن. عهد کردن :
نهاده ست پیمان که هرک این کمان
کشد، دختر او را دهم بی گمان.اسدی.
گر غزوه را پیمان نهی بر جای کفر ایمان نهی
سی پارهء قرآن نهی در هند بر جای وثن.
ظهوری (از آنندراج).

پیمانه.

[پَ / پِ نَ / نِ] (اِ) هرچه بدان چیزی پیمایند. چیزی که غله و جز آن بدان کیل کنند. ظرفی که بدان چیزها پیمایند. (برهان). منا. صاع. صواع. کیله. معیار. عدل. مکیل. مکیله. مقلد. (منتهی الارب). صوع. مده. کیل. مکیال. قفیز. (دهار). صاحب انجمن آرا آرد: پیمانه بسبب تفاوت امکنه و ازمنه متفاوت است و تغییرپذیر ولیکن در عرب به این ترتیب مضبوط است: مکوک، پیمانه ای است که آن سه کیلجه و کیلجه یک من و هفت ثمن من و من دو رطل است و رطل دوازده اوقیه و اوقیه یک استار و دو ثلث استار و استار چهار مثقال و نیم و یک مثقال یک درهم و سه سبع درهم و درهم شش دانق و دانق دو قیراط و دو طسوج و طسوج دو حبه است و حبه سدس ثمن درهم که جزوی است از چهل و هشت جزو درهم - انتهی :
آنچه بخروار ترا داده اند
با تو نه پیمانه بجا نه(1) قفیز.کسائی.
گر ترا دسترس فزونستی
زر بپیمانه می ببخشی و من.فرخی.
کم بینک پیمانه و ترازو
هر گز نشود پاک ز آب زمزم.ناصرخسرو.
پیمانهء این چرخ را همه نام
معروف به امروز و دی و فردا.ناصرخسرو.
خرد پیمانهء انصاف اگر یک بار بردارد
بپیماید مر آن چیزی که دهقان زیر سردارد.
ناصرخسرو.
جز سخته و پیموده مخر چیز که نیکوست
کردن ستد و داد به پیمانه و میزان.
ناصرخسرو.
و پیمانه راست داشتن ترازو. (مجمل التواریخ و القصص).
قلم بیگانه بود از دست گوهر بار او لیکن
قدم پیمانهء نطق جهان پیمای او آمد.
خاقانی.
پیمود نیارم بنفس خرمن اندوه
با داغ تو پیمانه ز خرمن چه نویسد.خاقانی.
گل پیمانه در دستش ز خجلت غنچه میگردد
به عارض تا فتاد از تاب می گلهای خندانش.
خاقانی.
مانده ترازوی تو بی سنگ و دُر
کیل تهی گشته و پیمانه پُر.نظامی.
غریبی گرت ماست پیش آورد
دو پیمانه آب است و یک کمچه دوغ.
سعدی.
بکوی گدایان درش خانه بود
زرش همچو گندم بپیمانه بود.سعدی.
سندری؛ پیمانهء بزرگ. سندره؛ نوعی از پیمانهء بزرگ. سدیس؛ نوعی از پیمانه. قباع؛ پیمانهء بزرگ. (منتهی الارب). قسطاس؛ پیمانهء بزرگ. (دهار). من؛ پیمانه ای است. مکوک؛ پیمانه ای که در آن یک و نیم صاع گنجد. کرّ؛ پیمانهء خواربار که مر اهل عراق راست. جمم؛ آنچه بر سر پیمانه باشد بعد پری. جمام؛ پرکردن پیمانه را تا سر. پیمانهء سر برآورده بعد پُری. مدی؛ پیمانهء شامیان و مصریان. جمجمه؛ نوعی از پیمانه است. جمّ؛ پر کردن پیمانه را تا سر. جراف؛ نوعی از پیمانه. کیل غُذارم؛ پیمانهء تخمینی. غور پیمانه ای است مقدار دوازده سخ، مراهل خوارزم را. غراف؛ پیمانه ای است بزرگ. قسط پیمانه ای که نیمهء صاع باشد. مختوم؛ پیمانهء صاع. خطر؛ پیمانهء کلان برای غله. (منتهی الارب). || جام. پیالهء باده خوری. رطل. (دهار). مدة. (منتهی الارب). قدح شرابخواری. (برهان). ناطل. (زمخشری) (منتهی الارب). آوند شراب :
گر جور کرد یار دگر بار سوی او
میخواره وار از سر پیمانه ها شدم.
ناصرخسرو.
عاقل شیردلی باده مگیر
حیض خرگوش به پیمانه مخور.خاقانی.
گفت دو پیمانه کمتر ای عمو
تا روی آزاده چون من کو به کو.عطار.
بیار ای لعبت ساقی نگویم چند پیمانه
که گر جیحون بپیمایی نخواهی یافت سیرابم.
سعدی.
زاهد خلوت نشین دوش به میخانه شد
از سر پیمان گذشت بر سر پیمانه شد.
حافظ.
مرا به دور لب دوست هست پیمانی
که بر زبان نبرم جز حدیث پیمانه.حافظ.
صاحب انجمن آرا گوید که از شعر ذیل اوحدی بر می آید که پیمانه بزرگتر از قدح باشد :
عاشقان دردکش را دردی میخانه ده
از قدح کاری نیاید بعد ازین پیمانه ده.
اوحدی.
دردق؛ پیمانه ای است می را. سقایه؛ دورق؛ پیمانهء شراب. فیهج ؛ پیمانهء من. (منتهی الارب). || مجازاً، خود شراب. (فرهنگ نظام) :
سخنوران ز سخن پیش تو فرومانند
چنان کسی که به پیمانه خورده باشد بنگ.
فرخی.
آن سبو بشکست و آن پیمانه ریخت.
|| نزد صوفیه چیزی را گویند که در وی مشاهدهء انوار غیبی کنند و ادراک معانی یعنی دل عارف. (کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - اصل: ... پیمانه بماند و. (متن تصحیح قیاسی است).

پیمانه آشامیدن.

[پَ / پِ نَ / نِ دَ](مص مرکب) شراب خوردن. باده نوشیدن :
چو آشامیدم این پیمانه را پاک
در افتادم ز مستی بر سر خاک.(گلشن راز).

پیمانهء آفتاب.

[پَ / پِ نَ / نِ یِ] (اِ مرکب) پیمانه ای که همچون آفتاب است در اضاءت نور یا پیمانه ای که اطفای حرارت آفتاب بدان توان کرد. (آنندراج) :
ز خاکی که از سایه ات یافت آب
توان ساخت پیمانهء آفتاب.
کلیم (از آنندراج).

پیمانه بر سر کشیدن.

[پَ / پِ نَ / نِ بَ سَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از یکباره شراب خوردن. (آنندراج) :
دامن صحبت مده از کف که دوران بهار
نیست چندانی که گل برسر کشد پیمانه را.
صائب.

پیمانه پرست.

[پَ / پِ نَ / نِ پَ رَ] (نف مرکب) آنکه پیمانه پرستد. مجازاً می پرست.

پیمانه پر شدن.

[پَ / پِ نَ / نِ پُ شُ دَ](مص مرکب) مالامال شدن و لبریز گشتن کیله یا جام. || کنایه از عمر به آخر رسیدن. (برهان) (غیاث). رسیدن مرگ. پیمانه لب ریز شدن؛ سپری شدن زندگانی. (شرفنامهء منیری) :
پیمانهء آنکس بیقین پر شده باشد
کو با تو نیاید بسر وعده و پیمان.قطران.
عمرت چو بسر رسد چه بغداد و چه بلخ
پیمانه چو پر شود چه شیرین و چه تلخ.
خیام.
جهان پیمانه را ماند بعینه
که چون پر شدت تهی گردد بهر بار.خاقانی.
خصم را پیمانه پر شد زود زود
هم حسام او دروگر هم سنانش.
کمال اسماعیل.
دیدم بخواب شب که بمن داد ساغری
تعبیر قتل ماست که پیمانه پر شده ست.
غیاثای حلوائی.
ای خضر با تو آب ز یک چشمه خورده ایم
پیمانهء من و تو ز میخانه پر شده ست.
باقر کاشی.
امشب شراب زندگیم نشئه ای نداد
ساقی مریز باده که پیمانه پر شدست(1).
باقر کاشی.
یعنی که گری گری شود عمر تو کم
پیمانهء عمر پر شود تا نگری.
حکیمی (از فرهنگ نظام).
- پر شدن پیمانه از جائی؛ سیر آمدن از توقف بدانجا :
دگر پر شد از شام پیمانه ام
کشید آرزومندی خانه ام.سعدی.
(1) - این شاهد متضمن هر دو معنی اصلی و مجازی است.

پیمانه پر کردن.

[پَ / پِ نَ / نِ پُ کَ دَ](مص مرکب) پر کردن جام شراب یا مکیله. || به سر آوردن هر چیز چون عمر و غیره :
بدوزخ برد مدبری را گناه
که پیمانه پر کرد و دیوان سیاه.سعدی.

پیمانه خور.

[پَ / پِ نَ / نِ خوَرْ / خُرْ](نف مرکب) خورندهء پیمانه. شرابخوار. || در اصطلاح مردم قزوین، باغهائی که فقط از یک آب معین مشروب شود و از سیلاب حق ندارد. (فرهنگ نظام).

پیمانه خوردن.

[پَ / پِ نَ / نِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) کنایه از شراب خوردن. (آنندراج). پیمانه زدن. پیمانه نوشیدن.

پیمانه زدن.

[پَ / پِ نَ / نِ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از شراب خوردن. (آنندراج). پیمانه خوردن. پیمانه نوشیدن.

پیمانه کردن.

[پَ / پِ نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) پیمودن. رجوع به پیمودن شود.

پیمانه کش.

[پَ / پِ نَ / نِ کَ / کِ] (نف مرکب) که پیمانه کشد. که پیمانه برد. || پیمانه گسار. کنایه از شرابخوار. (آنندراج) :
پیر پیمانه کش ما که روانش خوش باد
گفت پرهیز کن از صحبت پیمان شکنان.
حافظ.

پیمانه کشی.

[پَ / پِ نَ / نِ کَ / کِ](حامص مرکب) عمل پیمانه کش. شرابخواری. (آنندراج) :
مطلب طاعت و پیمان صلاح از من مست
که به پیمانه کشی شهره شدم روز الست.
حافظ.

پیمانه کشیدن.

[پَ / پِ نَ / نِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) شراب خوردن :
در عشق دل پیاله چو مستانه میکشد
در آتش است لاله و پیمانه میکشد.سلیم.

پیمانه گسار.

[پَ / پِ نَ / نِ گُ] (نف مرکب) کنایه از شرابخوار :
دردی کش بادهء محبت مائیم
پیمانه گسار بزم الفت مائیم
آئینهء هفتاد و دو ملت مائیم
با اینهمه، معنی تو و صورت مائیم.
میرزا شفیع خلف شریف خان (از آنندراج).

پیمانه لبریز شدن.

[پَ / پِ نَ / نِ لَ شُ دَ] (مص مرکب) پیمانه پر شدن. و رجوع به مجموعهء مترادفات ص325 شود :
در آرزوی روی تو پیمانه اش شود لبریز
کسی که کرد ترا دست در کمر گستاخ.
تأثیر.

پیمانه نوشیدن.

[پَ / پِ نَ / نِ نو دَ](مص مرکب) پیمانه خوردن. پیمانه زدن. کنایه از شرابخواری است. (آنندراج) :
نمیدانم کجا پیمانه می نوشد که باز امشب
کباب دل نمک سود است از گلگشت مهتابش.
معزفطرت (از آنندراج).

پیمای.

[پَ/ پِ] (نف مرخم) پیما. پیماینده. طی کننده. چون: آسمان پیمای. بحرپیمای. (آنندراج). بادیه پیمای. دشت پیمای، راه پیمای، رودپیمای. (آنندراج). زمین پیمای. ملک پیمای. محیط پیمای :
چون دایره گر محیط پیمای شوی
چون نقطه اگر ساکن یکجای شوی.
ناصرخسرو.
|| سنجنده. پیماینده. اندازه گیرنده، چون: بادپیمای، اشک پیمای :
غم رفتگان در دلم جای کرد
دو چشم مرا اشک پیمای کرد.نظامی.
حرف پیمای. ذوق پیمای. عطرپیمای. (آنندراج). نیک و بد پیمای :
به روز حشر که فعل بدان و نیکان را
جزا دهند به مکیال نیک و بد پیمای.
سعدی.
|| خورنده. آشامنده، چون: باده پیمای. جام پیمای. || (فعل امر) بپیما. پیما. و رجوع به پیما در همهء معانی شود.

پیمایان.

[پَ / پِ] (نف، ق) در حال پیمودن. || پیمای. پیمایندگان. (در ترکیب). رجوع به پیمای شود.

پیمایش.

[پَ / پِ یِ] (اِمص) کار پیماینده. || اسم از پیمودن. کیلة. (منتهی الارب). اندازه گیری. عمل پیمودن و اندازه کردن :
ز هر مرز هر کس که دانا بدند
به پیمایش اندر توانا بدند.فردوسی.
میان دو صد چاهساری شگفت
بپیمایش اندازه نتوان گرفت.فردوسی.
مذارعة؛ به پیمایش بیع کردن. عذمذم؛ پیمایش تخمینی. (منتهی الارب). || مساحت.

پیمایشگر.

[پَ / پِ ما یِ گَ] (ص مرکب)اندازه گیر. پیماینده. || مَسّاح. || مهندس.

پیمایندگی.

[پَ / پِ ما یَ دَ / دِ](حامص) حالت و چگونگی پیماینده.

پیماینده.

[پَ / پِ ما یَ دَ / دِ] (نف) که پیماید. که طی کند: هرگاه که اندازه ای دیگر اندازه ها را بپیماید بارها و او را سپری کند چنانک چیزی نماند، آن پیماینده را جذر خوانند. (التفهیم). || که آشامد و نوشد (شراب و جز آن را). || که اندازه گیرد. که سنجد. کیّال. (منتهی الارب).

پیماییدن.

[پَ / پِ دَ] (مص) پیمودن. رجوع به پیمودن شود.

پیمبر.

[پَ یُ / یَ بَ] (نف مرکب) مخفف پیامبر. پیغامبر. پیامبر. (آنندراج). پیغمبر. رسول. پیغام برنده. فرستاده. که پیغام برد. خبر برنده :
اندر فضایل تو قلم گویی
چون نخلهء کلیم پیمبر شد.منجیک.
پیمبر تویی هم تو پیل [ ببر ] دلیر
بهر کینه گه بر سرافراز شیر.فردوسی.
پیمبر یکی بد به دل با گراز
همی داشت از باد و از خاک راز.فردوسی.
پیمبر به اندیشه باریک بود
بیامد بشهری که تاریک بود.فردوسی.
چنین گفت کامد ز کابل پیام
پیمبر زنی بود سیندخت نام.فردوسی.
|| فرستادهء خدا. رسول از جانب پروردگار. پیغامبر. وخشور. نبی :
پیمبر [ خضر ] سوی آب حیوان کشید
سر زندگانی بکیوان کشید.فردوسی.
پیمبر فرستاد زی او خدای
مهانش همه پیش بودند پای.فردوسی.
عمر تو همچو نوح پیمبر دراز باد
همچون جمت بملک همه عز و ناز باد.
منوچهری.
شنیده ای(1) که پیمبر چو خواست گشت بزرگ
صهیب و سلمان را نآمد آمدن دشوار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
چنان دان که هود اندر آن روزگار
پیمبر بد از داور کردگار.اسدی.
جمله مقرند این خران که خداوند
از پس احمد پیمبری نفرستاد.ناصرخسرو.
ایشان پیمبران و رفیقانند
چون دشمنی تو بیهده ترسا را.ناصرخسرو.
چه خواهی همی زو که چندین دمادم
پیمبر فرستد همی بر پیمبر.ناصرخسرو.
آنها که نشنوند سخن زین پیمبران
نزدیک اهل حکمت و توحید کافرند.
ناصرخسرو.
هر فروتر به بزرگیست عزیز
هر پیمبر بخدا محترم است.خاقانی.
به ر عیت ملک همان انداخت
که به امت پیمبر اندازد.خاقانی.
کانجا که محمد اندر آمد
دعوت نرسد پیمبران را.خاقانی.
چنان داد فرمان در آن راه نو
که خضر پیمبر بود پیشرو.نظامی.
ترا چندین پیمبر کرد آگاه
که خواهد بود کاری سخت در راه.
عطار (اسرارنامه).
-امثال: طفل طفل است اگر طفل پیمبر باشد. نبی الملحمة پیمبر قتال یا پیغمبر صلاح که ایجاد انس و الفت میان مردم کند. (منتهی الارب).
|| (اِخ) پیغمبر اسلام محمد مصطفی (ص) :
اول بمراد عام نادان
بر رفت بمنبر پیمبر.ناصرخسرو.
گر سوی آل مرد شود مال او چرا
زی آل او نشد ز پیمبر شریعتش.
ناصرخسرو.
وآن آفتاب آل پیمبر کند بتیغ
خون پدر ز گرسنه عباسیان طلب.
ناصرخسرو.
از بهر پیمبر که بدین وضع ورا گفت
تأویل به دانا ده و تنزیل بغوغا.ناصرخسرو.
ز پیری بر نجست هر کس مگر من
که از وی رسیدم به آل پیمبر.ناصرخسرو.
آنرا که کس بجای پیمبر جز او نخفت
با دشمنان صعب بهنگام هجرتش.
ناصرخسرو.
چه خواهی همی زو که چندین دمادم
پیمبر فرستد همی بر پیمبر.ناصرخسرو.
گفتم که با پیمبر یابد کسی نجات
گفتا که چون صدف نبود کی بود گهر؟
ناصرخسرو.
آنکه معروف بدو شد بجهان روز غدیر
وز خداوند ظفر خواست پیمبر بدعاش.
ناصرخسرو.
ای ناصردین سید اولاد پیمبر
ای عالم جاه و شرف و دانش و تمییز.
سوزنی.
چو طبع صافی حیدر مرتبی ز علوم
چو جان پاک پیمبر منزهی ز عیوب.
ادیب صابر.
مر مرا باری نکو ناید ز روی اعتقاد
حق زهرا بردن و دین پیمبر داشتن.سنائی.
آن خدیجه ست کز ارادت عقل
مال و جان بر پیمبر افشانده ست.خاقانی.
دید پیمبر نه بچشمی دگر
بلکه بچشم سر این چشم سر.نظامی.
قول پیمبر بکار بند و میازار
خاطر مور ضعیف و پشهء لاغر.
بهار (از فرهنگ ضیاء).
- پیغمبر تازی؛ محمد بن عبدالله (ص).
- پیغمبر مختار؛ محمد بن عبدالله (ص).
(1) - ن ل: پیمبری.

پیمبرزادگی.

[پَ یَ / یُ بَ دَ / دِ](حامص مرکب) فرزند پیغمبر بودن :
چو کنعان را طبیعت بی هنر بود
پیمبرزادگی قدرش نیفزود.سعدی.

پیمبرزاده.

[پَ یَ / یُ بَ دَ / دِ] (اِ مرکب، ص مرکب) پسر پیغمبر. از اولاد پیغمبر.

پیمبرصفت.

[پَ یَ / یُ بَ صِ فَ] (ص مرکب) آنکه دارای صفت و سیرت پیغمبر است :
توئی سایهء لطف حق بر زمین
پیمبرصفت، رحمة العالمین.سعدی.

پیمبری.

[پَ یَ / یُ بَ] (حامص مرکب)عمل پیمبر. پیغامبری. رسالت :
او را پیمبری دگران را مشعبدی است
هرگز مشعبدی نبود چون پیمبری.
ادیب صابر.
هر چار چار حدّ بنای پیمبری
هر چار چار عنصر ارواح اولیا.خاقانی.
دو گهر دان پیمبری و کرم
زاده از کان کاینات به هم.خاقانی.
گرچه محمد پیمبری بعرب یافت
صبح کمالش ز حد شام برآمد.خاقانی.

پیمپالگاون.

[وُ] (اِخ)(1) قصبه ای است در اواسط هندوستان و در ایالت برار دارای بتخانه ای منقور در تخته سنگی. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pimpalgaoun.

پیم پراما.

[پْرا / پِ را] (اِخ)(1) نام ولایتی بوده است مسکن مردم آدراایست(2) به هند، در عهد اسکندر مقدونی. (رجوع به ایران باستان ج2 ص1800 شود).
(1) - Pimprama.
(2) - Adraistes.

پیمت.

[مَ] (اِخ) نام موضعی به فیروز کلای کجور مازندران. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو. بخش انگلیسی ص31 و 109).

پیمودگی.

[پَ / پِ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی پیموده. رجوع به پیموده شود.

پیمودن.

[پَ / پِ دَ] (مص) مطلق اندازه گرفتن. (فرهنگ نظام). || به ذرع چیزی بکسی دادن. ذرع کردن. گز کردن. اندازه گرفتن با گز و ذراع و ارش و غیره :
بفرسنگ صد بود بالای اوی
نشایست پیمود پهنای اوی.فردوسی.
نپیمود کس خاک کاخش به پی
ز لشکر هرآنکس که شد سوی ری.
فردوسی.
بود مهر زنان همچون دم خر
نگردد آن ز پیمودن فزون تر.
فخرالدین اسعد (ویس ورامین).
ای شاه بپیمود زمین را و فلک را
جاه تو و قدر تو به بالا و به پهنا.
مسعودسعد.
چون بیاوردند و بپیمودند چند ارش کمتر بود دیوارها [ دیوارهای طاق کسری ] . (نزهتنامهء علائی).
میانت را و مویت را اگر صد ره بپیمایی
میانت کمتر از موئی و مویت تا میان باشد.
سعدی.
از خجالت دهم به ذره فروغ
نور بر آفتاب پیمایم
گریه ای در جگر بشورانم
نمکی بر کباب پیمایم.
نتوان دید بس به بیداری
صبح بر چشم خواب پیمایم
بایدم آه طرهء تو کشید
بر نفس پیچ و تاب پیمایم
بر ظهوری دوید بیتابی
بر سکون اضطراب پیمایم.
ظهوری (از آنندراج).
فتور؛ پیمودن چیزی را از میان دو انگشت سبابه و ابهام. شبر؛ به دست پیمودن جامه و مانند آن. (منتهی الارب). || مساحت کردن :خراج بر حد عراق وی نهاد و پی از انوشیروان دو یک ستدندی و شش یک و پنج یک، چنانکه رسم آن شهرهابودی و چنانکه آبادانی زمین بودی و قباد آن خواست که این رسمها برگیرد و عدل بنهد و آن وقت عدل آن بود که هر سالی زمین بپیمودندی و از آبادانی خراج گرفتندی و از ویرانی نگرفتندی. (ترجمهء طبری بلعمی). و ضمان نامه ای داد که قم را مساحت کند و بپیماید بر سبیل سویت و عدالت. (ترجمهء تاریخ قم ص102). || پیمانه کردن. بکیل کردن. کیل کردن. (زمخشری). سختن و اندازه گرفتن با پیمانه : و این صفیة العثری با وفد برفت از پس ایشان و ابوموسی را پیش عمر شکایت کرد و گفت یا عمر نباید که ابو موسی عامل تو باشد بر مسلمانان. عمر گفت چرا؟ گفت زیرا که از غنیمت مسلمانان شصت غلام نیکو روی بگزیده است و پیش خود بپای کرده است... و دو قفیز دارد که بدو طعام پیماید، یکی کمتر و یکی بیشتر... (ترجمهء طبری بلعمی).
چو پیمانهء تن مردم همیشه عمر پیماید
بیاید زیر پیمودن همان یک روز پیمانه.
کسائی.
شاید آنگه کزین جوال به کیل
اندک اندک براو بپیماید.ناصرخسرو.
زنهار تا به سیرت طراران
ارزن نموده ریگ نپیمائی.ناصرخسرو.
فلک چو شادی میداد مر مرا بشمرد
کنون که میدهدم غم همی نپیماید.
مسعودسعد.
کی بود کز زلف او ز آنسان که قطران مال زو
مشک پیمایم ز کیل و غالیه سنجم بمن.
سوزنی.
جائی که من همه تخم جفا کشته ام خرمن وفا چگونه پیمایم. (ترجمهء تاریخ یمینی).
-امثال: دریا را به کیل نتوان پیمود.
اکتیال؛ پیمودن جهت دیگری. کیل؛ پیمودن چیزی را. استحالة؛ پیمودن بدو کف یا بذراع. صوع؛ پیمودن بصاع. اجمام؛ پیمودن پیمانهء سربرآورده بود بعد پری. (منتهی الارب). مکیل، مکال؛ پیمودن به پیمانه. (تاج المصادر بیهقی). || آشامیدن. خوردن. نوشیدن، چنانکه می، باده پیمودن. می خوردن :
نبید آر و رامشگران را بخوان
بپیمای جام و بیارای خوان.فردوسی.
هنوز از فزونی ز می شادکام
نپیموده بد شاه با ماه جام.فردوسی.
همانگه بسالار گفت ای جوان
بپیمای جام و بیارای خوان.فردوسی.
بپیمود ساقی می و داد زود
تهمتن شد از دادنش شاد زود.فردوسی.
تو ای می گسار از می زابلی
بپیمای تا سر یکی بلبلی.فردوسی.
چون بیادت شراب پیمایم
از خجالت دهم به ذره فروغ.ظهوری.
|| آشامانیدن. خورانیدن بکسی چیزی را چون می و جز آن :
هرچه کوته نظرانند بر ایشان پیمای
که حریفان ز مُل و من ز تأمل مستم.
سعدی.
بیار ای لعبت ساقی نگویم چند پیمانه
که گر جیحون بپیمائی نخواهی یافت سیرابم.
سعدی.
چو با حبیب نشینی و باده پیمائی.
بیاد آر محبان بادپیما را.
حافظ.
کرشمهء تو شرابی بعاشقان پیمود
که علم بی خبر افتاد و عقل بی حس شد.
حافظ.
|| عرض دادن. (آنندراج).
- درپیمودن؛ اندازه گرفتن :
نیک بنگر به روزنامهء خویش
در مپیمای خار و خس به جراب.
ناصرخسرو.
|| عاد بودن در ریاضی: هرگاه که اندازه ای، دیگر اندازه را بپیماید بارها و او را سپری کند چنانک چیزی نماند، آن پیماینده را جذر خوانند. (التفهیم). || بریدن. طی کردن چنانکه راهی را یا جز آن. پا سپردن. پا سپر کردن. رفتن بر. قطع کردن. بریدن. سپردن. بسپردن. رفتن تمام آن. قطع مسافت کردن. درنوشتن. نوشتن. نبشتن. در نوردیدن. نوردیدن. بگذاشتن. گذاردن :
چو سی روز گردش بپیمایدا
دو روز و دو شب روی ننمایدا.فردوسی.
پژوهندهء راز پیمود راه
ببلخ گزین شد سوی کاخ شاه.فردوسی.
به گرسیوز آنگه چنین گفت شاه
که بپسیچ کار و بپیمای راه.فردوسی.
نباید پراکنده کردن سپاه
بپیمای راه و بیارای گاه.فردوسی.
فرستاده آمد بنزدیک شاه
بیک ماه کمتر بپیمود راه.فردوسی.
به سه روز پیمود راه دراز
چنان سخت راهی نشیب و فراز.فردوسی.
بدو گفت قیصر که بر زیر گاه
نشیند کسی کو بپیمود راه.فردوسی.
ز تو پیشتر پادشه بوده اند
مر این راه هرگز نپیموده اند.فردوسی.
درازی و پهناش سی بار سی
بود گر بپیمایدش پارسی.فردوسی.
چو بشنید خسرو بپیمود راه
خرامان بیامد به پیش سپاه.فردوسی.
وزان روی رستم دلیر گزین
بپیمود زی شاه ایران زمین.فردوسی.
ز پیمودن راه و رنج شبان
مر آن هر دو را گیو بد پاسبان.فردوسی.
ز اختر بد و نیک بشنوده بود
جهان را چپ و راست پیموده بود.فردوسی.
بدان گه که بگذشت نیمی ز روز
فلک را بپیمود گیتی فروز.فردوسی.
سه دیگر بپیمود راه دراز
درودش فرستاد و برگشت باز.فردوسی.
جهان فریبنده را گرد کرد
ره سود پیمود و مایه نخورد.فردوسی.
وزآنسو فریبرز کاوس شاه
سوی شاه ایران بپیمود راه.فردوسی.
چو نامه به مهر اندر آورد شاه
جهانجوی رستم بپیمود راه.فردوسی.
نشست از بر رخش و پیمود راه
زواره نگهبان گاه و سپاه.فردوسی.
چو پیدا شود چاک روز سپید
دو بهره بپیماید از روز شید.فردوسی.
بر این گفته یک شب بپیمود خواب
چنین تا برآمد ز کوه آفتاب.فردوسی.
چو گویی خانه ای یابی بدینسان
اگر گیتی بپیمائی سراسر.فرخی.
چو مساحی که پیماید زمین را
بپیمودم به پای او مراحل.منوچهری.
که با او بجنگ بهو بوده ام
همه کشور هند پیموده ام.اسدی.
دورها چرخ را بپیمودند
قرنها نیز هم بپیمایند.مسعودسعد.
فرمود که تا چرخ یکی دور دگر کرد
خورشید بپیمود مسیر دوران را.سنائی.
ای ز تو ما بی خبر ما به تمنای تو
بس که بپیموده ایم عالم خوف و رجا.
خاقانی (چ عبدالرسولی ص39).
گر دلم دادی که شروان بی جمالش دیدمی
راه صد فرسنگ را زین سربه سر پیمودمی.
خاقانی.
پیوسته در قطع مفاوز بودی و منازل و مراحل پیمودی. (سندبادنامه ص299).
چو پرگار گردون بر آن نقطه گاه
بپای پرستش بپیمود راه.نظامی.
کواکب را ز ثابت تا بسیار
دقایق را درج پیموده هموار.نظامی.
بر آن حمال کوه افکن ببخشود
بسر زانو، بزانو کوه پیمود.نظامی.
چو لختی در آن دشت پیمود راه
بباغ ارم یافت آرامگاه.نظامی.
معصیت کردی به از هر طاعتی
آسمان پیموده ای در ساعتی.مولوی.
گر خوبتر از روی تو باغی بودی
پایم همه روزه راه آن پیمودی.سعدی.
کمند صید بهرامی بیفکن جام جم بردار
که من پیمودم این صحرا نه بهرام است و نه گورش.
حافظ.
- آب به غربال پیمودن؛ کاری بی حاصل و بی سود کردن :
هرگز نکند بر تو اثر چارهء دشمن
هرگز نشود بر تو روا حیلهء محتال
کان چاره چو سنبیدن کوهست بسوزن
وان حیله چو پیمودن آب است بغربال.
معزی.
- باد پیمودن؛ کار بی نتیجه و سود کردن :
تو تا می بادپیمائی شب و روز
در این خانه برآمد سال هفتاد.ناصرخسرو.
تو باد پیمودی همچو(1)غافلان و فلک
بکیل روز و شبان عمر بر تو برپیمود.
ناصرخسرو.
خدای داند من دل بر او نمی بندم
که باد پیمود آن کس که آسمان پیمود.
مسعودسعد.
به آتش اندری از آبروی رفتهء خویش
مپاش بیش بسر خاک و باد کم پیمای.
سوزنی.
نخواستم اگر این باد عشق پیمودن
و لیک می نتوان بستن آب طبع روان.
سعدی.
گفتن که نه ازو داد باشد
پیمودن باد و باد باشد.امیرخسرو.
- پیمودن باد؛ نسیم لطیف و معطر پراکندن :
فصل نوروز که بوی گل و سنبل دارد
لطف این باد ندارد که تو می پیمائی.سعدی.
رجوع به باد شود.
- پیمودن به گرز؛ گرز بر او زدن. آزمودن که تاب گرز بر وی زدن دارد یا نه :
یکی دیو جنگیش گویند هست
گه رزم ناپاک و با زوردست
هنوز اندر آورد نبسودمش
بگرز دلیران نپیمودمش.فردوسی.
- پیمودن جواب؛ پاسخ دادن :
بر سخن لب گشوده خاموشی
بر سؤالش جواب پیمایم.ظهوری.
- پیمودن چرخ یا گردون و جز آن؛ گذشت روزگار یا عمر و یا سال بر کسی. او رابه پیری رسانیدن. او را معمر ساختن :
ای پیرنگه کن که چرخ برنا
پیمود بسی روزگار برما.ناصرخسرو.
چرخ پیموده بر تو عمر دراز
تو گهی مست خفته گه مخمور.ناصرخسرو.
مه ده یکی پیر بد نامجوی
بسی سال پیموده گردون بدوی.اسدی.
-پیمودن خاک؛ سر بخاک گذاشتن سجده و عبادت را :
به یک هفته در پیش یزدان پاک
همی با نیایش به پیمود خاک.فردوسی.
چهل روز در نزد یزدان به پای
بپیمود خاک و بپرداخت جای.فردوسی.
-پیمودن رزم؛کردن رزم :
مرا نیز هنگام آسودن است
ترا رزم بدخواه پیمودنست.فردوسی.
-پیمودن رنج؛ بردن رنج :
مرا چون مخزن الاسرار گنجی
چه باید در هوس پیمود رنجی.نظامی.
-پیمودن سالی یا روزی و یا شبی؛ عمر کردن. بر او گذشتن سالی یا روزی یا شبی:
به اندیشه گفت ای جهاندیده زال
بمردی بی اندازه پیموده سال.فردوسی.
و گرنه من ایدر همی بودمی
بسی با شما روز پیمودمی.فردوسی.
بسی پهلوان جهان بوده ام
به بد روز هرگز نپیموده ام.فردوسی.
ز یزدان و از گشت گیتی فروز
بر این راز چندی بپیمود روز.فردوسی.
- پیمودن سخن؛ گفتن آن :
بدانست کو این سخن جز به مهر
نپیمود با شاه خورشید چهر.فردوسی.
باره میانش به دو نیم کن
ز کابل مپیمای با من سخن.فردوسی.
یکروز عبدالله مبارک را دید که روی بدو نهاده بود، گفت آنجا که رسیده ای باز گرد یا نه من باز گردم، می آیی تا تو مشتی سخن بر من پیمائی و من مشتی نیز بر تو پیمایم. (تذکرة الاولیاء عطار).
- پیمودن شب؛ به روز آوردن شب :
برفت و بپیمود بالای شب
پر اندیشه دل پر ز گفتار لب.فردوسی.
چشم خونین همه شب قامت شب پیمایم
تا ز خونین جگری لعل قبا آرایم.خاقانی.
روشنت گردد این حیث چو روز
گر چو سعدی شبی بپیمائی.سعدی.
- پیمودن عمر؛ اندازه گرفتن عمر :
چو پیمانهء تن مردم همیشه عمرپیماید
بیاید زیر پیمودن همان یک روز پیمانه.
کسائی.
تا چشم به هم زدیم پیمانهء عمر
هفتادو دو سال عمر بر ما پیمود
گر عمر دراز باشد آینده خوش است
از عمر درازی که گذشته است چه سود.
وجهی کرد (از آنندراج).
- مهتاب بگز پیمودن؛ کار بی حاصل کردن.
(1) - ظ: تو باد می پیمودی چو(؟).

پیمودنی.

[پَ / پِ دَ] (ص لیاقت) درخور پیمودن. مکیل؛ آنچه بکیل درآید، چون گندم و جو در قدیم و شراب و امثال آن دراین زمان.

پیموده.

[پَ / پِ دَ / دِ] (ن مف) با پیمانه سنجیده. مکیّل. (منتهی الارب). مکیول. (منتهی الارب): اکتیال؛ پیموده فاستدن. (تاج المصادر بیهقی). || طی کرده. سپرده :
ز خاور همی آمد این، آن ز روم
بسی یافته رنج و پیموده بوم.اسدی.
- پیموده شدن؛ گذشتن. سپری شدن :
پیموده شد از گنبد بر من چهل و دو
جویای خرد گشت مرا نفس سخنور.
ناصرخسرو.

پیمون.

(اِخ)(1) نام قصبه ای است در خطهء لائوس از قطعهء سیام واقع در هندوچین واقع در کنار شهر مون. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pimoun.

پیمونت.

[یِ مُنْتْ] (اِخ)(1) رجوع به پیامونته شود.
(1) - Piemonte.

پین.

(اِ) در اصطلاح بنائی، مقداری به پهنای یک آجر: یک پین باید از زمین را کند. مخفف پینه. || ریختگی و گلی که در قنات پیدا شود و مانع جریان و زهیدن آب شود.
- پین پین برداشتن؛ تنقیهء کاریز از پین.

پین.

[پِ] (اِخ)(1) توماس. روزنامه نگار انگلیسی که به تبعیت دولت فرانسه درآمد و بر اثر اقداماتی که برای دفاع از افکار جدید بعمل آورد بعضویت مجلس کنوانسیون انتخاب شد. (1737 - 1809 م.).
(1) - Paine (Payne), Thomas.

پین.

(اِخ) نام دهی از توابع کاشان. (ترجمهء محاسن اصفهان مافروخی ص38).

پین آن تو.

[تُ] (اِخ)(1) بزرگترین ایالت شبه جزیرهء کره واقع در ساحل شمال شرقی چین و در جهت شمال غربی قطعهء نامبرده از طرف شمال به ایالت منچوری و از سوی مشرق به ایالت هنگ گنگ و از جانب جنوب به ایالت هوانگ هو و از جهت مغرب بخلیج کره و اراضی واقعه بین دو کشور چین و کره محدود است. مرکز آن شهر چانگ چوست. شهر و قصبهء شایان ذکر دیگری ندارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pien - An - To.

پینا.

(اِخ)(1) نهری است در قسمت غربی روسیه و تابع رودخانهء یاچولده. واقع در حوزهء دنیپر. از اراضی مردابی وولهینیا سرچشمه گیرد و بسوی شرق شمالی جاری شود و بعد از طی حدود 170 هزار گز در زیر قصبهء پینک به نهر مزبور ریزد. از مجرای این نهر حدود 130 هزار گز را بوضع مساعد سیر سفائن درآورده اند و آن مانند دنبالهء کانالی مصنوعی درآمده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pina.

پینا.

[یِ] (اِخ)(1) قصبه ای است در اواسط روسیه و در ایالت کورسک کنار نهری بهمین نام. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piena.

پینار.

(اِخ)(1) یا پیناردل ریو(2). نام شهری مرکز ایالت در جزیرهء کوبا از جزایر آنتیل در 160 هزارگزی جنوب غربی هاوانا. دارای 15000 تن سکنه. اسکلهء آن قصبهء کولونا است که در 20 هزارگزی جنوب شرقی آن قرار گرفته و بوسیلهء خط آهن بشهر هاوانا و اسکلهء مذکور مرتبط گشته است. پینار تجارت تنباکوی بسیار بارونقی دارد. (از قاموس الاعلام ترکی ولاروس).
(1) - Pinar.
(2) - Pinar - del - Rio.

پینار.

(اِخ)(1) نام رودی به آسیای صغیر. (ایران باستان ج2 ص1304 و 1306 و 1321).
(1) - Pinar.

پینارا.

(اِخ)(1) نام شهری به آسیای صغیر در حدود لیکیه. رجوع به پیناره شود. (ایران باستان ج2 ص1376).
(1) - Pinara.

پیناره.

[رَ] (اِخ)(1) پینارا. نام قصبه ای باستانی است در خطهء قدیمهء لیکیا (لیکیه) از آناطولی یعنی در جانب جنوب شرقی منتشا و امروز به صورت قریه ای است با نام مناره. گرداگرد آن ویرانه ها و پاره ای از آثار عتیقهء زیبا دیده میشود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinara.

پیناس.

(اِخ) از نامهای خاص یهودان و در مقام تذلیل و ناپاکیزگی کسی گویند: فلان ملا پیناس است. (فرهنگ نظام).

پی ناک.

[پَ / پِ] (ص مرکب) دارای پی. پی دار. دارای عصب. عصب اللحم؛ پی ناک شد گوشت. (منتهی الارب). گوشتی پی ناک؛ دارای عصب.

پیناکر.

[کِ] (اِخ) آدرین وان. نام نقاشی از مردم هلند (1621-1673 م.).

پینانگ.

(اِخ)(1) یا پولو پینانگ(2). جزیره ای است در مقابل ساحل غربی از شبه جزیرهء مالاکا. انگلیسها نام جزیرهء پرنس دگال بوی داده اند. در 600 هزارگزی شمال غربی سنگاپور. و ساحل لسلی در روبروی این جزیره و هر دو در شمار مستعمرات انگلیس اند. در بین پنج درجه و پانزده دقیقه تا پنج درجه و سی دقیقهء شمالی و نود و هفت درجه و بیست و دو دقیقه تا نود و هشت درجه و یازده دقیقهء طول شرقی واقع شده است و شکلی مستطیل دارد. مساحت سطحش به 278 هزار گز مربع بالغ است. مرکز آن همین نام دارد و انگلیسها آنرا جرج تون نامیده اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinang.
(2) - Poulo - Pinang.

پینبرگ.

[پیمْ بِ] (اِخ)(1) قصبه ای است در ایالت شلسویگ هولشتاین از کشور پروس، (آلمان) و در 97 هزارگزی جنوب شلسویگ و 15 هزارگزی از شمال غربی هامبورگ. کنار نهر منصب بخلیج البه و موسوم به پیناؤ واقع است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinberg.

پینتوون.

[نِ تُونْ](1) (اِخ) نام قصبه ای در ایالت دوربان از خطهء ناتال در افریقای جنوبی. در 55 هزارگزی از جهت جنوب شرقی پیترماریتزبورگ در روی خط آهنی که از دوربان به پیترماریتزبورگ میرود واقع گشته است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinetown.

پینجر.

[جِ] (اِخ)(1) قصبه ای است در اواسط هندوستان و در جهت غربی خطهء برار. در قضای آکوله، در دوهزارگزی جنوب شرقی آکوله. ویرانه های بتخانه ای آنجاست و آن وقتی بس بزرگ بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pindjer.

پینجرد.

[جِ] (اِخ) دهی جزء بخش زرند شهرستان ساوه. واقع در 5 هزارگزی جنوب باختر زرند، سر راه عمومی زرند ساوه. دامنه. معتدل. دارای 93 تن سکنهء فارسی زبان. آب آنجا از قنات لب شور. محصول آن غلات و پنبه و چغندر قند و بستان کاری و بنشن و انگور و زردآلو. شغل اهالی آنجا زراعت و گلیم و جوال بافی و راه آن ماشین روست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

پینچاه.

(اِخ) دهی جزء دهستان حومه بخش آستانهء شهرستان لاهیجان و 5 هزارگزی باختر آستانه. جلگه، معتدل مرطوب. دارای 255 تن سکنهء گیلکی و فارسی زبان. آب آنجا از کیاجو از سفید رود. محصول آنجا برنج و ابریشم و کنف. شغل اهالی آن زراعت و حصیر و زنبیل بافی و راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

پی نخود سیاه فرستادن.

[پَ / پِ یِ نُ / نَ خوَ / خُ دِ فِ رِ دَ] (مص مرکب) بدنبال امری ناشدنی و صعب الحصول فرستادن.

پیند.

(اِخ)(1) پیندوس(2). نام سلسله جبالی میان قسمت جنوبی آرناؤدستان و تسالیا از طرف شمال در نزدیکی کونیچه با سلسلهء گراموس متحد میشود و بوسیلهء کوه شار و جبال بوسنه و هرسک یکرشتهء ممتد تا سلسلهء آلپ تشکیل میدهد. همچنین در حدود یونانستان شعبه ای بسوی خلیج سلانیک منشعب میسازد و خط حدود را تفریق می نماید، و در این حال بدو شعبهء موسوم به جومرکه و آگرافه منشعب میشود و کوه های آکارنانیا، اتولیا، و آتیکه را تشکیل میدهد. مرتفعترین ذروهء سلسلهء پیند، کوه اسمولیکه واقع در قریهء سامارینه میباشد که 2374 گز ارتفاع دارد و ارتفاع کوه ژیگو که در خط حدود و روبروی مچوه واقع شده به 1903 گز میرسد و نیز ارتفاع کوه بوچیکا که در خط سرحدی قدیمی واقع گشته به 2156 گز بالغ می گردد. از دامنه های شرقی سلسلهء پیند آب کوستم و چند نهر بیرون آمده رودخانهء قرصو را بوجود می آورند و همچنین از دامنه های غربی سلسلهء نامبرده نهرهای ویوسه و نارده جریان دارد. تمام قرای واقعه در دامنهء پیند مسکن طایفهء افلاک میباشد. عمدهء مشاغل آنها گوسفندچرانی است و برخی از اینان در موسم زمستان با گله و رمهء خود بجنگل های مستور از کاج و صنوبر و زمستانگاههای تسالیا میروند. سلسلهء پیند با جنگلهای کاج و صنوبر و نظائر اینها مستور میباشد چراگاههای قشنگ و آبهای خنک و مواقع و مناظر دلکش و دلفریب دارد و اکثر نقاط آن صعب العبور است. طریقی هم که از مچوه و تنگهء ژیگو گذشته از راه یانیه به ترخال و یکیشهر میرود در زمستان مسدود و مستور از برف است و قابل عبور نیست. رجوع به پند شود. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinde.
(2) - Pindus.

پیندار.

(اِخ)(1) پینداروس. یکی از بزرگترین شعرای یونان باستان است. در 520 ق.م. در شهر تیبه تولد یافته و در441 ق.م. در گذشته است. غزلیات، قصائد، مراثی و انواع دیگری از اشعار دارد. وی مظهر لطف و حمایت هیرون پادشاه سیراکوز (سرقسطه) و اسکندر پادشاه مقدونیه و دیگر اکابر و اعاظم عصر خود واقع شده است نه تنها آتنی ها بلکه جماهیر دیگر یونان وی را احترام بسیار میکرده اند تا آنجا که در زمان حیات مجسمهء ویرا در تیبه نصب نموده اند و هنگام وفات امتیازات زیادی دربارهء خانوادهء او قائل شده اند و وقتی که به امر اسکندر کبیر بتخریب تیبه اقدام کردند توصیهء مخصوص بمحافظت خانهء پیندار شده بود. از تمام اشعارش فقط 45 غزل باقی مانده که به کرات طبع و نشر شده و به السنهء اروپایی ترجمه گشته است. (قاموس الاعلام ترکی). پیندار بزرگترین شاعر غزلسرای یونان. وی در 521 ق.م. تولد یافت و برخی از مورخین معتقدند که تا حدود 440 ق . م. از حیات بهره مند بوده است. پینداروس بواسطهء دلکش و بلند بودن اشعار شهرت بسیار یافت، چنان که جباران و سلاطین بسیاری از بلاد و نواحی یونان او را بدربار خویش می خواندند و می نواختند. شهر تب در زمان حیات پینداروس او را مجسمه ای ساخت و تا یک قرن پس از مرگ وی خانه اش را به نهایت دقت و احترام نگهداشتند و یونانیان بر خانوادهء وی تا دیرزمان بدیدهء احترام می نگریستند. پینداروس را آثار فراوانی بوده است که جز برخی از آن جمله اکنون در دست نیست. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص468). و نیز رجوع به پندار شود.
(1) - Pindare.

پینداروس.

(اِخ) رجوع به پیندار شود.

پی نداشتن.

[پَ / پِ نَ تَ] (مص مرکب) دنباله نداشتن: این باران پی ندارد؛ بطول نینجامد. || عصب نداشتن.

پینددادان خان.

(اِخ)(1) قصبه ای است در خطهء پنجاب از هندوستان در ایالت روال پندی (راول پیندی)، در قضای جلام در 75 هزارگزی جنوب غربی جلام در نقطهء انشعاب موسوم به شاهپور از خط آهنی که از لالاموسی بقندیان امتداد یافته واقع شده است. در سال 1623 م. این قصبه را دادان خان بنا نهاد. اولاد و احفاد وی نیز در این مکان سکونت داشته اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pind Dadan Khan.

پیندیگب.

[گِ] (اِخ)(1) قصبه ای است در ایالت روال پیندی (راول پیندی) از خطهء پنجاب پاکستان در دامنهء کوه خان مراد. کنار نهر سیل. دارای کارخانه های منسوجات و صابون پزی. نوعی از اسب نیز در آن حدود تربیت میشود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pindigheb.

پینرولو.

[نِ رُ لُ] (اِخ)(1) قصبهء مستحکمی است در خطهء پیامونته از ایتالیا، در 55 هزارگزی جنوب غربی تورینو. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinerolo.

پینسک.

(اِخ)(1) قصبه ای است در ایالت ملنیسک از روسیه در 240 هزارگزی جنوب غربی مینسک کنار رود پینا. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinsk.

پینسون.

[سُنْ] (اِخ)(1) نام دو برادر که در سفر اول کریستوف کولومب به آمریکا با وی همسفر بودند و بعداً هم مستق پاره ای از نقاط آمریکا را کشف کردند. برادر کوچکتر در سنهء 1500 م. ببرزیل درآمد و مصب نهر آمازون و رودخانه ای در گویان کشف کرد که بنام خود او موسوم شده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pincon . Pinzon.

پینک.

[نَ] (اِ مصغر) در تداول عامیانهء زنانه، پیشانی خرد. پیشانی ناچیز. || مجازاً، بخت: این پینک بسوزد؛ این بخت منست که موجب اینهمه مصیبت هاست.

پینکرتن.

[کِ تُ] (اِخ)(1) آلن. پلیس خفیهء خصوصی معروف انگلیسی. مولد گلاسکو اسکاتلند. (1819 - 1884 م.).
(1) - Pinkerton.

پینکزوف.

[زُفْ] (اِخ)(1) قصبهء مرکز قضا در روسیه و ایالت کیلتزه از لهستان در ساحل یسار نهر موسوم به نیده و تابع نهر ویستوله. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinczow.

پینکی.

[نَ] (اِ مرکب)(1) حالتی که برای شخص خواب گرفته نشسته یا ایستاده دست دهد که سرش پیاپی فرود آید از خواب و سپس از خواب جهد و سر راست کند. غنودنی باشد سبک و آنرا بعربی سنه گویند. (برهان). چرت. ثَقْلة. ثَقَلة. مقدمهء خواب و این بیشتر تریاکیان را باشد. (آنندراج) وسن. وسنة. سنة. هوجل. چرت اول خواب. سبات. نعاس. حرکت سر و گردن خفتهء برپا یا نشسته بسوی زیر. گرانی در سر آنگاه که خواب غلبه کند. جوده. (منتهی الارب) :
ربط همچون پینکی و پوست با هم داشتیم
خورد بر تریاک او تا خوردم از تریاک او.
واله هروی.
(پوست بمعنی کوکنار و افیون است و بر تریاک کسی خوردن همان است که امروز چرت کسی را پاره کردن گویند).
افتاد همچو جوز مقشر بگاه چرت
از آستین و پاچهء تنبان پینکی.(از آنندراج).
هکر؛ گرفتن پینکی کسی را. خوفع؛ اندوهگین خاموش مانند پینکی زننده. (منتهی الارب).
(1) - Assoupissement.

پینکی رفتن.

[نَ رَ تَ] (مص مرکب)افتادن سر خفته ای پی درپی چون نشسته یا ایستاده بخواب شده باشد. چرت زدن. تهویم. خفوق.

پینکی زدن.

[نَ زَ دَ] (مص مرکب) چرت زدن :
آن خواجه که چون چراغ یک آب نخورد
تا بود ز پرتوش کسی فیض نبرد
مانند چراغی که بود کم روغن
از اول عمر پینکی زد تا مرد.
باقر کاشی (از آنندراج).

پینکی زن.

[نَ زَ] (نف مرکب) چرت زن :
ریزد ز دهانش آب حیوان
گردد هرگاه پینکی زن.
باقر کاشی (در تعریف مرغابی. از آنندراج).

پینگا.

[نِ] (اِخ)(1) نام نهری در جهت شمالی روسیه تابع رود دوینهء شمالی از ایالت وولو گده سرچشمه گیرد اول بسوی شمال غربی بعد بطرف مشرق و بالاخره بجهت شمال شرقی جاری شود و به ایالت آرخانگل درآید و پس از عبور از قصبهء کوچک پینگا چند نهر از طرف راست و چپ به وی پیوندد و وارد نهر پینگای علیا شود. طول مجرایش به 528 هزار گز بالغ است و قسمتی از آن قابل سیر سفائن. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinega.

پینگ پنگ.

[پُ] (انگلیسی، اِ)(1) قسمی تنیس روی میز و آن به میزی که توری کوتاه در وسط آن نصب شده است با توپی سبک و کوچک و راکت توسط دو تن و گاه چهار تن انجام شود.
(1) - Ping - pong.

پینگ تینگ چئو.

[ءِ چِ] (اِخ)(1) شهری است در قسمت شمالی چین، در ایالت شان سی، در کوه شی ماشان در 90 هزارگزی مشرق شهر تای یوان فو. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Ping - Ting - Tcheou.

پینگ چوئن چئو.

[ءِ چو چِ] (اِخ)(1) نام شهری مرکز سنجاق در جهت شمال شرقی چین، در خطهء پچیلی، واقع در 40 درجه و 56 دقیقهء عرض شمالی و 116 درجه و 28 دقیقهء طول شرقی. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Ping - Tchouen - Tcheou.

پینگ لیانگ فو.

(اِخ)(1) نام شهری در ایالت کان سو در شمال غربی چین در 33 درجه و 34 دقیقه و 48 ثانیهء عرض شمالی و 104 درجه و 30 دقیقه و 30 ثانیهء طول شرقی. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Ping Liang Fou.

پینو.

(اِ) ماستینه. (خلاص). دوغ ترش بود که خشک کرده باشند یعنی کشک. (فرهنگ اسدی نخجوانی). بینو. کشک. قروت. ترف. پینوک. کریز. عبیثة. غبیثة. صنقعر. (منتهی الارب) :
شعر ژاژ از دهان من شکر است
شعر نیک از دهان تو پینو.طیان.
نیکی بگزین و بد به نادان ده
روغن به خرد جدا کن از پینو.ناصرخسرو.
وز خس از خار به بیگاه و گاه
روغن و پینو کنی و دوغ و ماست.
ناصرخسرو.
و طعام از غوره و سماق و زرشک و انار دانک و پینو باید داد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
چو کعب الغزالست پینو ولیکن
نه با طعم کب الغزالست پینو.معزی.
اگر بضاعت مزجاة پشم و پینو بود
نبود گندم و جو نیز جز که تخم گیاه
میان تخم گیاه و میان پینو و پشم
بسی نبود تفاوت چو عقل بیند راه
بدل ستاند از ایشان بجای پینو و پشم
چه شعرهای رکیک و چه نثرهای(1) تباه.
سوزنی.
ببین که میر معزی چه خوب میگوید
حدیث هیأت پینو و شکل کعب غزال.
انوری.
ترا نظیر که گوید جز آنکه نشنیده است
حدیث هیأت پینو و شکل کعب غزال.
رفیع الدین لنبانی.
سرفراز آئیم از جنس کسانی که ز جهل
شکر شکر ندانند بذوق از پینو.
زکی مراغه ای.
وطیئة؛ پینو شکرآمیخته. علاثة؛ پینو و روغن بهم آمیخته. ثور؛ لخت بزرگ از پینو. (منتهی الارب). || جغرات چکیده که بتازی اقط گویند. (شرفنامهء منیری). ماست چکیده که روغن آنرا نگرفته باشند. (برهان). جغرات خشک کرده که غربا از آن نانخورش سازند. (غیاث). جغرات چک زده که هنوز مسکه از آن بیرون نیاورده باشند. (شرفنامهء منیری). || مطلق جغرات. (غیاث).
(1) - ن ل: گفته های.

پینوزرو.

[نُ زِ رُ] (اِخ)(1) دریاچه ای است در قسمت شمالی روسیه در شبه جزیرهء کوله. رودخانهء نیوه از این دریاچه سرچشمه میگیرد. مساحت سطحش 42 هزار گز مربع باشد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinozero.

پینوزو.

[نُ زُ] (اِخ)(1) قصبه ای است در خطهء والنسیا (بلنسیه) از اسپانیا در ایالت آلیکنت و در 47 هزارگزی جنوب غربی آلیکنت در کنار یکی از انهار تابعهء نهر سگوره واقع است و قسمت علیای آن محتوی مقدار کلی از نمک باشد و پاره ای از آبهای شور هم در اینجا جریان دارند، دامنه هایش از درختان زیتون مستور میباشد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinoso.

پینوس.

[نُسْ] (اِخ)(1) یا ایسلا دو پینوس(2)(یعنی جزیرهء کاج). جزیرهء کوچکی است که بجزیرهء کوبه (کوبا) از جزائر آنتیل کبیر آمریکا ملحق شده و در 60 هزارگزی جنوبی ساحل جنوبی کوبا واقع گشته و شکل دائرهء غیر منتظم دارد و قطرش به 60 هزار گز بالغ شود. مساحت سطحش 3145 هزار گز است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pinos.
(2) - Isla de pinos.

پی نوشت.

[پَ / پِ نِ وِ] (اِ مرکب) نوشتن در پی چیزی. || بدنبال چیزی نوشته شده. || نامه ای که در تعقیب نامهء قبلی نویسند و آن اصطلاحی اداری باشد.

پینوک.

(اِ) پینو که قروت و کشک باشد. (برهان).

پینولس.

[نُلْسْ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش «هت - لوآر» از آرندیسمان به ریکد به فرانسه. دارای 360 تن سکنه.
(1) - Pinols.

پینوند.

[نَ وَ] (اِخ) دهی جزء دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت. واقع در جنوب خاوری رودبار و در 9 هزارگزی باختر شوئیل. کوهستانی، سردسیر. دارای 210 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی آنجا زراعت و کسب و شال بافی. راه آن مالرو و صعب العبور است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

پینووا.

(اِ مرکب) آش کشک و آش قروت را گویند چه وا بمعنی آش است. (برهان).

پینه.

[نَ / نِ] (اِ) رقعه. وصله. درپی. پاره. ثفنه. لدام. پیوند جامه. رقعه ای که بر جامه یا کفش دریده و جز آن دوزند. درپه. دژنگ. باز افکن. پرگاله. صاحب انجمن آرا و بتبع وی صاحب آنندراج آرد: پارچه که بر کفش و جامه و خرقه گذاشته بدوزند و آنرا بعربی وصله گویند که سبب وصل دو پارچهء شکافته گردد و این در اصل پی نه بوده است بفتح بای پارسی و کسر نون یعنی چیزی که در پی چیزی می نهاده اند و آنرا در پی نیز گویند: و پیاده در بازار رفتندی و پیراهن ها از پنبه و پینهء درشت بر آن دوخته تا نیمهء ساق (تجارب السلف). || شوغ. شغه. شغ. شوخ. سرو. کبره. کوره(1). ستبری که در پوست دست یا پای از کار یا رفتن پدید آید. ستبری که از کار و نشستن و رفتن در کف دست و پای و زانو و غیره پدید آید. کلفتی پوست دست و پا. برآمدگی سخت که بر پای و دست از بسیاری کار و بر پیشانی از کثرت سجده پیدا شود. پوست دست و پا و اعضا که بسبب کار کردن سخت و سطبر شده باشد. (برهان). جزئی از پوست که برتن سخت شده باشد از کار کردن. پوست دست و زانو و کف پا و پاشنهء پا که بواسطهء کار کردن سطبر و سخت شود یا شکافته شود (آنندراج). صلابتی که بر زانوی شتر از بسیاری سودن بر زمین و بر پیشانی عباد از کثرت سجود و امثال آن پدید آید. قسمتی از بشره که بعلت بسیار سائیده شدن ستبر شود و بعضی زاهدان ریائی با قاشق چوبی داغ کرده که مدتی گاه و بیگاه بر پیشانی نهند پینهء عملی و مصنوع در آن پیدا آرند و بمریدان چنان نمایند که از اثر کثرت سجده است. شوخ بسته بر مساجد سبعهء آدمی و بر سینه و زانوی شتر و امثال آن. ثفنه؛ پینهء زانو. (دهار). || پین. در اصطلاح بنائی، مقداری به اندازهء کلفتی یک آجر از زمین. رجوع به پین شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Callosite. Durillon

پی نهادن.

[پَ / پِ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) قدم گذاردن. فراتر رفتن :
چو از نامداران بپالود خوی
که سنگ از سر چاه ننهاد پی.فردوسی.
|| پا گذاشتن. قدم نهادن. مستقر شدن :
به هر تختگاهی که بنهاد پی
نگه هداشت آیین شاهان کی.نظامی.

پینه ارم.

[نَ اَ رَ] (اِخ) نام موضعی به سوادکوه مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص116).

پینه انداختن.

[نَ / نِ اَ تَ] (مص مرکب) پینه کردن. وصله کردن. درپی زدن.

پینه برآوردن.

[نَ / نِ بَ وَ دَ] (مص مرکب) تولید شدن پینه و شوخ و کبره. رجوع به پینه شود.

پینه بستن.

[نَ / نِ بَ تَ] (مص مرکب)سخت شدن پوست دست و پای و زانو یا پیشانی آدمی از بسیاری کار یا رفتن و یا سجده کردن و ستبر شدن زانو یا سینهء شتر بعلت سائیدگی بزمین. کوره بستن. کبره بستن. رجوع به پینه شود :
پینه بسته ست جفتهء هردو
بس که از حکه کون بکون زده اند.
محسن وضیحی (از آنندراج).
- مثل زانوی شتر پینه بستن؛ سخت پینه دار شدن.

پینه بسته.

[نَ / نِ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) کبره بسته. شوغ بسته. ایجاد پینه شده. || نرم ظاهر سخت باطن. (آنندراج) :
دلهای پینه بستهء ابنای روزگار
از ناخن پلنگ کند جوی خون روان.
صائب.

پینه دوز.

[نَ / نِ] (نف مرکب، اِ مرکب)پاره دوز. آنکه کفشهای دریده را درپی کند. که کفشهای کهنه را اصلاح کند. آنکه بر کفشهای دریده رقعه دوزد. کسی که پارچه بر کفش و جامه و خرقه و امثال آن دوزد. (غیاث). رقعه دوز :
آن پسر پینه دوز شب همه شب تا بروز
بانگ زند چون خروز، ینگی پاپوچ کیمده وار؟
مولوی.
اگر پادشا هست و گر پینه دوز
چو خسبند گردد شب هر دو روز.سعدی.
گر بغریب رود از ملک (شهر)خویش
محنت و سختی نبرد پنبه دوز.سعدی.
در دلم از پنبه دوزی بود زخم بیشمار
بخیهء او زخم پنهان مرا کرد آشکار.
سیفی (از آنندراج).
|| قسمی حشرهء خرد چون نیم کره ای با رنگی سرخ و خالهای سیاه از رشتهء قاب بالان. جانوری خرد که آنرا کفشدوز نیز گویند. کفش دوزک(1).
.
(فرانسوی)
(1) - Coccinelle

پینه دوزی.

[نَ / نِ] (حامص مرکب)عمل پینه دوز. شغل پینه دوز.

پینه زدن.

[نَ / نِ زَ دَ] (مص مرکب) وصله کردن. رقعه دوختن :
دلق صد رنگ نماید بنظر مردم را
بس که عشاق تو بر جامهء... پینه زنند.
علی خراسانی (از آنندراج).
|| سخت شدن پوست پای از بسیار رفتن.

پینه زده.

[نَ / نِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)درپی کرده. رقعه دوخته. پیوندبسته. وصله کرده. مرقع.

پینه کاری.

[نَ / نِ] (حامص مرکب) عمل پینه کار. وصالی.

پینه کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب)(1)وصله کردن. پهرو کردن. در پی کردن. || سخت شدن سینه یا زانوی شتر از بسیاری سوده شدن بر زمین و درشت و سخت گردیدن پوست دست یا پا یا پیشانی یا زانوی آدمی از کثرت کار :
یک مشت در کارم از کینه کرد
که همچون شتر سینه ام پینه کرد.
یحیی کاشی (از آنندراج).
.
(فرانسوی)
(1) - Rapiecer

پی نهم.

[یِ نُ هُ] (اِخ) (ماستائی - فرتی)(1)پاپ مسیحی از سال 1846 تا سال 1878 م. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: وی 32 سال یعنی بیش از همهء اسلافش حکمرانی نموده است. از ابتدای امر اصلاحات زیادی در امور پاپی بموقع اجرا گذارد ولی در خلال همین احوال نهضتی استقلالی در تمام کشور ایتالیا ظهور کرده بود و موجب اعلام جمهوریت گردید و در نتیجه پاپ به پادشاه ناپل ملتجی شد و سرانجام پس از یک سال توسط ناپلئون سوم به رم بازگشت، ولی احوال سیاسی بکلی تغییر یافته بود. اوضاع و احوال کشور اجازهء اصلاحات نمیداد. ناچار کافهء امور سیاسی را به کف کفایت کاردینال آنطونلی واگذار کرد و خود به امور دینی صرف پرداخت. در خلال این احوال جمعی از علمای نصارا مسئلهء مصیب بودن پاپ را مطرح کردند و خواستند وی را مصون از خطا قرار بدهند ولی اتحاد ایتالیا در ترقی بود و اکثر قلمرو پاپ را به پادشاهی کشور ملحق ساختند و فقط رم و اطرافش بدستیاری و کمک عساکر فرانسه در برابر گاریبالدی پایداری توانستند. بسال 1870 م. فرانسه مغلوب آلمان گردید و بدین طریق پاپ بی حامی و سرپرست ماند و راه لشکر ایتالیا به رم بازشد. پس پادشاه وقت ویکتور امانوئل پای تخت را از فلورانس به رم منتقل ساخت، و بدین طریق حکومت ظاهری پاپ خاتمه پیدا کرد، و حکومت روحانی وی به موجب عهدنامه ای تصدیق شد و سالانه مبلغ 3200000 فرانک به مسند پاپی تخصیص داده شد. اما پی نهم نه معاهده و نه تخصیص هیچکدام را نپذیرفت و خود را به سمت اسیری شناساند و از آن زمان به بعد از واتیکان قدم بیرون ننهاد و پس از وفات ویکتور امانوئل بسال 1878 م. درگذشت. و لئون 13 پاپ مسیحی و خلفش شیوهء او را پیش گرفت. ملک خویش را مغضوب و خود را اسیر معرفی کرد.
(1) - Pie IX, Mastai - Ferreti.

پیو.

[پَ] (اِ)(1) کلوخ که پارچه های گل خشک شده باشد. (برهان). کلوخ. (شرفنامهء منیری).
.
(فرانسوی)
(1) - Dragonneau

پیو.

[پِ یو] (اِ) مرضی که آنرا رشته گویند و از اعضاء آدمی برآید. (برهان). مرضی که آنرا رشته گویند و از اعضای آدمی برمی آید مانند رگی سپید و درد شدید دارد و در بلاد لارستان پارس و بلخ بسیار واقع میشود. (انجمن آرا). پیوک. نارو. (جهانگیری). نام مرض رشته است در تداول مردم فارس و بالاخص مردم لار. رجوع به لغت محلی شوشتر و رجوع به رشته شود.

پیواره.

[پی رَ] (ص، اِ) غریب و تنها. بیواره، و این درست تر است. (آنندراج).

پیواریدن.

[پی دَ] (مص) جواب دادن و قبول نمودن. (آنندراج).

پیواز.

[پی] (اِ) شب پره را گویند که خفاش باشد و آنرا مرغ مسیحا نیز نامند. (آنندراج). مرغ عیسی. (برهان). خر پیواز :
در جهان روح کی گنجد بدن
که شود پیواز هم فر همای.مولوی.

پیواز.

[پی] (اِ) اجابت بود یعنی پاسخ دادن. (اوبهی) (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
به اومید رفتم بدرگاه اوی
امید مرا جمله پیواز کرد.بهرامی.
خداوندا دعایم باز پیواز
منم بیچاره و درمانده اهواز.
استاد لطیفی (از شعوری).
رجوع بمادهء ذیل شود. (ظاهراً مصحف «پتواز» است). و نیز رجوع به برهان قاطع چ معین ص368 ح7 شود.

پیواژ.

[پی] (اِ) پاسخ دادن. بیواز. (فرهنگ شعوری ج1 ص233). ظاهراً مصحف «پتواز» است. رجوع بمادهء قبل شود.

پیواسته.

[پی تَ] (اِ) برج و قلعه و حصار و فصیل. (برهان) :
برج پیواسته اش هست بر از اوج حمل
بر گذشته است سر کنگره اش از کیوان.
اورمزدی.
صاحب آنندراج و انجمن آرا گویند بمعنی پیوسته ومحکم و دایم است اما اینکه در برهان قاطع و دیگر کتب فرهنگ پیواسته آمده است مصحف پیراسته است که ظاهراً نزهتگاه شهراست - انتهی. رجوع به پیراسته و شاهد شعر بوشعیب در آنجا شود که پیراسته را قرینهء «آراسته» آورده است.

پی و پاچین.

[پَ / پِ یُ پا] (اِ مرکب)پی و بنیان. شالده.
-خانهء پی و پاچنی در رفته؛ خانهء از پای بست ویران: رطوبت در پی و پاچین این بنا نفوذ کرده است، سخت نمناک گشته است.

پی و پا درست.

[پَ / پِ یُ دُ رُ] (ص مرکب) دارای بنیادی استوار.

پی و پخش.

[پَ / پِ یُ پَ] (اِ مرکب) پی و تاو. تاب و طاقت. تاب و توان(1) :
بدین رخش ماند همی رخش اوی
ولیکن ندارد پی و پخش اوی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج2 ص498).
(1) - رجوع بفهرست ولف شود.

پی و تاو.

[پَ / پِ یُ] (اِ مرکب) پی و پخش. تاب و توان :
همه پاک با هدیه و باژ و ساو
نه پی بود با او کسی را نه تاو.فردوسی.

پیوتروکوف.

[یُ رُ کُفْ] (اِخ)(1) قصبه ای مرکز ایالت به لهستان. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piotrokow.

پیوترو کوف.

[یُ رُ کُفْ] (اِخ)(1) ایالتی به لهستان از طرف شمال به ورشو، و از سوی مشرق به ادونه، از جانب جنوب بکیلیچه، و از جهت مغرب به ایالت کالیش محدود میباشد و 12250 هزار گز مربع مساحت دارد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piotrokow.

پیوده.

[دَ] (اِ) هزار را گویند. (آنندراج). و ظاهراً کلمه مصحف بیور باشد. رجوع به بیور شود.

پیوذ.

(اِخ) یکی از انهاری که از «بِنْدَ» در هندوستان منشعب شود. (ماللهند بیرونی ص273).

پیور.

[وَ رَ] (اِ)(1) نام یکی از سبت رشین (بنات النعش) نزد هندوان قدیم. (ماللهند بیرونی ص197).
(1) - در سانسکریت: pivara. (فهرست ماللهند ص336).

پیور.

[وَ] (اِ) ده هزار بود بزبان پهلوی. تلفظی از بیور است. رجوع به بیور شود(1) :
سپه بود پیور(2) سوی کارزار
که پیور(3) بود در عدد ده هزار.فردوسی.
(1) - وُلف هم در فهرست شاهنامه این کلمه را بمعنی مذکور و هم بمعنی ده با علامت استفهام و هم لقب ضحاک آورده است.
(2) - ن ل: بیور.
(3) - ن ل: بیور.

پیورسپ.

[وَ رَ] (اِخ) لقب ضحاک. اژدهاک. دهاک. تلفظی از بیورسب است. رجوع به بیورسب و بیورسپ شود(1).
(1) - ولف در فهرست شاهنامه «پیورسپ» را به همین معنی آورده است.

پیورن.

[رَ] (اِخ)(1) نام حوضی قرب کوه موسوم به «نیل» در هندوستان. (ماللهند بیرونی ص128)(2).
(1) - Payoshn در سانسکریت.
(2) - در متن ص128 «بیورن» و در فهرست آن کتاب «پیورن» آمده است.

پیوره.

[یُ رِ] (فرانسوی،اِ)(1) ترشح ریم و چرک از بن دندان و لثه.
(1) - Pyorrhee.

پیوره.

[رَ] (اِخ)(1) قصبه ای مرکز قضا در آمریکای جنوبی، در ایالت لیورتاو از پرو، در 450 هزارگزی شمال غربی تروکزیلو کنار نهری به همین نام. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piura.

پیوریا.

[یُ] (اِخ)(1) شهری به اتازونی (ایلینویز). دارای 105000 تن سکنه.
(1) - Peoria.

پیوزا.

(1) (اِ) اسم فارسی قسمی از قرصعنه است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - در نسخهء چاپی حکیم مؤمن: بیوزا.

پیوژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) فربهی. (شعوری). || جامه هایی که مانند آن بسیار باشد. (فرهنگ شعوری ج1 ص254).

پیوس.

(اِ) انتظار. امید. پیوز. (آنندراج) (انجمن آرا). بیوس :
با عقل کار دیده بخلوت شکایتی
میکردم از نکایت گردون پرفسوس
گفتم ز جور اوست که ارباب فضل را
عمر عزیز میرود اندر سر پیوس.ابن یمین.
|| طمع. توقع. (برهان).
- به پیوسی؛ توقع. طمع :
به پیوسی از جهان دانی که چون آید مرا
همچنان کز پارگین امید کردن کوثری.
انوری.
افسوس که دور به پیوسی بگذشت
وین عمر چو جان عزیزم از سی بگذشت
اکنون چه خوشی و گر خوشی دست دهد
صد کاسه بنانی چو عروسی بگذشت.
(از صحاح الفرس).

پیوست.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان کشور بخش پاپی شهرستان خرم آباد. واقع در 45 هزارگزی جنوب باختری سپید دشت و 15 هزارگزی باختر ایستگاه کشور. کوهستانی. معتدل. مالاریائی. دارای 280 تن سکنه. آب آنجا از چشمه سار. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی آن زراعت و گله داری، راه آنجا مالروست. ساکنین از طایفهء پاپی هستند و در ساختمان سکونت دارند و برای تعلیف احشام به ییلاق و قشلاق میروند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

پیوست.

[پَ / پِ وَ] (ن مف مرخم، ق)مخفف پیوسته. همیشه. دایم. دایماً :
چون چاشت کند بخویشتن پیوست
تو ساخته باش کار شامش را.ناصرخسرو.
لیک رازی است در دلم پیوست
روز و شب جان نهاده بر کف دست.سنائی.
تو شاد بادی پیوست و دشمنت غمگین
ترا نشاط رفیق و ورا ندیم ندم.سوزنی.
برین بود و برین بوده ست پیوست.سوزنی.
ای که خواهی توانگری پیوست
تا ازآن ره رسی به مهتریی.رشید وطواط.
از نسیم شمایلت پیوست
در خوی خجلت است آهوی چین.
ظهیرالدین فاریابی.
خواجه اسعد چو می خورد پیوست
طرفه شکلی شود چو گردد مست.خاقانی.
بنیروی تو بر بدخواه پیوست
علم را پای باد و تیغ را دست.خاقانی.
سلطان پیوست آن [سر ابریق باباطاهر] در میان تعویذها داشتی و چون مصافی پیش آمدی در انگشت کردی. (راحة الصدور راوندی).
ز سرگردانی تست اینکه پیوست
به هر نا اهل و اهلی میزنم دست.نظامی.
طبیب ارچند گیرد نبض پیوست
ببیماری بدیگر کس دهد دست.نظامی.
ازآن بد نقش او شوریده پیوست
که نقش دیگری بر خویشتن بست.نظامی.
ببزم شاهش آوردند پیوست
بسان دستهء گل دست بر دست.نظامی.
وزآن پس رسم شاهان شد که پیوست
بود در بزمگه شان تیغ در دست.نظامی.
از پی دشمنان شه پیوست
میدوم جان و تیغ بر کف دست.نظامی.
مرا شیرین بدان خوانند پیوست
که بازیهای شیرین آرم از دست.نظامی.
هر شکر پاره شمعی اندر دست
شکر و شمع خوش بود پیوست.نظامی.
بنیروی تو بر بدخواه پیوست
علم را پای باد و تیغ را دست.نظامی.
من زین دو علاقهء قوی دست
در کش مکش اوفتاده پیوست.نظامی.
آنجا که خرابیست پیوست
هم رسم عمارتی دراو هست.نظامی.
او را بر خویش خواند پیوست
هر ساعت سود بر سرش دست.نظامی.
بگذار این همه را گر بتکلف شنوی
نکته ای بشنو و میدار بخاطر پیوست.
شمس الدین کیشی.
پیوست کسی خوش نبود در عالم
جز ابروی یار من که پیوسته خوش است.
(از انجمن آرا).
|| دائم. مدام :
اگر معشوق آسان دست دادی
کجا این لذت پیوست دادی.
عطار (اسرارنامه).
|| مرکب، مقابل بسیط. (آنندراج). در این معنی برساختهء دساتیر است. رجوع بحاشیهء برهان قاطع چ معین شود. || با صلهء «باء» بمعنی متصل. (آنندراج) :
مملکت را ایمنی با عمر او پیوست بود
ایمنی آمد بسر چون عمر او آمد بسر.
معزی.
- پیوست این نامه؛ بضمیمهء آن.
|| با کلماتی ترکیب شود چون: خداپیوست؛ ملحق بخدا. متصل بحق :
پست منگر هان و هان این بست را
بنگر آن فضل خداپیوست را.مولوی.
|| (فعل) فعل ماضی از مصدر پیوستن بمعنی ملحق شدن و چسپیدن. رجوع به شواهد پیوستن شود. || (مص مرخم، اِمص) مصدر مرخم از پیوستن یعنی الحاق و اتصال. (فرهنگ نظام): چندانکه شربت مرگ تجرع افتد... هر آینه بدو باید پیوست. (کلیله و دمنه).

پیوست کردن.

[پَ / پِ وَ کَ دَ] (مص مرکب) پیوند کردن چون درخت را از شاخ. (آنندراج) :
درخت عیش ما پیوسته بار آرد بر محنت
کند گر بوستان پیر از شاخ خلد پیوستش.
علی نقی کمره ای.
|| منضم ساختن. ضمیمه کردن.

پیوستگان.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ] (ص، اِ) جِ پیوسته. رجوع به پیوسته شود. || پیوند و اقرباء. خویشان. قوم و خویشان : عبدالجبار را کشتند با دو پسر و عم زاده و چهل و اند تن از پیوستگان او. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص482). و ابونصر پدر باجول و دیگر پیوستگان ایشان از شیر مردان بوده اند. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص144). لیکن تو از نزدیکان و پیوستگان و یاران می اندیشی که اگر وقوف یابند ترا در خشم ملک افکنند. (کلیله و دمنه). وبعد از آن عهدی خواست از وی که چون شهر بیت المقدس را خراب کند محلت این مرد و پیوستگان را نرنجاند. (مجمل التواریخ و القصص). در جملهء شهر خلق بسیار هلاک شدند چنانکه از بعد آن شهر بخارا خالی ماند و باز مردمان شهر ایستادگی کردند و پیوستگان سلطان هر کسی یاری دارند... تا بیک سال تمام شد. (تاریخ بخارا). و نیز رجوع به شواهد ذیل لغت پیوسته شود. || مرکبات را گویند همچو نبات و جماد و حیوان. (برهان). به این معنی برساختهء دساتیر است. رجوع بحاشیهء برهان قاطع چ معین شود. || اولیاء کاملین که بمبدأ پیوسته اند. (انجمن آرا) (آنندراج).

پیوستگی.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ] (حامص)حالت و چگونگی پیوسته. شحشح. مقابل گشادگی. مقابل جدائی و بین. مقابل گسستگی و انفصال : و کیفیت هر اندامی و گردانی و سبکی و گشادگی و پیوستگی و نرمی و سختی هر یک از گونهء دیگر است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
هر که را با اختری پیوستگی است
مرورا با اختر خود هم تکی است.مولوی.
قبوة؛ پیوستگی میان دو لب. تهود؛ پیوستگی جستن بر هم. (منتهی الارب). || اتصال. (دانشنامهء علائی). اتحاد. اتفاق. یکی شدن :
به پیوستگی جان خریدم همی
جز این نیز چاره ندیدم همی.فردوسی.
همی تخت زرین کمینگه کنید
ز پیوستگی دست کوته کنید.فردوسی.
شنیدم ز پیوستگی هرچه گفت
ز پاکان که او دارد اندر نهفت.فردوسی.
نگه کرد مرغ اندرآن خستگی
بجست اندرو روی پیوستگی.فردوسی.
میان دو تن جنگ و کین افکند
بکوشد که پیوستگی بشکند.فردوسی.
چو جوید کسی راه پیوستگی
هنر باید وشرم و آهستگی.فردوسی.
که بر شاه ایران کمین ساختی
به پیوستگی در بد انداختی.فردوسی.
به پیوستگی بر گوا ساختند
چو زین شرط و پیمان بپرداختند.فردوسی.
به پیوستگی چون جهان رای کرد
دل هر کسی مهر را جای کرد.فردوسی.
|| مواصلت. وصول. وصلة. (منتهی الارب). وصال. وصلت :
بخون نیز پیوستگی ساختم
دل از کین ایران بپرداختم.فردوسی.
با خاندان بزرگ پیوستگی کرده بود چون بوالنصر ز خودی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص529). در آن حال که با رودابه دختر شاه کابل پیوستگی خواست کرد... (چهار مقاله).
و اندر آن شهر از قرابت کیستت؟
خویشی و پیوستگی با چیستت؟.مولوی.
صلهء رحم؛ با خویشان پیوستگی کردن. || نظام. || نظم :
چو این کرده باشد که کردیم یاد
سخن را بپیوستگی داد داد.فردوسی.
|| استمرار. دیمومت. ادامه. استدامه. دوم. بقا. تسلل. سلسله. ابدیت. دوام:
شادیش باد و کامروائی و مهتری
پایندگی سعادت و پیوستگی ظفر.فرخی.

پیوستگی ساختن.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ تَ] (مص مرکب) پیوستگی کردن.

پیوستگی کردن.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ کَ دَ] (مص مرکب) مواصلت. وصلت کردن. قرابت کردن. پیوستگی ساختن. وسیلت. (لغت ابوالفضل بیهقی).

پیوستن.

[پَ / پِ وَ تَ] (مص) مقابل گسیختن. متصل کردن. اتصال دادن. وصل. (دهار) (تاج المصادر). وصیلة؛ بهم آوردن. ترصیص؛ بهم کردن. (دهار). الحاق کردن . منضم ساختن. رجوع به پیوندیدن شود :یکروز بهرام با سپاه عرب و منذر بصید شده بود. از دور گوری دید که در آن بیابان همی دوید، بهرام آهنگ او کرد، منذر با همهء سپاه از پس او برفت و بهرام کمان به زه داشت و تیری بپیوست... (ترجمهء طبری بلعمی).
خدنگی بپیوست و بگشاد شست
نشانه به یک چوبه در هم شکست.
فردوسی.
وگرم بکْشی بر کشتن تو خندم
من بچرخشت(1) تن خویش بپیوندم.
منوچهری.
خدنگ چار پر بر باره پیوست
چو برقی تیز رو بگشادش از دست.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
به مهر اندر مپیوند آشنائی
مبر بر من گمان بیوفائی.(ویس ورامین).
مانک.... بسیار آچار فرستاد و بر آن پیوست قدید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص123). نخست خطبه خواهم نبشت و چند فصل سخن بدان پیوست، آنگاه تاریخ روزگار همایون او برانم. (تاریخ بیهقی).
بدو داد دادار پیغام خویش
بپیوست با نام او نام خویش.اسدی.
بنگر پیوستی آنچه گفت بپیوند
بنگر بگسستی آنچه گفتت بگسل.
ناصرخسرو.
اکنون وقت آمد که باز گردی و رخت دربندی و روح خود با روح پدر خود پیوندی. (قصص الانبیاء ص86).
دل اندر بند جان نتوان بوصل دوست پیوستن
بت اندر آستین نتوان بدرگاه خدا رفتن.
خاقانی.
چون کار دلم ساخته شد ساختم از خود
شیرین مثلی بشنو و با عقل بپیوند.خاقانی.
شهنشه نوبتی بر چرخ پیوست
کنار نوبتی را شقه بربست.نظامی.
جبر چه بود؟ بستن اشکسته را
یا بپیوستن رگ بگسسته را.مولوی.
جان خود را که در جهان بستی
بزر و سیم و خانه پیوستی.؟
در حال صاعقه و بارانی آمد که تیر در کمان نتوانستند پیوست. (تاریخ طبرستان). عصب؛ پیوستن و ضمیمه کردن. (منتهی الارب). || افزودن. ملحق کردن : گفت من چیز دیگر بر این پیوندم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص101). || واصل شدن. متصل شدن. درآمدن در. (مقابل گسستن). اتصال یافتن. بهم شدن. (آنندراج). ملحق شدن. الحاق به. لحوق به. لحق به. واصل گشتن. وِصال (دهار) :
یا دوستی صادق، یا دشمنی ظاهر
یا یکسره پیوستن، یا یکسره بیزاری.
منوچهری.
امیر دیگر روز... بصحرا آمد و سالار و لشکر را که نامزد کرده بودند تا به آلتونتاش پیوندند دیدن گرفت. (تاریخ بیهقی ص347). بکتگین و پیری آخر سالار بدو پیوستند. (تاریخ بیهقی ص352). و ما در دل کرده بودیم که اگر به امیر قصدی باشد شری بپا کنیم که بسیار غلام بما پیوسته اند و چشم بر ما دارند. (تاریخ بیهقی ص128). آواز به آواز دیگر بوقها پیوست. (تاریخ بیهقی ص378). بر مثال تو کار باید کرد لشکری و رعیت را در آنچه بمصالح مملکت پیوندد آن کارها. (تاریخ بیهقی ص398). هر دو جوان با یکدیگر بساختند و کار راست کردند بدانکه هارون به مرو آید و پسران علی تکین چغانیان و ترمذ غارت کنند و از آنجا از راه قبادیان به اندخود روند و به هارون پیوندند. (تاریخ بیهقی ص473). گروهی از ایشان بروند و بخداوند خویش پیوندند. (تاریخ بیهقی ص583). تنی چند نیز اگر به علی تکین پیوندند شما را پیش وی قدری نماند. (تاریخ بیهقی ص359). و اولیا و حشم و جمله اعیان لشکر بخدمت درگاه پیوستند. (تاریخ بیهقی) . و خلل آن بملک پیوست. (تاریخ بیهقی). و ما چون از ری حرکت کردیم تا تخت ملک پدر را ضبط کرده آید و بدامغان رسیدیم، بوسهل زوزنی به ما پیوست. (تاریخ بیهقی). از حضرت لشکری بزرگ نامزد کردند و وی را مثال دادند تا با لشکر خوارزمشاه به آموی آمد و لشکرها بدو پیوست و بجنگ علی تکین رفت. (تاریخ بیهقی). پدر ما بجوار رحمت خدای پیوست. (تاریخ بیهقی). در هر چیزی که از آن راحتی و فراغتی بدل وی پیوندد مبالغتی تمام باشد. (تاریخ بیهقی). این خواجه... از چهارده سالگی باز بخدمت این پادشاه پیوست. (تاریخ بیهقی). در شهور سنهء... اتفاق افتاد به پیوستن من... بخدمت این پادشاه. (تاریخ بیهقی). و اگر چیزی رفته است که از آن وهنی بجاه وی یا کراهیتی بدل وی پیوسته است آنرا بواجبی دریافته شود. (تاریخ بیهقی). البته جوانان و دلیران ما سلاح برداشتندی و به شحنهء خداوند پیوستندی تا شر آن مفسدان بنیروی خدای عزوجل کفایت کردندی. (تاریخ بیهقی). و بدین پیوست امیر یوسف از هواداری امیر محمد که از بهر نگاهداشت دل سلطان محمود بر آنجانب کشید. (تاریخ بیهقی ص248). از شهر برفت و بباغ عمرولیث فرود آمد... و بونصر محمود حاجب جد خواجه بونصر نوکی که رئیس غزنین است از سوی مادر بدو پیوست. (تاریخ بیهقی ص203). اولیاء و حشم و جملهء اعیان لشکر بخدمت درگاه پیوستند. (تاریخ بیهقی ص334). از شغلهایی که بدیشان مفوض بود... استعفا خواستند و دلها از ما و کارهای ما برداشتند و خلل به آن ملک پیوست. (تاریخ بیهقی ص334).
همه همواره در خورشید پیوستند و ناچاره
بکل خویش پیوندد سرانجام هر اجزائی.
ناصرخسرو.
و آن پیغمبر میفرماید بسلام کردن و درود فرستادن پیغمبران و پیوستن با خویشان و از کفر دست بداشتن. (قصص الانبیاء ص227). موسی از صلب پدر برحم مادر پیوست. (قصص الانبیاء ص 90). منجمان گفتند قضا کرد آنچه کرد و آن فرزند به رحم مادر پیوست. (قصص الانبیاء ص90). اپرویز ایشان را زینهار داد و بخدمت پیوستند و در حق ایشان کرامتها فرمود. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص103). و بندویه با چند بزرگان دیگر بوی پیوستند با چهل هزار مرد و از پارس و عراق و خراسان لشکر پیوستن گرفتند. (فارسنامهء ابن البلخی ص102).
تا رحمت و انصاف تو در دولت پیوست
گیتی همه از صاعقهء ظلم جدا شد.
مسعودسعد.
نیکوئی صورت مردم بهری است از تأثیر کواکب سعد که بتقدیر ایزد تعالی بمردم پیوندد. (نوروزنامه). و چنین گفته اند که هر نیک و بدی که از تأثیر کواکب سیاره بر زمین آید بتقدیر و ارادت باری تعالی و بشخصی پیوندد، بدین اوتار و قسی گذرد. (نوروزنامه). و رود... بخلیج طبرستان پیوندد. (مجمل التواریخ و القصص). چون شنیدند که بومسلم روی بدو داد همه را سلاح بستد و بازداشت تا بسپاه بومسلم نپیوندند. (مجمل التواریخ و القصص). گر امضای رأی ملک بدان پیوندد همه در خصب و نعمت افتیم. (کلیله و دمنه). چون بمقصود پیوست گرد درگاه پادشاه برآمد. (کلیله و دمنه). از بدان ببریدم و بنیکان پیوستم. (کلیله و دمنه). آبی که اصل آفرینش فرزند است چون به رحم پیوندد و به آب زن بیامیزد تیره و غلیظ شود. (کلیله و دمنه). از هم کوفتن ایشان (متقارعین) هوا موج زند و علت آواز شود تا تأدیه کند هوائی را که ایستاده است اندر تجویف صماخ و مماس او شود و بدان عصب پیوندد و بشنود. (چهار مقالهء نظامی). در یک نوبت هزار نفر از وجوه دیلم از حشم الیسع جدا شدند و بحضرت عضدالدوله پیوستند. (ترجمهء تاریخ یمینی). بحضرت سلطان پیوست و در خدمت او مکان معمور و محل مرموق یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص380). صواب آن شناسم که هر دو برادر حرکت کنید و به هم پیوندید. (ترجمهء تاریخ یمینی). ابوعلی از جرجان برفت و فایق را در مقدمه براه اسفراین بفرستاد، بحدود نیشابور به هم پیوستند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
لطفت بکدام ذره پیوست دمی
کان ذره به از هزار خورشید نشد.
؟ (از ترجمهء تاریخ یمینی).
دل که با بار غمت پیوست هست
مویی از کوه گران آویخته.خاقانی.
کجا توانم پیوست با تو کز همه روی
شکسته چون دل خاقانی است اسبابم.
خاقانی.
ز من گسستی و با دیگران بپیوستی
مرا درست شد اکنون که عهد بشکستی.
خاقانی.
لیک چون مرد به زن پیوندد
حکم تأنیث قوی تر گیرند.خاقانی.
الف بین که او اول حرفهاست
چو پیوست خواهد به آخر نشیند.خاقانی.
بتر از خلق بدی ز آنکه بطبع
در بدی سفله تر از خود پیوست.خاقانی.
بسلطانی بتاج و تخت پیوست
بجای ارسلان برتخت بنشست.نظامی.
دو دوست قدر شناسند حق صحبت را
که مدتی ببریدند و باز پیوستند.سعدی.
بعد از آن با برادرش پیوست
مهر ازین برگرفت و در آن بست.سعدی.
یقین است که فراغت به فاقه نپیوندد و جمعیت در تنگدستی صورت نبندد.سعدی.
بقول دشمن پیمان دوست بشکستی
ببین که از که بریدی و با که پیوستی؟
سعدی.
نقاب از بهر آن باشد که روی زشت بربندی
تو زیبائی بنامیزد چرا با ما نپیوندی؟
سعدی.
خرم تن آنکه با تو پیوندد
وان حلقه که در میان ایشانی.سعدی.
مگر به خیل تو با دوستان نپیوندند
مگر بشهر تو برعاشقان نبخشایند.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 452).
طایفه ای از اوباش محلت با او پیوستند و عهد مرافقت بستند. (گلستان).
نگارا وقت آن آمد که دل با مهر پیوندی
که ما را بیش ازین طاقت نمانده ست آرزومندی.
سعدی.
نگفتی بیوفا یارا که از ما نگسلی هرگز
مگر در دل چنان بودت که خود با ما نپیوندی.
سعدی.
کاروان میرود و بار سفر می بندند
تا دگر بار که بیند که بما پیوندند.سعدی.
سودازده ای کز همه عالم بتو پیوست
دل نیک بدادت که دل از وی بگسستی.
سعدی.
کسی کو آزمود آنگاه پیوست
نباید بعد از آن خاییدنش دست.اوحدی.
چو پیوندی و آنگاه آزمائی
ز حسرت دست خود بسیار سائی.اوحدی.
بگسل از خویش بهر خار که خواهی پیوند
که در این ره ز تو ناسازتری نیست ترا.
صائب.
تلاحم؛ جوش خوردن. با هم پیوستن. تواصل؛ با یکدیگر پیوستن. (زوزنی). سرد؛ زره پیوستن. (تاج المصادر بیهقی). تتنن؛ دوستان را گذاشته با اغیار پیوستن. (منتهی الارب). || وصول. رسیدن. واصل شدن. واصل گشتن :
کسی را نبد با جهاندار تاو
بپیوست از هر سوئی باژ و ساو.فردوسی.
نوفل چو بملک خویش پیوست
با همنفسان خویش بنشست.نظامی.
|| نظم کردن. به رشته کشیدن :
که این نامهء شهریاران پیش
بپیوندم از خوب گفتار خویش.دقیقی.
ز گفتار دهقان یکی داستان
بپیوندم از گفتهء باستان.فردوسی.
بپیوندم و باغ بی خو کنم
سخنهای شاهنشهان نو کنم.فردوسی.
بپیوندم این عهد نوشیروان
بپیروزی شهریار جهان.فردوسی.
کنون پر شگفتی یکی داستان
بپیوندم از گفتهء باستان.فردوسی.
اگر چه نپیوست جز اندکی
ز بزم و ز رزم از هزاران یکی.
فردوسی.
بپیوستم این نامه بر نام اوی
همه مهتری باد فرجام اوی.فردوسی.
همی خواهم از دادگر یک خدای
که چندان بمانم بگیتی بپای
بپیوندم اندر خور طبع خویش
نشاید سخن گفتن از طبع بیش.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بپیوست چونان که طبعش نمود
که آن خدمتی سخت شایسته بود.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- پیوستن آفرین یا دعا یا نیکوئی یا معذرت -یا تکبیر؛ آفرین یا دعا یا نکوئی به تقدیم رساندن: و حاجب بزرگ عبداللهطاهر بیش از همه او را [ فضل بن ربیع را ] تبجیل و مراعات و معذرت پیوست. (تاریخ بیهقی) . هم از طریقت و هم از بیان من تعجبها نمود و محمدتها پیوست. (تاریخ بیهقی). چو بنشست از امیرالمؤمنین سلام برسانید و دعای نیکو پیوست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص43). او را امیدی کردند و چون کار یکرویه شد اگر بر آن برفتندی این مرد فسادی نپیوستی. (تاریخ بیهقی) . چو پیش قابوس آمد گفت انت ابوعلی گفت نعم ایها الملک المعظم. قابوس از تخت فرود آمد و چند گام ابوعلی را استقبال کرد و در کنارش گرفت و با او بر یکی نهالی پیش تخت بنشست و بزرگی ها پیوست و نیکو پرسید. (چهار مقاله). مرد چون این جوابها بشنید بر وی آفرین پیوست. (سندبادنامه ص95). نقل است که هر گه که در نماز خواست ایستاد گفتی بارخدایا بکدام قدم آیم بدرگاه تو و بکدام دیده نگرم بقبلهء تو و بکدام زبان گویم راز تو... چون این بگفتی تکبیر پیوستی. (تذکرة الاولیاء عطار).
- پیوستن جشن؛ گرفتن جشن. برپا کردن سور و سرور: و خدم و حشم و رعیت جمله شادیها کردند و صدقه ها دادند و قربانها کردند و جشنها پیوستند. (چهارمقالهء نظامی عروضی چ دکتر معین ص117).
- پیوستن گفتار، سخن، حدیث؛ سخن کردن. آغازیدن کلام. در حدیث آمدن :
بدو گفت نزد دلارام شو
بخوبی بپیوند گفتار نو.فردوسی.
ایستادم و از طرزی دیگر سخن پیوستم ستودن عجم را که این مردک از ایشان بود. (تاریخ بیهقی ص171). در من ننگریست (افشین) و من بر آن صبر کردم و حدیثی پیوستم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص171). منجمان بحکم فرمان بنشستند و در طالع و اشکال کواکب و مزاج طبایع سخن پیوستند. (سندبادنامه ص331). تنسیق؛ پیوستن سخن و جز آن. (تاریخ بیهقی).
- پیوستن نسل؛ زاد و رود یافتن؛ فرزند و تبار پدید آمدن : از آن طاووسان... شش جفت برده آمد و فرمود تا آنرا در باغ... خایه و بچه کردند و به هرات از ایشان نسل پیوست. (تاریخ بیهقی). بسیاری متفرق شدند در بلاد اسلام و بهر شهر و جایگاه ایشان را نسل پیوست. (مجمل التواریخ و القصص). و آنجا [در تهامه] عقب و نسلشان پیوست. (مجمل التواریخ و القصص). خدای تعالی همه را زنده کرد و بشهر بازآمدند و نسلشان پیوست و کسی را که بوی اندام ناخوش باشد از آن نسل گویند. (مجمل التواریخ و القصص).
|| به زنی دادن. عقد. مواصلت. تواصل :
مر او را بپیوست با شاه نو
نشاند از برگاه چون ماه نو.فردوسی.
و گر دختر آید به هنگام بوس
بپیوند با کودک فیلقوس.فردوسی.
|| آمیختن. یار شدن. آمیزش کردن :
گویند نخستین سخن از نامهء پازند
آن است که با مردم بداصل مپیوند.لبیبی.
از نام بد ار همی بترسی
با یار بد از بنه مپیوند.ناصرخسرو.
طلب کردم ز دانائی یکی پند
مرا فرمود با نادان مپیوند.سعدی.
|| برقرار ساختن. برقرار کردن : احمد گفت کار از این درجه گذشته است صواب آن است که من پیوسته ام. (تاریخ بیهقی ص355). || وقوع یافتن. واقع شدن. حادث شدن. پیش آمدن. رسیدن. || مباضعت کردن. نزدیکی کردن :
چو با جفت عنین خویش پیوست
چو شاخ خشک گشته سرو او پست.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
- پیوستن مهر؛ ورزیدن مهر، از در دوستی درآمدن. دوستی و مهر نمودن :
نپیوست خواهد جهان با تو مهر
نه نیز آشکارا نمایدت چهر.فردوسی.
چون انس گرفت و مهر پیوست
بازش بفراق مبتلا کن.سعدی.
بحق مهر و وفایی که میان من و تست
که نه مهر از تو بریدم نه به کس پیوستم.
سعدی.
- پیوستن وصال؛ آشنا شدن. مصاحب گردیدن :
وی امسال پیوست با ما وصال
کجا داندم عیب هفتاد سال.سعدی.
|| آغاز کردن. شروع کردن : و شهر عیاران گرفتند و حرب و تعصب پیوستند و در پارس غارت کردند. (تاریخ سیستان).
- باز پیوستن؛ دوباره ملحق ساختن، از نو متصل کردن، دگر باره الحاق کردن :
چو از جام نبید تلخ شد مست
حکایت را بشیرین باز پیوست.نظامی.
اگر لب تلخی ملکش فروبست
پس از تلخی بشیرین باز پیوست.نظامی.
ز حد گذشت جدائی میان ما ای دوست
هنوز وقت نیامد که باز پیوندی.سعدی.
- به هم پیوستن؛ متصل کردن :
دو ابرو سر به هم پیوسته موزون
به زه کرده کمان چون قوس گردون.نظامی.
-پیوستن ابر یا گرد؛ برآمدن آن :
بپیوست گردی چو ابر سیاه
که تاریک شد روی خورشید و ماه.
فردوسی.
بپیوست ابری ز دریای زنگ
از آن ابر بر ما ببارید سنگ.فردوسی.
-پیوستن بخدمت؛ بخدمت درآمدن. فرمانبری کردن. و نیز رجوع به شواهد قبل شود.
- پیوستن جنگ؛ آغاز کردن جنگ. درانداختن پیکار. درگرفتن رزم. آغاز شدن پیکار. مشتعل شدن نائرهء جنگ :
بپیوست جنگی کز آن سان نشان
ندادند گردان و گردنکشان.فردوسی.
-پیوستن چیزی؛ آغازیدن آن. در آمدن در آن : و اگر در این باب باندک و بسیار چیزی نگویند و دل ما را نگاهدارند و آن حدیث را بر جانب ما افکنند، تو حصیری نیز ازین باب چیزی می پیوند. (تاریخ بیهقی ص213).
-پیوستن خلل؛ رسیدن خلل. رجوع به شواهد قبل شود.
- پیوستن در چیزی؛ ملحق شدن بدان. یار شدن با آن : چون عزیمت در این کار پیوست آنچه ممکن شد برای تفهیم متعلم... در شرح و بسط آن تقدیم افتاد. (کلیله و دمنه).
-پیوستن صلح؛ برقرار کردن صلح. سازش پدید آوردن :
جنگی که تو آغازی، صلحی که تو پیوندی
شوری که تو انگیزی، عذری که تو پیش آری.
منوچهری.
- پیوستن عهد؛ مقابل گسستن عهد. بستن پیمان : بسیار سخن و پیغام رفت تا قرار گرفت بر آنکه عهدی پیوستند میان ما و برادر. (تاریخ بیهقی ص215). و عقود و عهود پیوستند. (تاریخ بیهقی).
- پیوستن فساد؛ فتنه و آشوب و فساد انگیختن: او را امیدی کردند و چون کار یکرویه شد اگر بر آن برفتندی این مرد فسادی نپیوستی. (تاریخ بیهقی ص350).
- پیوستن قصد بر کسی؛ آهنگ ایذاء او کردن :
و چون دیگری براو قصدی پیوندد از روی مروت و حمیت واجب آید آن قصد را دفع کردن. (سندبادنامه ص324).
- پیوستن کاری؛ کردن آن :
منی چون بپیوست با کردگار
شکست اندر آورد و برگشت کار.فردوسی.
سزد از عاطفت خداوند عالم سلطان بزرگ... که آنچه به اول رفته از بندگان تجاوز فرمایند که اگر در آن وقت سکونت را کاری پیوستند، اندر آن فرمانی از آن خداوند ماضی نگاهداشتند. (تاریخ بیهقی).
- پیوستن مروارید؛ نظم لؤلؤ.
- پیوستن مقاومت؛ پایداری کردن :
و اگر شجاع نبودی هیچکس با سپاه دیو و پری مقاومت نپیوستی. (سند بادنامه ص321).
- جنگ پیوستن؛ جنگ کردن. جنگ درگرفتن : و غوریان جنگی پیوستند بر برجها و باره که از آن سخت تر نباشد. (تاریخ بیهقی). روز پنجم از هر دوجانب جنگی سخت تر پیوستند. (تاریخ بیهقی) . چیزی نپایست تا لشکر دررسد و با اینمقدار مردم جنگ پیوست. (تاریخ بیهقی). بجایگاه خویش رو و هشیار باش و تا توانی جنگ را می پیوند. (تاریخ بیهقی ص585).
زنی جنگ پیوست با شوی خویش
شبانگه چو رفتش تهیدست پیش.سعدی.
(1) - ن ل: من چو جرجیس.

پیوستنی.

[پَ / پِ وَ تَ] (ص لیاقت) ازدر پیوستن. که پیوستن تواند. درخور پیوستن.

پیوسته.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ] (ن مف) متصل. ملصق. بهم بسته. بلافصل. بی فاصلهء مکانی. پیوندکرده شده. موصول. مرصوص. مربوط. ملتصق. بیکدیگر دوسیده. ملحق. لاحق. ملحق شده : جنیانجکث، قصبهء تغزغز است... و مستقر ملک است و بحدود چین پیوسته است. و حدودش (حدود ایلاق) بفرغانه و چذغل و چاچ و رود خشرت پیوسته است. (حدود العالم).
بزرگیش با کوه پیوسته باد
دل بدسگالان او خسته باد.فردوسی.
خوابین که ناحیت است از غور پیوسته به بست و زمین داور. (تاریخ بیهقی). برخاستند و خویشتن را بپای آن دیوارها افکندند که بمحلت دیه آهنگران پیوسته است. (تاریخ بیهقی ص261). امیر محمد بحکم آنک ولایت این مرد بگوزگانان پیوسته است بسیار حیلت کرده بود. (تاریخ بیهقی). و آن لازم است بر گردن من و پیوسته است بعضی ببعضی. (تاریخ بیهقی ص319). و جنگ بدبوسی خواهد کرد که بجانب صغانیان پیوسته است و جایگاه کمین است. (تاریخ بیهقی).
بدریاست پیوسته این شهر باز
گذرگاه کشتی است کآید فراز.اسدی.
بندیش نکو که این سه خط را
پیوسته که کرد یک بدیگر.ناصرخسرو.
مملکت را ایمنی با عمر او پیوسته بود
ایمنی آمد بسر چون عمر او آمد بسر.
معزی.
چنانکه بتی زرین که بیک میخ ترکیب پذیرفته باشد و اعضاء او به هم پیوسته. (کلیله و دمنه). و آب حرام کام آنجا رود و پیوستهء بیکند نیستانهاست و آبگیرهای عظیم. (تاریخ بخارا ص22). حد اول او بارهء شهرستان پیوستهء چوبهء بقالان. (تاریخ بخارا ص64). و پیوستهء شمس آباد چراگاهی ساخت از جهت ستوران خاصه. (تاریخ بخارا ص35).
در چاره بر چاره گر بسته نیست
همه کار با تیغ پیوسته نیست.نظامی.
گره برزد ابروی پیوسته را
گشاد از گره چشم در بسته را.نظامی.
راسخان در تاب انوار خدا
نی بهم پیوسته نی از هم جدا.مولوی.
قصد؛ پیوسته آوردن اشعار. (منتهی الارب). - اندام پیوسته؛ عضو مرکب. رجوع به آلی (جسم) شود.
- باز پیوسته؛ متصل :
دو کشتی به هم بازپیوسته داشت
میان دو کشتی رسن بسته داشت.نظامی.
|| دائم. همیشه. سرمد. (دهار). مدام. مازال. دائمة. دائما. خالد. مستمر. همواره. هماره. جاودان. هموار. پیاپی. اتصا. بلافاصله. (برهان). پی در پی. لاینقطع. بی فاصلهء زمانی. بیواسطه. بریز. یک ریز. مسلسل. دمادم. مستدام.متواتر. هامواره. علی الدوام :
چهل روز پیوسته مان جنگ بود
تو گفتی بریشان جهان تنگ بود.فردوسی.
یکی ویژه خلعت بدو داد و گفت
که پیوسته نیکی کند در نهفت.فردوسی.
از اندیشگان زال شد خسته دل
بر آن کار بنهاد پیوسته دل.فردوسی.
زنان را از آن نام ناید بلند
که پیوسته در خوردن و خفتنند.فردوسی.
از ایران سپه بیشتر خسته بود
وز آنروی پیکار پیوسته بود.فردوسی.
گسی کرد سودابه را خسته دل
برآن کار بنهاد پیوسته دل.فردوسی.
بیار آن کمانی که تور دلیر
بدو جست پیوسته پیکار شیر.فردوسی.
و گر بیشتر کشته و خسته بود
پس پشتشان نیزه پیوسته بود.فردوسی.
نعمتش پاینده باد و دولتش پیوسته باد
دولت او بیکران و نعمت او بیکنار.فرخی.
نعمتش پیوسته و عمرش دراز
دولتش پاینده و بختش جوان.فرخی.
دادشان دائم و پیوسته شرابی چو گلاب
نشد از جانبشان غائب روزی و شبی.
منوچهری.
جاوید بزی بار خدایا بسلامت
با دولت پیوسته و با عمر بقائی.منوچهری.
و جنگ آغاز کردند پیوسته تا روز دوشنبهء بیست و دوم... (تاریخ سیستان). راهها فروگرفتند و از ترکمانان رسولان نزدیک او پیوسته است و از آن وی سوی ایشان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص509). قاصدان باید که اکنون پیوسته تر آیند و کار از لونی دیگر پیش گرفته آید. (تاریخ بیهقی ص643). اگر عمر یابد و دست از شراب پیوسته که بیشتر به ریق میخورد بدارد و بنداشت... (تاریخ بیهقی ص529). او را پیوسته بخواندندی تا حدیث کردی و اخبار خواندی. (تاریخ بیهقی). سلطان گفت باز گردید و بیدار و هشیار باشید که نواخت ما بشما پیوسته است. (تاریخ بیهقی ص241). چندین روز پیوسته همواره نشاط و رامش بخواهد بود. (تاریخ بیهقی ص378). و پیوسته وی را بنامه ها بالیدی. (تاریخ بیهقی 116). اگر تا این غایت نواختی بواجبی از مجلس ما بحاجب نرسیده است اکنون پیوسته بخواهد بود. (تاریخ بیهقی ص335). مرد قرمطی است و خلعت مصریان پوشید تا امیرالمؤمنین القادر بالله بیازرد و نامه از امیر محمود باز گرفت و اکنون پیوسته ازین میگوید. (تاریخ بیهقی ص177). از اینگونه تضریب ها و تلبیسها میساختند تا دل وی بر ما صافی نمیشد و پیوسته نامه ها بعتاب میرسید. (تاریخ بیهقی).
اگر ضدند اخشیجان چرا هر چار پیوسته
بوند از غایت وحدت برادروار در یکجا.
ناصرخسرو.
گرد از دل سیاه فروشوید
مسح و نماز و روزهء پیوسته.ناصرخسرو.
تسبیح میکنندش پیوسته
در زیر این کبود و تنک چادر.
ناصرخسرو.
و شراب پیوسته خوردمی. (سفرنامهء ناصرخسرو). پس از آن کیومرث و برادرها شادی کردند و بفال گرفتند که پیوسته در این شهر شادی باشد. (قصص الانبیاء ص34). تا ملک الروم زنده بود میان ابرویز و از آن او پیوسته مکاتبات رفتی. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص103). و سبب قتل ابرویز آن بود که پیوسته بدخویی کردی. (فارسنامه ابن البلخی ص107). و پیوسته بزرگان را می کشتی و مردم فرومایه را برمیکشیدی. (فارسنامه ابن البلخی ص98).
زآنش زنند تا بچه خفته است پیش ازآنک
پیوسته ایستاده بود پیش او پدر.
مسعودسعد.
و از حبوب که پیوسته غذا را شاید وی (جو) زودتر رسد. (نوروزنامه). چه پیوسته ترسان بود و از هرچیز گریزان. (نوروزنامه). و مردم آن شهر پیوسته با یکدیگر تعصب کنند و قتلها رود از جانبین و پیوسته بدین مشغول باشند. (مجمل التواریخ و القصص). حوضی که پیوسته آب در وی می آید و آنرا براندازهء مدخل مخرجی نباشد لاجرم از جوانب راه جوید. (کلیله و دمنه).
پیوسته دو چشم سیه تست غنوده
چونان که سیه جعد تو همواره شکسته.
سوزنی.
و گر غم همه عالم نهند بر دل من
چه غم خورم که تو پیوسته غمگسار منی.
سنائی.
باد پیوسته از سرشک حسد
روی بدخواه تو چو پشت پلنگ.انوری.
یکی زنجیر زر پیوسته دارد
بدان زنجیر پایش بسته دارد.نظامی.
مرا زین کار کامی برنخیزد
پری پیوسته از مردم گریزد.نظامی.
جهان بانوش خواند پیوسته شاه
بر او داشت آیین حشمت نگاه.نظامی.
گنجها پیوسته در ویرانه هاست.مولوی.
نه پیوسته باشد روان در بدن
نه همواره گردد زبان در دهن.سعدی.
سحر است کمان ابروانت
پیوسته(1) کشیده تا بناگوش.سعدی.
تنت باد پیوسته چون دین درست.سعدی.
همه وقت بردار مشک و سبوی
که پیوسته در ده روان نیست جوی.سعدی.
به کسوف اندر پیوسته نماند خورشید
به وبال اندر پیوسته نماند اختر.قاآنی.
غم مخور زآنکه به یک حال نمانده است جهان
شادی آید ز پی غصه و خیر از پی شر.؟
اسجاد، برشمة؛ پیوسته نگریستن. تطلع، تکادر؛ پیوسته نگریستن چیزی را. ممانحة؛ پیوسته و پی هم ریختن چشم اشک را. مدون؛ پیوسته و همیشه ماندن بجائی. انسدار؛ پیوسته رفتن. (منتهی الارب). کفل؛ پیوسته روزه داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). تدنیق؛ پیوسته سوی چیزی نگریستن. اغباط؛ پیوسته داشتن پالان بر پشت ستور. (تاج المصادر). مواظبت؛ پیوسته داشتن. (لغت ابوالفضل بیهقی). حسم؛ پیوسته داغ کردن. مطالعه؛ پیوسته در چیزی نگریستن. ارعاج؛ پیوسته جستن برق. (تاج المصادر). لقلقه؛ پیوسته جنبانیدن مار زنخ خود را. (منتهی الارب). سهج؛ پیوسته وزیدن باد. (تاج المصادر). لث، الثاث، لثلثة؛ پیوسته باریدن باران. الظاظ؛ پیوسته باریدن باران. الحاح؛ پیوسته باریدن و برجای بودن باران. مقهنب؛ پیوسته برآب باشنده. اقامة؛ پیوسته برپای داشتن چیزی را. (منتهی الارب). ادجان؛ پیوسته باران باریدن. اغضان؛ پیوسته باریدن. (تاج المصادر). انذعاب پیوسته جاری شدن آب. ادامه، دیم؛ پیوسته باریدن آسمان. هتلان؛ باران سست پیوسته. اهدیدار؛ پیوسته ریخته شدن باران. (منتهی الارب). ادمان؛ پیوسته کاری کردن. معاقرة؛ پیوسته کاری کردن. (تاج المصادر). هتن؛ باران ضعیف پیوسته. هسهسة؛، پیوسته روان شدن و رفتن بشب. دیمةٌ حطل، دیمهء حطلاء؛ باران پیوسته. هفاة؛ بارانیست شبیه باران پیوسته. اقهاء؛ پیوسته قهوه خوردن. (منتهی الارب). || (اِ) خویش. خویشاوند. قوم و خویش. کس. نزدیک. قریب. ج، پیوستگان : چون خبر به عدی رسید کس فرستاد و عبدالملک و حبیب و مروان برادران یزیدبن مهلب بودند همه بیاورند و بند کردند و آن کسان نیز که پیوستهء او بودند. (ترجمهء طبری بلعمی).
فریبرز کاوس شان پیشرو
کجا بود پیوستهء شاه نو.فردوسی.
نگه کردمی نیک هر سو بسی
ز پیوسته پیشم نبودی کسی.فردوسی.
همان نیز دختر کزان مادر است
که پاکست و پیوستهء قیصر است.فردوسی.
تو بردین زردشت پیغمبری
اگر چند پیوستهء قیصری.فردوسی.
همه پاک پیوستهء خسرویم
جز از نام او در جهان نشنویم.فردوسی.
ز پیوستگانم هزار و دویست
کز ایشان کسی را به من راز نیست.فردوسی.
ز دهقان پرمایه کس را ندید
که پیوستهء آفریدون سزید.فردوسی.
فخر دولت بوالمظفر شاه با پیوستگان
شادمان و شادخوار و کامران و کامگار.
فرخی.
و جملهء کسان و پیوستگان میکائیلیان بدیوان رفتند و حال باز نمودند. (تاریخ بیهقی). و سرای بوسهل را فروگرفتند و از آن قوم و پیوستگان او جمله که ببلخ بودند موقوف کردند. (تاریخ بیهقی ص330). اما خویشان و پیوستگان وزیر را عمل مفرمای که یکباره پیه بگربه نتوان سپرد. (از قابوسنامه). از هر دو جانب کریم الطرفین و پیوستهء ملوک جهانی. (منتخب قابوسنامه ص3). عبدالله و برادرانش علی و محمد و جملهء پیوستگان را بگرفت و در بند کرد. (مجمل التواریخ و القصص). و بخت نصر این مرد را که خط امان داده بود البته نیازرد و پیوستگانش را. (مجمل التواریخ و القصص). از فرزندان حسین بن علی علیه السلام عبدالله و قومی پیوستگان و عشیرت کشته شدند به کوفه در حبس منصور. (مجمل التواریخ و القصص). و باز مردمان شهر ایستادگی کردند، و پیوستگان سلطان هر کسی یاری دادند (تاریخ بخارای نرشخی ص59). و بسیاری پیوستگان و خویشان ما را به قلاع بازداشت. (راوندی، راحة الصدور). یاران و پیوستگان را وداع کرد و از آنجا بجزیره ای رفت. (سندبادنامه ص162).
مرا ز فرقت پیوستگان چنان روزیست
که بس نماند که مانم ز سایه نیز جدا.
خاقانی.
-پیوستهء خون؛ خویش نسبی. که از تخمه و نژاد او باشد :
چو پیوستهء خون نباشد کسی
نباید برو بودن ایمن بسی.فردوسی.
نبینمت پیوستهء خون کسی
کجا داردی مهر بر تو بسی.فردوسی.
ز پیوستهء خون بنزدیک اوی
ببین تا کدامند صد نامجوی.فردوسی.
بویژه که پیوستهء خون بود
چو از دور بیند ترا چون بود.فردوسی.
چو پیمان همی داشت خواهی درست
تنی صد که پیوستهء خون تست.فردوسی.
و رجوع به پیوستگان شود.
|| قریب. ندیم. همراه : ... قصد این خاندان کرد و بر تخت امیران محمود و مسعود و مودود بنشست. چون شد، و سرهنگ طغرل کش باو و پیوستگان او چه کرد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص685).
|| (ص) منظم. به رشته کشیده؛ منتظم (در، مروارید و جز آن) :
او هنر دارد بایسته چو بایسته روان
او سخن راند پیوسته چو پیوسته درر.
فرخی.
آن سخن خواند پاکیزه چو دربافته در
وین سخن گوید پیوسته چو پیوسته درر.
فرخی.
|| مقرون. || درهم بسته. (برهان). || یک لخت. یکپارچه. اجزاء بهم متصل :
نبینی ابر پیوسته برآید
چو باران زو ببارد، برگشاید.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
|| پیوندخورده. پیوندکرده شده. (برهان) :
گهرشان بپیوند با یکدگر
که پیوسته نیکوتر آید به بر.اسدی.
چه باشد گر شدی در مهر بدرای
نهال دوستی ببریدی از جای
چو ببریدی دگر باره فروکار
که پیوسته نکوتر آورد بار.
فخرالدین اسعد (ویس ورامین).
|| کسی که از بسیاری گریستن نتواند سخن گفتن و اگر گوید گره بر سخنش افتد. (برهان)(2).
(1) - به معنی «متصل» نیز تواند بود.
(2) - در معنی اخیر با «نیوشه» اشتباه شده است. (حاشیهء برهان چ معین).

پیوسته آمدن.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ مَ دَ](مص مرکب) دائم آمدن. لاینقطع آمدن. || یک لخت و بی رخنه آمدن. || سرگرفتن. کرده شدن : این کاری بزرگ است که می پیوسته آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص211).

پیوسته ابرو.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ اَ] (ص مرکب) دارای ابروی متصل. اقران. مقرون. قرناء. مقرون الحاجبین. پیوسته برو. که دو ابروی بهم متصل دارد.

پیوسته بپهنا.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ بِ پَ](ص مرکب، اِ مرکب) آن است که هر دو ستاره اندر یکی جهت یا شمال یا جنوب راست شوند و درجات عرض یک عدد باشند، آن وقت ایشان را پیوسته به پهنا گویند. (التفهیم بیرونی).

پیوسته برو.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ بُ] (ص مرکب) پیوسته ابرو. مقرون الحاجبین.

پیوسته بودن.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ دَ](مص مرکب) دوم. دوام. همیشه بودن: لسم؛ پیوسته بودن به راهی. ملازمة، لزام؛ پیوسته بودن با چیزی یا با کسی و همیشگی کردن بر آن. لحلحة؛ پیوسته بودن بجائی. (منتهی الارب). || متصل بودن. دوسیده بودن. ملحق و ملصق بودن. بیفاصله بودن : و این دکه چهارسوست یک جانب در کوه پیوسته است، و سه جانب در صحراست. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص126). و با گرمسیر زمین کرمان پیوسته است. (فارسنامهء ابن البلخی ص141).

پیوسته خشم.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ خَ] (ص مرکب) آنکه همواره غضبناک بود: مغداد؛ بسیار خشم از مرد و زن، یا پیوسته خشم. (منتهی الارب).

پیوسته خون.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ] (اِ مرکب) خویش نسبی. رجوع به پیوسته و شواهد آن شود.

پیوسته دامان.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ] (ص مرکب) متصل دامان. متصل الذیل :
نور است بخت روشنش سردر گریبان تنش
چون سایه اندر دامنش پیوسته دامان باد هم.
خاقانی.

پیوسته دندان.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ دَ](ص مرکب) که دندانهای متصل بیکدیگر داشته باشد. دارای دندانهای بی فاصله و بهم متصل.

پیوسته شدن.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ شُ دَ](مص مرکب) مقابل گسسته شدن. وصل. (تاج المصادر). صلة. (تاج المصادر بیهقی). ایتلاف. (تاج المصادر). بی فاصله شدن. متصل شدن. پیاپی شدن. علی الدوام شدن. برقرار شدن :
چو رزمش بدینگونه پیوسته شد
ز تیر دلیران تنش خسته شد.فردوسی.
از ایرانیان بیشتر خسته شد
وزآن روی پیکار پیوسته شد.فردوسی.
شدند آن زمین شاه را چاکران
چو پیوسته شد نامهء مهتران.فردوسی.
چو زینگونه آواز پیوسته شد
دل کهرم از پاسبان خسته شد.فردوسی.
چو رزم یلان سخت پیوسته شد
سیاوش بجنگ اندرون خسته شد.فردوسی.
از ایران به او نامه پیوسته شد
به ما بردر شهر او بسته شد.فردوسی.
چو پیوسته شد مهر دل بر جهان
بخاک اندر آرد سرت ناگهان.فردوسی.
وزآنسوی پیوسته شد ده به ده
به هر ده یکی نامبردار مه.فردوسی.
دد از تیر گشتاسپی خسته شد
دلیریش با درد پیوسته شد.فردوسی.
خور و ماه با هم چو پیوسته شد
دل هر دو بر یکدگر بسته شد.فردوسی.
چو کاوس بر خیرگی بسته شد
به هاماوران رای پیوسته شد.فردوسی.
جنگی پیوسته شد، جنگی سخت بنیرو. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص466).
هرگز آشنایی بود همچو خویشی
که پیوسته زو شد نبی را تبارش.
ناصرخسرو.
زر و سیم و گوهر شد و کان عالم
چو پیوسته شد نفس کلی به ارکان.
ناصرخسرو.
پیوسته شدم نسب به یمگان
کز نسل قبادیان گسستم.ناصرخسرو.
ای خنک آن مرد کز خود رسته شد
در وجود زنده ای پیوسته شد.مولوی.
التساق، التزاق؛ پیوسته شدن بچیزی. التحام؛ پیوسته شدن جنگ و جراحت. اردان، اردام؛پیوسته شدن تب. التیام؛ پیوسته شدن با یکدیگر. اشجام، دیم؛ پیوسته شدن باران. (تاج المصادر). || واصل شدن. رسیدن :
ز هر مرز پیوسته شد باژ و ساو
کسی را نبد با جهاندار تاو.فردوسی.
برین گونه چون نامه پیوسته شد
ز خون ریختن شاه دلخسته شد.فردوسی.
بدان بخردان کارها بسته شد
ز هر کشوری نامه پیوسته شد.فردوسی.
|| منظوم شدن :
حدیث پراکنده بپراکند
چو پیوسته شد جان و مغز آکند.فردوسی.
-پیوسته شدن کار؛ انتظام یافتن آن. منتظم شدن امر (زمخشری). مستقیم شدن کار. سرگرفتن آن. (فهرست ولف) :
بدانگه که پیوسته شد کارشان
به هم درکشیدند بازارشان.فردوسی.
فلک ها یک اندر دگر بسته شد
بجنبید چون کار پیوسته شد.فردوسی.
|| جنگ درگرفتن : تا چنان شد که از این جانب کار پیوسته شد و از آن جانب نظاره میکردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص140). اتصال؛ پیوسته شدن کار. (تاج المصادر بیهقی).
- پیوسته شدن مهر؛ برسر مهر آمدن :
چو مهر جهانجوی پیوسته شد
دل مرد آشفته آهسته شد.فردوسی.

پیوسته ظفر.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ ظَ فَ](ص مرکب) آنکه همواره مظفر است و پیروز :
کامران باد همه ساله و پیوسته ظفر
بخت پاینده و دل زنده و دولت برناه.فرخی.

پیوسته کار.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ] (ص مرکب) جلد. جلید. (دستور اللغة).

پیوسته کردن.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ کَ دَ](مص مرکب) سَلْسَلة. (تاج المصادر بیهقی). منسوب کردن. متصل کردن : اول خویشتن را پیوسته کرد به آل طاهربن حسین و او را ولایت هری دادند. (تاریخ سیستان). || علی الدوام کردن. پیاپی کردن : امیر سبکتکین... نامه ها و رسولان پیوسته کرد ببخارا و گفت خراسان قرار نگیرد تا بوعلی ببخارا باشد. (تاریخ بیهقی). تو و بوالقاسم حصیری ایستادید و وی را از دست بستدید تا امروز با ترکمانان مکاتبت پیوسته کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص662). امیر سبکتکین به بلخ بود و رسولان و نامه ها پیوسته کرد به بخارا. (تاریخ بیهقی ص204). و از کوفه جماعتی نامه ها و رسول پیوسته کردند بخواندن حسین بن علی و بیعت کردند با او. (مجمل التواریخ و القصص). تدییم؛ پیوسته کردن عطا. (تاج المصادر). ادرار؛ پیوسته کردن بخشش. || شروع کردن : آنجا بایستاد و حرب پیوسته کرد. (تاریخ سیستان) مردمان شهر نگاهداشتند و حرب پیوسته کردند. (تاریخ سیستان). || دوسانیدن. چسبانیدن. الحاق کردن. وصل کردن :
بندیش نکو که این سه خط را
پیوسته که کرد یک بدیگر.ناصرخسرو.

پیوسته گردانیدن.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ گَ دَ] (مص مرکب) متصل کردن. پیوسته کردن. پیاپی کردن. بیفاصله و بردوام گردانیدن: راه مصلحت برند، وفاق و ملاحظات را پیوسته گردانند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص71). ادرار. پیوسته گردانیدن عطا. (تاج المصادر). || رسانیدن: پیوسته گرداند نبشتهء ترا در همه احوال بما. (تاریخ بیهقی ص314).

پیوسته گردیدن.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ گَ دی دَ] (مص مرکب) پیوسته شدن. تزیم. (از منتهی الارب). متصل شدن. ملحق شدن :پسندیده تر آن است که میان ما دو دوست عهدی باشد و عقدی بدان پیوسته گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص210). || رسیدن. واصل گردیدن : برکات آن به ما رسد و بفرزندان ما پیوسته گردد. (تاریخ بیهقی ص211). || متواتر شدن. پیاپی شدن : چون خداوند را فتحها پیوسته گردد. (تاریخ بیهقی ص568).

پیوسته گری.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ گَ](حامص مرکب) پیوند کردن و موافقت نمودن را گویند. (برهان). پیوندگری. (آنندراج) :
برده رضوان به بهشت از پی پیوسته گری
از تو هر فضله که انداخته بستان پیرای.
انوری.

پیوسته گشتن.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ گَ تَ](مص مرکب) واصل شدن. رسیدن : نامه ها پیوسته گشت از ری. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص393). نامه های دیگری پیوسته گشت از حدود ختلان به نفیر از وی و آن لشکر که با وی است. (تاریخ بیهقی ص569). || متواتر و پیاپی شدن : پس از آن میان هر دو ملاطفات و مکاتبات پیوسته گشت. (تاریخ بیهقی). و نامه میان ایشان پیوسته گشت. (تاریخ سیستان) و نامه پیوسته گشت میان لیث و موفق. (تاریخ سیستان). || متصل گشتن. بیفاصله شدن. دوسیدن :
تیر تو پیوسته گشته با کمان وز بیم او
جسته جان از شخص اعدای تو چون تیر از کمان.
وطواط.

پیوسته گلبرگان.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ گُ بَ] (اِ مرکب)(1) پیوسته جام و متصل الطاس، و آن گیاهانی هستند که گلبرگهای آنها به هم پیوسته است مانند نرگس. (لغت فرهنگستان).
.
(فرانسوی)
(1) - Gamopetales

پیوسیدن.

[دَ] (مص) بیوسیدن. چشم داشتن. امید داشتن :
نکند میل بی هنر به هنر
که پیوسد ز زهر طعم شکر.عنصری.
رجوع به بیوسیدن شود. || گمان و ظن بردن. (شعوری ج1 ص 245). || صاحب آنندراج بمعانی سخت سوده و نزدیک ریختن شدن و کردن و سودن و پژمرده شدن و آماسیدن آرد، اما این معانی در برهان قاطع نیست.

پیوشه.

[یُ شَ] (اِخ)(1) نهری است در جهت شمالی روسیه در ایالت ارخانگل و ببحر منجمد شمالی ریزد و آن از اجتماع دو رود که یکی از آنها از کوه تیمان و دیگری از بعض دریاچه ها سرچشمه گیرد تشکیل شود و بسوی شمال غربی جریان یابد. طول مجرایش قریب 215 هزار گز است و ماهی بسیار دارد و در داخل دائرهء قطب شمالی است، معهذا در سواحلش چمنهای خوش و جنگلهای دلکش دیده میشود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piocha.

پیوشیدن.

[دَ] (مص) پیوسیدن. (شعوری ج1 ص 269).

پیوک.

(اِ)(1) رشته. عرق مدینی. عرق مدنی. پیو. نارو.
.
(فرانسوی)
(1) - Dragonneau

پیوگ.

[پَ یَ / یُ] (اِ) عروس. (برهان). بیوگ. رجوع به بیوگ شود. پیوگان.

پیوگان.

[پَ] (اِ) عروس. پیوگ. بیوگان. بیوگ. رجوع به بیوگان شود.

پیوگانی.

[پَ] (حامص) عروسی. بیوگان. رجوع به بیوگانی شود.

پیوله.

[لَ / لِ] (اِ) بیوله. به هندی شجرالبق است. (تحقهء حکیم مؤمن).

پیومبو.

[یُمْ بُ] (اِخ)(1) سباستین. نقاش ایتالیائی. مولد ونیز (1485-1547م.).
(1) - Piombo.

پیومبینو.

[یُمْ نُ] (اِخ)(1) دریاچه ای است در پنجهزارگزی شمال شرقی قصبهء پیومبینو دارای پنجهزار گز طول و پنجهزار گز عرض. از یک مجرای انتهائی بدریا وارد میشود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piombino.

پیومبینو.

[یُمْ نُ] (اِخ)(1) نام قصبهء کوچکی است در خطهء توسکانا از ایتالیا، در ایالت پیزه، و روبروی جزیرهء البه (الب) در ساحل دریا و بوسیلهء تنگهء پیومبینو از جزیرهء مذکور جدا گشته است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piombino.

پیون.

(اِ) افیون. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). اپیون. هپیون. (ناصرخسرو) :
تلخی و شیرینیش آمیخته ست
کس نخورد نوش و شکر باپیون.رودکی.
اما می پندارم کلمه درین شاهد آپیون باشد نه پیون. رجوع به آپیون و ابیون و اپیون و افیون شود.

پیون.

(اِخ) دهی از دهستان سوسن بخش ایزهء شهرستان اهواز. واقع در 15 هزارگزی شمال ایزه. کوهستانی گرمسیر. دارای 140 تن سکنه. آب آن از چشمه کرم. محصول آنجا گندم و جو. شغل اهالی آن زراعت و راه آنجا مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

پیوند.

[پَ وَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شهریار شهرستان تهران دارای 20 تن سکنه. زمستان از ایل میش مست به این ده می آیند. از طریق رباط کریم و حصارساقی بدانجا ماشین میرود. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

پیوند.

[پَ / پِ وَ] (اِ)(1) خویش و تبار. (برهان). خویشاوند. قوم. نزدیک نسبی. خاندان. دوده. خویش نسبی. نسب. عشیرت. کس :
بر و بوم و پیوند بگذاشتی
فراوان به ره رنج برداشتی.فردوسی.
چو سیندخت و مهراب و پیوند خویش
ره سیستان را گرفتند پیش.فردوسی.
مرا دخترانند مانند تو
ز تخم تو و پاک پیوند تو.فردوسی.
که کس را به سان تو فرزند نیست
همان شاه را نیز پیوند نیست.فردوسی.
نبیرهء فریدون و پیوند شاه
که هم تاج دارند و هم جایگاه.فردوسی.
نه من شاد باشم نه فرزند من
نه پرمایه گردی ز پیوند من.فردوسی.
کنون زو گذشتی بفرزند خویش
رسیدی به آزار پیوند خویش.فردوسی.
بدارم ترا همچو پیوند خویش
چه پیوند برتر ز فرزند خویش.فردوسی.
جوانی نمانده ست و فرزند نیست
بگیتی چو فرزند پیوند نیست.فردوسی.
که مهتر نباشد ز فرزند خویش
ز بوم و بروپاک پیوند خویش.فردوسی.
گسسته شد از خویش و پیوند اوی
بمانده بکوه اندرون بند اوی.فردوسی.
همی داشتش همچو پیوند خویش
جدائی نکردش ز فرزند خویش.فردوسی.
پسندیده تر کس ز فرزند نیست
چو پیوند فرزند پیوند نیست.فردوسی.
تو دانی که من جان فرزند خویش
بر و بوم آباد و پیوند خویش.فردوسی.
ز پیوند و خویشان مبر هیچکس
سپاه آنکه من دارمت یار بس.فردوسی.
دگر پور من جهن پیوند تو
که ساید به زاری همی بند تو.فردوسی.
وزان پس گرامی دو فرزند را
بیاورد خویشان و پیوند را.فردوسی.
ز بهر بروبوم و فرزند خویش
همان از پی گنج و پیوند خویش.فردوسی.
به پیمان که هرگز به فرزند من
به شهر من و خویش و پیوند من.فردوسی.
همه خویش و پیوند افراسیاب
همه دل پر از کین و سر پر شتاب.فردوسی.
یکی جای خواهم که فرزند من
همان تا به سی سال پیوند من.فردوسی.
بروبوم و پیوند بگذاشتی
فراوان بره رنج برداشتی.فردوسی.
سرافراز بهرام فرزند اوست
ز مغز و دل و رای و پیوند اوست.فردوسی.
بکوه اندرون به بود بند اوی
نیاید برش خویش و پیوند اوی.فردوسی.
جوانی نمانده ست و فرزند نیست
بروبوم و پیوند و آرام خویش.فردوسی.
بود بیگمان پاک فرزند من
ز تخم و بر و یال و پیوند من.فردوسی.
ببودند شادان ز فرزند خویش
ز بوم و بر و پاک پیوند خویش.فردوسی.
بماناد گیتی به فرزند تو
چنین هم به خویش و به پیوند تو.فردوسی.
نپیچد سر از عهد فرزند تو
هم آنکس که باشد ز پیوند تو.فردوسی.
همه خویش و پیوند قیصر بدند
به روم اندرون ویژه مهتر بدند.فردوسی.
نه پیوند و فرزند و تخت و کلاه
نه دیهیم شاهی نه گنج و سپاه.فردوسی.
چرا تاختی پیش فرزند اوی
تو از چاکرانی نه پیوند اوی.فردوسی.
زن گازر او را چو پیوند خویش
بپرورد چون پاک فرزند خویش.فردوسی.
ترا خود غم خرد فرزند نیست
مرا هم فزون از تو پیوند نیست.فردوسی.
بسی خویش و پیوند ما کشته شد
سر بخت بیدار برگشته شد.فردوسی.
سر از تن جدا کن زمین را بشوی
ز پیوند ضحاک و خویشان اوی.فردوسی.
نه خوردم غم خرد فرزند اوی
نه اندیشه از خون و پیوند اوی.فردوسی.
ترا هم ز اغریرث هوشمند
فزون نیست خویشی و پیوند و بند.
فردوسی.
سپهدار ترکان به بیگند بود
بسی گرد او خویش و پیوند بود.فردوسی.
ز پیوند و خویشان شده نا امید
گدازان و لرزان چو یک شاخ بید.فردوسی
ندانیمش انباز و پیوند و جفت
نگردد نهان و نخواهد نهفت.فردوسی.
مرا دشمن شده چون تو خداوند
ز من بیزار گشته خویش و پیوند.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
که ومه ز پیوند او هر که یافت
همه کشت وزآنجا سوی شه شتافت.اسدی.
ترا داد آن کس که پیوند تست
دهد نیز آنرا که فرزند تست.اسدی.
سپاهش هم از زنگیان هرکسی
زن آورد و پیوندشان شد بسی.اسدی.
و یا حکم راند یگانه خدای
به باز آمدن سوی پیوند و جای.
شمسی (یوسف و زلیخا).
اگر دانی که فردا بر تو اهل و خویش و پیوندت
بگریه زار چندینی بدین خوشی چرا خندی.
ناصرخسرو.
بنام شمس حسام و بلطف شمس خطیب
بحس شمس علای خجند و ز آن پیوند.
سوزنی.
فرو افکند سوی فرزند خویش
نبرد دل از مهر پیوند خویش.نظامی.
بالله از مرده باز گردیدی
در میان عشیره و پیوند.سعدی.
|| توسعاً، نزدیک سببی. وابسته ببستگی سببی. مقابل خویش نسبی. وابسته :
بدو گفت برگرد گرد جهان
سه دختر گزین از نژاد مهان
سه خواهر ز یک مادر و یک پدر
پریچهره و پاک و خسرو گهر
بخوبی سزای سه فرزند من
چنان چون بشایند به پیوند من.فردوسی.
که پیوند شاه است و همزاد اوی
سواریست نام آور و جنگجوی.فردوسی.
شود شاه پرمایه پیوند تو
درخشان شود فر و اورند تو.فردوسی.
نیازارم آنرا که پیوند تست
هم آنرا کجا خویش و فرزند تست.
فردوسی.
نمانم جهان را بفرزند تو
نه پرورده و خویش و پیوند تو.فردوسی.
فرستادگان خردمند من
که بودند نزدیک و پیوند من.فردوسی.
پذیرفت پیران همه پند اوی
که سالار او بود و پیوند اوی.فردوسی.
رعیت هر چه بود از دور و پیوند
به دین و داد او خوردند سوگند.نظامی.
|| وصلت. خویشی سببی. مواصلت. زناشوئی :
چو دانست خاقان که با پادشاه
نتابد، به پیوند او جست راه.فردوسی.
به پیوند با او چرائی دژم
کسی نسپرد شادمانی به غم.فردوسی.
گرایندهء مهر و پیوند تو
به سه روی پوشیده فرزند تو.فردوسی.
رسیده مرا هیچ فرزند نیست
همان از در تاج و پیوند نیست.فردوسی.
ز خوبان جریره مرا درخور است
که پیوندم از خان تو بهتر است.فردوسی.
چنان شاد شد شاه کابلستان
ز پیوند خورشید زابلستان.فردوسی.
ورآن شادمانی بفرزند اوی
شدن شاد و خرم به پیوند اوی.فردوسی.
چو پیوند سازیم با او بخون
نباشد کس او را به بد رهنمون.فردوسی.
کنون شاه خاقان نه مردی است خرد
همش دستگاه است و هم دستبرد
ولیکن چو با ترک و ایرانیان
بکوشد که خویشی بود در میان
ز پیوند و ز بند آن روزگار
غم و رنج بیند بفرجام کار.فردوسی.
نشستند و او را به آیین بخواست
به رسم مسیحا و پیوند راست.فردوسی.
تهمتن ز پیوندشان سر بتافت
ازیرا سزاوار خود کس نیافت.فردوسی.
بکین سیاوش بفرمان شاه
نشاید بپیوند کردن نگاه.فردوسی.
بفرزند پیوند جوید همی
رخ دوستی را بشوید همی.فردوسی.
مرا شاد شد دل ز پیوند اوی
بویژه ز پوشیده فرزند اوی.فردوسی.
به آزادی از کار فرزند اوی
که شاه یمن جست پیوند اوی.فردوسی.
شهنشاه گیتی مرا افسر است
نه پیوند او از پی دختر است.فردوسی.
به روزی که فرمان دهد شهریار
که پیوند را باشد آن اختیار.فردوسی.
چنان شادم اکنون به پیوند تو
بدین پرهنر پاک فرزند تو.فردوسی.
چو با من سزا دید پیوند خویش
بمن داد شایسته فرزند خویش.فردوسی.
سر خویش را بردی اندر هوا
بپیوند آن شاه فرمانروا.فردوسی.
همی کرد موبد به اختر نگاه
ز کردار خاقان و پیوند شاه.فردوسی.
تو این پیوند نو را باد میدار
همیدون دل از آن پیوند بردار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
تو او را جفت باش و دوده بفروز
وزین پیوند فرخ کن مرا روز.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
مرا کشته پدر، رفته برادر
همه با من ز یک بنیاد و گوهر
کجا اندر خورد پیوند جویی
بدین پیوند یافه چند گویی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چرا زادم چنو بی بخت فرزند
چرا کردم چنین وارونه [من این دیوانه] پیوند.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
به نیکی یکدگر را یار باشید
وزین پیوند برخوردار باشید.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بمانید اندرین پیوند جاوید
فروزنده به هم چون ماه و خورشید.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ز پیوند یاری چه گیری کنار
که سروت بود پیش ومه در کنار.اسدی.
به پاکی مریم از تزویج یوسف
به دوری عیسی از پیوند عیشا.خاقانی.
نسب را در جهان پیوند میخواست
به قربان از خدا فرزند میخواست.نظامی.
چو دیدم کو سر پیوند دارد
ز عشق شاه دل در بند دارد.نظامی.
و اگر سلاطین اسلام در ابقاء اقارب و پیوند اجانب همین قاعده گردانیدندی... (جهانگشای جوینی).
خاصه ما را که در ازل بوده ست
با تو آمیزشی و پیوندی.سعدی.
و میان او با خدا و رسول خدای و علی و فاطمه علیهم السلام نسبتی و قرابتی و پیوندی نیست. (ترجمهء تاریخ قم ص302). || (ص) متصل. (برهان) :
اگر راز خواهی که پنهان بود
چنان کن که پیوند با جان بود.ابوشکور.
جانهای بندگان همه پیوند جان تست
هر بنده جز برای تو جان و روان نداشت.
مسعودسعد.
خدایگانا هر عمر و جان که در گیتی است
عزیز و شیرین پیوند عمر و جان تو باد.
مسعودسعد.
آن بیت که استاد عجم گفت بدان وزن
نهمار بدین جست همی شاید پیوند.
ای جان همه جانها در جان تو پیوند
مکروه تو ما را ننما یاد خداوند.
عثمان مختاری.
|| (اِمص) پیوستگی. علاقه. الحاق. (فرهنگ نظام). اتحاد و دوستی و رابطه. (فهرست ولف) :
چو آزادشان شد سر از بند اوی
بجستند ناچار پیوند اوی.فردوسی.
چنان بد کنش شوخ فرزند اوی
نجست از ره شرم پیوند اوی.فردوسی.
چه گفت آن خردمند پاکیزه مغز
کجا داستان زد ز پیوند نغز
که پیوند کس را نیاراستم
مگر کش به از خویشتن خواستم.فردوسی.
سیه گشت رخشنده روز سفید
گسستند پیوند از جمشید.فردوسی.
نگه کرد بیدار و چیزی ندید
دلش مهر و پیوند او برگزید.فردوسی.
ترا با تژاو اینهمه بند چیست
بر او بر چنین مهر و پیوند چیست.فردوسی.
بدو باز دادند فرزند اوی
بخوبی بجستند پیوند اوی.فردوسی.
چو پیروز روی برادر بدید
دلش مهر و پیوند او برگزید.فردوسی.
ور ایدون که رایت جز از جنگ نیست
بخوبی و پیوندت آهنگ نیست.فردوسی.
هرآن کس که از لشکر او را بدید
دلش مهر و پیوند او برگزید.فردوسی.
من از بهر این فرّ و اورند تو
بجویم همی رای و پیوند تو.فردوسی.
به فرّ شهنشاه شد نیکخواه
همی راه جوید به پیوند شاه.فردوسی.
بنه سوی شهر سطخر آورید
به پیوند ما نیز فخر آورید.فردوسی.
که باشد که پیوند سام سوار
نخواهد از اهواز تا قندهار.فردوسی.
نپذرفت بدگوهرش پند من
نجست اندرآن کار پیوند من.فردوسی.
ز بخشایش و دین و پیوند و مهر
نکردم دژم هیچ از آن نامه چهر.فردوسی.
کنون با تو پیوند جویم همی
رخ آشتی را بشویم همی.فردوسی.
بگویش که پیوند من در جهان
بجویند کار آزموده مهان.فردوسی.
کسی کو به پیوند این شاه شاد
نباشد، ورا روشنایی مباد.فردوسی.
ز پیوند و از بند آن روزگار
غم و رنج بیند بفرجام کار.فردوسی.
ز تو پر خرد پاسخ ایدون سزید
دلت مهر و پیوند ایشان گزید.فردوسی.
چو بشنید بهرام سوگند اوی
بدید آن دل پاک و پیوند اوی.فردوسی.
مرا این درست است کز پند من
تو دوری و دوری ز پیوند من.فردوسی.
نه بردی به پیوند او کس گمان
پراندیشه گشت این دل شادمان.فردوسی.
ترا سوگند چون باد وزان است
مرا پیوند چون آب روان است.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چنان بدرام را پیوند گوراب
که خوش دارد سبوتا نو بود آب.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بفرمان دارا و فرهنگ خویش
نهد شغل پیوند را پای پیش.نظامی.
این دو فرشته شده در بند ما
دیو ز بدنامی پیوند ما.نظامی.
ملک را داده بد در روم سوگند
که با کس در نسازد مهر و پیوند.نظامی.
چنانم در دل آید کاین جهانگیر
به پیوند تو دارد رأی و تدبیر.نظامی.
خواهم به طریق مهر و پیوند
فرزانه ترا ز بهر فرزند.نظامی.
مجنون و سلام روزکی چند
بودند به هم به راه پیوند.نظامی.
ز خشکی بدریا کشیدند بار
ز پیوند گشتند پرهیزگار.نظامی.
مائیم دل بریده ز پیوند و ناز تو
کوتاه کرده قصهء زلف دراز تو.عطار.
اگر چه خاطرت با هر کسی پیوندها دارد
مباد آنروز و آن ساعت که من جز با تو پیوندم.
سعدی.
|| (اِ) عهد و پیمان. (آنندراج) :
به آیین پیمانش با او ببست
به پیوند بگرفت دستش بدست.فردوسی.
بدین روز پیوند ما تازه گشت
همه کار بر دیگر اندازه گشت.فردوسی.
چو بشنید سیندخت سوگند او
همان راست گفتار و پیوند او.فردوسی.
چو رامین بر وفا سوگندها خورد
به مهر و دوستی پیوندها کرد
پس آنگه ویسه با او خورد سوگند
که هرگز نشکند با دوست پیوند.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
پیوند دوستی من ازآن پاره میکنم
تا چون گره خورد بتو نزدیکتر شوم.(؟).
|| (اِمص) اسم از پیوستن. پیوستگی. وصل. اتصال. (برهان). مقابل گسستگی. صاحب آنندراج گوید مرکب از «پی» بمعنی عصب و یا وتر و «وند» که کلمهء نسبت است یا مبدل «بند»(2) :
از تو ای چون مه چهارده شب
پانزده مه گسست پیوندم.سوزنی.
که به زاری وی و زخم تو شد از هم باز
عابدان را همه در صومعه پیوند نماز.
منوچهری.
هر مدیحی کو بجز برکنیت و برنام اوست
خود نه پیوندش بیکدیگر فراز آید نه باز.
منوچهری.
زر دو حرف افتاد و با هم هر دو را پیوند نه
پس کجا پیوند سازد با دل یکتای من.
خاقانی.
پیوند دین طلب که مهین دایهء تو اوست
روزی که از مشیمهء عالم شوی جدا.
خاقانی.
به پیوند تو دارم چشم روشن
که بوی یوسف من داری ای باد.خاقانی.
دلم آخر بوصالش برسد
جان به پیوند جمالش برسد.خاقانی.
ز خلق آنچنان برد پیوند را
که سگ وا نیابد خداوند را.نظامی.
دلش زآن ماه بی پیوند بینم
به آوازیش ازو خرسند بینم.نظامی.
گفت ای ز جهان بریده پیوند
گشته بچنین خراب خرسند.نظامی.
چو ابروی شه بود پیوندشان
بچشم و سر شاه سوگندشان.نظامی.
هر که را در عشق دل از جای شد
تا ابد پیوند نپذیرد دگر.عطار
که عقیم است و ورا فرزند نیست
همچو آتش با کسش پیوند نیست.مولوی.
پیام من که رساند به یار مهرگسل
که برگسستی و ما را هنوز پیوند است.
سعدی.
ای بوی آشنایی دانستم از کجایی
پیغام وصل جانان پیوند روح دارد.سعدی.
باور مکن که من دست از دامنت بدارم
شمشیر نگسلاند پیوند مهربانان.سعدی.
تعلق حجابست و بیحاصلی
چو پیوندها بگسلی واصلی.سعدی.
گرت رواست که معشوق نگسلد پیوند
نگاهدار سررشته تا نگهدارد.حافظ.
چو عاشق ترک شد معشوق تازی
چنین پیوند را خوانند بازی.اوحدی.
|| وصل. وصال. مقابل جدائی و فرقت و فراق :
نداند دل آمرغ پیوند دوست
بدانگه که با دوست کارش نکوست.
ابوشکور بلخی.
چگونه بلائی که پیوند تو
نجویی به دست و بجویی بتر.دقیقی.
که در برداشت چونان دلفروزی
ز پیوندش نشد دلشاد روزی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
سزد گر سر ز پیوندش بتابی
که او ماه است و پیوندش نیابی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو ویرو نیست در گیتی مرا کس
ز پیوندم نباشد شاد ازاین پس.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ز دولت کام خویش آنگاه یابم
که زی پیوند رویت راه یابم.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو رامین چند گه با گل بپیوست
شد از پیوند او هم سیر و هم مست.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بباید داغ دوری روزکی چند
پس از دوری خوش آید مهر و پیوند.
نظامی.
کنون حلاوت پیوند را بدانی قدر
که شربت غم هجران تلخ نوشیدی.سعدی.
اگر فرهاد را حاصل نشد پیوند با شیرین
نه آخر جان شیرینش برآمد در تمنایی.
سعدی.
|| (اِ) زن:
نبد تاکنون گاه زن کردنت
کنون آمد این حکم بر گردنت
یکی چاره و رای پیوند کن
بفرمان ما هوش خرسند کن.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| (اِ) بند. مفصل. بند و مفصل در اندامهای مردم :
یکی نیزه زد بر کمربند اوی
ز گبر اندرآمد به پیوند اوی.فردوسی.
یکی نیزه زد بر کمربند اوی
که بگسست بنیاد و پیوند اوی.فردوسی.
یکی نیزه زد بر کمربند اوی
گزندی نیامد به پیوند اوی.فردوسی.
یکی نیزه زد بر کمربند اوی
ز جوشن نیامد به پیوند اوی.فردوسی.
گرفتم دوال کمربند اوی
بیفشاردم سخت پیوند اوی.فردوسی.
بزد نیزه ای بر کمربند اوی
زره بود و نگسست پیوند اوی.فردوسی.
بیامد گرفتش کمربند من
تو گفتی که بگسست پیوند من.فردوسی.
وآن گردن لطیف عروسان همی گرفت
[یعنی خوشه های انگور را دهقان]
پیوندشان بتیغ برنده همی برید.
بشار مرغزی.
گر نه از بهر زمین بوسیدنستی پیش او
مرمیان را نیستی پیوند و بند اندر میان.
عنصری.
کسی را که پی های پای سست بود و برنتواند خاست و یا پیوندهای پای و زانو بگیرد... در میان آب جو بنهند تا به صلاح باز آید. (نوروزنامه). سنع؛ بریدگی که میان پیوند دست و ذراع است. برجمة؛ پیوند انگشتان. شان؛ جای پیوند استخوانهای سر. (منتهی الارب). سیساء؛ جای پیوند مهره های پشت. سنط؛ پیوند دست. دخیس؛ پیوند دست و پای ستور. ختم؛ جای پیوند مفاصل اسب. وصل؛ بند اندام یا پیوند استخوان. جبه؛ پیوند سر دست. (منتهی الارب). || نام رشته هایی که ماهیچه ها را بیکدیگر وصل میکند(3). (از لغات مصوب فرهنگستان). || رقعه. (دهار). پینه. وصله. درپی. وژنگ : رسول صلی الله علیه و سلم گفت مر عایشه را رضی الله عنها: لاتضیعی الثوب حتی ترقعیه؛ جامه را ضایع مکن تا پیوندها بر آن نگذاری. (هجویری کشف المحجوب). نقل، وژنگ در جامه دادن ؛ یعنی پیوند دادن. (مجمل اللغة). صدیع؛ پیوند نو در جامهء کهنه. رقع؛ پیوند در جامه دادن. جأو؛ پیوند کردن جامه. اجائة؛ پیوند کردن کفش را. (منتهی الارب). || نظم :
چه گفت آن خردمند پاکیزه مغز
کجا داستان زد به پیوند نغز
که پیوند کس را نیاراستم
مگر کش به از خویشتن خواستم.فردوسی.
گرفتم بگوینده بر آفرین
که پیوند را راه داد اندرین.فردوسی.
یکی نامه دیدم پر از داستان
سخنهای آن پرمنش راستان
فسانهء کهن بود و منثور بود
طبایع ز پیوند او دور بود.فردوسی.
|| صلح. آشتی :
جز این است آیین پیوند و کین
جهان را به چشم جوانی مبین.فردوسی.
|| ترکیب. (برهان). || سبب. (مجمل اللغة). || (اصطلاح نجوم) اتصال دو کوکب : اگر درجات فرود آینده کمتر بود و بر آینده بیشتر، گویند سوی پیوند همی رود. (التفهیم) (رجوع به اتصال و التفهیم بیرونی ص476 تا ص480 شود).
- از پیوند بازگشته (اصطلاح نجومی)؛منصرف: و اگر درجات فرودآینده کمتر بود و برآینده بیشتر، گویند منصرف است و از پیوند باز گشته. (التفهیم).
- پاک پیوند:زن پاک پیوند فرمانروا
بر ایشان فرو بسته دارد هوا.نظامی.
- پیوند به پهنا؛ اتصال به عرض (از اصطلاحات نجومی). رجوع به التفهیم ص479 شود.
- پیوند به طول؛ اتصال بطول. اتصال طولی (اصطلاح نجومی) : و این اندر پیوند بطول بیک وقت راست نیاید. (التفهیم بیرونی ص480).
- پیوند چیزی؛ وابستهء بدان. جزئی از آن :
دبیران چو پیوند جان منند
همه پادشا بر نهان منند.فردوسی.
- پیوند خون؛ بستگی بخون به خویشی نسبی :
مرا با تو مهر است و پیوند خون
نباید که آیی ز پندم برون.فردوسی.
- دیر پیوند:کسی که زود گسل نیست دیر پیوند است.
نظیری.
- راست پیوند:خاقانی، اگرچه راست پیوندی
پیوند تو کج نهاد نپسندد.خاقانی.
- سست پیوند:ای سخت دلان سست پیوند
این شرط وفا بود که بی دوست...سعدی.
شکست عهد محبت نگار دلبندم
برید مهر و وفا یار سست پیوندم.سعدی.
-نیک پیوند:به رستم چنین گفت پس شهریار
که ای نیک پیوند به روزگار.فردوسی.
(1) - پهلوی patwand (بند). رجوع به برهان قاطع چ معین شود.
(2) - بر اساسی نیست.
(3) - Gigament.

پیوند.

[پَ / پِ وَ] (اِ) عمل فرو بردن پوست درختی در درخت دیگر یا وصل کردن شاخه و یا جزئی از شاخهء درختی بدرخت دیگر تا درخت دوم بار دهد یا بار نیکوتر دهد و یا باری چون بار درخت نخستین دهد. و آن را انواع و اقسام است چون: پیوند اسکنه. پیوند بدنی. پیوند برشی. پیوند تاجی. پیوند چسب. پیوند شاخه ای. پیوند شکافی.پیوند شکمی. پیوند غلافی، پیوند قرابتی، پیوند کناری، پیوند لوله ای. پیوند لوله ای شکاف دار. پیوند مجاورتی. پیوند وصله ای. پایه پیوند و شاخه پیوند. || گرهی که میان قطعات نی یا قلم است؛ قصیبة، قصابة؛ میان دو پیوندنی. (منتهی الارب).

پیوند.

[پَ وَ] (اِخ) نام والی ابخاز، معشوق الرئیس الشهید ابوالقاسم علی بن ابی طیب الباخرزی و ظاهراً قاتل وی. (رجوع شود به لباب الالباب عوفی چ اروپا ج1 ص69).

پیوند اسکنه ای.

[پَ / پِ وَ دِ اِ کِ نَ / نِ] (اِ مرکب) نوعی پیوند در درختان و گیاهان. رجوع به پیوند و تصویر آن شود.

پیوندانیدن.

[پَ / پِ وَ دَ] (مص)ایصال. (صراح). متصل گردانیدن. ملحق ساختن. بهم آوردن. مقابل گسلانیدن و منفصل ساختن و جدا کردن : و باد آن اجزاء را به هم پیونداند. (ابوحاتم مظفری کائنات جو).
چون بپیونداند او با قبضهء شمشیر دست
بگسلد هرچ اندر اندام عدو شریان بود.
عنصری.
چون خطی بخطی پیوندانی چنانکه از دو جانب این خط دو زاویه پدید... و اگر این خط چنان پیوندانی که آن دو زاویه چند یکدیگر باشند... (جهان دانش محمد مسعودی).

پیوند بالا.

[وَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 64 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. جلگه. معتدل. دارای 42 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و میوه جات. شغل اهالی آن زراعت و راه آن مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیوند بدنی.

[پَ / پِ وَ دِ بَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی پیوند و آن بیشتر در مرکبات و مو بکار رود و چنان باشد که قسمتی از پوست شاخهء پایه را با مقداری چوب ببرند و دو موضع بریده شده را بر وی هم گذارند و با چسب و نخ پشم بیکدیگر بندند تا جوش خورد. (از فرهنگ روستائی تقی بهرامی ج1 ص336 تا 339).

پیوند برشی.

[پَ / پِ وَ دِ بُ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی پیوند در درختان و گیاهان. رجوع به پیوند و تصویر آن شود.

پیوند بریدن.

[پَ / پِ وَ بُ دَ] (مص مرکب) قطع خویشی و نسبت و وصل و پیوستگی و اتحاد کردن. گسستن پیوند :
آنچه نه پیوند یار بود بریدیم
آنچه نه پیمان دوست بود شکستیم.سعدی.
و نیز رجوع به پیوند شود.

پیوندبریده.

[پَ / پِ وَ بُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) قطع خویشی و نسبت و بستگی و اتحاد و اتصال کرده. پیوندگسسته :
ای یار جفا کرده و پیوند بریده
این بود وفاداری و عهد تو به دیده.سعدی.
رجوع به پیوند شود.

پیوندبست.

[پَ / پِ وَ بَ] (ن مف مرکب)پیوندبسته. || جامهء پیوندبست؛ درپی کرده. وصله کرده. رقعه دوخته. پینه زده. مرقع، لدیم؛ جامهء پیوندبست. ثوب مرقع، ثوب مرقوع؛ جامهء پیوندبست. ثوب مکدم، ثوب متردم، ثوب مردم؛ جامهء پیوندبست. (مهذب الاسماء).

پیوند پائین.

[وَ دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 46 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. جلگه. معتدل. دارای 14 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیوندپذیر.

[پَ / پِ وَ پَ] (نف مرکب)خورای پیوند. درخور و لایق پیوند. که قابلیت پیوند دارد. که پیوند قبول تواند کرد.

پیوندپذیری.

[پَ / پِ وَ پَ] (حامص مرکب) عمل پیوندپذیر.

پیوند تاجی.

[پَ / پِ وَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی پیوند در درختان و گیاهان. رجوع به پیوند شود.

پیوند جانی.

[پَ / پِ وَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیوند روحانی. (آنندراج).

پیوند جستن.

[پَ / پِ وَ جُ تَ] (مص مرکب) وصل جستن. اتصال خواستن. || پیوستگی خواستن :
آن بیت که استاد عجم گفت بدان وزن
زنهار بدین جست همی شاید پیوند.
عثمان مختاری.
|| خویشی خواستن :
کنون با تو پیوندجویم همی
رخ آتشی را بشویم همی.
فردوسی.

پیوندجو.

[پَ / پِ وَ] (نف مرکب)پیوندخواه. که پیوند جوید.

پیوندجویی.

[پَ / پِ وَ جو] (حامص مرکب) عمل پیوند جو. پیوند جستن.

پیوندچسب.

[پَ / پِ وَ چَ] (اِ مرکب)چسبی که بدان پیرامون پیوند را به تنه یا شاخ استوار کنند تا از دخول هوا مانع شود.

پیوندخواه.

[پَ / پِ وَ خوا / خا] (نف مرکب) وصل جو :
چو من بانوی مصر و همتای شاه
شوم با تو یکتا و پیوندخواه.
شمسی (یوسف و زلیخا).

پیوند خوردن.

[پَ / پِ وَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) پیوند زده شدن درخت یا گیاه، یعنی متصل شدن پوست یا قسمتی از درختی بدرخت دیگر تا میوه یا گل درخت اخیر دگرگون و یا بهتر گردد. پیوند یافتن. رجوع به پیوند شود. || بند خوردن (در کاسهء شکسته و جز آن).

پیوند خورده.

[پَ / پِ وَ خوَرْ / خُرْ دَ](ن مف مرکب) (.... درخت)؛ پیوندزده شده. پیوندیافته. رجوع به پیوند شود. || بندخورده. بندزده: قصعةٌ مشعبة؛ کاسهء پیوندخورده. (منتهی الارب).

پیونددار.

[پَ / پِ وَ] (نف مرکب) دارای پیوند. هرچیز که آنرا پیوند کرده باشند. (آنندراج).
-درخت پیونددار؛درختی که از پوست یا شاخهء درخت دیگر بدو پیوند زده باشند جهت دگرگونی یا به شدن میوه یا گل آن. || بندخورده. بندزده چون کاسه و جز آن :
الفت بعد از جدائی بدنما باشد بسی
گر همه حسبان بود چون کاسهء پیونددار.
اثر (از آنندراج).

پیوند روحانی.

[پَ / پِ وَ دِ رَ / رُو](ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیوند جانی. (آنندراج). اتصال معنوی. مقابل پیوند جسمانی :
نگسلد پیوند روحانی ز دست انداز مرگ
میتوان از خم شنید آواز افلاطون هنوز.
صائب (از آنندراج).

پیوند زدن.

[پَ / پِ وَ زَ دَ] (مص مرکب)(1) پیوند کردن. برداشتن جوانه یا ساقه ای از یک گیاه یا درخت و قرار دادن آن بر روی گیاه یا درخت دیگر در محلی مناسب بطریقی که آوندهای آنان با یکدیگر مربوط شود و مواد غذائی بتواند از یکی بدیگری رود البته پیوند میان گیاهان یا درختانی باید صورت گیرد که آوندهاشان باندازهء یکدیگر و سرعت رشدشان نیز یکسان باشد. (از گیاه شناسی گل گلاب ص122). || بند زدن. به هم پیوستن قطعات شکستهء ظرفی چینی یا بلورین چنان که ناشکسته نماید و چون ظرف درست بکار آید.
.
(فرانسوی)
(1) - Greffer. Enter

پیوند ساختن.

[پَ / پِ وَ تَ] (مص مرکب) پیوند کردن. || متحد شدن. به هم آمدن. پیوستگی کردن :
نباید مهان سپه سربسر
که پیوند سازند با یکدگر.اسدی.
|| زناشوئی کردن. مواصلت کردن. خویشی کردن: و عادت ملوک فرس و اکاسره آن بودی که از همهء اطراف چون چین و... دختران ستدندی و پیوند ساختی و هرگز هیچ دختر بدیشان ندادندی. (فارسنامهء ابن البلخی ص97).

پیوند شاخه ای.

[پَ / پِ وَ دِ خَ / خِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی پیوند. رجوع به پیوند شود.

پیوند شکافی.

[پَ / پِ وَ دِ شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی پیوند در درختان و گیاهان و آن دو گونه است: ساده و مرکب. رجوع به پیوند شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Greffe en fente

پیوند شکمی.

[پَ / پِ وَ دِ شِ کَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی پیوند در درختان و گیاهان و آن خاص درختانیست که از کاشتن دانه بعمل آیند و چنان باشد که نخست شاخهء منظور را از درخت جدا کنند و با کارد پیوند زنی جوانه و یا چشمه های آنرا با مقداری چوب از شاخه جدا سازند و سپس در پوست شاخه ای که پیوند خواهند زد شکافی افقی دهند و شکافی عمودی از میان آن بسوی پایین بطوریکه این دو شکاف روی هم به شکل «T» در آید و بعد با نوک کارد شکاف را باز کنند و یکی از جوانه های مذکور در فوق را بدقت زیر پوست کنند آنچنانکه جوانه یا چشمه بیرون ماند و سپس شکاف را نخ پیچ و محفوظ سازند همینکه چشمهء پیوند شروع به رستن کرد باید نخ را باز کرد. (از فرهنگ روستائی تقی بهرامی ج1 ص336 تا 339). و نیز رجوع به پیوند شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Greffe a l'ecusson

پیوند طبیعی.

[پَ / پِ وَ دِ طَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح نجوم) اتصال طبیعی، آن است که چون دو کوکب به دو برج باشند متفق به قوت چون بدان دو درجه رسند که اتفاق قدرت اندر آن است پیوند طبیعی میان ایشان افتد. (التفهیم بیرونی ص480).

پیوند غلافی.

[پَ / پِ وَ دِ غِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی پیوند در گیاهان و درختان. رجوع به پیوند شود.

پیوند قانونی.

[پَ / پِ وَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) اتصال و همبستگی دو قانون. جوش خوردن و پیوند خوردن دو قانون از دو کشور مختلف و آن دو گونه باشد: کلی و جزئی. کلی آن است که قوانین کشور نخست در کشور دوم و در همان موارد استعمال کشور اولی بکار رود، و جزئی آنکه قسمتی از قوانین کشور نخست بعینه در کشور دوم اجرا شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Greffe legislative

پیوند قرابتی.

[پَ / پِ وَ دِ قَ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیوند مجاورتی. رجوع به پیوند و رجوع به پیوند مجاورتی شود.

پیوند کردن.

[پَ / پِ وَ کَ دَ] (مص مرکب)(1) پیوند زدن. برای بهتر کردن یا عوض کردن ثمر یا گل درختی؛ بطریقهء معمول قسمتی از درخت دیگر بوی پیوستن. تبنیق. اطعام، تطعیم؛ پیوند دادن شاخی به شاخی دیگر. (منتهی الارب). || متصل کردن. وصل کردن :
پیوند روح میکند این باد مشک بیز
هنگام نوبت سحر است ای ندیم خیز.
سعدی.
ای باد بامدادی خوش میروی بشادی
پیوند روح کردی پیغام دوست داری.
سعدی.
فصل کردن میتوان، پیوند کردن مشکل است.؟
-با در آجری پیوند کردن؛ یا با بزرگان پیوند کردن؛ از خاندانی توانگر زن گرفتن.
- پیوند کردن با؛ زن دادن. زن ستدن از :
فلک در عقد شاهی بند کردش
به یاقوتی دگر پیوند کردش.نظامی.
|| نظم کردن. مرتب کردن. منظم کردن.
- پیوند کردن سخن؛ پرداختن سخن و گفتار :
سخنها براینگونه پیوند کن
و گر پند نپذیردش بند کن.فردوسی.
- || آغازیدن سخن؛ به سخن گفتن ابتدا کردن :
سخن سلم پیوند کرد از نخست
ز شرم پدر دیدگان را بشست.فردوسی.
|| وصله کردن جامه. درپی کردن. پینه کردن. رقعه دوختن برجامه. || بند زدن. رقع. پیوند زدن. چسبانیدن قطعات شکستهء ظرفی یا چینی. || به هم پیوستن. ملحق کردن دو قسمت جداشده را بیکدیگر :
صواب است پیش از کشش بند کرد
که نتوان سر کشته پیوند کرد.سعدی.
.
(فرانسوی)
(1) - Enter

پیوندکرده.

[پَ / پِ وَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) ملحق. متصل. و رجوع به پیوند کردن شود.

پیوندکناری.

[پَ / پِ وَ دِ کَ / کِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی پیوند در درختان و گلها. رجوع به پیوند و تصویر آن شود.

پیوندگاه.

[پَ / پِ وَ] (اِ مرکب)(1) مفصل. بند. جای بهم پیوستن دو استخوان. جای متصل شدن سر دو استخوان. رسغ. پیوندگاه مشت. قصاص؛ پیوندگاه هردو سرین. (منتهی الارب). || فراهم آمدن گاه.
(1) - Artherose.

پیوند گرفتن.

[پَ / پِ وَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) متصل شدن. اتصال یافتن :
دیگر نرود به هیچ مطلوب
خاطر که گرفت با تو پیوند.سعدی.
|| جوش خوردن استخوان و جز آن. || بهم پیوسته شدن قطعات شکستهء ظرف بلورین یا چینی و جز آن :
زخم شمشیر غمت را ننهم مرهم کس
طشت زرینم و پیوند نگیرم به سریش.
سعدی.
|| پیوند خورده شدن درخت یا گیاه و جز آن.

پیوندگرفته.

[پَ / پِ وَ گِ رِ تَ / تِ](ن مف مرکب) نعت مفعولی از پیوند گرفتن. متصل شده. || ملتئم. جوش خورده: اتعاب؛ پیوندگرفته را بازشکستن. (منتهی الارب). || به هم پیوسته (قطعات شکستهء ظرف چینی یا بلور).

پیوندگری.

[پَ / پِ وَ گَ] (حامص مرکب) پیوند کردن و موافقت نمودن. (آنندراج). پیوندزنی. پیوسته گری.

پیوند گسستن.

[پَ / پِ وَ گُ سَسْ تَ](مص مرکب) پیوند بریدن. مقابل پیوستن. پیوند گسلیدن.

پیوندگسل.

[پَ / پِ وَ گُ سِ / سَ] (نف مرکب) که پیوند گسلد. قطع اتصال و ارتباط و پیوستگی کننده.

پیوندگسلی.

[پَ / پِ وَ گُ سِ / سَ](حامص مرکب) عمل پیوندگسل.

پیوند گسلیدن.

[پَ / پِ وَ گُ سِ / سَ دَ] (مص مرکب) پیوند گسستن. گسستن ارتباط و اتصال و پیوستگی :
دوستان سخت پیمان را ز دشمن باک نیست
شرط یار آن است کز پیوند یارش نگسلد.
سعدی.
نگفتمت که چنین زود نگسلی پیوند
مکن کز اهل مروت نیاید این کردار.سعدی.

پیوند لوله ای.

[پَ / پِ وَ دِ لو لَ / لِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی پیوند در درختان و گیاهان و آن چنان باشد که نخست پوست ساقهء جوان را غلاف کش بیرون آرند و سپس پوست ساقهء جوان درختی را که خواهند پیوند کنند به اندازهء طول پیوند از شاخه باز کنند و پوست غلاف کش بیرون آمده را در ساقهء از پوست برآمده فرو برند. و چنانچه غلاف تنگ باشد شکافی نیز بدان بدهند و در این صورت پیوند مذکور را پیوند لوله ای شکاف دار گویند. (از فرهنگ روستائی تقی بهرامی ج 1 صص336 - 339). و نیز رجوع به پیوند شود.

پیوند مجاورتی.

[پَ / پِ وَ دِ مُ وِ رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) پیوند قرابتی. نوعی پیوند در درختان و گیاهان. رجوع به پیوند شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Greffe par approche

پیوندنامه.

[پَ وَ مَ / مِ] (اِ مرکب)مقاوله نامه. (از لغات مصوب فرهنگستان).

پیوند وصله ای.

[پَ / پِ وَ دِ وَ لَ / لِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی پیوند در درختان و گلها و آن چنان باشد که شاخه را چون نی ببرند و همان برش را به ساقهء پایه دهند و سپس مقطع شاخهء پیوند را روی مقطع پایه پیوند گذارند و با نخ پشمی ببندند تا جوش خورد. (از فرهنگ روستائی تقی بهرامی ج 1 ص336 تا339).

پیوندی.

[پَ / پِ وَ] (حامص) خویشی. قرابت سببی و نسبی : پس انوشروان... با او صلح کرد و دختر او را بخواست و قرار دادند که ماوراءالنهر یا فرغانه انوشروان را باشد بسبب پیوندی... (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص94).
همزبانی خویشی و پیوندی است
مرد با نامحرمان چون بندی است.مولوی.
|| (ص نسبی) منسوب به پیوند. باپیوند. || پیوندیافته (درخت). درخت که آنرا از درختی دیگر یا از نوع بهتر آن پیوند کرده باشند. || مقابل نرک. مقابل نر. هر میوه که با پیوند بعمل آمده است. که با پیوند بهتر شده باشد (درخت یا میوه). میوه ای که درخت آن پیوند شده باشد. || (اِ) قسمی زردآلوی از جنس مرغوب. || قسمی قیسی خشک. || قسمی گوجه. || قسمی گوجهء سرخ درشت. || قسمی گوجهء درشت خشک کرده. گوجهء برقانی. قسمی آلوی درشت و شیرین خشک که در خورش کنند. || سوری پرپر. قسمی گل سرخ پُرپَر(1). قسمی گل سرخ که آنرا در قدیم صدبرگ نامیدندی و عرب ورد مضاعف گوید. || (ص) وصله زده. وصله دار.
- جامهء پیوندی؛ جامهء درپی کرده یعنی وصله زده و پینه دار. مرقع.
.(گل گلاب)
(1) - Rosa galiica.

پیوند یافتن.

[پَ / پِ وَ تَ] (مص مرکب)پیوند خوردن. پیوندیدن.

پیوندیافته.

[پَ / پِ وَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) پیوندخورده. ارتباط و اتصال و پیوستگی یافته.

پیوندیدن.

[پَ / پِ وَ دی دَ] (مص)پیوند یافتن. متصل و پیوسته و مرتبط شدن.

پیوننده.

[پَ / پِ وَ نَ دَ / دِ] (نف)متصل کننده. به هم آرنده. ملحق کننده.

پیونیا.

[یُ] (اِخ)(1) از خطه های باستانی شبه جزیرهء بالکان است و آن عبارت بوده است از قسمت شمال شرقی مقدونیه و قسمت شمال غربی تراکیه یعنی جهات اسکوب و صوفیه. اهالی آن از اقوام پلاسگ بوده اند و در حال توحش می زیسته و بدلاوری و جسارت بسیار شهرت داشته و با اینکه فیلیپ و اسکندر مقدونی آنان را تحت تبعیت خود درآورده بودند باز از پادشاه خود دست نمیکشیدند. از همان زمان پیونیا جزء مقدونیه شد و در زمان تشکیل امپراطوری شرق این سرزمین یکی از دو ایالتی بود که مقدونیه را بوجود می آورد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Peonie.

پیونیدن.

[پَ / پِ وَ دَ] (مص) پیوستن. پیوند کردن :
درخت آسان توان از بن بریدن
ولکن باز نتوان پیونیدن.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).

پیونیدنی.

[پَ / پِ وَ دَ] (ص لیاقت)درخور پیونیدن. که تواند پیونیدن. که پیوند خورد. خورای پیوستن.

پیونیده.

[پَ / پِ وَ دَ / دِ] (ن مف) پیوسته. متصل شده. پیوندخورده.

پیوه.

[وَ / وِ] (اِ) بید. جانور و کرمی که پارچه را تباه سازد. (شعوری ج 2 ص263).

پیوه.

[وَ] (اِخ)(1) نام نهری در جهت شمالی قره طاغ و آن ابتدا بطرف شمال غربی رود و سپس بسوی شمال جریان یابد و در هرسک از طرف فوقانی فوجه برودخانهء صاوه ریزد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piva.

پیوه.

[وَ] (اِخ)(1) نام قضائی متشکل از وادی نهر پیوه و آن سابقاً تابع سنجاق هرسک بوده. مساحت سطحش به 812 هزار گز بالغ گردد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Piva.

پیوه ژن.

[وِ ژَ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان بخش فریمان شهرستان مشهد. واقع در 65 هزارگزی شمال باختری فریمان به 6 هزارگزی شمال شوسهء عمومی تهران به مشهد، کوهستانی، معتدل. دارای 1919 تن سکنه. آب آنجا از قنات. محصول آن غلات و انواع میوه جات، شغل اهالی آن زراعت و گله داری و قالیچه و کرباس بافی، راه آن مالروست و دبستانی دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیوه ژن.

[وِ ژَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در شمال شوسهء عمومی مشهد بطهران و باختر دهستان پائین ولایت و جنوب خاوری کوه بینالود و بخش قدمگاه و جنوب دهستان ارومه. موقعیت دهستان کوهستانی و هوای آن معتدل و دارای 37 آبادی بزرگ و کوچک و جمعیت آن 12439 نفر است. آبادی های مهم این دهستان عبارت است از: آوارشک دارای 1025 و قاسم آباد دارای 828 تن سکنه. آب کلیه آبادیها از رودخانه و قنات. شغل مردان آنجا زراعت و باغداری و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا بافتن قالیچه و کرباس است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

پیه.

(اِ) شحم. پِهْ. وزد. پی. حمیش. چربوی گذاختهء حیوان. چربوی گوسفند و دیگر جانوران. چیزی سپید که بر گوشت مانند روغن منجمد میباشد و آنرا به عرف چربی گویند. (غیاث). قسمی چربی که در بعض اعضاء حیوان است چون چربوی چادرپیه و چربوی روی کلیتین و غیره. عتق. ربح. رادفة. ضنط. قشم. قمة. سدین. کدنة. سعن. مراغ. مرعة. علکد. مکال. رعم. غیب. (منتهی الارب) :
گرگ را با میش کردن قهرمان باشد ز جهل
گربه را با پیه کردن پاسبان باشد خطا.
سنائی.
که سیه سار بر نتابد پیه.سنائی.
نشود کس به کنج خانه فقیه
کم بود مرغ خانگی را پیه.سنائی.
سکندر بدو گفت یک تیغ تیز
کند پیه صد گاو را ریز ریز.نظامی.
پیه تو چون روغن صد ساله بود
سرکهء ده ساله بر ابرو چه سود.نظامی.
ز آتش و آبی که بهم درشکست
پیه در او گردهء یاقوت بست.نظامی.
هر که از پهلوی خود پیه توان برد چو شمع
قوت روز از دگران خواستنش نازیباست.
اثیر اومانی.
ای دریغا گر بدی پیه و پیاز
په پیازی کردمی گر نان بدی.مولوی.
دگر دیده چون بر فروزد چراغ
چو کرم لحد خورد پیه دماغ.سعدی.
نان و عسل و روغن و دوشاب و برنج
مخیر و قدید و دنبه و پیه و پیاز.
بسحاق اطعمه.
صماح؛ پیه گداخته که دواء بر شکاف پاشنه نهند. متخوس؛ آنکه گوشت و پیه وی پیدا باشد از فربهی. انهمام؛ گداخته شدن پیه. همّ؛ گداختن پیه را. هرب؛ پیه تنک بالای شکنبه و روده. جمیل، هاموم؛ پیه گداخته. عبرود؛ پیه جنبان و لرزان. عثل؛ چادرپیه بالای روده و شکنبهء گوسفند. هانة؛ پیه شتر. فتح؛ پیه مانندی در شتران. خلم؛ پیه روده های و گوسفند. جلم؛ پیه روده و شکنبهء گوسفند. رکی؛ پیه زود گداز. تجمل؛ پیه گداخته خوردن. سدیف؛ پیه کوهان. کشیة؛ پیه شکم سوسمار. شحمة کرمة؛ پیه گرد آمده. اطیبان؛ پیه و جوانی. شحم؛ پیه خوار شدن مرد. ملغوس؛ پیه خام. غُسن، غُسَن؛ پیه دیرینه. زهم؛ پیه جانور دشتی. مقله. پیه درون چشم. سیاهی و سپیدی چشم. ماهج؛ پیه تنک. مانة؛ پیه پارهء چسبیده در باطن پوستک درونی. مخ؛ پیه چشم. (منتهی الارب).
-امثال: پیه زیادی را بپاشنه می مالد؛ چون بسیار دارد اسراف میکند. (امثال و حکم دهخدا).
بز را غم جانست، قصاب را غم پیه؛ نظیر هر که بفکر خویش است.
- پیه چشم؛ شحمة العین، پردهء سفید که بر سیاهی یا سپیدهء چشم افتد. رجوع به پیه آوردن شود. نقی؛ پیه چشم از فربهی. (منتهی الارب).
- دلش پیه دارد؛ ترشی های تند را تواند خورد.
|| غرور و کبر؛ گویند فلانی در پیه خود میمیرد، یعنی از کبر و غرور خود در اندوه است. (برهان).
- پیه چیزی یا کاری را بتن مالیدن؛ عواقب آنرا تحمل کردن. با شدائد احتمالی آن ساختن. صاحب آنندراج گوید: چیزی که بالفعل ممکن الحصول نباشد متوقع حصول آن بودن و قیل من پیه آنرا بخود مالیده ام هر چه خواهد بشود و حاصل آنکه مضرتی که در ارتکاب این امر است آنرا برخود هموار کرده ام چنانکه گویند پیه کشته شدن را بخود مالیده ام و در مصطلحات [ بمعنی ] بصفات او متصف ساختن [ است ] - انتهی :
تا پیرهن حیات را پوشیدم
با شعلهء سخت همزبان گردیدم.
القصه که پیه سوختن را چون شمع
روز اول بخویشتن مالیدم.
- پیه گرگ مالیدن بر کسی؛ او را از چشم و نظر دیگران انداختن و بیقدر کردن و منفور مردمان کردن کسی را (بتصور عوام):
گرگست در عهد شما از بز گریزان گوئیا
عدل تو شحم گرگ را مالید در لحم غنم.
سلمان ساوجی.
صاحب آنندراج گوید: پیه گرگ بر پیرهن مالیدن؛ کنایه از خدع و فریب بکار بردن است. (آنندراج) :
پیه گرگست که بر پیرهنم مالیدند
دست چربی که کشیدند عزیزان بسرم.
صائب.
عزیز مصر عزت زحمت خواری نمی بیند
چو پیه گرگ می مالند بر پیراهن یوسف.
صائب.
و صاحب غیاث نیز گوید: مکر و فریب کردن. رجوع به مجموعهء مترادفات ص264 شود.
-مثل پیه؛ هندوانهء سخت نارسیده و سفید اندرون.
- مثل پیه دان؛ ساعت قراضه و بد. رجوع به پیهدان شود.
- مثل پیه گرگ؛ جدائی افکن. منفور ساز.
پیه را ترکیبات دیگری است چون دژپیه و جز آن.
|| گوشت پاره ای از نباتات چون پیه کبست و پیه نار و جز آن.
- پیه انار؛ شحمة الرمان، سپیدی که در درون دارد و ناردانه ها بر آن تعبیه شده است.
- پیه بالنگ؛ پوست بالنگ.
- پیه خرمابن؛ دل آن. جذبة. جابور. جمارة. شحمة، جذب؛ بریدن پیه خرما را. جذمة؛ پیه بالائین خرمابن. جبذة؛ پیهء درخت خرما که در آن خشونت باشد. تجمیر؛ بریدن پیه خرمابن را. درعة النخل؛ پیه خرمابن که در ریشهء درخت پوشیده باشند. خراط؛ خریطی، خراطی؛ پیه که از بیخ گیاه لخ برآرند. خنضاب؛ پیه مقل. صیق؛ پیه سرخ داخل خرمابن. لب، جذاب؛ پیه خرما. قلب، کثر؛ پیه خرمابن. (منتهی الارب).
- پیه کبست؛ شحم حنظل. گوشت حنظل.

پیه.

[پَ یَ / یِ] (اِ) آرد جو بریان کرده. پست جو بریان کرده. قاووت. قاووت که از آرد جو برشته کنند. نوعی قاووت که مازندرانیان از آرد جو بوداده کنند.

پیه.

[پَ یَ / یِ] (ص) تابع و پیرو. (برهان).

پیه آکند.

[کَ] (ن مف مرکب) پرپیه. پیه دار. پیه ناک. || لقمه های نان که درون آن چربو کنند. مشحم: مرتن، ترتین؛ پیه آکنده کردن. (تاج المصادر بیهقی).

پیه آلود.

(ن مف مرکب) بسیارپیه : و آن زن که شیر او دهد... شیر او پاک و پسندیده باید و زن تندرست و بسیار خون و گوشت آلود نه پیه آلود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

پیه آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب) پیه گرفتن. پیه رستن بر. درآمدن پیه گرد عضوی. پیه ناک شدن عضو حیوان یا آدمی. || نابینا شدن :
بعد عمری کامشب آن مه محفل آرای من است
پیه اگر چشم رقیب آرد چراغم روشن است.
تأثیر (از آنندراج).
و نیز رجوع به مجموعهء مترادفات ص354 شود.

پیهان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان ملایر واقع در 21 هزارگزی جنوب ملایر و 9 هزارگزی جنوب راه شوسهء ملایر به اراک. جلگه، معتدل مالاریائی. دارای 413 تن سکنه. آب آن از رودخانه محصول آنجا غلات و صیفی. شغل اهالی آن زراعت و صنایع دستی قالی باقی است و راه فرعی به شوسه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

پیهانی.

(اِخ)(1) نام قصبه ای است در خطهء اوده از هندوستان و در قضای هردوی از ایالت سیتاپور، واقع در 28 هزارگزی شمال شرقی هردوی. وزیر اکبرشاه صدر جهان مشهور در این قصبه مدفون است و مقبرهء بسیار باشکوه و مسجدجامع به غایت زیبا دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Pihani.

پیه اندودن.

[اَ دو دَ] (مص مرکب) مالیدن پیه برآن: شحم الادیم؛ پیه اندودن پوست را. (منتهی الارب).

پیه با.

(اِ مرکب) پیه وا. ثربیه. آش پیه.

پیه بز.

[هِ بُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیه که از امعاء بز گیرند و بهترین آن پیه گردهء او باشد.

پیه پرورد.

[پی پَرْ وَ] (ن مف مرکب) که با پیه و شحم پرورده باشند :
وزآن دنبه که آمد پیه پرورد
چه کرد آن پیرزن با آن جوانمرد.نظامی.

پیه پس.

[یَ پَ] (اِخ) بیه پس. آن سوی رود. قسمت غربی سفیدرود در ناحیهء گیلان که مرکز آن رشت بود. رجوع به بیه پس شود.

پیه پیاز.

(اِ مرکب) پِهْپیاز. نوعی غذا. رجوع به په پیاز شود.

پیه پیش.

[یَ پی] (اِخ) بیه پیش. این سوی رود. قسمت شرقی سفیدرود در ناحیهء گیلان که مرکز آن لاهیجان بود. رجوع به بیه پیش شود.

پیه جیک.

[یَ جی] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شاهپور شهرستان خوی. واقع در پنجهزار و پانصد گزی خاور شاهپور و دو هزار و پانصد گزی شمال شوسهء شاهپور به ارومیه. جلگه، معتدل، مالاریائی، دارای 150 تن سکنه. آب آن از رودخانهء زولا، محصول آنجا غلات و حبوبات - شغل اهالی آن زراعت و گله داری صنایع دستی جاجیم و لباس بافی است. راه آن ارابه روست و تابستان از راه ارابه رو شاهپور میتوان اتومبیل برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیه جیک.

[یَ جی] (اِخ) دهی از دهستان اواوغلی بخش حومهء شهرستان خوی. واقع در هفت هزارگزی شمال خاوری خوی و چهار هزار و پانصد گزی باختر شوسهء خوی به جلفا. جلگه، معتدل مالاریائی، دارای 553 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قودوخ بوغان و قطور، محصول آن غلات و پنبه و انگور و زردآلو و کرچک، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جوراب بافی است. و از راه ارابه رو تازه کند به خوی میتوان اتومبیل برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیه جیک.

[یَ جی] (اِخ) دهی از دهستان کره سنی بخش شاهپور شهرستان خوی. واقع در 23 هزارگزی شمال باختری شاهپور و دو هزارگزی شمال راه ارابه رو چهار ستون. دره. معتدل. دارای 62 تن سکنه. آب آن از درهء قره قای، محصول آنجا غلات، شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیه جیک.

[یَ جی] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه. واقع در ده هزارگزی شمال باختری نقده و 4 هزارگزی جنوب شوسهء اشنویه به نقده. جلگه. معتدل. مالاریائی. دارای 59 تن سکنه. آب آن از رود گذار، محصول آنجا غلات و توتون و چغندر و حبوبات. شغل اهالی آن زراعت و گله داری. صنایع دستی آن جاجیم بافی و راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیه خواه.

[خوا / خا] (نف مرکب) شَحِم. آزمند پیه.

پیه خوراننده.

[خوَ / خُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) شاحم. (منتهی الارب).

پیه خورانیدن.

[خوَ / خُ دَ] (مص مرکب) پیه دادن تا بخورد.

پیه دار.

(نف مرکب) پیه دارنده. دارای پیه. باپیه. شاحم. (منتهی الارب). مشحم، پیه بسیار دارنده در خانه. (منتهی الارب).

پیه دارو.

(اِ مرکب) مخلوطی از پیه و لوئی برای گرفتن کافتگی های صاروج حوض و جز آن. ترکیبی از پیه و پنبه که برای سد کردن سوراخ پهلوی شیر آب انبار و جز آن کنند. پیه و خاکستر و آهک و لوئی یعنی گل نی که در شکاف حوض و خزانه و امثال آن بکار برند. پیه مذاب که کرباس بدان آغارند و بر شیر آب پیچند تا در جدار حوض و آب انبار استوار شود.

پیه دان.

(اِ مرکب) روغن دان. || ظرفی کوچک که در آن لحاف دوزان پیه کنند و سوزن در آن فرو برند تا چرب شود و آسان تر در جامه فرو رود و آسان تر برآید. ظرفی چوبی یا از پارچه که لحاف دوز پیه در آن دارد و روانی را سوزن در آن فرو برد. جای پیه لحاف دوزان که سوزن در آن فرو برند تا به سهولت در جامه دود. کیسه گونه ای چرمین که در آن پیه است و لحاف دوزان سوزن بدان چرب کنند. || پیه سوز. || مجازاً ساعت قراضه. ساعت بد و بی ارز و بدکار. ساعت بد که خوب کار نکند و غالباً یا تند و یا کند رود و یا بخوابد.
- مثل پیه دان؛ ساعتی بد.

پیه درق.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل. واقع در 10 هزارگزی خاور گرمی و اردبیل و 10 هزارگزی شوسهء گرمی به پیله سوار. جلگه. گرمسیر و دارای 130 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آن غلات و حبوبات، شغل اهالی آن زراعت و گله داری و راه آنجا مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

پیه د شور.

[یِ دُ شِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)پایهء جرّاثقال.
(1) - Pied - de chevre.

پیه ری.

[پیِ] (اِخ)(1) (سلوکیهء...) پیِری. نام شهر بزرگی از سلوکیدا یعنی قسمت جنوب شرقی کیلیکیه و جنوب کماژن و سوریهء علیا به عهد سلوکیها و آن بندر بزرگ سوریهء سلوکی محسوب میشد و در کنار رود ارن تس ساخته شده بود و سلوکیهء پیه ری (مقدونی) بدان گفتند که از دیگر سلوکیه ها ممتاز باشد. (ایران باستان ج 3 صص2064 و 2112).
(1) - Pierie.

پیهزده.

[زَ دَ / دِ] (اِ) در ترکی نام گیاهی که آنرا دنه چادر گویند. (شعوری ج 1 ورق 263).

پیه سوز.

(اِ مرکب) پایهء چراغی از سفال یا از مس و امثال آن که پیه یا روغن کرچک یا بزرک در آن ریختندی با فتیله ای از پنبه. پایهء مسین و برآن چراغی سفالین و درآن چراغ روغن کرچک یا بزرک و پلیته ای که بشب می افروختند. ظرفی که در آن پیه سوزند. (آنندراج). استوانهء سفالین یا مسین یا زرین و یا سیمین و غیره که بصورت گل و غیره کردندی و چراغ را که با روغن کرچک و یا بزرک سوختی بالای آن نهادندی. بیسوس (معرب آن است). پی سوز. چراغدان. چراغ روغنی قدیم و شمعدان پیهی قدیم. (فرهنگ نظام). پیه دان :
چو صد شمعدان چید مجلس فروز
برافروخت نرگس دو صد پیه سوز.ملاطغرا.

پی هشتم.

[یِ هَ تُ] (اِخ)(1) پاپ مسیحی از سال 1829 تا سال 1830 م.
(1) - Pie VIII.

پیه صبح.

[هِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)سپیدی صبح :
ز فقر رتبهء اهل هنر کمی نپذیرد
چو پیه صبح شد آخر چراغ مهر بخیزد.
محسن تأثیر (از آنندراج).

پی هفتم.

[یِ هَ تُ] (اِخ)(1) (شیارامنتی) پاپ مسیحی از سال 1800 تا 1823 م. وی پیمانی (بسال 1801) با ناپلئون بست و به فرانسه رفت و تاج امپراطوری را بر سر وی نهاد. اما این دوستی دیری نپائید و ناپلئون املاک او را از حیطهء تصرفش بدر آورد و بسال 1809 رم را نیز ضبط کرد و پاپ را با خود به فونتن بلو برد و وی آنجا چون اسیری میزیست. وی ناگزیر در 1813 پیمان دیگری مبنی بر کناره گیری از حکومت ظاهری و اقامت در فرانسه منعقد ساخت و سرانجام بسال 1814 م. بر اثر سقوط ناپلئون به رم بازگشت و زمام امور کشور خویش را بدست گرفت.
(1) - Pie VII Chiaramonti.

پیه فروش.

[فُ] (نف مرکب) که پیه فروشد. شحام. شاحم. (منتهی الارب).

پیه قاوندی.

[هِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیه قیوندی. شحم قاوندی. چیزی باشد مانند پیه بسته شده و آن روغنی باشد منجمد شده که از دانه ای گیرند مانند فندق، سرفهء کهنه را سود دهد و آنرا پیه قیوندی نیز گویند. (برهان). در عرف آنرا گل پیه خوانند. (آنندراج).

پیه کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) بالیدن و شحم و لحم بهم رسانیدن :
گفتی مرا به رشتهء جان آتش افکنم
چون شمع میکند دل من زین نشاط پیه.
جامی.

پیهکست.

[کِ] (اِ) نام داروئی سمی که کچوله و کسیلا نیز گویند (از فرهنگ ناظم الاطباء و شعوری ج 1 ورق 256).

پیه گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) پیه آوردن. پیه گرداگرد آن برآمدن. || کنایه از نابینا شدن، چه پیه چشم موجب نابینائی است، گویند: چشمت پیه آورده است یعنی نمی توانی دید. (آنندراج) :
پیه گرفته است چشم جوهریان را
ورنه چون من گوهری نبود بمعدن.
طالب آملی.
و نیز رجوع به مجموعهء مترادفات ص354 شود.

پی هم.

[پَ / پِ یِ هَ] (ق مرکب)پی درپی. یکی به دنبال دیگری. پشت سر هم. بدنبال یکدیگر :
بگفت این وزآن هفت پی هم بخورد
از آن می پرستان برآورد گرد.فردوسی.
عید قدم مبارک نوروز مژده داد
کامسال تازه از پی هم فتحها شود.خاقانی.
هت؛ پی هم نقل کردن حدیث را. (منتهی الارب).

پیهن.

[هَ] (اِ) جانوری که بر پشت وی سیخهاست. خارپشت. بیهن. خارپشت بزرگ تیرانداز. اُسغر. رجوع به بیهن شود.

پیه ناک.

(ص مرکب) پرپیه. شحیم: اجذاء؛ پیه ناک گردیدن کوهان شتر بچه. مدموم؛ سخت فربه پیه ناک از شتر و جز آن. جذو؛ کمعرة؛ پیه ناک شدن کوهان. اعکار، اعتکار؛ پیه ناک شدن کوهان. ودک؛ گوشت فربه پیه ناک. فزراء؛ زن پیه ناک. کعرة؛ گره گوشت یا گره اندام پیه ناک. اثرب الکبش؛ پیه ناک گردید. دخوص؛ پیه ناک شدن دختر. مفئم؛ شتر پیه ناک سرشانه. (منتهی الارب).

پیه ناک گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب) پرپیه شدن. دارای پیه گردیدن: فئم؛ پیه ناک گردیدن سر کتف شتر. حقدت الناقة؛ پیه ناک گردید. (منتهی الارب).

پیهو.

(اِ) جانوری کوچک که خون از اندام و بدن بمکد. جانوری خرد که خون از اندام مکد. (آنندراج).

پی هو.

[پِ هُ] (اِخ)(1) (شط ابیض) نام شطی در چین که از «پی پینگ» و «تین تسن» گذرد و بخلیج «چه لی» ریزد و 450هزار گز درازا دارد.
(1) - Pei-Ho.

پیهوآ.

(اِخ) نام قصبه ای در خطهء پنجاب از هند قدیم (پاکستان فعلی) در ایالت و قضای امباله و در 48 هزارگزی جنوب غربی امباله. رود مقدس ساراواتی از این قصبه بگذرد. (قاموس الاعلام ترکی).

پیه وا.

(اِ مرکب) ثربیة. (مهذب الاسماء). پیه با. رجوع به پیه با شود.

پیهودن.

[پَ / پِ دَ] (مص) بیهودن. نیم سوخته گشتن به تبش آتش. رجوع به بیهودن شود. نیم سوخته و رنگ بگردانیده شدن از رسیدن تبش آتش بدان :
جوانی رفت پنداری نخواهد کرد بدرودم
بخواهم سوختن دانم که هم اینجا بپیهودم.
کسایی.

پیهورده.

[وَ دَ / دِ] (اِ) در زبان پهلوی بمعنی پیک است (!). (فرهنگ شعوری ج 1 ورق 263).

پیهی.

(ص نسبی) منسوب به پیه. از پیه.
- شمع پیهی؛ شمعی که از پیه ساخته باشند.

پی یازدهم.

[یِ دَ هُ] (اِخ) (راتی)(1) پاپ مسیحی از سال 1922 تا سال 1939 م. وی با حکومت ایتالیا پیمان لاتران(2) را بسال 1929 مبنی بر استقلال ارضی مقرّ پاپ امضا کرده است.
(1) - Pie XI, Ratti.
(2) - Latran.

پیی با.

[پِ] (اِخ)(1) (ممالک سفلی) یکی از ممالک اروپای غربی، واقع در کنار دریای شمال. نِدِرلاند. هلاند. هلند.
1- جغرافی: پیی با (ندرلاند) (هلاند)، از ناحیتی هموار و بسیار پست تشکیل یافته. قسمتی از ساحل آن از سطح دریا نیز پائین تر است و بوسیلهء سدها توانسته اند از این اراضی استفاده کنند. تا سال 1932 م. نیز خلیجی وسیع بنام «زوئیدرزه» قسمت شمال این مملکت را اشغال کرده بود ولی امروز همهء قسمت های آن خشک شده است. اسکو، موز و رَن که هر یک بشعب چند تقسیم میشود، رودهای مهم این مملکت را تشکیل میدهند. منطقه ای که در عقب سدها واقع شده، با رنج و مشقت فراوان خشک شده اند ولی امروزه آنها مزارع مهمی برای غلات و چمنهای پرمایه ای برای تربیت اغنام محسوب میشوند. اهالی این کشور در صنعت بسیار فعال اند از آن جمله در: ساختمانهای دریائی. محصولات غذائی، منسوجات، الکتروتکنیک، و کاغذسازی.
مستعمرات «هند هلاند» متعدد و پرثروت است. هلاند که مملکتی است مشروطه، مساحت آن 34186 کیلومتر مربع و جمعیت آن 6841000 تن میباشد. هلاند به 11 ایالت تقسیم میشود: هلاند شمالی، هلاند جنوبی، اوترکت، زلاند، برابان شمالی، لیم بورگ، گلدر، اوریسل، درنث، گرنینگ، فریز. پایتخت آن آمستردام و مرکز قوای مجریه لاهه و شهرهای عمدهء آن رتردام، اوترکت، گرنینگ و هارلم است.
2- تاریخ: نخستین ساکنین معروف هلاند باتاوها بودند که مطیع رومیان شدند و پس از آنان فریزون ها که مطیع فرانکها گردیدند. شارلمان آنان را بکیش مسیحیت درآورد و شارل لو گرو (کلان) هلاند را به کنت نشین تبدیل کرد، بعدها فیلیپ لوبن (نیکو)، دوک دوبورگنی، آنرا بصورت مملکتی مشخص و ممتاز درآورد. پس از مرگ ماری، دختر شارل لو تمرر (جسور)، هلاند به اطریش ملحق شد. فیلیپ دوم، پادشاه اسپانی، که پس از شارل کن آن را متصرف شد، بر اهالی چندان ستم روا داشت که عصیان کردند و تشکیل جمهورئی از ایالات متحده دادند و گیوم درانژ بریاست آن منصوب گردید (1579 م.) و اروپا نیز در کنگرهء وستفالی آن را برسمیت شناخت (1648). هلاند با انگلستان و فرانسه رقابت ورزید و در مائهء هفدهم علیه لوئی چهاردهم اقدام کرد و تا حدی موفق شد. در هنگام انقلاب کبیر، سپاهیان فرانسه آن مملکت را متصرف شدند و در آنجا جمهوری باتاو را در 1795 و سپس مملکت پادشاهی هلاند را در 1806 تشکیل دادند. این مملکت در 1810 به امپراطوری فرانسه ضمیمه گردید و بسال 1815، بلژیک و هلاند یک مملکت را تشکیل دادند ولی وقایع سال 1830م. آن دو را از هم مجزّی کرد.
(1) - Pays - Bas.

پی یر.

[یِرْ] (اِخ) نام ساکنین ناحیتی در تراکیه در طرف چپ کوه پان ژه، به عهد خشایارشا. (ایران باستان ج 1 ص749).

پی یوری.

[پَ / پِ] (اِ) نام رنگی که نقاشان را به کار است و آنرا از عصارهء ریوند چینی گیرند. (از فرهنگ نظام).

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».